Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 -అన్నరక్షాధ్యాయాదనంతరం మాత్రాశితీయాధ్యాయారంభో యుక్తః| యతో విషాదిభ్యో రక్షితమన్నపానం హీనమాత్రాతిమాత్రాభ్యవహృతం జీవితోపఘాతాయ సంపద్యతే| మాత్రాభ్యవహృతం ప్రాణినాం ప్రాణాయ|-
Adhikarana మాత్రాశితీయాధ్యాయోఽష్టమః (౨) · Śloka ౨
అథాతో మాత్రాశితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథేత్యానంతర్యే| యథా,-"అథాఽతో ధర్మజిజ్ఞాసా|" ఇత్యత్ర మీమాంసాయాం వేదాధ్యయనాదనంతరం ధర్మో జిజ్ఞాసితవ్య ఇత్యర్థః| అత ఇతి ప్రస్తుతాభిసంబంధే| అశనం-అశితం| భావే నిష్ఠా| మాత్రయాఽశితం-మాత్రాశితం, తస్మై హితో మాత్రాశితీయః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మాత్రాశితీయ్మధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతేథేతి| యతః పూర్వేఽధ్యాయే "ఆహారో వర్ణితస్తత్ర తత్ర తత్ర చ వక్ష్యతే|" ఇత్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 7/53)| స చాసాధారణో యథాస్వం వక్తవ్యః| అసాధారణార్థమయమధ్యమధ్యః| అత ఏవ మాత్రాశితీయః| మాత్రాశబ్దేన సమ్యమ్యోగో లక్ష్యతే| స చాసమ్యగ్యోగస్య త్యాగాత్సంభవతి| స పునః సత్పధాసంకీర్ణాశనం, విరుద్ధాశనం, అమాత్రాశర్మ,అజీర్ణాశనం, సమశనం, అధ్యశనం, విషమాశనం చేతి| తత్ర నిషిద్ధనాం గృహే నిషిద్ధైర్వా సహ నిషిద్ధం చాన్నం యత్ర భుజ్యతే తత్-సంకీర్ణా శనం| తచ్చ "శత్రుసత్రగణాకీర్ణగణికాపణికాశనం|" ఇత్యాద్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 2/43)| విరుద్ధాశనం-అహితాశనం| తచ్చ "విరుద్ధమపి చాహారం" ఇత్యాద్యుక్తం (హృ. సూ. అ. 7/29)| అమాత్రాశనాదీన్యత్రోత్ర్యంతే| మాత్రావదపి యన్నజీర్యతి తత్-అజీర్ణాశనం| సమశనాదీన్యత్రైవ లక్షయిష్యతి|అ
Adhikarana మాత్రాశనం (౧) · Śloka ౧
మాత్రాశీ సర్వకాలం స్యాన్మాత్రా హ్యగ్నేః ప్రవర్తికా| మాత్రాం ద్రవ్యాణ్యపేక్షంతే గురూణ్యపి లఘూన్యపి||1||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వకాలం-స్వస్థ ఆతురో వా, మాత్రాశీ స్యాత్-పరిమితాశీ భవేత్| కుతో హేతోః ? హి-యస్మాత్, మాత్రాఽగ్నేః ప్రవర్తికా స్వవ్యాపారే| అగ్నిప్రవృత్తిశ్చ దేహస్థితిహేతుః| తథా చోక్తం-"అగ్నిమూలం బలం పుంసాం బలమూలం హి జీవితం|" ఇతి| తస్మాన్మాత్రాయాః ప్రాధాన్యం| అస్మాచ్చ కారణాన్మాత్రాయాః ప్రాధాన్యం యతో మాత్రాం ద్రవ్యాణ్యపేక్షంతే గురూణ్యపి లఘూని చ| తత్ర గురూణి-పిష్టక్షీరద్రాక్షాక్షోడేక్షుమాషానూపమాంసాదీని| లఘూని-దివ్యోదకరక్తశాలిషష్టికముద్గలావకపింజలైణశశశంబరాదీని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తత్ర మాత్రాం విధత్తే-మాత్రాశీతి| మాత్రామశ్నాతీతి మాత్రాశీ| యద్యపి మాత్రావిశిష్టాన్నపానస్యైవ కర్మత్వం, తథాపి ప్రాధాన్యార్థం మాత్రాయాః కర్మత్వవ్యపదేశః| కిమర్థం మాత్రాశీ స్యాత్ ? హి-యస్మాత్, మాత్రా అగ్నేః ప్రవర్తికాపచంతమగ్నిం ప్రవర్తయతి, పాచయతీత్యర్థః| నను, ద్రవ్యాణ్యగ్నిమింధనత్వాత్ప్రవర్తయంతి, న మాత్రేత్యత ఆహ-మాత్రామితి| నను, గురూణి ద్రవ్యాణి దుర్జరత్వాన్మాత్రామపేక్షంతాం, న పునర్లఘూనీత్యత ఆహ-గురూణ్యపీతి|
Adhikarana గురూణాం లఘూనాం చ మాత్రాప్రమాణం (౨) · Śloka ౨
తత్ర గురూణాం కా మాత్రా ? కా(చ) లఘూనాం ? ఇత్యాహ గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం నాతితృప్తతా| మాత్రాప్రమాణం నిర్దిష్టం సుఖం యావద్విజీర్యతి||2||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గురూణాం ద్రవ్యాణామర్ధసౌహిత్యం-అర్ధతృప్తిః| లఘూనాం నాతితృప్తతా-నాతితృప్తిః, కిం తర్హి ? సౌహిత్యమాత్రం| ఏతన్మాత్రాప్రమాణం నిర్దిష్టం| మాత్రా-హ్రస్వా మధ్యా బృహతీ చ, తస్యాః ప్రమాణం-మాత్రాప్రమాణం| తత్ర మాత్రా-పరిమాణం మానం, తస్యాస్తు ప్రమాణం-ఉన్మానం| ఏవం చాత్ర మాత్రాశబ్దస్యాపౌనరుక్త్యం| హి యస్మాత్, యావత్ పరిమాణమభ్యవహృతం సుఖం-అవికృతిం కృత్వా, జీర్యతి-పరిణమతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నను గురుభిర్లఘుభిర్వా తృత్పిరేవోత్పద్యతే, న తేషాం విశేష ఇత్యత ఆహ-గురూణామితి| యావతాఽఽహారరాశినా తృప్తిరుత్పద్యతే తావవోఽర్ధం భుజ్యత ఇతి-అర్ధసౌహిత్యం| తావన్మాత్రమేవ-నాతితృప్తతా| నను, ఏవం చేన్మాత్రాయా అవ్యవస్థితత్వం ప్రాప్నోతీత్యత ఆహమాత్రేత్యాది| మాత్రాప్రమాణం-మాత్రాలక్షణం, యావత్సుఖం జీర్యతి తావన్మాత్రాశబ్దః వాచ్యమిత్యర్థః| ఉక్తం చ ఖారణాదినా"యదన్యవహృత సమ్యగ్యథాకాలం జరాం వ్రజేత్| ప్రకృత్యవికృతిం కృత్వా తన్మాత్రాలక్షణం విదుః||" ఇతి| తస్మాద్గురూణామర్ధసౌహిత్యం సుఖం జీర్యతి, లఘూనాం నాతితృత్పతేతి నావ్యవస్థా|
Adhikarana హీనమాత్రభోజనే దోషాః (౩) · Śloka ౩
భోజనం హీనమాత్రం తు న బలోపచయౌజసే| సర్వేషాం వాతరోగాణాం హేతుతాం చ ప్రపద్యతే||3||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హీనమాత్రం పునరశనం న బలాయ, నోపచయాయ, న చౌజసే| సర్వేషాం వాతరోగాణాం హేతుతాం-కారణతాం యాతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ అమాత్రాశనే దోషాః| తచ్చ ద్వివిధం, హీనమాత్రమతిమాత్రం చ| తత్ర హీనమాత్రజాన్ దోషానాహభోజనమితి| బలం-శక్తిః| ఉపచయః-పుష్టిః| ఓజః-కాంతిః|
Adhikarana అతిమాత్రే దోషాః (౪) · Śloka ౪
అతిమాత్రం త్వశనం త్రీనపి దోషాన్ ప్రకోపయేత్| |4|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిమాత్రం త్వశనం త్రీనపి దోషాన్ శీఘ్రమేవ ప్రకోపయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతిమాత్రజాన్ దోషానాహ-అతిమాత్రమితి|
Adhikarana విసూచికాలసకయోః సంప్రాప్తిః (౪-౬) · Śloka ౬
ప్రకుపితాశ్చ త్రయో దోషా అలసకాఖ్యం విసూచికాఖ్యం వా వ్యాధిం యథా కుర్వంతి, తథా దర్శయతి | పీడ్యమానా హి వాతాద్యా యుగపత్తేన కోపితాః||4|| ఆమేనాన్నేన దిష్టేన తదేవావిశ్య కుర్వతే| విష్టంభయంతోఽలసకం చ్యావయంతో విసూచికాం||5|| అధరోత్తరమార్గాభ్యాం సహసైవాజితాత్మనః| |6|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేనాపక్వేనాన్నేన-ఆహారేణ, దుష్టేన వతాద్యా హి-యస్మాత్, పీడ్యమానాః-విబధ్యమానాః రుద్ధమార్గత్వాత్, అత ఏవ యుగపత్-ఏకకాలం సర్వ ఏవ, కోపితాస్తదేవ-దుష్టమన్నమావిశ్య-ఆశ్రిత్యాలసకం కుర్వతే| కిం కుర్వతః ? విష్టంభయతః,-తదేవ దుష్టమన్నం స్రోతఃసు రుంధానాః| తథా, అధరోత్తరమార్గాభ్యాం సహసైవ-అనుచితే దేశే కాలే (చ), చ్యావయంతః-ఊర్ధ్వమధశ్చ నిష్కాశయంతః| అజితాత్మనః-అసంయతచేతసః పుంసౌ విసూచికాం కుర్వతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ ప్రసంగాదతిమాత్రప్రకుపితదోషజానాం రోగాణాం నిదానచికిత్సితే కథయతి| తత్ర విసూచికాలసకయోః సంప్రాత్పిమాహ-పీడ్యమానా ఇతి| పీడ్యమానాః సంతో యుగపత్కోపితాః-స్త్రోతోధాత్ పరస్పరసంఘట్టనేన త్రయోఽప్యేకదైవ కోపం నీతాః| కేన ? తేన,-అతిమాత్రేణాన్నేన| అతిమాత్రత్వాదేవామేనపాకకాలాతిక్రమేఽప్యపక్వేన, అత ఏవ దుష్టేన-వికృతేన, తదేవావిశ్య-తథావిధమేవాన్నమధిష్ఠాయ, ఏవంభూతాస్తదేవాన్నం విష్టంభయంతోఽలసకం కుర్వతే| చ్యావయంతః పునర్విసూచికాం| కాభ్యాం చ్యావయంతః ? అధరోత్తరమార్గాభ్యాం| సహసైవవేగేన| అజితాత్మగ్రహణమన్నలోలుపస్యైవాలసద్యుత్పత్తిరితి జ్ఞాపనార్థం| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (ఉ. అ. 56/5)- " న తాం పరిమితాహారా లభంతే విదితాగమాః| మూఢాస్తామజితాత్మానో లభంతే కలుషాశయాః||" ఇతి||
Adhikarana అలసకనిర్విచనం (౬-౭) · Śloka ౭
| ప్రయాతి నోర్ధ్వం నాధస్తాదాహారో న చ పచ్యతే||6|| ఆమాశయేఽలసీభూతస్తేన సోఽలసకః స్మృతః| |7|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వం-ముఖేనాహారో న ప్రయాతి, న చాధస్తాత్-గుదేన ప్రయాతి, న చాహారః పచ్యతే, ఆమశయే-"నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః|" తస్మిన్, అలసీభూత ఇవాలసీభూతః| యథా,-అకర్మశీలః పురుషోఽలస ఇత్యుచ్యతే, తథాఽయమాహారోఽలసీభూతస్తిష్ఠతి| తేన హేతునా స రోగోఽలసకః స్మృతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అలసకం నిర్వక్తి-ప్రయాతీతి| యస్మాదస్మిన్ వ్యాధావాహారః ఆమాశయేఽలసీభూతః, తస్మాదసావలసయతీత్యలసకః| అలసత్వం-నిష్క్రితత్వం| తదేవ ప్రయాతీత్యాదినా స్పష్టీకృతం|
Adhikarana విసూచికానిర్వచనం (౭-౮) · Śloka ౮
విసూచికాయా నిర్వచనమాహ | వివిధైర్వేదనోద్భేదైర్వాయ్వాదిభృశకోపతః||7|| సూచీభిరివ గాత్రాణి విధ్యతీతి విసూచికా| |8|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాయ్వాదీనాం త్రయాణామత్యంతప్రకోపాత్ నానాప్రకారైర్వేదనోద్భేదైః-పీడోత్పాదైః, యస్మాద్గాత్రాణి సూచిభిరివ విధ్యతి, తస్మాద్విసూచికేత్యుచ్యతే| వివిధానాం వికారాణాం సూచికా-విసూచికేత్యుచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విసూచికాం నిర్వక్తి-వివిధైరితి| వివిధసూచీతుల్యత్వాద్విసూచికా| తదేవ "వివిధైః" ఇత్యాదినా స్పష్టీకృతం|
Adhikarana విసూచికాలక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
| తత్ర శూలభ్రమానాహకంపస్తంభాదయోఽనిలాత్||8|| పిత్తాజ్జ్వరాతిసారాంతర్దాహతృట్ప్రలయాదయః| కఫాచ్ఛర్ద్యంగగురుతావాక్సంగష్ఠీవనాదయః||9||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతాదధికాత్ శూలాదయో భవంతి| ఆదిశబ్దేనాంగోద్వేష్టనముఖశోషాదిపరిగ్రహః| పిత్తాద్దృద్ధాత్ జ్వరాద్యాః స్యుః| ప్రలయో-మూర్చ్ఛాప్రాయః| ఆదిశబ్దేన మదాదిపరిగ్రహః| కఫాదధికాత్ ఛర్ద్యాదయో భవంతి| ఆదిశబ్దేన క్షవథ్వాదీనాం గ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విసూచికాలక్షణమాహ-తత్రేతి| తత్రవిసూచికాయాం| అనిలాత్ శూలాదయో భవంతి| పిత్తాత్ జ్వరాదయః| కఫాత్ ఛర్ద్యాదయః| అంతర్దాహః-కోష్ఠదాహః| ప్రలయో-మూర్చ్ఛా| అంగగ్రహణం సర్వాంగదౌరవార్థం| వాక్సంగో-వాచః స్ఖలనం| ష్ఠీవనం-శ్లేష్మనిఃసరణం| అనిలాదిగ్రహణమనిలాదికృతసమస్తవికారప్రాప్త్యర్థం| అత ఏవాదిశబ్దః ప్రయుక్తః| శూలాదిగ్రహణం తు మందబుద్ధిప్రబోధనార్థం| ఏతేన త్రైవిధ్యశంకాఽప్యపాస్తా| సుశ్రుతోఽపి ముర్చ్ఛాదీన్యభేదేనాహ (ఉ. అ. 56/6)- "మూర్చ్ఛాతిసారౌ వమథుః పిపాసా సూలభ్రమోద్వేష్టనజృంభదాహాః| వైవర్ణ్యకంపౌ హృదయే రుజశ్చ భవంతి తస్యాం శిరసశ్చ భేదః||" ఇతి|
Adhikarana అలసకలక్షణం (౧౦-౧౨) · Śloka ౧౨
విశేషాద్దుర్బలస్యాల్పవహ్నేర్వేగవిధారిణః| పీడితం మారుతేనాన్నం శ్లేష్మణా రుద్ధమంతరా||10|| అలసం క్షోభితం దోషైః శల్యత్వేనైవ సంస్థితం| శూలాదీన్ కురుతే తీవ్రాంశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్||11|| సోఽలసః| |12|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుర్బలత్వాదియుక్తస్య యన్మారుతేన విశేషాదన్నం పీడితం, అంతరా-ఆమాశయమధ్య ఏవ, శ్లేష్మణా రుద్ధం-అలసీభూతం, తథా దోషైః క్షోభితం-ఆకులితం, అత ఏవాతిపీడాకారిత్వాచ్ఛల్యరూపతయైవ స్థితం, తీవ్రాన్-దుఃసహాన్, శూలాదీన్ ఛర్ద్యాదివర్జితాన్ కురుతే| ఛర్ద్యతీసారాభ్యాం హి విసూచికోక్తా| సోఽలససంజ్ఞో రోగః| దుర్బలో హ్యనుపచితధాతుః, స న కదాచిదాహారం సోఢుం శక్తః| అల్పాగ్నిశ్చాహారం న సమ్యక్ జరయతి| యతో వేగధారణశీలస్య ప్రతిహతో వాయుర్విమార్గగః పిత్తకఫావపి విమార్గగౌ కురుతే, ఇత్యేతద్విశేషేణ నిర్దేశః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అలసకలక్షణమాహ-విశేషాదితి| యత్రాన్నం ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్ శూలాదీన్ విసూచికోక్తాన్ కురుతే, స వ్యాధిరలసకః| కీదృశమన్నం ? మారుతేన పీడితం,- అలబ్ధసంచారేణ వాయునాఽఽక్రాంతం, ఆక్రాంతత్వాదూర్ధ్వమధో వా అనిర్గచ్ఛదేవ అంతరా-మధ్య ఏవ, స్లేష్మణా రుద్ధం-నిషిద్ధనిర్గమం అత ఏవాలసం-నిష్క్రియతాం గతం, తతో దోషైః- వాతపిత్తకఫైః క్షోభితం-సంచాలితం| కిం సర్వేషామవిశేషేణ ? నేత్యాహ-విశేషాదిత్యాది| దుర్బలత్వాదివిశిష్టస్య విశేషేణలస ఇత్యర్థః|
Adhikarana దండకాలసకలక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
దండకాలసకం లిలక్షయిషురాహ- అత్యర్థదుష్టాస్తు దోషా దుష్టామబద్ధఖాః| యాంతస్తిర్యక్తనుం సర్వాం దండవత్స్తంభయంతి చేత్||12|| దండకాలసకం నామ తం త్యజేదాశుకారిణం| |13|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చేద్యద్యర్థే| అతిశయేన దుష్టా దోషాః, తథా దుష్టామేన బద్ధాని-పూర్ణాని, ఖాని-స్రోతాంసి, యైస్తే దుష్టామబద్ధఖాః, తథా తిర్యగ్గచ్ఛంతః, తనుం సర్వాం-శరీరం సకలం, దండవద్యది స్తంభయంతి-ప్రసారణాకుంచనరహితం కుర్వంతి, తదా దండకాలసకో నామ రోగో భవతి| తం-దండకాలసకం, త్యజేత్-నోపక్రమేత్| యత ఆశుకారిణం,-ఆశు-శీఘ్రం స్వకర్మ మారణం కరోతీత్యాశుకారీ, క్షిప్రం హంతీత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దండకాలసకం లక్షయతి-అత్యర్థే| యద్యలసకే దోషాః సర్వాం తనుం దండవత్స్తంభయంతి, తమలసకం దండకాలసకసంజ్ఞమాశుకరిణం త్యజేత్| కీద్దశా దోషాః ? అన్యర్థదుష్టాః,-అతిమాత్రన్నసేవనేన అతిదుష్టా| దృష్టామబద్ధాఖాః,-చిరసంచయాత్ దిష్టేనామేన-కారణభూతేన, బద్ధానిః-పూరితాని ఖాని-స్త్రోతాంసి, యైస్తే తథా| తిర్యగ్గచ్ఛంతః-మార్గవరోథాత్తిర్యఙార్గేణ ప్రసరంతః|
Adhikarana ఆమవిషలక్షణం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
సంప్రత్యామవిషం నిర్దిశతి | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణశీలినో విషలక్షణం||13|| ఆమదోషం మహాఘోరం వర్జయేద్విషసంజ్ఞకం| విషరూపాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వతః||14||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విరుద్ధం-ప్రాగుక్తం, "విరుద్ధమమ్లం" (హృ.సూ.అ. 7|31) ఇత్యాదినా| "విద్యాదధ్యశనం" (హృ.సూ.అ. 8|34) ఇత్యాదినా-అధ్యశనం| అజీర్ణం చ-త్రివిధం వక్ష్యతి| ఏతాని శీలితుం శీలం యస్య తస్య పుంసో య, ఆమదోషో విషలక్షణః-లాలాదిలక్షణయుక్తో, మహాఘోరో-అతికష్టో విషాఖ్యో యో భవతి, తం న చికిత్సేత్| కుతః ? విషరూపత్వాదాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చ| విషసదృశస్వరూపత్వాద్విషే శీతోపక్రమో యుక్తః, ఆమే చోష్ణోపక్రమో యుక్తః, ఇతి విరుద్ధోపక్రమత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆమవిషం లక్షయతి-విరుద్ధేతి| విరుద్ధాశనాదిశీలినః పురువస్యోత్పన్నమామదోషం-అజీర్ణజం వ్యధిం వర్జయేత్| విరుద్ధం పయోమత్స్యాది| అధ్యశనం-వక్ష్యమాణం| అజీర్ణ-అజీర్ణాశనం| కీదృశమామదోషం ? విషలక్షణం,-దేహవ్యాపివిషతుల్యలక్షణం| మహాఘోరం-తీవ్రపీడాకరం| విషసంజ్ఞకం-విషాఖ్యం| ఆమోపపదైవేయం సంజ్ఞా| ఉక్తం చ చరకేణ (వి. అ. 2/15)-"విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణాశనశీలినః పునరామదోషమామవిషమాచక్షతే" ఇతి| కుతో వర్జయేత్ ? విషరుపాశుకారిత్వాత్-విషరూపత్వాచ్ఛీఘ్రకారిత్వాచ్చ| నను, విషమపి సాధ్యం దృష్టం| తత్కుతోఽస్య విషరూపత్వాదసాధ్యత్వం ? ఇత్యత ఆహ-విరుద్దోపక్రమత్వతః,- హేతువిపరీతవ్యాధివిపరీతయోరుపచారయోర్విరోధాత్| హేతుర్హ్యత్రామసంచయః, తత్రాగ్నేయ ఉపచారఃవ్యాధిస్తు విషరూపః తత్ర సౌమ్య ఉపచార ఇతి విరోధః|
Adhikarana అలసకచికిత్సా (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
అథామమలసీభూతం సాధ్యం త్వరితముల్లిఖేత్| పీత్వా సోగ్రాపటుఫలం వార్యుష్ణం యోజయేత్తతః||15|| స్వేదనం ఫలవర్తిం చ మలవాతానులోమనీం| నామ్యమానాని చాంగాని భృశం స్విన్నాని వేష్టయేత్||16||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథేత్యానంతర్యే| పూర్వోక్తం సాధ్యాసాధ్యమవగమ్యానంతరమామం సాధ్యమదుష్టం సంతం త్వరితం-ద్రాక్, ఆతుర ఉల్లిఖేత్-ఉద్వమేదిత్యర్థః| కింవిధమామం ? అలసీభూతం,-అలసలక్షణతాం గతం| కథముల్లిఖేత్ ? ఇత్యాహ-పీత్వేత్యాది| జలముష్ణం పీత్వా వచాలవణమదనఫలయుక్తం, వమేదిత్యర్థః| తతోఽనంతరం స్వేదనం యోజయేత్| తథా-"విపాచ్య మూత్రామ్లమధూని దంతీపిండీతకృష్ణాబిడధూమకుష్ఠైః| వర్తిం కరాంగుష్ఠనిభాం ఘృతాక్తాం గుదే రుజానాహహరీం విదధ్యాత్||" ఇత్యాది ఫలవర్తీం చ మలవాతానులోమనీం యోజయేత్| తత్రామదోషే దోషవశాదంగాని చ నామ్యమానాని-సంకోచ్యమానాని సంతి, అత్యర్థం స్విన్నాని వస్త్రాదినా వేష్టయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తానామామదోషాణాం చికిత్సామాహ-అథేతి| అథశబ్దశ్చికిత్సారంభే మంగలార్థః| ఆమం-ఆమదోషం,ఉల్లిఖేత్-వమేత్, అలసీభూతం| యః స్వయం న ప్రవర్తతే బలాత్ప్రవర్తమానోఽపి మందం మందం వా ప్రవర్తతే, సోఽలసః|ఆమదో(వి)షోఽపి తథాభుతః| స హ్యలసకేనైవ(నేవ) ప్రవర్తతే| విసూచ్యాం తు మందం మందం ప్రవర్తతే| స ద్వివిధోఽప్యుల్లేఖనీయః| ఉక్తం హి ఖారణాదినా-"విసూచ్యలసకౌ వామ్యౌ పిప్పలీలవణాంభసా|" ఇతి| సాధ్యగ్రహణమిహ నియమార్థం, సాధ్యమేవ న త్వసాధ్యమపి| ద్దశ్యతే హి నిదానేఽసాధ్యత్వేనోక్తానాం మాంసగ్రంథ్యాదీనాం చికిత్సితే చికిత్సోపదేశః| ఆమదోషస్త్వసాధ్యః, అసాధ్య ఏవేత్యర్థః| కిం కృత్వోల్లిఖేత్ ? సోగ్రాపటుఫలముష్ణం వారి పీత్వా| ఉగ్రా-వచా| పటు-సైంధవం| ఫలం-మదనఫలం| తతో-వమనానంతరం, స్వేదనం యోజయేత్ ఫలవర్తి చ| కస్యా వర్తేః ఫలవర్తిసంజ్ఞా ? ఇత్యపేక్షాయామాహ-మలవాతానులోమనీం| విణ్మూత్రాధోవాతానాం ప్రవర్తినీ వర్తిః-ఫలవర్తిరిత్యర్థః| స్వేదఫలవర్తిద్రవ్యాణ్యుక్తాని ఖారణాదినా-"శూలే తు స్తిమితే సామే స్వేదః శస్తో ముహుర్ముహుః| రూక్షోష్ణైః కటుకైః పాంశుకరీషసికతాదిభిః||పిప్పల్యోఽగారధూమశ్చ మదనం సర్షపాస్త్రివృత్| హేమక్షీరీ వచా కిణ్వం కుష్ఠం దంతీ యవాగ్రజః|| సమూత్రలవణాభ్యక్తా ఫలవర్తిరియం హితా| సంస్వేద్యాలసకే శూలవిబంధానాహనాశినీ||" ఇతి| యద్యామదోషేణాంగాని నామ్యంతే-సంకోచ్యంతే, తదా తాన్యతిస్విన్నాని కృత్వా వస్త్రాదిభిర్వేష్టయేత్|
Adhikarana విసూచికాచికిత్సా (౧౭) · Śloka ౧౭
విసూచ్యామతివృద్ధాయాం పార్ష్ణ్యోర్దాహః ప్రశస్యతే| తదహశ్చోపవాస్యైనం విరిక్తవదుపాచరేత్||17||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విసూచ్యాం-పూర్వోక్తలక్షణాయాం, అతివృద్ధాయాం సత్యాం పార్ష్ణ్యోః-ఖురికయోః, అయఃశలాకాదినా దాహః ప్రశస్యతే| తదహః-విసూచికారంభదివస ఏవ, ఏనం-విసూచికావంతం, ఉపవాస్య-లంఘయిత్వా, విరక్తవత్-పేయాదిక్రమేణోపాచరేత్| సుశ్రుతే (?) చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.11)-"సుచ్ఛర్దితవిరిక్తస్య గాత్రాయామేఽతిదారుణే| భల్లాతకమధూచ్ఛిష్టజీర్ణపిణ్యాకనాగరైః|| ఘృతతైలం పచేత్ సామ్లైస్తచ్చ ఖల్లీఘ్నముత్తమం|| త్వక్పత్రరాస్నాగురుశిగ్రుకుష్ఠైరమ్లప్రతిష్ఠైః సవచాశతాహ్వైః| ఉద్వర్తనం ఖల్లివిసూచికాఘ్నం తైలం విపక్వం చ తదర్థకారి|| శిరీషనక్తాహ్వఫణిజ్జబీజత్రాయంత్యపామార్గఫలాని వర్తిః| బస్తస్య మూత్రేణ విసూచికాఘ్నీ ప్రలేపనస్యాంజనధూమయోగైః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విసూచ్యాం విశేషమాహ-విసూచ్యామితి| అతివృద్ధాయాం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ అశాంతాయాం, విసూచ్యాం పార్ష్ణ్యోర్దాహః ప్రశస్యతే| ప్రశబ్దః ప్రకర్షార్థః| సర్వేష్వామదోషేషు పార్ష్ణ్యోర్దాహః శస్యతే, విసూచ్యాం తు ప్రకర్షేణ| యదాహ సుశ్రుతః (ఉ. అ. 56/12)- "సాధ్యాసు పార్ష్ణ్యోర్దహనం ప్రశస్తమగ్నిప్రతాపో వమనం చ తీక్ష్ణం||" ఇతి| సాధ్యాస్వితి బహువచనాత్ విసుచికాలసవిలంబికానాం గ్రహణం| ఉక్తం చ వంగసేనేన-"విలంబికాలసకయోర్విసూచ్యుక్తః క్రియాక్రమః|" ఇతి| పార్ష్ణిదాహశ్చ పిప్పల్యాదిభిః| యదాహ భేడః-"విసూచ్యామతివృద్ధాయాం పార్ష్ణిదేశే చ దాహయేత్| పిప్పల్యా వాఽప్యరణ్యా వా శస్త్రేణాతాపితేన వా||" ఇతి| నివృత్తామదోషస్య చికిత్సామాహ-తదహశ్చేతి| యస్మిన్నహని ఆమదోషో నివృత్తః, తదహరేనముపవాస్య| తథా చ ఖారణాదిః-"ఆమాశయవిశుధ్యర్థమథైనముపవాసయేత్| జీర్ణే విరిక్తవృత్తిః స్యాద్యా ప్రోక్తా మండపూర్వికా||" ఇతి| వమనాద్యుపక్రమాంతే పఠ్యమానేన ప్రకృతపరామర్శినా తచ్ఛబ్దేన ఆమదోషనివృత్తిదినమేవ పరామర్ష్టుం యుక్తం, న పునరుత్పత్తిదినం|
Adhikarana ఆమదోషిణః శమనౌషధనిషేధః (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
అజీర్ణినో భేషజం నిషేధతి తీవ్రార్తిరపి నాజీర్ణీ పిబేచ్ఛూలఘ్నమౌషధం| ఆమసన్నోఽనలో నాలం పక్తుం దోషౌషధాశనం||18|| నిహన్యాదపి చైతేషాం విభ్రమః సహసాఽఽతురం| |19|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజీర్ణీ-అజీర్ణవాన్, తీవ్రశూలోఽపి సన్ శూలహరమౌషధం న పిబేత్| వమనకరముష్ణోదకం చ ప్రాగుపదిష్టమేవ పిబేదిత్యర్థః| శూలఘ్నమిత్యుపలక్షణార్థం| ఛర్ద్యతీసారఘ్నమపి విసూచికాయాం న పిబేత్| యత ఆమేన సన్నో-మందీభూతోఽగ్నిర్దోషౌషధాశనం పక్తుం న సమర్థః| ఏతేషాం చ-దోషౌశధాశనానాం, త్రయాణాం సంబంధీ యో విభ్రమో-వ్యాపత్తిః, సహసా-కాలమనపేక్ష్యైవ, ఆతురం హన్యాత్| న కేవలమిదం గుణాయ సంపద్యతే, ప్రత్యుత దోషం కరోతీతి సూచనార్థమపి చేతి కృతం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆమదోషిణః శమనౌషధం నిషేధతి-తీవ్రార్తిరితి| అపిషబ్ద ఉభయత్ర సంబధ్యతే| తీవ్రార్తిరాపి-కింపునర్మందార్తిరనర్తిర్వా| శూలంధమపి-కింపునపాచనాదికం| కుతః ? యత ఆమేనాన్నేన సన్నో-మందీభూతో, అగ్నిర్దోషాదీని పక్తుంనాలం-న సమర్థః| దోషః- ఆమాన్నక్షోభితః కఫాదిః| ఔషధంతన్నివృత్యర్థం ప్రయుక్తం పాచనాది| అశనం-తద్ధేతుభూతమామాన్నం| నకేవలమౌషధాదర్థానవాప్తిః, అపి తు అనర్థావాప్తిరరపీత్యాహ-నిహన్యాదితి| ఏతేషాం-దోషాదీనాం,వ్యపత్తిః-పాకాభావజనితసంక్షోభః, ఆతురం సహసా హన్యాత్| అపి చేతి ప్రత్యుతార్థే, రోగశమనార్థమౌషధం రోగం న శమయతి ప్రత్యుత వర్ధయతీత్యర్థః|
Adhikarana ఆమదోషిణోఽవస్థావిశేషే ఔషధం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
కదా ఔషధం యుంజీత ? ఇత్యాహ- | జీర్ణాశనే తు భైషజ్యం యుంజ్యాత్ స్తబ్ధగురూదరే||19|| దోషశేషస్య పాకార్థమగ్నేః సంధుక్షణాయ చ| |20|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీర్ణమశనం యస్య తస్మిన్నౌషధం యుంజ్యాద్వైద్యః| కీదృశి ? స్తబ్ధం-అచలం, గురూదరం-కోష్ఠో, యస్య తస్మిన్| కిమర్థమౌషధం యుంజ్యాత్ ? ఇత్యాహ-దోషేత్యాది| గతార్థం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అవస్థావిశేషే ఔషధమాహ-జీర్ణాశన ఇతి| ఆమదోషిణో యదా జీర్ణమన్నం తదా దీపనపాచనమౌషధం దేయం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 11)- "సద్యః సమ్యగ్విశుద్వశస్య శాగ్యంతి తదుపద్రవాః| శూలే నిరన్నకోష్ఠోఽద్భిః కోష్ణాభిశ్చూర్ణితాః పిబత్|| హింగుప్రతివిషావ్యోషసోవర్చలవభయాః| అథవా పిణ్ణ లీమూలత్రివృతాదారుసైంధవం|| శుంఠీస్నుక్క్షీరలవణపిప్ప లీమరిచాని చ| పాఠామ్లవేతసక్షారయవానీర్యోకరాణి చ|| ద్విరుత్తరం హింగువచాగ్నికుష్ఠసువర్చికాక్షారబిడాజమోదం| శూలోదరానాహవిసూచికార్శోహృద్రోగగుల్మోర్ధ్వసమీరణాఘ్నం|| ముస్తాజమోదపూతీకవచాశుంట్యగ్నిధాన్యకైః| సవాలకదీ బిల్వైః క్వాథం తృట్శూలవాన్ పిబేత్|| రాస్నాకటఫలషడ్గ్రంథాబృహత్పీద్వయజోంగకైః| గుగ్గుల్వతివిషాకుష్ఠపత్రవ్యాఘ్రబఖాంబుదైః|| కుర్యాచ్ఛుష్కైః సమూత్రైర్వా లేపోద్వర్తనధూపనం| సరుగానద్ధముదరమమ్లపిష్టైః ప్రలేపయేత్|| దారుహైమవతీకుష్ఠశతాహ్వాహింగుసైంధవైః| యవచూర్ణశ్చ సక్షారతక్రః కోష్ఠార్తిజిత్పరం|| యోజయేత్సైంధవాంతైశ్చ వాత విణ్మూత్రసంగ్రహే| ద్విక్షారజీర్ణపిణ్యాకకుష్ఠారుష్కర చిత్రకైః|| సశుక్తసైంధవైస్తైలం పక్వమభ్యంజనే హితం| సుచ్ఛర్దితవిరిక్తస్య గాత్రాయామే సుదారుణే|| భల్లాతకమధూచ్ఛిష్టజీర్ణపిణ్యాకనాగరైః| ఘృతతైలం పచేత్సామ్లైరతచ్చ ఖల్లీఘ్నముత్తమం|| త్వక్యత్రరాస్నాగురుశిగ్రుకుష్ఠైరమ్లప్రపిష్టైః సవచాశతాహ్వైః| ఉద్వర్తనం ఖల్లివిసూచికాఘ్నం తైలం విపక్వం చ తదర్థకారి|| యః శ్యావదంతౌష్ఠనఖోఽల్పసంజ్ఞః ఛర్ద్యర్దితోఽంతర్గతతామ్రనేత్రః| క్షామస్వరఃస్త్రస్తసమస్తసంధిర్యాయాన్నరోఽసౌ పునరాగమాయ|| వ్యోషాం కర ంజస్య ఫలం హరిద్రాం మూలం సమావాప్య చ మాతులుంగయాః| ఛాయావిశుష్కా గుటికాః కృతాస్తా హన్యుర్విసూచీం నయనాంజనేన|| శిరీషనక్తాహ్వఫణిజ్జబీజత్రాయంత్యపామార్గఫలాని వర్తిః| బస్తస్యమూత్రేణవిసూచికాఘ్నీ ప్రలేపధూమాంజననస్యయోగైః|| యామైశ్చతుభిర్ద్వాభ్యం చ భోజ్యభైషజ్యయోః సమే| పాకోఽగ్నౌ యుక్తయోర్ద్రాక్ తు తీక్ష్ణే, మందే పునశ్చిరాత్|| సభక్తమౌషధం తస్మాన్మందాగ్నేరవచారయేత్| పూర్వాహ్ణే భోజనం సాత్మ్యం లఘు దీపనబృంహణం|| ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి| అజీర్ణే సాయమాశే తు ప్రాతరాశో హి దుష్యతి|| దివా ప్రబుధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్త్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః|| వ్యాయామాచ్చ విహారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్య చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః|| అక్లిత్రేష్వన్నమాసిక్తమన్యత్తేషు న దుష్యతి| అవిదగ్ధేష్వివ పయఃస్వన్యత్ సమ్మిశ్రితం పయః|| రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| యాంతి కోష్ఠే పరిక్లేదం సంవృతే దేహధాతవః|| క్లిన్నేష్వన్యదపక్షేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయఃస్వన్యత్ పయస్తప్తేష్వివార్పితం|| నైశే తస్మాదజీర్ణేఽన్నే నాన్యద్భుంజీత భోజనం| ఉద్గారశుద్ధిరుత్సాహో వేగోత్సర్గో యథోచితః|| లఘుతా క్షుత్పిపాసా చ జీర్ణాహారస్య లక్షణం| ప్రాయః ప్రజ్ఞాపరాధేన రోగగ్రామః ప్రజాయతే|| నృణామశనలుబ్ధానాం విశేషేణ విసూచికా|| దోషోపనద్ధం యది లీనమామం పిత్తోల్బణస్యావృణుయాన్న వహ్విం| జాయేత దుష్టా తు తతో బుభుక్షా సా మందబుద్ధీన్ విషవన్నిహంతి||" ఇతి|
Adhikarana ఆమదోషసామాన్యచికిత్సా (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
కీదృశమౌషధం యోజ్యమిత్యాహ | శాంతిరామవికారాణాం భవతి త్వపతర్పణాత్||20|| త్రివిధం త్రివిధే దోషే తత్సమీక్ష్య ప్రయోజయేత్| |21|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తురవధారణే| యస్మాదతర్పణాదేవామజానాం వికారాణాం-ఆలస్యజాడ్యాగ్నిమాంద్యాదీనాం, శాంతిః-ఉపశమో, భవతి| తస్మాదతర్పణం యోజయేత్| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 14|10)-"మేహామదోషాతిస్నిగ్ధ" ఇత్యారభ్య యావత్ "లంఘయేన్నిత్యం" ఇతి| తస్మాదతర్పణం సమీక్ష్య-దేశకాలాగ్న్యాదీన్ పర్యాలోచ్య, త్రిప్రకారం త్రిప్రకారే దోషే వైద్యః ప్రయోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తానుక్తామదోషసంగ్రహార్థం సామాన్యచికిత్సామాహ-శాంతిరితి| ఆమవికారాణాం-సర్వేషామజీర్ణాన్నజానాం వ్యాధీనాం| అపతర్పణాత్-లంఘనాత్| అపతర్పణం విభజతి-త్రివిధమితి| సమీక్ష్య-బలాదికం సమ్యగ్జ్ఞాత్వా|
Adhikarana అల్పమధ్యప్రభూతదోషచికిత్సా (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
సంప్రత్యేతదేవ యథాయోగ్యమాహ- | తత్రాల్పే లంఘనం పథ్యం, మధ్యే లఙ్హ్ఘనపాచనం||21|| ప్రభూతే శోధనం, తద్ధి మూలాదున్మూలయేన్మలాన్| |22|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు త్రిషు మధ్యే, అల్పే దోషే, లంఘనం-ఉపవాసాఖ్యం, పథ్యం| తేన హ్యనలానిలవృధ్ద్యాఽల్పో దోషః శీఘ్రం సంశోష్య జీయతే| మధ్యే దోషే లంఘనం పాచనం చ పథ్యం| అగ్నిః పచతి, తస్య పచతో యే విబంధహేతవః, తాన్నిషిధ్య పాటవం పక్తురాదధతః పచేతి ప్రయుంక్త ఇవ తత్ పాచయతీతి పాచనముచ్యతే| హేతుమణ్ణిజంతాత్పచేర్బాహులకాత్కర్తరి ల్యుట్| యదుపయుక్తమన్నపానౌషధమపక్వానాం సామానాం ధాతూనాం పాచనే సమర్థం తత్ పాచనమిత్యర్థః| ప్రభూతే శోధనం పథ్యం| శోధనం తు కాయాద్బహిర్దోషానీరయతి| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 14|5)-"యదీరయేద్బహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనం తు తత్|" ఇత్యాది| కుతః ప్రభూత ఆమదోషే శోధనం హితం ? ఇత్యాహ-తద్ధీత్యాది| హి-యస్మాత్, తత్-శోధనం, మూలాన్మలాన్నాశయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ. 11)-బహుదోషాణాం పునర్దోషావసేచనమేవ కార్యం| న హ్యస్రావితే పల్వలోదకౌఘే శాల్యాదిపుష్టిర్భవతి|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విభాగం స్పష్టీకరోతి-తత్రేతి| లంఘనమత్రోపవాసః| లంఘనపాచనం-ఉపవాసయుక్తం పాచనౌషధపానం| ప్రభూతే-బహుతరే| శోధనం-వమనాది| హి-యస్మాత్, తత్-శోధనం, మలాన్మూలాదున్మూలయేత్-సమూలానుచ్ఛింద్యాత్| మలబలమూలం చ వికారే ప్రభూత్వం|
Adhikarana ఏవమన్యవ్యాధిచికిత్సా,హేతువ్యాధివిపర్యయచికిత్సా (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
| ఏవమన్యానపి వ్యాధీన్ స్వనిదానవిపర్యయాత్||22|| చికిత్సేదనుబంధే తు సతి హేతువిపర్యయం| త్యక్త్వా యథాయథం వైద్యో యుంజ్యాద్వ్యాధివిపర్యయం||23||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథా సంతర్పణోత్థ ఆమదోషో నిదానవిపర్యయాచ్చికిత్స్యతే, ఏవమన్యానపి జ్వరాదీన్ వికారాన్ స్వనిదానవిపర్యయాచ్చికిత్సేత్| సంతర్పణోత్థోఽపతర్పణేన, శీతోత్థ ఉష్ణేన, ఇత్యాది| యది త్వేవముపక్రమ్యమాణో వ్యాధిరనుబధ్యేత-తేనోపశమం న గచ్ఛేత్, తతో హేతువిపర్యయం త్యక్త్వా వ్యాధివిపర్యయం యుంజ్యాత్| కింభూతం ? యథాయథం,-యద్యస్య జ్వరాదివ్యాధేర్భైషజ్యం వక్ష్యమాణం తత్ప్రయుంజీతేత్యర్థః| యథా, (సంగ్రహే సూ.అ. 12)-"ముస్తాపర్పటకం జ్వరే, రజనీ యవాన్నం ప్రమేహే" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తుల్యన్యాప్రసంగాదన్యేషామపి వ్యాధీనాం చికిత్సామాహ-ఏవమితి| ఏవం-ఆమవికారవత్| అన్యాన్-జ్వరాదీన్| యథా, ఆమవికారాః సంతర్పణోత్థాస్తద్విపరీతేనాపతర్పణేన చికిత్స్యంతే, తథా, అన్యేఽపి వికారాః స్వనిదానవిపర్యయాచ్చికిత్స్యాః| ఆమవికారాణామన్యేషాం చ స్వనిదానవిపర్యానుపశమే చికిత్సామాహ-అనుబంధే త్వితి| యది హేతువిపర్యయే క్రియమాణేఽప్యనుబంధో-అనువర్తనం వ్యాధేః, తదా హేతువిపర్యయం త్యాక్త్వా భిషక్ వ్యాధివిపర్యయం భైషజ్యం యథాయథం యుంజ్యాత్| హేతువిపరీతాదిస్వరూపముక్తం సంగ్రహే (సూ.12 " తత్ర హేతువిపరీతం" ఇత్యారభ్య యావత్ "విపరీతమర్థం కరోతి" ఇతి|)|
Adhikarana తదర్థకారీ చికిత్సా,పక్వదోషాణాం చికిత్సా (౨౪) · Śloka ౨౪
న చ హేతువ్యాధివిపర్యయయోరేవ చికిత్సాయాముపయోగ ఇతి దర్శయన్నాహ తదర్థకారి వా, పక్వే దోషే త్విద్ధే చ పావకే| హితమభ్యంజనస్నేహపానబస్త్యాది యుక్తితః||24||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్-నిదానవ్యాధివిపర్యయసాధ్యం, అర్థం-రోగోపశమలక్షణం, కర్తుం శీలం యస్య తత్-తదర్థకారి| తద్వా యుంజ్యాత్| యథా (సంగ్రహే సూ.అ. 12)-"మదాత్యయే మద్యపానం, అతిసారే విరేచనం" ఇతి| వాశబ్దః సముచ్చయార్థః| ఇతి త్రివిధమౌషధం నిర్దిశ్యాఽఽమచికిత్సామేవానుసరన్నాహ-పక్వ ఇతి| పక్వే దోషే-నిరామే, దీప్తే పావకే చ| నిరామత్వే దీప్తాగ్నిత్వే చ సముచితమేవ హితమభ్యంగాదికం| యుక్తితో-మాత్రయా, యథాఽగ్నిసాదాది న భవతీతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పక్వదోషాణామామవికారాణాం చికిత్సామాహ-పక్వేదోషే ఇతి| ఉక్తేనోపక్రమేణ పక్వే దోషే దీత్పే చాగ్నౌ సత్యామదోషిణామభ్యంజనాది హితం| ఆదిశబ్దాద్రసాయనవాజీకరణాది|
Adhikarana ఆమాజీర్ణలక్షణం (౨౫) · Śloka ౨౫
అజీర్ణం లక్షయితుమాహ అజీర్ణం చ కఫాదామం తత్ర శోఫోఽక్షిగండయోః| సద్యోభుక్త ఇవోద్గారః ప్రసేకోత్క్లేశగౌరవం||25||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అగ్నిప్రతిపక్షత్వేన కఫస్యాజీర్ణకరణప్రాధాన్యాదగ్రే నిర్దేశః| కఫాత్సకాశాదజీర్ణమామసంజ్ఞకం భవతి| తత్ర-ఆమాఖ్యేఽజీర్ణే, అక్షికూపయోర్గండ్యోశ్చ శోఫో భవతి| సద్యోభుక్తవదప్రాప్తవిదాహావస్థ ఉద్గారః| ప్రసేకః-ప్రసక్తం నిష్ఠీవనం| ఉత్క్లేశో-దోషాణాం స్థానాచ్చలనం| గౌరవం-గాత్రాణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మహాంతమామదోషముక్త్వా క్షుద్రమాహ| తత్ర కఫజమాహ-అజీర్ణమితి| ఆమం-ఆమసంజ్ఞం| తత్ర-ఆమే,అక్ష్ణి గండే చ శోఫః| జాత్యపేక్షమేకవచనం| సద్యోభుక్త ఇవోద్గారః-చిరభుక్తస్యాపి సద్యోభుక్తవదప్రాప్తవిదాహావస్థ ఉద్గారః| ఉత్క్లేశో-వమనోన్ముఖత్వమివ|
Adhikarana విష్టబ్ధాజీర్ణలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
విష్టబ్ధమనిలాచ్ఛూలవిబంధాధ్మానసాదకృత్| |26|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనిలాద్విష్టబ్ధం నామాజీర్ణం భవతి| తచ్చ శూలాదికృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనిలజమాహ-విష్టబ్ధమితి| విష్ఠబ్ధం-విష్టబ్ధసంజ్ఞం| సాదః-కార్యాక్షమత్వం|
Adhikarana విదగ్ధాజీర్ణలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
| పిత్తాద్విదగ్ధం తృణ్మోహభ్రమామ్లోద్గారదాహవత్||26||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తాద్విదగ్ధం నామాజీర్ణముత్పద్యతే| తచ్చ తృడాదియుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తజమాహ-పిత్తాద్విదగ్ధమితి| విదర్గ్ధంవిదగ్ధాఖ్యాం|
Adhikarana ఆమాజీర్ణాదీనాం చికిత్సా (౨౭) · Śloka ౨౭
త్రివిధస్యైవాస్య చికిత్సామాహ లంఘనం కార్యమామే తు, విష్టబ్ధే స్వేదనం భృశం| విదగ్ధే వమనం, యద్వా యథావస్థం హితం భవేత్||27||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తురవధారణే| ఆమాఖ్యేఽజీర్ణే లంఘనమేవ కార్యం, న వమనవిరేచనాది| విష్టబ్ధే స్వేదనం భృశం కార్యం| భృశశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-పూర్వత్రాపి స్వేదనం కార్యమత్ర త్వత్యర్థమితి| విదగ్ధే-విదగ్ధనామ్న్యజీర్ణే, వమనం కార్యం| యద్వా లంఘనస్వేదనవమనానాం యథావస్థం-యథాదోషోద్రేకం, హితం భవేత్తదేవ కార్యం| ఆమాజీర్ణేఽపి స్వేదనవమనే, విదగ్ధేఽపి లంఘనస్వేదనే, ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆమాదీనాం చికిత్సాసాహ-లంఘనమిత్యాది భృశమితి త్రిష్వపి యోజ్యం| లంఘనాదివిభాగస్త్వతిశయార్థః యదాహ ఖారణాదిః-విష్టబ్ధే స్వేదనం వర్త్యో లవణోష్ణాంబు శస్యతే| విదగ్ధే వమనం శస్తముపవాసో విరేచనం||" ఇతి| యద్వా-అథవా| యథావస్థం హితం-యస్యాజీర్ణస్య యస్యామవస్థాయాం యద్ధితం, తస్య తస్యామవస్థాయాం తష్కార్యమిత్యర్థః| విభాగనియమస్తు బాహుల్యాభిప్రాయేణ|
Adhikarana విలంబికాలక్షణం చికిత్సా చ (౨౮) · Śloka ౨౮
గరీయసో భవేల్లీనాదామాదేవ విలంబికా| కఫవాతానుబద్ధాఽఽమలింగా తత్సమసాధనా||28||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గరీయసః-ప్రభూతాత్, ఆజీర్ణాదేవ విలంబికా స్యాత్| కీదృశాత్ ? లీనాత్-అత్యర్థం స్రోతఃసు శ్లిష్టత్వాత్| లీనాదితి లీఙ్ శ్లేషణ ఇత్యస్య క్తప్రత్యయే స్వాదయ ఓదిత ఇత్యోదితశ్చేతి నిష్ఠానత్వం| సా చ శ్లేష్మవాయుభ్యామనుబద్ధా-యుక్తా భవతి| ఆమం నామ యదజీర్ణం తత్సదృశలక్షణా| యథా-"శోఫోఽక్షిగండయోః| అద్యో భుక్త ఇవోద్గారః ప్రసేకోత్క్లేశగౌరవం||" ఇతి| తేన-ఆమేన, సమం-తుల్యం, సాధనం-చికిత్సా, యస్యాః సైవం| "లంఘనం కార్యమామే" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విలాంబికాలక్షణమాహ-గరీయస ఇతి| బిలంబికానామాజీర్ణం భవేత్| కస్మాత్ ? లీనాదామాదేవ,-ఆమశబ్ద ఆమాద్యజీర్ణసామాన్యవచనః, తయోత్పన్నస్య నిఃశేషమనివర్తనాల్లీనత్వం| ఏవం పునః పునర్లీనత్వాద్గరీయస్త్వం| పునః పునరుత్పాదో దుష్టబుభుక్షాయాం భోజనాత్| సా తూక్తా సంగ్రహే (సూ. అ.11)-"దోషోపనద్ధం" ఇత్యాది (శ్లో 19 టీ)| ఏవకారేణైవం ద్యోతయతి,-విసూచ్యలసకావప్యజీర్ణాద్భవతః, కింతు తావన్యతోఽపి సద్యోఽతిమాత్రభోజనాదేః| విలంబికా త్వజీర్ణదేవేతి| యదాహ సుశ్రుతః (ఉ. అ. 56|3)- "అజీర్ణమామం విష్టబ్ధం విదగ్ధం చ యదీరితం| విసూచ్యలసకౌ తస్మాద్భవేచ్చాపి విలంబికా||" ఇతి| సా చ కఫవాతానుబద్ధా|తదనుబంధేన దీర్ఘకాలవిలంబనాత్ విలంబికేత్యుచ్యతే| గరీయస్వాత్ పతనయోగ్యమప్యామం కఫవాతానుబద్ధత్వాన్నోర్ధ్వం నాప్యధః పతతి, లీనమేవ చిరమవతిష్ఠతే ఇత్యర్థః| తథా చ సుశ్రుతః (ఉ.అ. 56/9)- "దుష్టం హి భుక్తం కఫమారుతాభ్యాం ప్రవర్తతే నోర్ధ్వమధశ్చ యస్య| విలంబికాం తాం చ వివిర్జనీయామాచక్షతే శాస్త్రవిదః పురాణాః||" ఇతి| కఫవాతానుబద్ధత్వాదేవమితరేష్వపి పిత్తారబ్ధత్వం విదగ్ధత్వం చ లక్ష్యతే| అన్యేన హ్యారబ్ధామన్యేనానుబధ్యతే| పిత్తం చ విదగ్ధాదేవ ప్రవర్తతే| తథా చ భేడః (చి. అ. 11)- "యదా భుక్తం విదగ్ధం చ నోర్ధ్వం నాధః ప్రవర్తతే|| తాం విలంబీం విగర్హంతి విషకల్పాం విసూచికాం||" ఇతి| విషమల్పామితి పిత్తోల్బణత్వం ద్యోత్యతే| విసూకామితి విసూచికావిశేష్యత్వేన సాన్నిపాతికత్వం| ఆమలింగా-అజీర్ణతుల్యలక్షణా, విశేషానుపాదానాత్ త్రయాణామప్యామాదీనాం లిఙైర్యుక్తా| తథా చ ఖారణాదిః-"ఏతాన్యుక్తాని లింగాని త్వామాజీర్ణే వినిర్దిశేత్|" ఇతి| ఏతాని-అజీర్ణత్రయసంబంధీని| ఆమాత్-అజీర్ణాదన్నాత్ జాతమజీర్ణం-ఆమాజీర్ణం,విలంబికా, న తు కఫజమామం| "యథాక్రమేణ వాతాది సన్నిపాతార్మకం వదేత్|" ఇతి తేనైవ సాన్నిపాతికస్యోక్తత్వాత్| తత్సమసాధనా,-తేషాంత్రయాణామజీర్ణానాం, సమం-సాధారణం, సాధనం-చికిత్సితం, యస్యాః సా తథా| తథా చ ఖారణాదిః-"ఆమే త్వామప్రశమనం విమానే ద్వివిధం మతం|" ఇతి| విమానే-విమానస్థానే, ద్వివిధం-విసూచ్యలసకభేదేన| వంగసేనోఽపి-"విలంబికాలసకయోర్విసూచ్యుక్తః క్రియాక్రమః|" ఇతి| యుత్తు సుశ్రుతేనవివర్జనీయత్వముక్తం తత్ప్రత్యాఖ్యాయోపచరణీయత్వం (త్వాత్) న త్వనుపక్రమత్వాత్| అత ఏవ "విలంబికాం తాం భృశదుశ్చికిత్స్యాం" ఇతి మాధవకరః (మా. ని. అగ్నిమాంద్యాదౌశ్లో.21) పఠతి| ఇయం చ విలంబికా చరకాచార్యేణాన్నవిషసంజ్ఞయోక్తా (చి.అ.14/39)- "అభోజనాదజీర్ణాతిభోజ్ఞాద్విషమాశనాత్| అసాత్మ్యగురుశీతాతిరూక్షసందుష్టభోజనాత్| విరేకవమనస్నేహవిభ్రమావ్ద్యాధికర్షణాత్| దేశకాలర్తువైషమ్యాద్వేగానాం చ విధారణాత్|| దుష్యత్యగ్నిః స దుష్టోఽన్నం న తత్ పచతి లధ్వతి| అపచ్యమానం శుక్తత్వం యాత్యన్నం విషతాం చ తత్|| తస్య లింగమజీర్ణస్య విష్టంభః సదనం క్లమః| శిరోరుక్శోఫమూర్చ్ఛాశ్చ భ్రమః పృష్ఠకటిగ్రహః|| జృంభాఽంగమర్దస్తృష్ణా చ జ్వరః చ్ఛర్దిః ప్రవాహణం| అరోచకావిపాకౌ చ ఘోరమన్నవిషం చ తత్|| పిత్తేన సహ సంసృష్టం దాహతృష్ణాముఖామయాన్| జనయత్యమ్లపిత్తం చ పిత్తజాంశ్చాపరాన్ గదాన్|| యక్ష్మపీనసమేహాదీన్ కఫజాన్ కఫసంగతం| కరోతి వాతసంసృష్టం వాతజాంశ్చమయాన్ బహూన్|| మూత్రరోగాంశ్చ మూత్రస్థం కుక్షిరోగాన్ శకృద్గతం| రసాదిభిశ్చ సంసృష్టం కుర్యాద్రోగాన్ రసాదిజాన్|" ఇతి| యత్తూక్తం జైజ్జటేన 'ఇయం విలంబికా తంత్రాంతరే దండకాలసకసంజ్ఞయోక్తా' ఇతి| తదసత్| భేడాదివచనపర్యాలోచనయా విలమికాయా విదగ్ధమూలత్వాత్| దండకాలసకస్యాలసకభేదత్వేన విష్టబ్ధమూలత్వాత్| దండకాలసకస్యాల సకభేదత్వేన విష్టబ్ధమూలత్వాత్| ఆమాద్యజీర్ణలక్షణాధీనలక్షణత్వాద్విలంబికాయా ఇహాభిధానం|
Adhikarana రసశేషలక్షణం చికిత్సా చ అజీర్ణినో దివాస్వప్రభోజనే చికిత్సా (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
జీర్ణేఽప్యాహారే కదాచిదాహారసారో రసోఽజీర్ణః స్యాత్| తల్లక్షణార్థమాహ అశ్రద్ధా హృద్వ్యథా శుద్ధేఽప్యుద్గారే రసశేషతః| శయీత కించిదేవాత్ర సర్వశ్చానాశితో దివా||29|| స్వప్యాదజీర్ణీ, సంజాతబుభుక్షోఽద్యాన్మితం లఘు| |30|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసశేషే అశ్రద్ధా-అన్నానభిలాషః| హృద్వ్యథా-హృదయశూలం గౌరవం చ| శుద్ధేఽప్యుద్గారే-అన్నసంబంధిని| తేనాజీర్ణాదర్థాంతరభూత ఏవాయం రసశేషః| అతశ్చ రసస్య రుధిరాదిహేతోరసమ్యక్పరిపాక ఇత్యర్థః| తచ్చికిత్సమాహ-శయీతేత్యాది| అత్ర-రసశేషే, కించిదేవ-స్తోకమాత్రమేవ స్వప్యాత్, నాజీర్ణ ఇవ ప్రభూతం| సర్వశ్చాజీర్ణీ, అనాశితో దివా శయీత, ఆలాఘవాత్| యదా చోత్పన్నక్షుత్ స్యాత్తదా స్తోకం లఘు చాద్యాత్| ఆశః కృతో యేన సః-ఆశితః| న ఆశితో-అనాశితః, అభుక్తవానిత్యర్థః| నను, "అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాన్" ఇత్యనేనైవ వాక్యేనాజీర్ణినాం దివాస్వప్నోఽనుజ్ఞాత ఏవ| తత్కిం పునరుక్తేన ? బ్రూమః| విశేషార్థం వాక్యమిదం-"అభుక్తో దివా స్వప్యాదజీర్ణీ" ఇతి| తత్ర తు సామాన్యం, అశితానాశితచింతా న కృతేతి యుక్తా పునరిహోక్తిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రసశేషం లక్షయతి-అశ్రద్ధేతి| అశ్రద్ధా-భోజనానభిలాషః| నను, ఏతదామాదిష్వప్యస్తి,త ఆహ్-శుద్ధేఽప్యుద్గారే ఇతి| తేషు పునర్దుష్ట ఉద్గారః| రసస్య శేషో-రసశేషః| రసశబ్దేన రసహేతుభూతాహారరాశిర్లక్ష్యతే| న హి రసధాతోరపక్వస్యాజీర్ణత్వం| స హ్యపక్వ ఏవ రసశబ్దేనోచ్యతే, పక్వస్తురుధిరశబ్ధేన| దృష్టత్వాదజీర్ణత్వమితి చేత్ న, తస్యామత్వాత్| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 13/24)- "ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసామామం ప్రచక్షతే|" ఇతి| రసేశేషస్యోషధమాహ-శయీతేతి| కించిదేవ-ముహూర్తమేవ| నను,ముహూర్తమనుమానతః సిద్ధామేవ| మైవం| అజీర్ణినామధికం దివాస్వప్నం విధాస్యతి| స్వప్నవిధిశ్చయం ప్రధాన్యాత్| ఉష్ణాంబుపానాద్యపి కార్యం| యదాహ ఖారణాదిః-"రసశేషే హితః స్వప్నో ఘర్మాంబు లఘుబోజనం|" ఇతి| అజీర్ణినో దివాస్వప్నం విధత్తే-సర్వశ్చేతి| అనాశితో-అభుక్తవాన్| సర్వగ్రహణం ప్రకృతవిసూచికాద్యజీర్ణసంగ్రహార్థం| "ముక్త్వా తు భాష్య" ఇత్యాదినా ప్రాప్తే దివాస్వప్నే పునర్విధానం యథేష్టస్వపనార్థం| అజీర్ణినో భోజనం విధత్తే-సంజాతబుభుక్ష ఇతి| సంజాతబుభుక్షో-అభ్యుదీర్ణాన్నాభిలాషః| మితగ్రహణం లఘూనామపి గురూక్తార్ధసౌహిత్యప్రాప్త్యర్థం|
Adhikarana అజీర్ణసామాన్యలక్షణాం (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
సాంప్రతమజీర్ణలక్షణం సామాన్యేన బ్రూతే- | విబంధోఽతిప్రవృత్తిర్వా గ్లానిర్మారుతమూఢతా||30|| అజీర్ణలింగం సామాన్యం విష్టంభో గౌరవం భ్రమః| |31|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విబంధో-మూత్రపురీషయోరప్రవృత్తిలక్షణః| అతిప్రవృత్తిః-తయోరేవ| గ్లానిః-శరీరస్య మ్లానతా| మారుతమూఢతా-వాతస్య ప్రతిలోమతా| విష్టంభః-కుక్షేరాధ్మానం| గౌరవం-గురుగాత్రత్వం| భ్రమో-మోహః| ఏతత్సామాన్యమజీర్ణలక్షణం| ఉక్తం చ-"సీదత్యంగం భ్రమో మోహః కోష్ఠే ముహ్యతి మారుతః| సర్వేషామప్యజీర్ణానామవిసంవాది లక్షణ్మ్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తానుక్తాజీర్ణవిశేషసంగ్రహార్థంమజీర్ణసామాన్యలక్షణమాహ-విబంధ ఇతి| విబంధో-మాలానామప్రవృత్తిః| మారుతమూఢతా-వాయోర్విమార్గగతిః| విష్టంబో-విశేషేణ స్తంభోగాత్రాణాం|
Adhikarana అజీర్ణస్యాన్యకారణాని (౩౧-౩౩) · Śloka ౩౩
సాంప్రతమజీర్ణస్యాన్యాన్యపి కారణాన్యాహ- | న చాతిమాత్రమేవాన్నమామదోషాయ కేవలం||31|| ద్విష్టవిష్టంభిదగ్ధామగురురూక్షహిమాశుచి| విదాహి శుష్కమత్యంబుప్లుతం చాన్నం న జీర్యతి||32|| ఉపతప్తేన భుక్తం చ శోకక్రోధక్షుదాదిభిః| |33|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిమాత్రమేవ భుక్తమన్నం న కేవలమామదోషాయ, కిం తర్హి ? ద్విష్టాది చాన్నం న జీర్యతి| ద్విష్టం-అప్రియం| విష్టంభి-కుక్ష్యాధ్మానకారి| హిమం-అతిశీతం| అశుచి-ఉచ్ఛిష్టం కేశాదిదూషితం చ, ఏతచ్చాచింత్యప్రభావత్వాదామదోషహేతుః| విదాహి-ప్రాగుక్తం| శుష్కం-అద్రవప్రాయం| అత్యంబుప్లుతం-అతిజలేన ప్లావితం| చః సముచ్చయే| న కేవలం ద్విష్టాద్యన్నం భుక్తం న జీర్యతి, యావత్ శోకాదిభిశ్చోపతప్తేన భుక్తం న జీర్యతి| శోకః-ఇష్టవిపత్త్యాదినా మనోదౌస్థ్యం| క్రోధో-రోషః| క్షుత్-బుభుక్షా| ఆదిశబ్దేన లోభభయాదిపరిగ్రహః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అజీర్ణాశనం లక్షయతి- న చేతి| న కేవలమతిమాత్రమేవాన్నమామదోషయ| కిం తర్హి? ద్విష్టాదికమప్యన్నం న జీర్యతి,-ఆమదోషాయ భవతి| ద్విష్టం-అప్రియం| విష్టంభివాతావరోధకారి| దగ్ధం-అతిపక్వం| ఆమం-అపవ్కం| అశుచి-మలినం| శుష్కం-నీరసం| అయంబుప్లుతం-అత్యంబుపానాత్| శోకదిభిరుపతప్తేన భుక్తం| క్షుత్-బుభుక్షా,తదుపతప్తత్వం-కాలాతిక్రమాత్| ఆదిశబ్దాదుద్వేగాదయః|
Adhikarana సమశనలక్షణం అధ్యశనలక్షణం విషమాశనలక్షణం సమశనాదీనాం దోషః (౩౩-౩౫) · Śloka ౩౫
సంప్రత్యపరమప్యన్నమామక్షోభకరమాహ- | మిశ్రం పథ్యమపథ్యం చ భుక్తం సమశనం మతం||33|| విద్యాదధ్యశనం భూయో భుక్తస్యోపరి భోజనం| అకాలే బహు చాల్పం వా భుక్తం తు విషమాశనం||34|| త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా ఘోరాన్ వ్యాధీన్సృజంతి వా| |35|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పథ్యం-శాల్యాది| అపథ్యం-యవకాది| తన్మిశ్రం-ఏకీకృత్య, భుక్తం సమశనం మతం, అస్మిన్వైద్యకతంత్రే| విద్యాదిత్యాది| భుక్తస్య-అభ్యవహృతస్యోపరి యదన్యద్భోజనం తదధ్యశనం జానీయాత్| నను, ఏవం ప్రాతరాశే కృతే యః సాయమాశః, తస్యాధ్యశనత్వం ప్రసజ్యేత్| అధ్యశనం చ వివర్జ్యమేవ| యతోఽనంతరమేవ పఠిష్యతి-"త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా" ఇత్యాది| వైద్యకతంత్రేషు చ నరాణాం ద్విరాహార ఉపదిష్టః| భగవాన్ వ్యాసోఽప్యవోచత్-"సాయంప్రాతర్మనుష్యాణాం భోజనం విధినిర్మితం|" ఇతి| తస్మాదధ్యశనస్యైవం తదసమీచీనం లక్షణం| అత్ర సంచక్ష్మహే| ప్రాగ్భుక్తస్యోపరి సమనంతరేమేవ వహ్నావవిభక్తే యదశనం తదేవాధ్యశనం, నాన్యత్| అత ఏవ సుశ్రుతో బ్రూతే (సూ.అ. 46|491)-"ప్రాగ్భుక్తే త్వవిభక్తేఽగ్నౌ ద్విరన్నం న సమాచరేత్|" ఇతి| తస్మాత్ ప్రాతరాశే కృతే సత్యగ్నౌ విభక్తే యః సాయమాశః స న పరిహార్యః, అపి తు కార్య ఏవ, గుణావహత్వాత్| ఏతదేవ ప్రతిపాదయితుం సంగ్రహేఽధ్యగీష్ట (సూ.అ. 11)-"ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి| అజీర్ణే సాయమాశే తు ప్రాతరాశో హి దుష్యతి|| దివా ప్రబోధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః|| వ్యాయామాచ్చ విచారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్చ చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః|| అక్లిన్నేష్వన్నమాసక్తమన్యత్తేషు న దుష్యతి| అవిదగ్ధేష్వివ పయఃస్వన్యత్సమ్మిశ్రితం పయః|| రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| పరిక్లేదం యాంతి కోష్ఠే సంవృతే దేహధాతవః|| క్లిన్నేష్వన్యదపక్వేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయఃస్వన్యత్ పయస్తప్తేష్వివార్పితం|| నైశే తస్మాదజీర్ణేఽన్నే నాన్యద్భుంజీత భోజనం|" ఇతి| అధిశబ్దోఽత్రోపరిశబ్దార్థః| యథా-'ప్రాసాదమధిరోహతి|' ఇతి| అకాలే బహు చాల్పం వా భుక్తం త్వశనం విషమాశనసంజ్ఞం విద్యాత్| కః పునరకాలో భోజనస్య ? ఇతి చేత్, బ్రూమః| "ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే" (శ్లో. 55) ఇత్యాదినాఽఽహారకాలం వక్ష్యతి| తద్వైపరీత్యేనాకాలో వేద్యః| త్రీణ్యప్యేతాని-సమశనాధ్యశనవిషమాశనాని, మృత్యుం వా సృజంతి-జనయంతి, ఘోరాన్ వ్యాధీన్-గుల్మాదీన్ వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సమశనం లక్షయతి-మిశ్రమితి| పథ్యం-శాల్యాది, అపథ్యం-యవకాది, తద్ద్వయం మిశ్రీకృత్య భుక్తం-సమశనాఖ్యం| యత్తు కేవలమపథ్యం తద్విరుద్ధాఖ్యం| అధ్యశనం లక్షయతి-విద్యాదితి| భుక్తస్యోపరి పునర్భోజనం-అధ్యశనాఖ్యం| భుక్తస్య-ప్రాగభ్యవహ్రతస్యాన్నస్య పాకాభావాదామాశయ ఏవ స్థితస్య, ఉపరి-ఊర్ధ్వమన్యదన్నమాధీయతే యత్తత్-భుక్తస్యోపరి భోజనం, పూర్వాన్నశేషే భుక్తమిత్యర్థః| తథా చ చరకః (చి.అ. 14/233)- "పూర్వాన్నశేషే తు పునర్భుక్తమధ్యశనం మతం|" ఇతి| సుశ్రుతోఽపి (సూ.అ. 46/508)- "అజీర్ణే భుజ్యతే యత్తు తదధ్యశనముచ్యతే|" ఇతి| కథం? భూయో-బాహుల్యేన| అనేన క్వచిదన్నశేషే భుక్తమపి నాధ్యశనం| యథా (సంగ్రహే సూ.అ. 11)- "ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో నదుష్యతి|" ఇతి| తథా, అత్యగ్నౌ (హృదయే చి. అ. 10/84)- "ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపకల్పయేత్|" ఇతి| నను, ఏతదప్రాత్పకాలాశనత్వాద్విషమాశనాదభిన్నం| మైవం| జీర్ణే పూర్వాన్నే యదప్రాప్తకాలం తద్విశమాశనం, అధ్యశనం తజీర్ణే ఇతి భేదః| నను,"ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే" (శ్లో 55) ఇత్యాదినా జీర్ణాన్నత్వస్యైవ కాలత్వం వక్షయతి| తత్కథమప్రాత్పకాలత్వం ? మైవం| యో హి యదా ప్రత్యహం భుంక్తే స తస్య భోజనకాలః| ప్రసృష్టవిణ్మూత్రవాదికం తు తస్యైవ విశేషణం| తద్విశిష్టస్యైవ తస్య కాలత్వార్థం| తస్మాత్ ప్రసృష్టవిణ్మూత్రత్వాదివిశిష్టే స్వకాలే భోజనం-కాలభోజనం| ప్రాప్తేఽపి పూర్వాన్నస్యాజీర్ణత్వాదనుత్పన్నేషు ప్రసృష్టవిణ్మూత్రత్వాదిషు భోజనం-అధ్యశనం| పూర్వాన్నస్య జీర్ణత్వాదుత్పన్నేష్వపి తేష్వప్రాత్పే స్వకాలే భోజనం-విషమాశనం| అవశ్యం చైతదభ్యుపగంతవ్యం| అన్యథా హి (హృ. సూ. అ. 16/18)- "హ్యస్తనే జీర్ణ ఏవాన్నే స్నేహోఽచ్ఛః శుద్ధయే బహుః| శమనఃక్షుద్వతోఽనన్నో మధ్యమాత్రశ్చ శస్యతే||" ఇతి కాలభేదో న స్యాత్| విషమాశనం లక్షయతి-అకాల ఇతి| అకాలే భుక్తం విషమాశనం| తద్ద్వివిధం,-అప్రాత్పకాలమతీతకాలం చ| అమాత్రాశనమప్యకాలే భుక్తం విషమాశనమేవేత్యాహ-బహు చాల్పం వేతి| తస్మాత్ కాలే యదమాత్రయా భుజ్యతే తదమాత్రాశనం| యచ్చాకాలే మాత్రయా అమాత్రయా వా తద్విషమాశనం| సమశనాదీనాం దోషమాహ-త్రీణీతి| ఏతాని-సమశన-విషమాశనాధ్యశనాని, అనియతాయుషాం మృత్యుం, నియతాయుషాం ఘోరాన్ వ్యాధీన్ సృజంతి|
Adhikarana భోజనస్య సమ్యగ్యోగప్రకారః (౩౫-౩౮) · Śloka ౩౮
| కాలే సాత్మ్యం శుచి హితం స్నిగ్ధోష్ణం లఘు తన్మనాః||35|| షడ్రసం మధురప్రాయం నాతిద్రుతవిలంబితం| స్నాతః క్షుద్వాన్ వివిక్తస్థో ధౌతపాదకరాననః||36|| తర్పయిత్వా పితౄన్ దేవానతిథీన్ బాలకాన్ గురూన్| ప్రత్యవేక్ష్య తిరశ్చోఽపి ప్రతిపన్నపరిగ్రహాన్||37|| సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమనిందన్నబ్రువన్ ద్రవం| ఇష్టమిష్టైః సహాశ్ర్నీయాచ్ఛుచిభక్తజనాహృతం||38||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాలే-వక్ష్యమాణే| తన్మనాః-భోజనగతచిత్తః| క్షుద్వాన్-బుభుక్షితః| వివిక్తస్థః-ఏకాంతస్థితః| తథా, ప్రక్షాలితచరణస్తముఖః| అనిందన్-భోజనమగర్హమాణః| అబ్రువన్-అభాషమాణః| ఇష్టం-మనోరుచితం భోజనం| తథా, ద్రవం-ద్రవప్రాయం| ఇష్టైః-ప్రియైః, సహాశ్నీయాత్| 'క్షుద్వాణ్ ఇత్యత్ర ప్రశంసాయాం మతుప్, ఉత్పన్నప్రశస్తబుభుక్షః| తేన కించిదపి యదా దుష్టబుభుక్షా స్యాత్తదా నాద్యాదిత్యర్థః| దుష్టబుభుక్షాయా లక్షణం (సంగ్రహే సూ.అ. 11)- "దోషోపనద్ధం యది లీనమన్నం పిత్తోద్ధతస్యావృణుయాన్న వహ్నిం| జాయేత దుష్టా తు తదా బుభుక్షా యా మందబుద్ధీన్ విషవన్నిహంతి||" ఇతి| కింభూతం భోజనం ? సాత్మ్యం| తచ్చ సాత్మ్యం ద్విధా,-ఏకం స్వల్పకాలాభ్యస్తం సుఖావహం, అన్యచ్చ జన్మనః ప్రభుతి సహాత్మనాభ్యస్తం సుఖావహం చ| ఏతదేవైకం సాత్మ్యముచ్యతే| తథా, శుచి-అనుచ్ఛిష్టం కేశాద్యనుపహతం చ| హితం-పథ్యం| స్నిగ్ధం చ తదుష్ణం చ-స్నిగ్ధోష్ణం| తథా, లఘు-లఘుప్రాయం. న తు లఘ్వేవ| అత ఏవేదముపపన్నం "షడ్రసం మధురప్రాయం" ఇతి| మధురరసో హి గురుః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.సూ.అ. 10|38)- "పటోః కషాయస్తస్మాచ్చ మధురః పరమం గురుః|" ఇతి| తద్యది లఘ్వేవ స్యాత్ (తర్హి) మధురప్రాయమితి న ఘటతే| తస్మాల్లఘుప్రాయమితి వ్యాఖ్యేయం| కథమద్యాత్ ? తదాహ-నాతిద్రుతవిలంబితం| కిం కృత్వా ? పిత్రాదీంస్తర్పయిత్వా| తథా, తిరశ్చోఽపి-అశ్వవృషాదీన్, ప్రతిపన్నపరిగ్రహాన్-కృతస్వీకారాన్, ప్రత్యవేక్ష్య-తదాహారచింతాం కృత్వేత్యర్థః| తథా, ఆత్మానం సమీక్ష్య-యథా మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి నిత్యమప్రమత్తః సన్ పర్యాలోచ్య| ఖరనాదేనోక్తం-"అతిద్రుతాశీ త్వాహారగుణదోషాన్న విందతి| ఉన్ముహ్యత్యల్పమశ్నాతి చ్ఛర్దయేద్వాఽనవస్థితః|| విలంబితం తు భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి| ఖాదన్ బహ్వపి శీతత్వాద్యాతి భోజ్యమహృద్యతాం|| జల్పతో హసతశ్చాపి భుంజానస్యాన్యచేతసః| త ఏవ దోషా మంతవ్యా యే విలంబితభోజనే||" ఇత్యాది|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ భోజనసమ్యగ్యోగః| తత్ర సమ్యగ్యోగప్రకారమాహ-కాలే సాత్మ్యమితి| కాలే-"ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే" (శ్లో. 55) ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణే| శుచి-నిర్మలం| సాత్మ్యమితి హితస్యాప్యనభ్యాసాసాత్మ్యస్య నివృత్త్యర్థం, హితమిత్యహితస్యాభ్యాససాత్మ్యససాత్మ్యస్య| తన్మనాః-భోజనైకదత్తచిత్తః| మధురప్రాయం-షడ్రసత్వేఽప్యధికధురరసం| నాతిద్రుతవిలంబితమితి క్రియావిశేషణం| వివిక్తస్థో-విజనస్థః| పిత్రాదీంస్తర్పయిత్వా| ప్రతిపన్నపరిగ్రహాన్-పాల్యత్వేన స్వీకృతాన్| తిరశ్చోఽపి-కిం పునర్మనుష్యాన్| ప్రత్యవేక్ష్య-తేషామాహారచింతాం విధాయ| అత్మానం సమీక్ష్య-ప్రకృతిం విచార్య| అనిందంభోజ్యమకుత్సయన్| అబ్రువన్-కృతమౌనః| ద్రవం-ద్రవబహులం| ఇష్టం-ప్రియం| ఇష్టైః సహ-ప్రియజనైః సహ| శుచిభక్తజనాహృతంశుచయో-బాహ్యాభ్యంతరశౌచయుక్తాః, భక్తాః-అనురక్తాః, యే జనాస్తైరాహృతం-ఆనీతం|
Adhikarana తృణాదిజుష్టభోజనత్యాగః (౩౯) · Śloka ౩౯
భోజనం తృణకేశాదిజుష్టముష్ణీకృతం పునః| శాకావరాన్నభూయిష్ఠమత్యుష్ణలవణం త్యజేత్||39||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృణాదిజుష్టం భోజనం త్యజేత్| ఆదిశబ్దేన మక్షికాదిపరిగ్రహః| తథా, భూయ ఉష్ణీకృతం| తథా, శాకబహులం| తథా, అవరాన్నం-మాషాది, తద్భూయిష్ఠం| తథా, అత్యుష్ణమతిలవణం చ త్యజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తృణజుష్టాదిభోజనమపవదతి-భోజనమితి| తత్రానిందాన్నితి గ్రహ్ణాత్ తృణకేశమక్శికాదిజుష్తస్య నిందితస్యాపి ప్రప్తిః, ఉష్ణగ్ర్హణాత్ పునరూష్ణీకృతాత్యుష్ణయోః, ఇష్టగ్రహణాత్ శాకసూపబహులస్య, షడ్రసగ్రహణాత్ అతిలవణస్య|
Adhikarana కిలాటాదిశీలనం (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
కిలాటదధికూచీకాక్షారశుక్తామమూలకం| కృశశుష్కవరాహావిగోమత్స్యమహిషామిషం||40|| మాషనిష్పావశాలూకబిసపిష్టవిరూఢకం| శుష్కశాకాని యవకాన్ ఫాణితం చ న శీలయేత్||41||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, కిలాటాదీన్న శీలయేత్-నాభ్యసేత్, న కాదాచిత్కోఽభ్యవహార ఏషాం నిషిధ్యతే| మునినా తు (చ. సూ. అ. 5|7)- "నాభ్యసేద్గౌరవాత్" ఇతి యథా హేతురుపన్యస్తః, తథేహ నోక్తః, అయుక్తత్వాత్| తథా హి-ఏషామనభ్యవహారే యది గురుత్వమేవ హేతుః స్యాత్| తతో గుడయవాదీనామపి బహుతరాణాం ద్రవ్యాణాం శీలనమయుక్తం స్యాత్| తస్మాదేషామశీలనేఽన్యదపి కారణం చింత్యం, న తు గురుత్వమాత్రమేవ| యథా-కిలాటకూచికయోర్దోషలత్వం, దధ్నస్తు జ్వరాదికర్తృత్వం తథా స్రోతోలేపః, స్రోతోలేపత్వాచ్చానేకరోగహేతుత్వం, క్షారస్య పుంస్త్వహానికృత్త్వం, శుక్తస్య దృష్టిహంతృత్వాది| తస్మాదేషామపథ్యత్వాచ్ఛీలననిషేధో బోధ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సాత్మ్యత్వాదిప్రసక్తం కిలాటాద్యభ్యాసమపవదతికిలాటేతి| ఆమమితి మూలకస్య విశేషణం, కృశాదీన్యామిషస్య| న శీలయేత్-న నిత్యం భజేత్| యదా తత్సేవనం వినా స్థాతుమశక్తిః, యదా వా తత్సాధ్యరోగోత్పత్తిః, తదా భజేదిత్యర్థః|
Adhikarana శాల్యాదిశీలనం (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
శీలయేచ్ఛాలిగోధూమయవషష్టికజాంగలం| సునిషణ్ణకజీవంతీబాలమూలకవాస్తుకం||42|| పథ్యామలకమృద్వీకాపటోలీముద్గశర్కరాః| ఘృతదివ్యోదకక్షీరక్షౌద్రదాడిమసైంధవం||43||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాల్యాదీన్ శీలయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సాత్మ్యాదీన్యుదాహరతి-శీలయేదేతి| జాంగలంహరిణాదిమాంసం| పథ్యా-హరీతకీ| మృద్వీకా-ద్రాక్షా|
Adhikarana నిత్యసేవ్యమౌషధం (౪౪) · Śloka ౪౪
త్రిఫలాం మధుసర్పిర్భ్యాం నిశి నేత్రబలాయ చ| స్వాస్థ్యానువృత్తికృద్యచ్చ రోగోచ్ఛేదకరం చ యత్||44||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధుసర్పిర్భ్యాం సహ త్రిఫలాం చ రాత్రౌ నేత్రబలాయ శీలయేత్| న కేవలం శాల్యాదీనేవ శీలయేత్| యచ్చ ద్రవ్యం స్వాస్థ్యానువృత్తిం కరోత్యృతుచర్యావిధ్యాద్యుక్తమన్నపానాదికం| తథా, రోగోచ్ఛేదకరం యత్-కిరాతతిక్తకాదిద్రవ్యం, తచ్చ శీలయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రసంగాన్నిత్యసేవ్యమౌషధమాహ-త్రిఫలామితి| నిశి-స్వప్నకాలే| నేత్రేబలాయ-చక్షురింద్రియదార్ఢ్యాయ| యచ్చ ఔషధం రసాయనాదికం, స్వాస్థ్యమనువర్తయతి రోగోత్పతిబీజం చోచ్ఛినత్తి తదపి యథాకాలం భజేత్| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 5/10)- "తచ్చ నిత్యం ప్రయుంజీత స్వాథ్యం యేనానువర్తతే| అజాతానాం వికారాణామనుత్పతికరం చ యత్||" ఇతి|
Adhikarana భోజ్యక్రమః (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
బిసేక్షుమోచచోచామ్రమోదకోత్కారికాదికం| అద్యాద్ద్రవ్యం గురు స్నిగ్ధం స్వాదు మందం స్థిరం పురః||45|| విపరీతమతశ్చాంతే మధ్యేఽమ్లలవణోత్కటం| |46|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బిసాదిద్రవ్యం గుర్వాదిగుణయక్తం పురః-పూర్వమద్యాత్| మోదకో-లడ్డుకః| ఉత్కారికా-లప్యసికా| అతః-అస్మాచ్చ, విపరీతం-లఘురూక్షకటుతీక్ష్ణసరప్రాయం, అంతే భోజనస్య సేవేత| మధ్యే చామ్లలవణోత్కటం| ఖరనాదే చోక్తం-"కటుం లవణమమ్లం వా పూర్వమాహారమాహరేత్| ఆహారో మధురోఽగ్రే హి గురుర్విష్టభ్య జీర్యతి||" ఇతి| తదేతదుక్తముభయమపి దేశసాత్మ్యాదివశాత్ ప్రమాణయితవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- భోజ్యక్రమమాహ-బిసేతి| గుర్వాదిగుణం బిసాదిభోజ్యద్రవ్యం పురః-పూర్వమద్యాత్| మోచం-కదలీఫలం| చోచం-నారికేలఫలం పనసం వా| మోదకో-లంగుకః| ఉత్కారికా-పూపలికా| ఆదిశబ్దాదిండరికాదయః| అతో విపరీతం-లఘ్వాదిగుణం షష్టికౌదనాదికం, అంతే అద్యాత్| అమ్లలవణోత్కటం-శుక్తాదికం, మధ్యేఽద్యాత్| యత్తూక్తం ఖారణదినా-"కటుం లవణమమ్లం వా పుర్వమాహారమాహరేత్| ఆహారో మధురోఽగ్రే హి గురుర్విష్టభ్య జీర్యతి||" ఇతి| తన్మందాగ్నివిషయం| తద్భోజనస్య దీపనపుర్వకత్వాత్| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 10)- "యథాగ్నిసాత్మ్యం తు ప్రాగ్ద్రావముపశుష్కం వాఽశ్నీయాత్| ప్రాగేవ తు గురు స్వాదు స్నిగ్ధం చ| మధ్యేఽమ్లలవణం| అంతే రూక్షద్రవమితరరసయుక్తం చ| తత్ర మందాగ్నేః ద్రవోష్ణేన సముత్తేజితోష్మణోఽన్యదప్యుపయుక్తం సమ్యక్ పాకముపైతి|" ఇతి|
Adhikarana అన్నపానయోర్విభాగః (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం ప్రపూరయేత్||46|| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్| |47|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుక్షేః-జఠరస్య, అన్నేన ద్వౌ భాగౌ ప్రపూరయేత్| పానేన-జలాదినా, ఏకమంశం ప్రపూరయేత్| చతుర్థమంశం పవనాదీనామాశ్రయమవశేషయేత్-న త్వన్నేన పానేన వా ప్రపూరయేత్| అత్ర త్వంశకల్పనా పరికల్పనేనైవ యుజ్యతే, న త్వంగులమానాదినా| సుశ్రుతే చాభిహితం (సూ. అ. 46|478)- "ప్రక్షాలయేదద్భిరాస్యం భుంజానశ్చ ముహుర్ముహుః| విశుద్ధే రసనే హ్యస్మిన్ రోచతేఽన్నమపూర్వవత్||" ఇతి| [రసనా విద్యతే యస్య ముఖస్య తద్రసనం, తస్మిన్ రసనే విశుద్ధే రోచతేఽన్నమపూర్వవత్||]
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్నపానయోర్విభాగమాహ-అన్నేనేతి| కుక్షిఃఉదరం, చతుర్థా విభజ్య ద్వావంశవన్నేన-అద్రవేణ పూరయేత్| తృతీయమంశం పానేన-ద్రవేణ పూరయేత్| చతుర్థమంశం పవనాదిసుఖసంచారార్థమనశేషయేత్-న కేనాపి పూరయేత్| ఏతదేవ చ సౌహిత్యమానం| అత ఏవార్ధసౌహిత్యం నాతితృత్పతా చ జ్ఞేయా|
Adhikarana అనుపానవిభాగః,యవగోధూమయోః శీతం జలమిత్యాది (౪౭-౫౦) · Śloka ౫౦
| అనుపానం హిమం బారి యవగోధూమయోర్హితం||47|| దధ్ని మద్యే విషే క్షౌద్రే, కోష్ణం పిష్టమయేషు తు| శాకముద్గాదివికృతౌ మస్తుతక్రామ్లకాంజికం||48|| సురా కృశానాం పుష్ట్యర్థం, స్థూలానాం తు మధూదకం| శోషే మాంసరసో, మద్యం మాంసే స్వల్పే చ పావకే||49|| వ్యాధ్యౌషధాధ్వభాష్యస్త్రీలంఘనాతపకర్మభిః| క్షీణే వృద్ధే చ బాలే చ పయః పథ్యం యథాఽమృతం||50||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యవగోధూమయోర్భుక్తయోరను-పశ్చాత్, పానం శీతం జలం హితం| తథా, దధ్ని మద్యే విషే క్షౌద్రే చ హిమం జలమనుపానే హితం| పిష్టమయేషు కోష్ణం జలం హితం| శాకముద్గాదివికృతౌ చ మస్త్వాదికమనుపానం హితం| కృశానాం పుంసాం సురా పుష్ట్యర్థం హితా| స్థూలానాం పునః కర్శనాయ మధూదకం హితం| శోషే-క్షయే, మాంసరసో హితః, పుష్టికారిత్వాత్| మాంసే భుక్తే మద్యమనుపానం హితం| స్వల్పే చ పావకే మద్యమేవానుపానం హితం| వ్యాధ్యాదిభిః క్షీణే-క్షపితే, పయో-దుగ్ధం, పథ్యం-హితం| ఇహ (హితమితి) ప్రకృతేఽపి పథ్యగ్రహణం పథ్యతరత్వజ్ఞాపనార్థం| యథాఽమృతమిత్యనేనైతత్ ప్రతిపాదయతి,-యథాఽమృతం బలవర్ణౌజఃకాంత్యాయురాదిజనకం తథేదమపీత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథానుపానం| తేన హ్యసమ్యగ్యోగోఽపి సమ్యగ్యోగతాం యాతి| యదాహ ఖారణాదిః-"కామం దోషవదప్యన్నమమాత్రం వా నిషేవిత,| అల్పదోషమదోషం వాఽప్యనుపానేన జీర్యతి||" ఇతి| అను-పశ్చాత్పీయత ఇత్యనుపానం| ఏతచ్చ బాహుల్యాభిప్రయేణ| తద్ధి మధ్యేఽప్యాదావపి పీయతే| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/468)- "తదాదౌ కర్శయేత్ పీతం స్థాపయేన్మధ్యసేవితం| పశ్చాత్పీతం బృంహయతి తస్మాద్వీక్ష్య ప్రయోజయేత్||" ఇతి| తథా, (సు.సూ.అ. 46/428)- "నిరామయానాం చైతత్తు భుక్తమధ్యే ప్రశస్యతే|" ఇతి చ| కస్తర్హి పానానుపానయోర్భేదః ? ఉచ్యతే| యదనియతకాలం రుచివశాత్పీయతే తత్-పానం, యన్నేయతకాలం విధివశాత్పీయతే తత్-అనుపానం| తత్రాదావనుపానవిభాగః| తత్ర యవాదిషు శీతోదకమాహ-అనుపానం హిమమితి| పిష్టమయేషు ఈషదుష్ణోదకమాహ-కోష్ణమితి| యత్తు సుశ్రుతేనోక్తం (సూ. అ. 46/423)- "శీతోదకం మాక్షికస్య పిష్టాన్నస్య చ సర్వశః| దధిపాయసమద్యార్తివిషజుష్టే తథైవ చ||" ఇతి| తద్విదాహిపిష్టాన్నవిషయం| ఉక్తం వ సంగ్రహే (సూ. అ. 10)- "తచ్ఛీతం దధిమధుయవదోధూమమద్యవిషేషుసర్వేషు చ విదాహిషు శరద్గ్రీష్మయోశ్చ|" ఇతి| శాకాదిషు మస్త్వాద్యాహ-శాకేతి| శాకం-పాఠాది, ముద్గాదిసూప్యం, తస్య (తయోః) వికృతిః-వటకాదికా| వికృతిగ్రహణం రసాద్యన్యత్వ ఏవ మస్త్వాదిప్రాప్త్యర్థం| అవికృతే తు సూపాదౌ సుశ్రుతేనోక్తం (సూ. అ. 46/425)- "పయో మాంసరసో వాఽపి శాకముద్గాదిభోజనే|" ఇతి| మస్త్వాదిషు యస్య యత్సాత్మ్యమిష్టం వా తస్య తద్యోజ్యమితి| ఏకస్యైవ తత్కార్యకరత్వాత్ న మిశ్రీకృత్యప్రయోగః| అత ఏవ పృథగుక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 10)- "ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం వా శాకావరాన్నేషు|" ఇతి| కృశానాం సురామాహ-సురేతి| కృశానాం శీతోదకాద్యుచితేష్వన్నేషు సురైవానుపానం, అనవకాశ్త్వాత్| పుష్ట్యర్థే- న తు రోగనివృత్యర్థం| యస్తు కృశో రోగార్తః తస్య రోగానురూపమనుపానం ప్రయోజ్యం| స్థూలానాం మధూదకమాహ-స్థూలానాం త్వితి| మధుమిశ్రముదకం-మధూదకం| శేషం పుర్వవత్| శోషే మాంసరసమాహ-శోష ఇతి| శోషే-శుష్యతి దేహే| యదాహ ఖారణాదిః-"కృశక్షీణామయోన్ముక్తపుష్టివర్ణబలార్థినాం| మద్యస్త్రీశ్రమనిత్యానాం శుష్యతాం చ రసో హితః||" ఇతి| మాంసాశినాం మందాగ్నీనాం చ మద్యమాహ-మద్యమితి| తచ్చ మద్యోచితానామేవ| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/426)- "మద్యం మద్యోచితానాం తు సర్వమాంసేషు పూజితం| అమద్యపానాముదకం ఫలామ్లం వా ప్రశ్స్యతే||" ఇతి| వ్యాధ్యాదిషీణాదీనాం క్షీరమాహ-వ్యాధ్యౌషధేతి| లంఘనంఉపవాసః| కర్మ-చేష్టా|
Adhikarana అనుక్తానుపానవిభాగః (౫౧) · Śloka ౫౧
విపరీతం యదన్నస్య గుణైః స్యాదవిరోధి చ| అనుపానం సమాసేన, సర్వదా తత్ప్రశస్యతే||51||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నస్య-భక్తవటకాదేః, యద్విపరీతం గుణైస్తదనుపానం సదా ప్రశస్యతే| యథా,-స్నిగ్ధస్య రూక్షం, రూక్షస్య స్నిగ్ధం, శీతస్యోష్ణం, ఉష్ణస్య శీతం, మధురస్యామ్లం, అమ్లస్య మధురమిత్యాది| నను, ఏవమురరీక్రియమాణే క్షీరస్య క్షైరేయాదేర్వా తక్రచుక్రాదీనామమ్లానామనుపానత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-గుణైరిత్యాది| విపరీతగుణమపి యదవిరోధి తదేవానుపానం సదా హితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనుక్తానుపానవిభాగోపాయమాహ-విపరీతమితి| యత్-ద్రవ్యం, యస్యాన్నస్య గుణైః కృత్వా విపరీతం న చ తేన సహ విరుద్ధం, తత్తదన్నస్యానుపానం| సమాసేన-సామాన్యేన, విశేషతస్తు సాత్మ్యాదిపర్యాలోచనయా స్వయమూహ్యం| అనుపానస్య నిత్యసేవ్యత్వమాహ-సర్వదేతి| తత్-అనుపానం|
Adhikarana అనుపానస్య ఫలం (౫౨) · Śloka ౫౨
అనుపానస్య కిం కర్మ ? ఇత్యాహ అనుపానం కరోత్యూర్జాం తృప్తిం వ్యాప్తిం దృఢాంగతాం| అన్నసంఘాతశౌథిల్యవిక్లిత్తిజరణాని చ||52||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనుపానమూర్జాదీన్ కరోతి| ఊర్జా-మనఃప్రహర్షః| తృప్తిః-ప్రీణనం శరీరేంద్రియస్య, క్షామతావిపరీతోఽన్నగుణః| తథా, వ్యాప్తిఃద్రవస్య హి గమనం, న కఠినస్య| దృఢాంగతా-స్థిరశరీరత్వం| తథా, అన్నసంఘాతస్య శైథిల్యం| విక్లిత్తిః-విక్లేదనం| జరణం-పరిణామః| ఏతాని చ కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనుపానస్య ఫలమాహ-అనుపానమితి| ఊర్జాంబలం| తృప్తిం-సౌహిత్యం| వ్యాప్తిం-అన్నస్య సర్వస్రోతోనుసరణం| అన్నసంఘాతశైథిల్యాదీని చ| శైథిల్యం-కాఠిన్యనివృత్తిః| విక్లిత్తిః-శుష్కత్వనివృత్తిః| జరణం-పాకః|
Adhikarana ఊర్ధ్వజత్రుగదాదౌ అనుపాననిషేధః (౫౩) · Śloka ౫౩
ఏవంగుణమప్యూర్ధ్వజత్ర్వాదిషు న హితమిత్యాహ నోర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసోరఃక్షతపీనసే| గీతభాష్యప్రసంగే చ స్వరభేదే చ తద్ధితం||53||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వం జత్రుణః-ఊర్ధ్వజత్రు, తస్మిన్ యే గదాస్తేషు తత్-అనుపానం, న హితం| తథా, శ్వాసాదిషు న హితం| గీత-భాష్యయోః ప్రకర్షేణ సంగః-సాతత్యేన సంబంధః, తస్మిన్| తథా, స్వరభేదే-స్వరసాదే న తద్ధితం| ఊర్ధ్వజత్రుగదాదీనాం హ్యనుపానం ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్యాభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఊర్ధ్వజత్రుగదాదావనుపానం నిషేధతి-నోర్ధ్వేత్యాది| వక్షఃస్కంధయోః సంధీ-జత్రుణీ, తయోరూర్ధ్వం-ఊర్ధ్వజత్రు,-కంఠాదికపాలంతం, తత్ర యే గదాస్తే-ఊర్ధ్వజత్రుగదాః| కాసోత్పత్తేః ప్రాగపి నిషేధార్థమురఃక్షతగ్రహణం| గీతభాష్యయోః ప్రసంగో-గాయనాధ్యయనాద్యభ్యాసః|
Adhikarana ప్రక్లిన్నదేహాదీనాం పాననిషేధః (౫౪) · Śloka ౫౪
సంప్రతి యేషాం పానమేవ న శస్యతే, తానాహ ప్రక్లిన్నదేహమేహాక్షిగలరోగవ్రణాతురాః| పానం త్యజేయుః|54|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రక్లిన్నో దేహో యేషాం ఆమవిసర్పాద్యార్తానాం తే పానం త్యజేయుః| మేహాదీనామాతురశబ్దేన ప్రత్యేకం సంబంధః| మేహరోగాద్యాతురాః పానం-ద్రవరూపం త్యజేయుః, న కేవలమన్నస్యోపరి యదనుపానం| ఖరనాదే చోక్తం-"మేహీ ప్లీహీ వ్రణీ కుష్ఠీ పాండుర్జఠరపీనసీ| శోషాతిసారీ మందాగ్నిః పానీయం మందమాచరేత్|| నోర్ధ్వాంగపవనావిష్టే వాగ్వ్యాయామహతే న చ| క్షతోరసి శ్వాసకాసహిక్కావమ్యర్దితే న చ|| నిరన్నే చోర్ధ్వరోగే చ న పేయం వారి శీతలం|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రక్లిన్నదేహాదీనాం పానమాత్రం నిషేధతి-ప్రక్లిన్నేతి| ప్రక్లిన్నదేహః-క్లేదబహులశరీరః| మేహాదిభిరాతురాః|
Adhikarana పానానంతరభాష్యాదినిషేధః భోజనాంతరమాతపాదినిషేధః (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
| సర్వశ్చ భాష్యాధ్వశయనం త్యజేత్||54|| పీత్వా, భుక్త్వాఽఽతపం వహ్నిం యానం ప్లవనవాహనం| |55|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టోఽత్ర| సర్వోఽపి పురుషః-స్వస్థో రోగీ చ, పీత్వా భుక్త్వా చ భాష్యాదీంస్త్యజేత్| తథా, ఆతపాదీన్ పంచ త్యజేత్| త్యజేదిత్యత్రాప్యనువృత్త్యా యోజ్యం| యానం-రథాది| ప్లవనం-తరణం| వాహనం-అశ్వాది|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పానానంతరం భాష్యాది నిషేధతి-సర్వశ్చేతి| సర్వః-సషిద్ధపానోఽనిషిధాపానో వా, నిషిద్ధపానస్యాపి ప్రమాదాదవస్థాదివశాద్వా పానప్రసక్తిః| భోజనానంతరమాతపాది నిషేధతి-భుక్త్వాఽఽతపమితి| యానం-పభ్ద్యాం గమనం| వాహనం-అశ్వాదిభిః| ప్లవనం-ప్రతరణం| గమనం తు పదశతాదూర్ధ్వం నిషిద్ధం| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/486)- "తతః పదశతం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్|" ఇతి|
Adhikarana భోజనస్య కాలః (౮) · Śloka ౮
"కాలే సాత్మ్యం" (శ్లో. 35) ఇత్యుక్తం| భోజనస్య తు కః కాలః ? ఇత్యాహ ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే హృది సువిమలే దోషే స్వపథగే విశుద్ధే చోద్గారే క్షుదుపగమనే వాతేఽనుసరతి| తథాఽగ్నావుద్రిక్తే విశదకరణే దేహే చ సులఘౌ ప్రయుంజీతాహారం విధినియమితం, కాలః స హి మతః||55|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే మాత్రాశితీయో నామ అష్టమోఽధ్యాయః||8||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆహారం విధినా-పూర్వోక్తేన " కాలే సాత్మ్యం శుచి హితం" ఇత్యాదినా నియమితం ప్రయుంజీత,-అశ్నీయాదిత్యర్థః| కదా ? మూత్రపురీషే ప్రకర్షేణ సృష్టే సతి| న తు కించిదేవ త్యక్త ఇతి ప్రశబ్దేన ద్యోతయతి| తథా, హృదయే సుష్ఠు విమలే-రసశేషకృతగౌరవాదిరహితే| తథా, దోషే-వాతాదౌ, స్వపథగే-స్వమార్గగే, అజీర్ణే హ్యాహారేఽన్నశేషేణ రుద్ధగతయో వాతాదయః స్వస్థానం న లభరేన్, సుజీర్ణే తు స్వస్థానస్థాః స్యుః| ఉద్గారే చ విశుద్ధే-చశబ్దోఽనుక్తసముచ్చయార్థః, స్రోతోముఖేషు చ విశుద్ధేష్విత్యర్థః| క్షుదుపగమనే-ఉపగతాయాం క్షుధి| వాతేఽనుసరతి-అనులోమం గచ్ఛతి| తథా, అగ్నౌ-కాయాగ్నౌ, ఉద్రిక్తే-పాకక్షమే| తథా, దేహే పట్వింద్రియే సుష్టు లఘౌ చ| కాలః స హి మతః| హిశబ్ద ఏవార్థే| స ఏవ కాలో భోజనస్య దృష్టః, న త్వతోఽప్యూర్ధ్వం| స హ్యతికాలః, తత్ర భుక్తమన్నం వాతవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"అతీతకాలే భుంజానో వాయునోపహతేఽనలే| కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే భుక్తం ద్వితీయం న చ కాంక్షతి|| కుక్షావాధ్మానమాటోపసాదాంశ్చ కురుతేఽధికం|" ఇతి| తస్మాత్పూర్వోక్తే కాలే భోజనమద్యాదితి| యమౌ న్సౌ తః సస్యాద్రసరవివిరామా ధీరలలితా| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్ర శ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే మాత్రాశితీయాధ్యాయోఽష్టమః సమాప్తః|| 8||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- భోజబకాలమాహ-ప్రసృష్టే విణ్మూత్ర ఇతి| ప్రసృష్టే- ప్రవృత్తే| సువిమలే-అతిప్రసన్నే| స్వపథగే-స్వమార్గగామిని| విశుద్ధే-మాధుర్యాదిరహితే క్షుదుపగమనే-బుభుక్షోత్పత్తౌ| అనుసరతి-అనుకూలం ప్రవర్తమానే| 'దోషే స్వపథగే ఇత్యనేనైవ వాతానులోమ్యే లబ్ధే 'వాతేఽనుసరతీ ఇతి వాతానులోమ్యస్య ప్రాధాన్యార్థం| ఉద్రిక్తే-అతిదీత్పే| విశదకరణేనిర్మలేంద్రియే| సులగౌ-లఘీయసి| విధిః-శాస్త్రోక్తో నియమః, తేన నియమితం-నిషిద్ధకామచారం| నను, యో యదా భుంక్తే స తస్య భోజనకాలః| కిమనేన ? ఇత్యత ఆహ-కాల ఇత్యాది| హి-యస్మాత్, సః-తహావిధః ప్రసృష్తవిణ్మూత్రత్వాదివిశిష్టో, భోజనకాలో భతః ఆచార్యాణాం, న కేవలః| తస్మాత్ ప్రసృష్టవిణ్మూత్రత్వాదివిశిష్టే స్వకాలే భుంజీత| ఇతి భోజనప్రక్రియా| సంగ్రహే తు (సు.అ. 10)- "విధివిహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమాయతనమాయుషో బ్రువతే|తదాయత్తానిహ్యోజస్తేజోధాత్వింద్రియబలపుష్టితుష్టిప్రతిభారోగ్యాదీని| తదింధనా చాంతరగ్నేః స్థితిః, అగ్నిమూలం చ దేహధారణమితి| అథాత్మవాన్ స్వభావసంయోగసంస్కారమాత్రాదేశకాలోపయోగవ్యవస్థాః సప్తాహారకల్పనావిశేషణాం స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానాం హేతుభూతాః సమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత| తత్ర స్వభావతో-దివ్యోదకరక్తశాలిశష్టికముద్గైణలావాదయో లఘవః, క్షీరేక్షువ్రీహిమాషానూపమిషాదయో గురవ తి| తే ఖ్ల్వపి సంయోగాదివిశేషైరన్యథాత్వం ప్రతిపద్యంతే| తత్ర సంయోగో నామ-ద్వయోర్బహూనాం వా సంహతీభావః| స విశేషమారభతే యన్నైకైకశో ద్రవ్యాణి| సంస్కారుస్తు-తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలభావనాభాజనాదిభిరుపజన్యతే| మాత్రా పునః-పిండపరిమాణతః సముదాయేన ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా చాహారరాశిః| దేశో-ద్రవ్యస్యోపయోక్తుశ్చోత్పత్యవస్థానే| తత్ర పునరుపయోక్తా స్వస్థాతురత్వతః ప్రకృతిభేదతశ్చ| అజీర్ణే హి పూర్వస్యాహారస్యాపరిణతో రస ఉత్తరేణోపసృజ్యమానః సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు| జీర్ణే తు స్వస్థానస్థేషు దోషేషు వాతానులోమ్యే సృష్టేషు వాతమూత్రపురీషవేగేషు విశుద్ధేషూద్గారహృదయస్రోతోముఖేషు విశదకరణే లఘుని శరీరేఽగ్నావుర్దీర్ణే జాతాయాం బుభుక్షాయామభ్యవహృతమన్నమప్రదూషయద్దోషానాయుర్బలవర్ణానభివర్ధయతి| కేవలమయమేవ కాలో భోజనస్య| అతీతకాలం పునస్తద్వ్తవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే| కర్శయత్యన్నరుచిం చ పునరుపహంతి| ఉపయోగవ్యవస్థా-నాస్నాతో న దిగ్వాసా నైకవస్త్రధృక్ న మలినవసనో నాహుత్వా నాజపిత్వా నానిరూప్య దేవతాభ్యో న పితృభ్యో నాదత్వాఽగ్రమగ్నయే న గురూభ్యో నాతిథిభ్యో నాభ్యాగతేభ్యో శ్వవయః శ్వపచేభ్యః| ప్రత్యవేక్ష్య చాశ్రితోపాశ్రితానపి తిరశ్చః పరిగృహీతాన్ ప్రశస్తదేశకాలోపకరణయుక్తః స్రగ్వీ విభూషితః సుగంధిరార్ద్రపాణిపాదః సువిశుద్ధవదనోఽభిమరసహాయః కేశమక్షికాద్యజుష్టమనింద్యమనింద్రన్ననిందితం పునర్నోష్ణీకృతం నాత్యుష్ణమనుపదగ్ధం సుసిద్ధమలోలో నాసాత్మ్యం నావిదితం నావిదితాగమం నాతిప్రగే నాతిసాయం నాకాశే నాతపే నాంధకారే నాధో వృక్షస్య న శయ్యాస్థో నోన్నమ్య ప్రదేశినీం న పాత్రే భీన్నే నాసంవృతే న మలినే న భావదూషితే న చాసనస్థితే న హస్తస్థే న హస్తే| ప్రాఙ్ముఖః సుమనాః శుచిభక్తాక్షుధితానుకూలజనోపహితం హితమన్నమశ్నీయాత్| న పర్యుషితమన్యత్ర మాంసోపదంశశుష్కశాకఫలభక్ష్యేభ్యః| నాశేషమన్యత్ర దధిమధుఘృతసలిలసక్తుశుక్తపాయసేభ్యః| అపి చ| స్నిగ్ధం లఘూష్ణమవిలంబితమనతిద్గుతమజల్పన్నహసంస్తన్మానాః సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానం| స్నిగ్ధలఘూష్ణాని హి వహ్నిమౌదర్యముదీరయంతి కోష్టం పరిశోధయంతి ధాతూన్న వికుర్వతే, క్షిప్రం జీర్యంత్యనిలమనులోమయంతి| తథా, స్నిగ్ధం దృఢీకరోతీంద్రియాణ్యుపచినోతి శరీరమపచినోతి జరసం, బలమభివర్ధయతి, వర్ణప్రసాదమభినిర్వర్తయతి| లఘు చ పునః స్వాభాదిభిరన్నమప్రతిపీడయద్దోషానవ్యయం పరిణామమేతి, విపన్నమపి చాల్పదోషం భవతి| ఉష్ణం చ పునర్జనయతి రుచిముపశోషయతి శ్లేష్మాణం| విలబితం తు భుంజానో న తృత్పిమభిగచ్ఛతి బహు చ భుంక్తే శీతీభవతి చాన్నజాతం విషమపాకం చ భవతి| అతిద్రుతం తు భుంజానస్య జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భవేదుత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం గుణదోషావిభావనం చ| సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి వా నిత్యమప్రమత్తః ప్రత్యవేక్షేత| తత్ర సాత్మ్యం నామ సహాత్మనా భవతి, అతస్తదౌచిత్యాదుపశేత ఇత్యేకే| సాత్మ్యవిపరీతమనుపశయాదసాత్మ్యం| అన్యే పునః ప్రకృతివయోదేశర్తుదోషవ్యాధివశేన సాత్మ్యం బహువిధమిచ్ఛంతి| తే హ్యుపశయమాత్రమంగీకృత్య విపరీతగుణమప్యుపచారేణ సాత్మ్యమాచక్షతే| తుల్యగుణం చానుపశయాదసాత్మ్యం| సాత్మ్యం తు ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన త్రివిధం| తత్ర సర్వరసం ప్రవరం, ఏకరసమవరం, మధ్యమం తు మధ్యమేవ| తేషు ప్రవరం సమదోషస్యోపదిశంతి| ఇతరేషామపి క్రమేణ సాత్మ్యమపి చాహితం పాదేన పాదపాదేన వా వివర్జయేదిత్యుక్తం ప్రాక్| తత్ర యదాహారజాతం సమాన్ ధాతూననువర్తయతి, విషమాంశ్చ సమీకరోతి, తత్సమాసతో హితం| విపరీరమహితం| తత్పునర్మాత్రాయోగాదివైచిత్ర్యాదనియమపి యథోపదేశం యథాభూయిష్ఠం చ శీలయేత్ పరిహరేచ్చ| భుంజానస్తు పేయాయూషరసామ్లవ్యంజనాని రాజతేషు పాత్రేషు నిదధ్యాత్| పరిశుష్కప్రదగ్ధాన్యుష్ణం చ పయః సౌవర్ణేషు| ఖలకట్వరకాంబలికాన్ కాంస్యేషు| రాగఖాండవసట్టకాన్ వజ్రవైడూర్యవిచిత్రేషు| ధృతమాయసే| పయః సుశీతం తామ్రమయే| పానీయం పానకాని చ మృద్ధేమస్ఫటికకాచమయేషు| ఓదనం చ విస్తీర్ణే మనోరమే విమలేఽన్యతమే స్థాలే| అన్యథా హి వర్ణగంధరసాన్యత్వాదహితం స్యాత్| అపి చ| దక్షిణపార్శ్వే భక్ష్యం స్థాపయేత్, సవ్యే పేయం లేహ్యం ముఖోద్ధర్షణపిండీం చ, మధ్యే భోజ్యమితి| యథాగ్నిసాత్మ్యం తు ప్రాగ్ద్రవముపశుష్కం వాఽశ్నీయాత్| ప్రాగేవ తు గురు స్వాదు స్నిగ్ధం చ, మధ్యేఽమ్లలవణం, అంతే రూక్షం ద్రవమితరరసయుక్తం చ| తత్ర మందాగ్రేర్ద్రవోష్ణేన సముత్తేజితోష్మణోఽన్యదప్యుపయుక్తం సమ్యక్పాకమేతి| అనుపానం తు సలిలమేవ శ్రేష్ఠం, సర్వరసయోనిత్వాత్సర్వభూతసాత్మ్యత్వాజ్జీవనాదిగుణయోగాచ్చ| తచ్ఛీతం దధిమధుగోధూమయవపిష్టమయేషు సర్వేషు చ విదాహిషు శరద్గ్రీష్మయోశ్చ| ఉష్ణం పిష్ఠమయేష్వబ్యేషు చ దుర్జరేషు హేమంతశిశిరయోశ్చ, ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత| క్షీరం శాలిషష్టికయోస్తథోపవాసాధ్వభాష్యస్త్రీవ్యాయామక్లిన్నబాలవృద్ధేషు| మాంసరసః శోషాదిషు| వాతే త్వామ్లాని చ| పిత్తే శర్కరోదకం| త్రిఫలోదకం తు సక్షౌద్రం శ్లేష్మణి, ప్రాయశశ్చాక్షిగలరోగేషు| మస్త్వేవ వా దధ్ని కూర్చికాకిలాటయోశ్చ| మద్యం మాంసేషు ఫలామ్లమంబు వా, ఆసవాంస్చ వివిధాన్ విభజ్య ప్రయోజయేత్| విశేషతస్తు మధ్వాసవాన్ గ్రామ్యేషు, తీక్ష్ణాన్ ఫలాసవాన్ వన్యేషు, న్యగ్రోధాదిఫలాసవాన్ విష్కిరేషు, అర్కశేలుశిరీషకపిత్థాసవాన్ బిలేశయేషు దిగ్ధహతేషు చ, అమ్లకఫలాసవాన్ ప్రసహేషు, కాసేక్షుపద్మబీజశృంగాఅటకసేరుకమృద్వీకామదిరాసవాన్ క్షౌద్రయుక్తం వా శీతముదకముదశ్విద్వా మహామృగేష్వౌదకేషు చ, సురాం ప్రతుదేషు| వర్జ్యం తూర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసప్రసేకహిధ్మాస్వరభేదోరఃక్షతిభిర్గీతభాష్యప్రసక్తైశ్చ| తేషాం హి ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్య తదభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్| తేషాం-నిషిద్ధానుపానానాం| తతః పాణిగతమన్నమన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థం చ శనైః శోధనేన లేపగంధస్నేహాపనోదమాచాంతోఽంగుల్యగ్రగలితాంబుపరిషిక్తనేత్రస్తాంబూలాదికృతవదనవైశద్యో ధూమపానాదిహృతోర్ధ్వకఫవేగః పదశతమాత్రం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| ద్రవోత్తరభోజనాస్తు సుఖశయ్యాం నాతిసేవేత| ఆహారపరిణామకరాః పునరిమే భావాః| తద్యథా,-ఊష్మా వాయుః క్లేదః స్నేహః కాలః సమయోగశ్చ| తత్రోష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, క్లేదః శైథిల్యమాపాదయతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, కాలః సర్వవపుర్వ్యాత్పిమభినిర్వర్తయతి, సమయోగస్త్వేషాం పరిణమధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే| సమయోగస్య పునః కారణాన్యుచితో హితశ్చ దేహసంస్కారోఽభ్యవహారశ్చేష్టా శయనం సౌమనస్యం చ| పరిణామతస్త్వాహారగుణాః శరీరజగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః| విరుద్ధాస్తు విహితాశ్చ విరోధిభిర్విహన్యుః శరీరమితి| భవంతి చాత్ర| ఔకులాభ్యోషపృథుకాన్ సిపిష్టకృతతందులాన్| న జాతు భుక్తవానద్యన్మాత్రయాఽద్యాత్సుకాంక్షితః|| శాకావరాన్నకట్వమ్లకషాయలవణోత్కటం| త్యజేదేకరసాసాత్మ్యం గురు శుష్కం చ భోజనం|| వక్ష్యతే యన్నిదానాదౌ సర్వదోషప్రకోపణం| అత్యభిష్యంది విష్టంభి విదాహి హిభరూక్షణం|| త్యాగాద్విషమహేతూనాం సమానాం చోపసేవనాత్| విషమా నానుబధ్నంతి జాయంతే ధాతవః సమాః|| మందానలబలారోగ్యనృపేశ్వరసుఖాత్మసు| యోజ్యః క్రమోఽయం సతతం నావశ్యమితరేషు తు|| కరోతి రూక్షం బలవర్ణనాశం త్వగ్రూక్షతాం వాతశకృన్నిరోధం| స్నిగ్ధం త్వతిశ్లేష్మచయప్రసేకహృద్గౌరవాలస్యరుచిప్రణాశాన్|| అత్యుష్ణమన్నం మదదాహతృష్ణాబలప్రణాశభ్రమరక్తపిత్తం| శీతం తు కాసారుచివహ్నినాశహృల్లాసవిష్టంభనరోమహర్షాన్| అతిస్థిరం మూత్రశకృద్విబంధమతృప్తిమవ్యాప్తిశీఘ్రపక్తిం| అతిద్రవం పీనసమేహకాసస్యందాన్ కరోత్యగ్నిబలం చ హంతి|| అతిమధురమనలశమనం భుక్తమసాత్మ్యం న పిష్టయే వపుషః| అతిలవణమచక్షుష్యం తీక్ష్ణాత్యమ్లం జరా సాక్షాత్|| ఇతి విధిమవలంబ్య యోఽన్నపానం బలమివవిగ్రహవత్సదోపయుంక్తే| తనుమపి రుజామనాప్య వ్రజతి నరః స సమాశతస్య పారం||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| మాత్రాశీతిప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 8||