10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvasminnadhyāyē (ślō. 12)- "rasān bhēdairuttaratrōpadēkṣyatē" ityuktam, atastān rasabhēdān vaktuṁ rasabhēdīyādhyāyaṁ brūtē-

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasānāṁ bhēdō rasabhēdaḥ, tasmai hitō rasabhēdīyaḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ-kathayiṣyāmaḥ| "rasanārthō rasaḥ" iti muniḥ (ca. sū. a. 1|63)| tathā, abyōniḥ, apāmēva rasavattvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 25|13)- "āpō hi rasavatyaḥ" iti| apāṁ cātryaktarasatvāt prativyaktyanyādr̥śō'nyādr̥śō rasānāṁ mahābhūtavailakṣaṇyaja āsvāda āsvādyatē| tathā ca, madhurarasādhiṣṭhatānāṁ kṣīradrākṣēkṣuśarkarādīnāṁ prativyaktyanyādr̥śō'nyādr̥śō madhurarasāsvāda upalabhyatē, na tvēkarūpaḥ| ēvamamlānāmāranālakōlāmlīkādīnāmapi pratidravyamanēkarūpa āsvādaviśēṣa upalabhyatē, na tvēka ēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rasabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē athēti| yataḥ pūva'dhyāyē (ślō.12)-"rasō bhēdairuttaratrōpadēkṣyatē" ityuktam| ata ēvāyaṁ rasabhēdīyaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pr̥thivyādibhirmahābhūtairdvayōlbaṇaiḥ-hyādhikaiḥ, kramāt-paripāṭyā, yathāsaṅkhyamityarthaḥ, madhurādīnāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmudbhavō-abhinivr̥ttirbhavati| dvayamulbaṇaṁ yēṣu bhūtēṣu tāni dvayōlbaṇāni, taiḥ dvayōlbaṇaiḥ| dvayōlbaṇaśabdōpādānācca dravyavadrasasyāpi pāñcabhautikatvamiti pratipādayati| katamat punarbhūtadvayaṁ katamasmin rasē'dhikamārambhakaṁ syāditi yathāsaṅkhyēna darśayannāha-kṣmāmbha ityādi| bhūmijalābhyāmadhikābhyāṁ madhuraḥ, kṣmāgnibhyāmamlaḥ, ambvagnibhyāṁ lavaṇaḥ, khavāyubhyāṁ tiktakaḥ. agnivāyubhyāṁ kaṭukaḥ, kṣmānilābhyāṁ kaṣāyaḥ| nanu, yathā bhūmitōyādhikyānmadhuraḥ, ēvamambuvāyvādhikyādanyō bhūmyākāśādhikyādanya ityēvamādivikalpairasaṅkhyēyarasaprasaṅgaḥ prāpnōti| atrōcyatē| svabhāvādadōṣaḥ| ēṣāṁ bhūmyākāśādīnāmīdr̥śaḥ svabhāvō yatkēnacidēva bhūtādhikyēna vyavasthitāni bhūmyādīni rasāntarōtpādanasamarthāni bhavanti, na sarvēṇēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatra rasānāmutpattimāha-kṣmāmbhōgnīti| pr̥thivyudakābhyāmulbaṇābhyāṁ madhurarasasyōtpattiḥ, tējaḥpr̥thivībhyāmamlasya, udakatējōbhyāṁ lavaṇasya, vāyvākāśābhyāṁ tiktasya, tējōvāyubhyāṁ kaṭukasya, vāyupr̥thivībhyāṁ kaṣāyasya|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣāṁ-rasānāṁ madhyē, ya āsvādyamānō vaktramanulimpati-mukhōpadēhaṁ janayati, tathā dēhasya hlādanaḥ-āśvāsakaḥ, tathā'kṣāṇāṁ-indriyāṇāṁ, prasādanaḥ-prasannatvakr̥t, tathā pipīlikādīnāṁ priyaḥ, taṁ madhuraṁ jānīyāt| pipīlikādīnāṁ priya ētēnaitaddarśayati,-pramēhādiṣu mūtratvagādau pipīlikōpasarpaṇāt mādhuryānumānaṁ kr̥tvā madhumēhatvādi jñāyatē| āsvādyamāna ityuttaratrāpi yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha rasalakṣaṇam| tatra madhuraṁ lakṣayatitēṣāmiti| upalimpati-picchilādiguṇasāhacaryāt| dēhasya hlādanaḥ-priyatamatvātsarvaśarīrāpyāyanaḥ| akṣaprasādanaḥ indriyavaimalyakaraḥ| ādiśabdānmakṣikādayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-amlō rasa āsādyamānō mukhaṁ kṣālayatē-srāvayati| tathā, rōmadantānāṁ harṣaṇaḥ-"hr̥ṣu alīkē" alīkakārī, udvējaka ityarthaḥ| tathā, akṣibhruvanikōcanaḥ, akṣiṇī ca bhruvaucākṣibhruvam, acaturādisūtrē nipātitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-amlaṁ lakṣayati-amla iti| kṣālayatēprakṣālayatē| rōmaharṣaṇaḥ-rōmāñcakr̥t| dantaharṣaṇō-dantakāryākṣamatvakr̥t| akṣibhruvanikōcanaḥ-akṣṇōrbhruvōśca saṅkōcakaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lavaṇō rasō mukhaṁ syandayati| tathā, kapōlayōrgalē ca dāhaṁ karōti| annasya rōcana itīhātiprasiddhatvānnōktam| saṅgrahē tu spaṣṭārthamuktam| yathā (sū. a. 18)- "kaṇṭhakapōlaṁ vidahati, annaṁ prarōcayati|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lavaṇaṁ lakṣayati-lavaṇa iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tiktō mukhaṁ viśadayati-apaicchilyayuktaṁ karōti| rasanēndriyaṁ ca pratihanti-anyarasagrahaṇaśaktiṁ nāśayatītyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiktaṁ lakṣayati-tikta iti| viśadayatiapaicchilyaṁ karōti| rasanāṁ pratihanti-jihvāṁ kuṇṭhati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṭurāsvādyamānō jihvāgramudvējayati-sōdvēgaṁ karōti| cimicimāṁ kurvan-dahanajvālāsaṁsparśādivākṣyādi srāvayati| gaṇḍau ca dahatīva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṭukaṁ lakṣayati-udvējayatīti| agragrahaṇaṁ sambandhamātra ēvōdvējakatvāt| cimicimāṁ-sarṣapalipta iva duḥkhānubhavam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyō jihvāṁ jaḍayati-rasādikriyāyāṁ mandīkarōti| tathā, kaṇṭhasya srōtāṁsi-śirāviśēṣāḥ, tēṣāṁ vibandhaṁ karōti| śvāsādīnāmayathāpravr̥ttimiva kuruta ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṣāyaṁ lakṣayati-kaṣāyō jaḍayēditi| jaḍayēt-stambhayēt| kaṇṭhasambandhināṁ srōtasāṁ vibandhaṁ-avarōdhaṁ karōti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-parisamāptau| rasānāṁ madhuradīnāṁ rūpāṇi-lakṣaṇāni samāptāni| samprati tēṣāṁ karma yathāsvaṁ pradarśayannāha- sa0-karmāṇīti| vakṣyamāṇānīti vākyaśēṣaḥ| atha kō rasaḥ kiṁ karma karōti ? ityāha- sa0-madhurō rasō dhātūnāṁ balaṁ prabalaṁ kurutē-prakr̥ṣṭatayā śaktyā yuktaṁ balaṁ janayēt, nijaṁ balaṁ yat tatprakr̥ṣṭaṁ janayatītyarthaḥ| kutaḥ ? ājanmasātmyāt,-janmaprabhr̥ti dēhasya sātmyādityarthaḥ| bālabhāva ēva hi kṣīrādinā puruṣasya vr̥ttiḥ| tathā, bālādīnāṁ praśastō-hitaḥ| ōjasō'dhikavardhanatvāt praśastaḥ| "ōjastu tējō dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smr̥tam|" ityōjōlakṣaṇaṁ (hr̥. sū. a. 11|37) vakṣyati| tathā, br̥ṁhaṇaḥ kaṇṭhyaśca| stanyaṁ-kṣīram, sandhānaṁ-ślēṣaḥ, tē karōtīti stanyasandhānakr̥t guruśca| tathā, āyuṣyādiguṇaḥ| nanu, āyuṣyajīvanayōrēkārthatvādēkatarōpādānamēva yuktam| maivam| ētayōrbhinnārthatvāt| tathā hi,-āyuṣyaḥ sa ucyatē yō'parimitāyuṣō hitaḥ, adhikāyuṣō hētutvāt| tathā ca muniḥ-(ca. sū a. 1|25)- "tēnāyuramitaṁ lēbhē" iti| yastvāyuṣō niyatarūpasya tāmēva maryādāmanubadhnāti, sa jīvayatīti jīvana ucyatē| tadanayōḥ spaṣṭa ēva bhēdaḥ| tathā, jīvanamōjasyamityabhinnārthau, kintvētayōrapīha yadupādānaṁ tadōjasō dvividhāyā api vr̥ddhēḥ kārakō'yamiti pratipādayitum| tathā ca,-madhurō rasō rudhirādikramēṇaujasō vr̥ddhikaraḥ sāmānyādviśēṣācca| yathā,-kṣīraṁ dhātuvardhanamuktaṁ vr̥ṣyaṁ ca| tatra dhātuvardhanatvēnaiva vr̥ṣyatvasyōktatvādvr̥ṣyaśabdōpādānaṁ yānyanyāni vr̥ṣyāṇi dravyāṇyātmaguptādīni, tēbhyaḥ sakāśādviśēṣēṇāśvēvavr̥ddhikaramiti dyōtayituṁ kr̥tamiti| kuruta ityādi| saḥ-madhurō rasaḥ, atyupayōgēna-atisēvayā, mēdaḥślēṣmōtthān rōgān karōti| kāṁstān ? ityāha-sthaulyādikān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prakaraṇārthamupasaṁharati-rasānāmiti| rasalakṣaṇaprakaraṇānantaraṁ rasakarmaprakaraṇamupakramatē-karmāṇīti| ā0 ra0-madhurarasasya karmāṇyāha-madhurō rasa iti| āganmasātmyāt-nirupādhikasātmyādityarthaḥ| prabala-itararasakr̥tēbhyō balēbhyaḥ| balaṁ-dēhadhāraṇasāmarthyam| bālādīnāṁ praśastō-hitaḥ| stanyaṁ-strīkṣīras| sandhānaṁ-bhagnānāṁ ślēṣaḥ| āyuṣyaḥ-ayurvr̥ddikaraḥ| jīvanaḥ-mūrcchādiharaḥ| atimātraśīlitasya madhurasya karmāṇyāha-kurunē'tyupayōgēnēti| sthaulyādayō mēdaḥślēṣmajānāmudāharaṇam| sannyāsōmadātyayanidānē vakṣyamāṇaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-amlō rasō'gnidīptikr̥ttvādiyutaḥ| tathā, kaphapittāsraṁ karōti| mūḍhaṁ-ananulōmagaṁ, vātamanulōmayatīti-mūḍhavātānulōmanaḥ| saḥ-amlō rasō, atisēvitō dēhaśaithilyaṁ timirādīṁśca kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-amlasya karmāṇyāha-amla iti| hr̥dyō-hr̥dayapriyaḥ| rōcanō-jihvāyāḥ| atyupayuktasyāmlasya karmāṇyāha-sō'yabhyasta iti| pāṇḍutva-pāṇḍurōgaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lavaṇō rasaḥ stambhādividhmāpanō vahnikr̥ttvādiyutaśca| sō'tyabhyastō vātaraktādīn janayēt| balaṁ-prāṇaṁ kṣapayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lavaṇasya karmāṇyāha-lavaṇa iti| stambhādīnāṁ vidhmāpanō-nāśanaḥ| stambhō-niṣkriyatvam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| bandhaḥ-srōtōrōdhaḥ| chēdō-vilambimāṁsādēḥ| bhēdaḥ-pakvaśōphādēḥ| atyupayuktasya lavaṇasya karmāṇyāha-sō'tiyukta iti| asrapavanaṁ-vātaśōṇitam| khalatipalitē-kapālarōgau| valiḥ-śaithilyakr̥tatvaksaṅkōcaḥ|| viṣajananaṁ-viṣātivr̥ddhijananam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tiktō rasaḥ svayaṁ mukhasyārōcanaśīlaḥ arucyādīn jayēt| aruciḥ-āhāradravyaviṣayē'nabhilāṣaḥ| sa ca klēdādīnāmupaśōṣaṇaḥ| tathā, laghvādiguṇayuktaḥ| sō'tisēvitō dhātukṣayādīn karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiktasya karmāṇyāha-tiktaḥ svayamiti| svayamarōciṣṇuḥ-svayaṁ na rōcatē| anyasya tvaruciṁ jayēt, klēdādīnāmupaśōṣaṇaḥ| stanyaviśōdhanaḥ-stanyaduṣṭiharaḥ| kaṇṭhaviśōdhanaḥ-kaṇṭharōdhaharaḥ| atyupayuktasya tiktasya karmāṇyāha-dhātukṣayamiti| calavyādhīn-vātavyādhīn|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṭurgalāmayādīn jayati| vraṇasyāvasādanō-rōhaṇaḥ| snēhādiviśōṣaṇō dīpanatvādiguṇayuktaśca| annaṁ śōṣayati-vidahati| annaśōṣaṇatvācchinatti bandhān| srōtāṁsi vivr̥ṇōti-prasārayati| kaphaghnaśca| sō'tiniṣēvitastr̥ṣṇādīn karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṭukasya karmāṇyāha-kaṭuriti| udardastridhā| sa cōkta āyurvēdaprakāśē-"udarda uktō vakṣō'bhiṣyandō'nyaiḥ śītavēpathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śōphō rāgakaṇḍūyutaḥ paraiḥ||" iti| alasakaḥ-āmavikāraḥ| vraṇāvasādanaḥ-vraṇōtsēdhaharaḥ| snēhādīnāmupaśōṣaṇaḥ| śōṣaṇaḥ-nāśanaḥ, annasyādanīyatvaṁ nāśayatītyarthaḥ| chinatti bandhān-sandhīn| srōtāṁsi vivr̥ṇōti-prasārayati| atyupayuktasya kaṭukasya karmāṇyāha-kurutē sō'tiyōgēnēti| śukrabalayōḥ kṣayaḥ| ākuñcanaṁ-śirādisaṅkōcaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyaḥ pittakaphaghnō gurutvādiyutō'tiśayēna tvakprasādanaśca| sō'pyupayuktō viṣṭambhādīn karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṣāyasya karmāṇyāha-kaṣāya iti| asraviśōdhanō-raktaduṣṭiharaḥ| pīḍanō-vraṇānāmācūṣaṇaḥ| āmasaṁstambhanaḥ-āmadōṣāṇāṁ pākaprasibandhakaraḥ| grāhīstambhanaḥ| atitvakprasādanaḥ-tvacamatinirmalāṁ karōti| atyupayuktasya kaṣāyasya karmāṇyāha-karōtīti| pauruṣabhraṁśaḥ-śukrahāniḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hēma-kāñhcanam| rājādanaḥ-cāṣapriyam| balātrayaṁ-balā'tibalā nāgabalēti| mēdā mahāmēdēti-mēdādvayam| catasraḥ parṇinya iti śāliparṇī pr̥śniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| madhūkaṁ-madhūkapuṣpam| madhukaṁ-madhuyaṣṭī| bimbī-gōlhā| śrāvaṇīyugaṁ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| kṣīriṇī-kāñcanakṣīrī| kāśmarī-gambhārī| sahē-mahāsahā, kṣudrasahā ca| ādiśabdēna tr̥ṇapañcamūlamēdōmajjatailamadhuradāḍimapuṣkarabījaśr̥ṅgāṭakāśvagandhāśvadaṁṣṭrāmr̥ṇālakaśērukasiñ-catikākharjūrītālamastakādīni gr̥hyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha rasaskandhāḥ| tatra madhuraskandhamāhaghrutahēmaguḍēti| hēma-suvarṇam| abhīruḥ-śatāvarī| vīrākākōlī| rājādanaḥ-cāraḥ| balātrayaṁ-balā'tibalā nāgabalā ca| mēdē-mahāmēdā'rimēdā ca| catasraḥ parṇinyaḥ-śāliparṇī pr̥śniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| śrāvaṇīyugaṁ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| śrāvaṇī-muṇḍī| kṣīraśuklā-kṣīravidārī| tugākṣīrī-vaṁśarōcanā| kṣīriṇyau-kṣīrakākōlī dugdhikā ca| kāśmarī-gambhārī| sahē-taraṇīdvayam| ādiśabdāt "kharjūratailamēdōmajjasiñcatikāpiyālakharjūrītālamastakatāmalakīma- dhūlikā''tmaguptācchatrāticchatrarṣyaprōktarṣyagandhāśvagandhāśvadaṁ- ṣṭrāmr̥ṇālikāpuṣkarabījaśr̥ṅgāṭakakasērukaprapauṇḍarīkakatakāni tr̥ṇapañcamūlaṁ ca " saṅgrahōktani (sū. a. 18)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhātrīphalaṁ-āmalakam| rajataṁ-raupyam| cukraṁ-śuktam| upalakṣaṇaṁ cēdam| saṅgrahōktānyanyānyapi kōśāmralakucakuvalakōlabadarairāvataprācīnāmalakamastudhānyāmlādīnīhaiva bōdhyāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-amlaskandhamāha-amla iti| amlikāciñcā| rajataṁ-rūpyam| cukraṁ-śuktam| saṅgrahē tu (sū.a. 18)- "kōśāmravr̥kṣāmlakuvalalakucapālēvatadantaśaṭhadha vadhanvanakōlabadarairāvataprācīnāmalakatilakaṇṭakamastudhānyāmlamadyāni|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-varaṁ-saindhavam, lavaṇaśrēṣṭhatvāt| kṣāraḥ-svarjikādiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lavaṇaskandhamāha-varaṁ sauvarcalamiti| varaṁsaindhavam| kr̥ṣṇaṁ-kr̥ṣṇalavaṇam| sīsaṁ-dhātubhēdaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-naktamālaḥ-karañjaḥ kāṁsyaṁ-lōhabhēdaḥ| ayō-lōham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiktaskandhamāha-tiktaḥ paṭōlīti| vatsakaḥ kuṭajaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| dvirajanī-haridrādvayam kāṁsyāyasī-dhātuviśēṣau| dhanvayāsakō-durālabhā| mahatpañcamūlaṁ-bilvādi| vyāghryau-kṣudrā br̥hatī ca| viśālāindravāruṇī| saṅgrahē tu (sū.a. 18)- "naladakr̥tamālasu- ṣavījyōtiṣmatīvaruṇājaśr̥ṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktaka- ravīravikaṅkatārkakākamācīvaijayantīvētasasapaparṇasumanaḥsō- mavalkamadanaphalāni paṭōlādiśca śākavargaḥ||" iti||

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittaṁ mūtraṁ chāgādīnām| upalakṣaṇaṁ cēdam| anyāni ca saṅgrahōktāni manaḥśilāsarṣapakuṣṭhādīni bōdhyāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṭukaskandhamāha-kaṭukō hiṅgviti| kr̥mijit-viḍaṅgam| "kuṭhēraśigrusurasa" (hr̥. sū. a. 6/106) ityādivargōktāḥ-kuṭhērādyā haritakāḥ| māṁsāśināṁ prasiddhō mr̥gādyavayavabhēdaḥ-pittam| aruṣkarō-bhallātakaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 18)- "tējōvatīhastipippalīmūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaḥśilā''ladēvadārukuṣṭhailāsurasacōrakarēṇukāḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ādiśabdēna priyaṅgurōdhrakaṭvaṅgādīni gr̥hyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṣāyaskandhamāha-vargaḥ kaṣāya ti| pathyāharītakī| akṣō-bibhītakaḥ| muktā-muktāphalam| pravālaṁvidgumam| bālamiti kapitthakharjūrayōrviśēṣaṇam| saṅgrahē tu (sū.a. 18)- "priyaṅgvanantārōdhrakaṭvaṅgakaṭphaladhavadhanvana- dhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakanāgakēsarakumudatuṅgatindukaja- mbvāmraplakṣavaṭavikaṅkatajambvāmrāsthyaśvatthamōcarasasamaṅghāsō- mavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīśālatālapiyālailavāluka-paripēlavajiṅgiṇibadarīkadarārimēdakāśakasēruvaṁśāśmantakā-śōkaśiṁśapāpalāśaśamīśaṇaśaṅkhanābhimēṣaśr̥ṅgīvaruṇasphūrjaka-sarjabhūjārjunājakarṇavaraṇakamr̥ṇālaprabhr̥tīni|" iti| madhuraskandhōkta ādiśabdō'mlādiskandhē'pyanuvartatē, tēnānuktānyapi svayamūhyāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prāyēṇa madhuraṁ dravyaṁ kaphakr̥dbhavati, śālyādīn purāṇān varjayitvā| prāyōgrahaṇaṁ tailamakuṣṭādau vyabhicāradarśanāt| ēvamuttaratrāpi prāyōgrahaṇasya prayōjanaṁ vēdyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha sāmānyōktarasakarmāpavādaḥ| tatra madhurarasasyāha-madhuraṁ ślēṣmalamiti| jīrṇaśālyādibhya r̥tēvinā, madhuraṁ ślēṣmalam| jīrṇāditi śālyādīnāṁ caturṇāṁ viśēṣaṇam| jīrṇāt-saṁvatsarōṣitāt| sitā-śarkarā| prāyōgrahaṇāt jīrṇaśālyādīnāṁ vyabhicārōdāharaṇatvam| tailādīnāmapyaślēṣmalatvāt| ēvamamlādiṣvapi vācyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-amlaṁ dravyaṁ prāyaḥ pittakr̥t, dāḍimāmalakē hitvā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-amlasyāpavādamāha-prāyō'mlamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lavaṇaṁ dravyaṁ prāyaścakṣuṣō'pathyam, saindhavaṁ varjayitvā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lavaṇasyāpavādamāha-apathyaṁ lavaṇamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tiktaṁ dravyaṁ kaṭu ca prāyēṇāvr̥ṣyaṁ vātakr̥cca, guḍūcyādīn hitvā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiktakaṭukayōrapavādamāha-tiktaṁ kaṭu cēti| amr̥tāpaṭōlībhyāṁ vinā tiktamavr̥ṣyaṁ vātalaṁ ca| tadvat śuṇṭhyādīn vinā kaṭukam| amr̥tā-guḍūcī| kr̥ṣṇā-pippalī| rasōnō-laśunaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyaṁ dravyaṁ prāyēṇa śītavīryaṁ stambhanaṁ ca bhavati, harītakīṁ varjayitvā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṣāyasyāpavādamāha-kaṣāyamiti| abhayā-harītakī|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṭvamlalavaṇā rasā yathōttaramuṣṇavīryāḥ| kaṭuruṣṇaḥ amla uṣṇataraḥ, lavaṇa uṣṇatamaḥ| ēvamuttaratrāpi yathōttaratvaṁ yōjyam| tiktādayaśca tadvadēva yathōttaraṁ śītavīryāḥ| tēna tiktaḥ śītavīryaḥ, kaṣāyaḥ śītavīryataraḥ, madhuraḥ śītavīryatama iti sthitam| tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā viṣṭambhakr̥taśca| tathēti yathōttaramityarthaḥ| paṭvādayaḥ snigdhā niḥsāritaviṇmūtravātāśca| tathētyatrāpi vartatē| arthāt lavaṇātkaṣāyō gurutaraḥ, kaṣāyānmadhuraḥ paramaṁ guruḥ,-atiśayēna gururityarthaḥ| amlō laghuḥ, tasmāt-amlāt, kaṭurlaghutaraḥ, tasmācca-kaṭōḥ, tiktō laghutamaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha rasānāṁ guṇatāratamyam| tatra vīryatāratamyamāha-rasā iti| kaṭukō rasa uṣṇavīryaḥ, tatō'mlaḥ, tatō'pi lavaṇaḥ| tiktō rasaḥ śītavīryaḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tatō'pi madhuraḥ| tadvadēvēti vīryēṇa yathōttaraṁ ca| tiktō rūkṣō baddhamalaśca, tataḥ kaṭuḥ, tatō'pi kaṣāyaḥ| lavaṇaḥ snigdhaḥ sr̥ṣṭamalaśca, tatō'mlaḥ, tatō'pi madhuraḥ| lavaṇō guruḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tatō'pi madhuraḥ| amlō laghuḥ, tataḥ kaṭuḥ, tatō'pi tiktakaḥ| atrāpi prāya ityanuvartatē| tēnāmlasyāpyāmalakasya śītavīryatvamityādi svayamūhyam| ata ēva "madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guruvaśca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca|" iti (sū. a. 42/6) suśrutōktamamlasya gurutvaṁ kaṣāyasya laghutvamapyupapannam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vakṣyamāṇāyā rītyā rasānāṁ saṁyōgāḥ saptapañcāśadvibhajyanta iti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ| kalpanā punarēṣāṁ triṣaṣṭidhā vibhajyatē| kathaṁ kr̥tvā kalpanā vibhajyatē ? yathāsthūlam,-sthūlānatikramēṇa vyaktarasāsvādānurūpatayā, na punaryathāsūkṣmam| tathā hi,-rasānurasakalpanayā taratamayōgavaśācca rasānāṁ kalpanā kriyamāṇā''nantyamupaiti| tasmādyathāsthūlaṁ rasānāṁ kalpanā triṣaṣṭidhā vibhajyatē| tathā, yaugikatvēna-śarīrōpayōgyatvēna|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rasānāṁ saṁyōgakalpanayōrvibhāgaṁ pratijānītēsaṁyōgā iti| rasānāṁ saṁyōgāḥ saptapañcāśadbhavanti, kalpanā tu triṣaṣṭadhā bhavati, tadubhayamapi vibhajyatē-vibhāgēna kathyatē| yathāsthūlam, sūkṣmāṇām saṁyōgānāṁ rasānurasabhēdēnānantavāt| kēna hētunā vibhajyatē ? yaugikatvēna| yatastadubhayaṁ yaugikam,- snēhavicāraṇādiṣūpayōgi, atō vibhajyatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvikē-dviparimāṇē rasādhāradravyasambandhinī saṁyōgē, pañca rasāḥ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ, tān-rasān, pañca-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyākhyān, yānti-saṁyujyantē| kimbhūtān ? ēkaikahīnān,-ēkaikēna hīnāḥ- vinākr̥tāḥ, ēkaikahīnāḥ, tān| yēnaikēna yuktāstadviyuktānityarthaḥ| atra ca pañcānāṁ rasānāṁ paryāyēṇa pratyēkamēkaikahīnatāvaśāt karmatvēna kartr̥tvēna ca sambandhō vēdyaḥ| ata ēva "caturdvikau pañcadaśaprakārau" iti yadvakṣyati tadupapannam| ēvaṁ madhurō'mlādīn, amlō lavaṇādīn, lavaṇastiktādīn, tiktaḥ kaṭukaṣāyau, kaṭuḥ kaṣāyaṁ yātīti sthitam| dvika iti dvau parimāṇamasya saṁyōgasya| saṅkhyāyāḥ saṁjñētyādiparimāṇānuvr̥ttēḥ parimāṇārthē saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kaniti kan| ēvaṁ trikādiṣvapi vakṣyamāṇēṣu lakṣaṇaṁ yōjyam| dvirasadravyasaṁyōgē pañcadaśa bhēdā bhavanti| yathā,-madhurō'mlaṁ yāti| 1| madhurō lavaṇam| 2| madhurastiktam| 3| madhuraḥ kaṭukam| 4| madhuraḥ kaṣāyam| 5| amlō lavaṇaṁ yāti| 6| amlastiktam| 7| amlaḥ kaṭukam| 8| amlaḥ kaṣāyam| 9| lavaṇastiktam| 10| lavaṇaḥ kaṭukam| 11| lavaṇaḥ kaṣāyam| 12| tiktaḥ kaṭukam| 13| tiktaḥ kaṣāyam| 14| kaṭuḥ kaṣāyamiti| 15| atra ca madhurasya gantr̥tvamēva, na gamyatvam, ādau sthitatvāt| kaṣāyasya gamyatvamēva, na gantr̥tvam, antyatvāt| ēvaṁ dvirasasaṁyōgē pañcadaśa| trikē-trirasādhāradravyasambandhini saṁyōgē, svāduḥ-madhurō, daśa saṁyōgān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇāḥ| 1| madhurāmlatiktakāḥ| 2| madhurāmlakaṭukāḥ| 3| madhurāmlakaṣāyāḥ| 4| sa ēva madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇayuktastiktādibhistribhiḥ kramēṇānvitastrīn saṁyōgān yāti| madhuralavaṇatiktakāḥ| 5| madhuralavaṇakaṭukāḥ| 6| madhuralavaṇakaṣāyāḥ| 7| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇānvitō dvau saṁyōgau yāti| madhuratiktakaṭukāḥ| 8| madhuratiktakaṣāyāḥ| 9| sa ēva tiktatyāgēna tatsthānē kaṭukānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| madhurakaṭukaṣāyāḥ| 10| ēvaṁ madhurō daśa saṁyōgān yāti| amla ityādi| trika iti vartatē| amlaḥ ṣaṭ saṁyōgān yāti| yathā,-amlalavaṇatiktakāḥ| 1| amlalavaṇakaṭukāḥ| 2| amlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| sa ēvāmlō lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvitaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇa yuktō dvau saṁyōgau yāti| amlatiktakaṭukāḥ| 4| amlatiktakaṣāyāḥ| 5| ēvaṁ tiktatyāgēnaikaṁ saṁyōgaṁ yāti| amlakaṭukaṣāyāḥ| 6| ityamlaḥ ṣaṭ| trīn paṭuriti| lavaṇastiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇānvitō dvau saṁyōgau yāti| lavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| lavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| sa ēva tiktatyāgēnaikaṁ yāti| lavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| ēvaṁ lavaṇastrīn saṁyōgān yāti| tikta ēkamēva saṁyōgaṁ yāti| tiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| ēvaṁ trikasaṁyōgē viṁśatiḥ| catuṣkēṣvityādi| catuṣkarasasaṁyōgēṣu svādurdaśa saṁyōgān yāti| tatra madhuraḥ sāmlō lavaṇādibhiḥ ṣaṭ saṁyōgān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇatiktāḥ| 1| madhurāmlalavaṇakaṭukāḥ| 2| madhurāmlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| madhurāmlatiktakaṭukāḥ| 4| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ| 5| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ| 6| sa ēva madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇānvitastrīn saṁyōgān yāti| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ| 7| madhuralavaṇatiktakaṣāyāḥ| 8| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 9| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ| 10| ēvaṁ catuṣkēṣu madhurō daśa saṁyōgān yāti| caturō'mla ityādi| catuṣka iti vartatē| amlaḥ salavaṇastiktādibhistrīn saṁyōgān yāṁti| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| amlalavaṇakaṭukakaṣāyāḥ| 3| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| amlatiktakaṭukakaṣāyāḥ| 4| ēvaṁ catuṣkēṣvamlaścaturaḥ saṁyōgān yāti| paṭuḥ sakr̥diti paṭuḥ-lavaṇaḥ, sakr̥t-ēkaṁ bhēdaṁ, yāti| yathā,-lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| ēvaṁ catuṣkēṣu pañcadaśa saṁyōgabhēdāḥ| pañcakēṣvēkamēvāmla iti| pañcakēṣvamlō rasa ēkamēva saṁyōgaṁ sēvatē| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| madhuraḥ pañca sēvata iti| madhurō rasaḥ pañca saṁyōgān sēvatē| yathā,-amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ| 2| tiktatyāgāt madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| kaṭukatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 4| kaṣāyatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 5| ēvamēkīkr̥tāḥ ṣaṭpañcāśat saṁyōgā bhavanti| dravyamityādi| ēkaṁ ṣaḍrasaṁ dravyamiti saptapañcāśat| ṣaḍrasāḥ pr̥thagbhūtāḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyā iti| śarkarākāñcikasauvarcalakirātatiktamarīcakhadirādīnāṁ yathākramaṁ madhurādayō rasā āsvādyantē| ēvamētē triṣaṣṭisaṅkhyāḥ| padyēna ca sukhasmr̥tyai rasabhēdān śr̥ṇuṣva mē| madhurō'mlēna paṭunā tiktēna kaṭukēna ca|| 1|| kaṣāyēṇa pr̥thak sārdhamamlastu lavaṇēna ca| tiktēna kaṭunā sārdhaṁ kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 2|| paṭustiktēna kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha| tiktastu kaṭunā sārdhaṁ kaṣāyēṇa pr̥thak tathā|| 3|| kaṭukastu kaṣāyēṇa dvisaṁyōga iti smr̥tāḥ| daśa pañca ca bhēdāstē saṅkhyātā, viṁśatistrikē|| 4|| madhurāmlau tu paṭunā tiktēna kaṭunā tathā| kaṣāyēṇa tathā sārdhaṁ tathā svādupaṭū pr̥thak|| 5|| tiktēna kaṭukēnāpi kaṣāyēṇa tathā saha| svādutiktau tu kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 6|| svādūṣaṇau kaṣāyēṇa svādōrēvaṁ daśa trikē| bhēdāḥ syuramlalavaṇau tiktēna kaṭunā pr̥thak|| 7|| kaṣāyēṇa tathā sārdhamamlatiktau pr̥thak saha| kaṭukēna kaṣāyēṇa tathā'mlakaṭukau saha|| 8|| kaṣāyēṇēti ṣaṭ prōktā bhēdā amlasya tu trikē| paṭutiktau tu kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 9|| paṭūṣaṇau kaṣāyēṇa bhēdā iti paṭōstrayaḥ| tiktōṣaṇau kaṣāyēṇa tiktasyaivaṁ sakr̥tsmr̥taḥ|| 10|| trikē bhēdā iti prōktāścatuṣkē daśa pañca ca| svādvamlalavaṇāḥ sārdhaṁ tiktēna kaṭukēna ca|| 11|| pr̥thakkaṣāyēṇa tathā madhurāmlau satiktakau| kaṭukēna tu sampr̥ktau kaṣāyēṇa pr̥thak tathā|| 12|| svādvamlakaṭukāḥ sārdhaṁ kaṣāyēṇēti ṣaṭ smr̥tāḥ| saptamaścātra madhuralavaṇōṣaṇatiktakaiḥ|| 13|| bhēdō'ṣṭamō mataḥ svādukaṭutiktakaṣāyakaiḥ| navamastvatra madhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 14|| daśamō'tra bhavētsvādutiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ| daśa bhēdā bhavantyēvaṁ madhurēṇa catuṣkakē|| 15|| kaṭutiktāmlavaṇairbhēda ēkaścatuṣkakē| dvitīyastvamlalavaṇakaṣāyakaṭukaiḥ smr̥taḥ|| 16|| tr̥tīyō'tra bhavēdamlapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| caturthō'tra bhavēdamlatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 17|| ēvamamlēna bhēdāḥ syuścatvārō'tra catuṣkakē| paṭunaikō'tra lavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 18|| ēvaṁ pañcadaśa khyātāścatuṣkarasasaṅkhyayā| ṣaḍ bhēdān pañcakē prāhustān vakṣyāmi vibhāgaśaḥ|| 19|| ēkō bhēdō'mlalavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ| dvitīyaḥ svādulavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 20|| tr̥tīyastvamlamadhuratiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ caturthastvamlamadhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 21|| pañcamastvamlamadhurapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| ṣaṣṭhō bhēdō'mlamadhuralavaṇōṣaṇatiktakaiḥ|| 22|| ṣaḍ bhēdā iti nirdiṣṭāḥ pañcakē pravibhāgaśaḥ| bhēdaḥ svādvamlalavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 23|| ēka ēva ṣaḍrasēna, pr̥thaktvēna tu ṣaṭ smr̥tāḥ| svāduramlō'tha lavaṇastiktaśca kaṭukastathā|| 24|| kaṣāya iti bhēdāḥ syuḥ sarvatō'tra triṣaṣṭidhā| kṣīraṁ surā biḍaṁ nimbaścavyaṁ padmaṁ rasāśrayam|| 25|| dravyaṁ svādurasādīnāṁ ṣaṇṇāṁ viddhi yathākramam| dravyaṁ dravyāntarēṇaiva yōjayēddvirasādiṣu|| 26|| dhātrīphalaṁ śarkarayā lavaṇēnārdrakaṁ tathā| ēvamādīni dravyāṇi yōjayēdbhiṣaguttamaḥ|| 27|| kānicit dvirasādīni dravyāṇi syuḥ svabhāvataḥ| yathaiṇaḥ ṣaḍrasaḥ kr̥ṣṇō, yathā pañcarasā'bhayā|| 28|| madyaṁ pañcarasaṁ yadvattilō yadvaccatū rasaḥ| ēraṇḍatailaṁ trirasaṁ, mākṣikaṁ dvirasaṁ yathā|| 29|| ghr̥tamēkaṁ svādurasaṁ madhurādivibhāgataḥ| diṅmātrāduditādēvaṁ śēṣamūhyaṁ manīṣiṇā|| 30|| samprati "ēkaikahīnān" ityādinā granthēna yē rasānāṁ bhēdāḥ śāstrakr̥tōktāḥ, tānēva saṅkṣēpēṇa prakaṭayitumāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saṁyōgān vibhajati-ēkaikahīnā iti| dvikē kriyamāṇē rasā ēkaikahīnāḥ kāryāḥ| tē ca tān-saṁyōgān, pañcadaśa yānti| trikē kriyamāṇē svādurdaśa saṁyōgān yāti, amlaḥ ṣaṭ, lavaṇastrīn, tikta ēkam| catuṣkē kriyamāṇē svādurdaśa, amlaścaturaḥ, lavaṇa ēkam| pañcakē kriyamāṇē amla ēkaṁ saṁyōgaṁ sēvatē-bhajati, madhuraḥ pañca| ṣaṭkē kriyamāṇē ṣaḍāsvādaṁ dravyamēkaṁ bhēdaṁ sēvatē| tatdyathā,-madhurāmlau|1| madhuralavaṇau|2| madhuratiktau|3| madhurakaṭukau|4| madhurakaṣāyau|5| amlalavaṇau|6| amlatiktau|7| amlakaṭukau|8| amlakaṣāyau|9| lavaṇatiktau|10| lavaṇakaṭukau|11| lavaṇakaṣāyau|12| tiktakaṭukau|13| tiktakaṣāyau|14| kaṭukaṣāyau|15| madhurāmlalavaṇāḥ|16| madhurāmlatiktāḥ|17| madhurāmlakaṭukāḥ|18| madhurāmlakaṣāyāḥ|19| madhuralavaṇatiktāḥ|20| madhuralavaṇakaṭukāḥ|21| madhuralavaṇakaṣāyāḥ|22| madhuratiktakaṭukāḥ|23| madhuratiktakaṣāyāḥ|24| madhurakaṭukaṣāyāḥ|25| amlalavaṇatiktāḥ|26| amlalavaṇakaṭukāḥ|27| amlalavaṇakaṣāyāḥ|28| amlatiktakaṭukāḥ|29| amlatiktakaṣāyāḥ|30| amlakaṭukaśāyaḥ|31| lavaṇatiktakaṭukāḥ|32| lavaṇatiktakaṣāyāḥ|33| lavaṇakaṭukaśāyāḥ|34| tiktakaṭukaṣāyāḥ|35| madhurāmlalavaṇatiktāḥ|36| madhurāmlalavanakaṭukāḥ|37| madhurāmlalavanakaṣāyāḥ|38| madhurāmlatiktakaṭukāḥ|39| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ|40| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ|41| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ|42| madhuralavanatiktakaṣāyāḥ|43| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ|44| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ|45| amlalavaṇatiktakaṭukāḥ|46| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ|47| amlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|48| amlatiktakaṭukaṣāyāḥ|49| lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|50| amlalavaṇatiktōṣaṇakaśāyāḥ|51| madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ|52| madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ|53| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|54| madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ|55| madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|56| ēkaṁ dravyaṁ ṣaḍāsvādaṁ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|57| nanu, ētāvantaścēdrasabhēdāḥ, tatkathamuktam? "ṣaḍsāḥ" iti, ata āha-asaṁyuktāścēti| miśrāstu saptapañcāśat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcakarasānāṁ saṁyōgāḥ ṣaṭsaṅkhyāḥ, "pañcakēṣvēkamēvāmlē madhuraḥ pañca sēvatē" iti| ṣaṭ ca pr̥thagrasāḥ, "asaṁyuktāśca ṣaḍrasāḥ" iti| caturītyādi| catuṣkabhēdaḥ pañcadaśaprakāraḥ , dvikabhēdaśca pañcadaśaprakāraḥ| "catuṣkēṣu daśa svāduścaturō'mlaḥ paṭuḥ sakr̥t|" ēvaṁ pañcadaśa prakārāḥ| "ēkaikahīnāṁstān pañca pañca yānti rasā dvikē|" iti vacanāt [ca]| bhēdā ityādi| trikāḥ-tribhēdabhinnā bhēdā viṁśatiḥ| "trikē svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ēkakam|" iti viṁśatiḥ| ēkamēva dravyaṁ ṣaḍāsvādam| iti-ittham, rasānāṁ bhēdāstriṣaṣṭiḥ,-yathāsthūlaṁ caiṣā triṣaṣṭidhā kalpanā vyākhyātā| upajātivr̥ttam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saṅkhyayā kalpanāṁ vibhajati-ṣaṭ pañcakā iti| pañcakāḥ-pañcarasasaṁyōgabhēdāḥ ṣaṭ, pr̥thagrasabhēdāḥ ṣaṭ, catuṣkāḥ pañcadaśa, dvikāśca pañcadaśa, trikā viṁśatiḥ, ṣadāsvādaṁ dravyamēkō bhēdaḥ, ityēvaṁ triṣaṣṭiḥ kalpanābhēdāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tē rasabhēdāḥ-triṣaṣṭirūpāḥ, rasatō-rasavaśēna, tathā'nurasatō-anurasavaśēna, tathā tāratamyaparikalpanayā-ayaṁ madhurō'yaṁ madhuratarō'yaṁ madhuratama ityēvaṁrūpā yā tayā ca, gaṇanāṁ samatītāḥ-saṅkhyāmatikrāntāḥ sambhavanti| dōṣētyādi| dōṣāḥ-vātādayō, bhēṣajāni-harītakyādīni, dōṣāśca bhēṣajāni ca dōṣabhēṣajāni, tēṣāṁ vaśō-anurōdhaḥ sāmarthyaṁ vā, tasmāddhētubhūtādrasabhēdā upayōjyāḥ, na dōṣamanapēkṣya bhēṣajaṁ vā'napēkṣya| ēvamēvōpayōjyā ityarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|23)- "kvacidēkō rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāśca rasāḥ kvacit| dōṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||" iti| dōṣabhēṣajavaśādityupalakṣaṇārtham| dēśādivaśādapi dōṣādīn vīkṣya rasabhēdā upayōjyāḥ| yathā,-pavanē jētavyē madhurāmlau madhurāmlalavaṇā vēti| svāgatā ranabhagairgurukāntā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyādhyāyō daśamaḥ samāptaḥ|| 10||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktabhēdānāmavāntarabhēdairānantyaṁ darśayati-tē rasanurasata iti| tē-rasabhēdāḥ, rasānurasakalpanayā tāratamyakalpanayā ca gaṇanāṁ samatītāḥ sambhavanti| yathā,-madhurāmlasya dravyasya madhurasya rasatvē, amlasyānurasatvē, kvacidamlasya rasatvē, madhurasyānurasatvē bahubhēdatvamityādi| tathā, madhurasya madhurataratvaṁ madhuratamatvaṁ cētyādi tāratamyam| sarvēṣāṁ rasabhēdānāṁ yaugikatvaṁ darśayati-dōṣabhēṣajavaśāditi| dōṣavaśādbhēṣajavaśādvā sarvē'pi rasā upayōjyāḥ-aupayōgikā bhavanti| dōṣavaśādyathā,-kēvalavāyāvamlaḥ, pittayuktē amlatiktau, ślēṣmayuktē amlakaṭukāvityādi| bhēṣajavaśādyathā,- virēcanamauṣadhamēkarasatvādahr̥dyaṁ dvirasatrirasādi kāryam| saṅgrahē tu (sū. a. 18)- "rasaḥ khalvāpyaḥ prāgavyaktaśca| sa ṣaḍr̥tukatvātkālasya mahābhūtaguṇānāmūnātiriktaviśēṣēṇa saṁsr̥ṣṭō viṣamaṁ vidagdhaḥ ṣōḍhā pr̥thagvipariṇamatē madhurādibhēdēna| atha yaḥ śiśirapavanadharaṇidharavividhavanagahananadītaḍāgapalvalōdapānakamalakumudakuvalayākīrṇō ramyaḥ sthirasnigdhabhūmirbhūrihatitatr̥ṇō'tidūravistr̥tapratānapravalōpasañchannapādapaḥ sasyasarīsr̥pakhagabahulaḥ ślēṣmapittaprāyō gurvauṣadhisalilaḥ ślīpadagalarōgāpacījvarādyāmayōpadrutajanapadaḥ, sō'nūpō madhurarasayōniḥ| yastu viṣamavipulasiktāsthalabahulō'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ kaṭhinaklēśasahārōgaśarīradīrghāyuḥprāyō janapadō'nūpaviparītaśca, sa jāṅgalaḥ kaṭukarasayōniḥ| ubhayalakṣaṇamiśrībhāvātsādhāraṇaḥ, ata ēva cānūpasādhāraṇō jāṅgalasādhāraṇaścēti vikalpaḥ| tayōrādyō lavaṇāmlayōryōniḥ, itaraścētarayōḥ|" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| rasabhēdaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 10||