Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦ -അന്നരക്ഷാധ്യായാദനന്തരം മാത്രാശിതീയാധ്യായാരമ്ഭോ യുക്തഃ| യതോ വിഷാദിഭ്യോ രക്ഷിതമന്നപാനം ഹീനമാത്രാതിമാത്രാഭ്യവഹൃതം ജീവിതോപഘാതായ സമ്പദ്യതേ| മാത്രാഭ്യവഹൃതം പ്രാണിനാം പ്രാണായ|-
Adhikarana മാത്രാശിതീയാധ്യായോऽഷ്ടമഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ മാത്രാശിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യേ| യഥാ,-"അഥാऽതോ ധര്മജിജ്ഞാസാ|" ഇത്യത്ര മീമാംസായാം വേദാധ്യയനാദനന്തരം ധര്മോ ജിജ്ഞാസിതവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത ഇതി പ്രസ്തുതാഭിസമ്ബന്ധേ| അശനം-അശിതമ്| ഭാവേ നിഷ്ഠാ| മാത്രയാऽശിതം-മാത്രാശിതമ്, തസ്മൈ ഹിതോ മാത്രാശിതീയഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മാത്രാശിതീയ്മധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേഅഥേതി| യതഃ പൂര്വേऽധ്യായേ "ആഹാരോ വര്ണിതസ്തത്ര തത്ര തത്ര ച വക്ഷ്യതേ|" ഇത്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൭/൫൩)| സ ചാസാധാരണോ യഥാസ്വം വക്തവ്യഃ| അസാധാരണാര്ഥമയമധ്യമധ്യഃ| അത ഏവ മാത്രാശിതീയഃ| മാത്രാശബ്ദേന സമ്യമ്യോഗോ ലക്ഷ്യതേ| സ ചാസമ്യഗ്യോഗസ്യ ത്യാഗാത്സമ്ഭവതി| സ പുനഃ സത്പധാസങ്കീര്ണാശനം, വിരുദ്ധാശനം, അമാത്രാശര്മ,അജീര്ണാശനം, സമശനം, അധ്യശനം, വിഷമാശനം ചേതി| തത്ര നിഷിദ്ധനാം ഗൃഹേ നിഷിദ്ധൈര്വാ സഹ നിഷിദ്ധം ചാന്നം യത്ര ഭുജ്യതേ തത്-സങ്കീര്ണാ ശനമ്| തച്ച "ശത്രുസത്രഗണാകീര്ണഗണികാപണികാശനമ്|" ഇത്യാദ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൨/൪൩)| വിരുദ്ധാശനമ്-അഹിതാശനമ്| തച്ച "വിരുദ്ധമപി ചാഹാരം" ഇത്യാദ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൭/൨൯)| അമാത്രാശനാദീന്യത്രോത്ര്യന്തേ| മാത്രാവദപി യന്നജീര്യതി തത്-അജീര്ണാശനമ്| സമശനാദീന്യത്രൈവ ലക്ഷയിഷ്യതി|അ
Adhikarana മാത്രാശനമ് (൧) · Śloka ൧
മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാന്മാത്രാ ഹ്യഗ്നേഃ പ്രവര്തികാ| മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ ഗുരൂണ്യപി ലഘൂന്യപി||൧||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വകാലം-സ്വസ്ഥ ആതുരോ വാ, മാത്രാശീ സ്യാത്-പരിമിതാശീ ഭവേത്| കുതോ ഹേതോഃ ? ഹി-യസ്മാത്, മാത്രാऽഗ്നേഃ പ്രവര്തികാ സ്വവ്യാപാരേ| അഗ്നിപ്രവൃത്തിശ്ച ദേഹസ്ഥിതിഹേതുഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"അഗ്നിമൂലം ബലം പുംസാം ബലമൂലം ഹി ജീവിതമ്|" ഇതി| തസ്മാന്മാത്രായാഃ പ്രാധാന്യമ്| അസ്മാച്ച കാരണാന്മാത്രായാഃ പ്രാധാന്യം യതോ മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ ഗുരൂണ്യപി ലഘൂനി ച| തത്ര ഗുരൂണി-പിഷ്ടക്ഷീരദ്രാക്ഷാക്ഷോഡേക്ഷുമാഷാനൂപമാംസാദീനി| ലഘൂനി-ദിവ്യോദകരക്തശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗലാവകപിഞ്ജലൈണശശശമ്ബരാദീനി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തത്ര മാത്രാം വിധത്തേ-മാത്രാശീതി| മാത്രാമശ്നാതീതി മാത്രാശീ| യദ്യപി മാത്രാവിശിഷ്ടാന്നപാനസ്യൈവ കര്മത്വമ്, തഥാപി പ്രാധാന്യാര്ഥം മാത്രായാഃ കര്മത്വവ്യപദേശഃ| കിമര്ഥം മാത്രാശീ സ്യാത് ? ഹി-യസ്മാത്, മാത്രാ അഗ്നേഃ പ്രവര്തികാപചന്തമഗ്നിം പ്രവര്തയതി, പാചയതീത്യര്ഥഃ| നനു, ദ്രവ്യാണ്യഗ്നിമിന്ധനത്വാത്പ്രവര്തയന്തി, ന മാത്രേത്യത ആഹ-മാത്രാമിതി| നനു, ഗുരൂണി ദ്രവ്യാണി ദുര്ജരത്വാന്മാത്രാമപേക്ഷന്താമ്, ന പുനര്ലഘൂനീത്യത ആഹ-ഗുരൂണ്യപീതി|
Adhikarana ഗുരൂണാം ലഘൂനാം ച മാത്രാപ്രമാണമ് (൨) · Śloka ൨
തത്ര ഗുരൂണാം കാ മാത്രാ ? കാ(ച) ലഘൂനാമ് ? ഇത്യാഹ ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം നാതിതൃപ്തതാ| മാത്രാപ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടം സുഖം യാവദ്വിജീര്യതി||൨||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമര്ധസൌഹിത്യം-അര്ധതൃപ്തിഃ| ലഘൂനാം നാതിതൃപ്തതാ-നാതിതൃപ്തിഃ, കിം തര്ഹി ? സൌഹിത്യമാത്രമ്| ഏതന്മാത്രാപ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടമ്| മാത്രാ-ഹ്രസ്വാ മധ്യാ ബൃഹതീ ച, തസ്യാഃ പ്രമാണം-മാത്രാപ്രമാണമ്| തത്ര മാത്രാ-പരിമാണം മാനമ്, തസ്യാസ്തു പ്രമാണം-ഉന്മാനമ്| ഏവം ചാത്ര മാത്രാശബ്ദസ്യാപൌനരുക്ത്യമ്| ഹി യസ്മാത്, യാവത് പരിമാണമഭ്യവഹൃതം സുഖം-അവികൃതിം കൃത്വാ, ജീര്യതി-പരിണമതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- നനു ഗുരുഭിര്ലഘുഭിര്വാ തൃത്പിരേവോത്പദ്യതേ, ന തേഷാം വിശേഷ ഇത്യത ആഹ-ഗുരൂണാമിതി| യാവതാऽऽഹാരരാശിനാ തൃപ്തിരുത്പദ്യതേ താവവോऽര്ധം ഭുജ്യത ഇതി-അര്ധസൌഹിത്യമ്| താവന്മാത്രമേവ-നാതിതൃപ്തതാ| നനു, ഏവം ചേന്മാത്രായാ അവ്യവസ്ഥിതത്വം പ്രാപ്നോതീത്യത ആഹമാത്രേത്യാദി| മാത്രാപ്രമാണം-മാത്രാലക്ഷണമ്, യാവത്സുഖം ജീര്യതി താവന്മാത്രാശബ്ദഃ വാച്യമിത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ച ഖാരണാദിനാ"യദന്യവഹൃത സമ്യഗ്യഥാകാലം ജരാം വ്രജേത്| പ്രകൃത്യവികൃതിം കൃത്വാ തന്മാത്രാലക്ഷണം വിദുഃ||" ഇതി| തസ്മാദ്ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം സുഖം ജീര്യതി, ലഘൂനാം നാതിതൃത്പതേതി നാവ്യവസ്ഥാ|
Adhikarana ഹീനമാത്രഭോജനേ ദോഷാഃ (൩) · Śloka ൩
ഭോജനം ഹീനമാത്രം തു ന ബലോപചയൌജസേ| സര്വേഷാം വാതരോഗാണാം ഹേതുതാം ച പ്രപദ്യതേ||൩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹീനമാത്രം പുനരശനം ന ബലായ, നോപചയായ, ന ചൌജസേ| സര്വേഷാം വാതരോഗാണാം ഹേതുതാം-കാരണതാം യാതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ അമാത്രാശനേ ദോഷാഃ| തച്ച ദ്വിവിധമ്, ഹീനമാത്രമതിമാത്രം ച| തത്ര ഹീനമാത്രജാന് ദോഷാനാഹഭോജനമിതി| ബലം-ശക്തിഃ| ഉപചയഃ-പുഷ്ടിഃ| ഓജഃ-കാന്തിഃ|
Adhikarana അതിമാത്രേ ദോഷാഃ (൪) · Śloka ൪
അതിമാത്രം ത്വശനം ത്രീനപി ദോഷാന് പ്രകോപയേത്| |൪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിമാത്രം ത്വശനം ത്രീനപി ദോഷാന് ശീഘ്രമേവ പ്രകോപയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അതിമാത്രജാന് ദോഷാനാഹ-അതിമാത്രമിതി|
Adhikarana വിസൂചികാലസകയോഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ (൪-൬) · Śloka ൬
പ്രകുപിതാശ്ച ത്രയോ ദോഷാ അലസകാഖ്യം വിസൂചികാഖ്യം വാ വ്യാധിം യഥാ കുര്വന്തി, തഥാ ദര്ശയതി | പീഡ്യമാനാ ഹി വാതാദ്യാ യുഗപത്തേന കോപിതാഃ||൪|| ആമേനാന്നേന ദിഷ്ടേന തദേവാവിശ്യ കുര്വതേ| വിഷ്ടമ്ഭയന്തോऽലസകം ച്യാവയന്തോ വിസൂചികാമ്||൫|| അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാം സഹസൈവാജിതാത്മനഃ| |൬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേനാപക്വേനാന്നേന-ആഹാരേണ, ദുഷ്ടേന വതാദ്യാ ഹി-യസ്മാത്, പീഡ്യമാനാഃ-വിബധ്യമാനാഃ രുദ്ധമാര്ഗത്വാത്, അത ഏവ യുഗപത്-ഏകകാലം സര്വ ഏവ, കോപിതാസ്തദേവ-ദുഷ്ടമന്നമാവിശ്യ-ആശ്രിത്യാലസകം കുര്വതേ| കിം കുര്വതഃ ? വിഷ്ടമ്ഭയതഃ,-തദേവ ദുഷ്ടമന്നം സ്രോതഃസു രുന്ധാനാഃ| തഥാ, അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാം സഹസൈവ-അനുചിതേ ദേശേ കാലേ (ച), ച്യാവയന്തഃ-ഊര്ധ്വമധശ്ച നിഷ്കാശയന്തഃ| അജിതാത്മനഃ-അസംയതചേതസഃ പുംസൌ വിസൂചികാം കുര്വതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ പ്രസങ്ഗാദതിമാത്രപ്രകുപിതദോഷജാനാം രോഗാണാം നിദാനചികിത്സിതേ കഥയതി| തത്ര വിസൂചികാലസകയോഃ സമ്പ്രാത്പിമാഹ-പീഡ്യമാനാ ഇതി| പീഡ്യമാനാഃ സന്തോ യുഗപത്കോപിതാഃ-സ്ത്രോതോധാത് പരസ്പരസങ്ഘട്ടനേന ത്രയോऽപ്യേകദൈവ കോപം നീതാഃ| കേന ? തേന,-അതിമാത്രേണാന്നേന| അതിമാത്രത്വാദേവാമേനപാകകാലാതിക്രമേऽപ്യപക്വേന, അത ഏവ ദുഷ്ടേന-വികൃതേന, തദേവാവിശ്യ-തഥാവിധമേവാന്നമധിഷ്ഠായ, ഏവംഭൂതാസ്തദേവാന്നം വിഷ്ടമ്ഭയന്തോऽലസകം കുര്വതേ| ച്യാവയന്തഃ പുനര്വിസൂചികാമ്| കാഭ്യാം ച്യാവയന്തഃ ? അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാമ്| സഹസൈവവേഗേന| അജിതാത്മഗ്രഹണമന്നലോലുപസ്യൈവാലസദ്യുത്പത്തിരിതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ഉക്തം ച സുശ്രുതേന (ഉ. അ. ൫൬/൫)- " ന താം പരിമിതാഹാരാ ലഭന്തേ വിദിതാഗമാഃ| മൂഢാസ്താമജിതാത്മാനോ ലഭന്തേ കലുഷാശയാഃ||" ഇതി||
Adhikarana അലസകനിര്വിചനമ് (൬-൭) · Śloka ൭
| പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന ച പച്യതേ||൬|| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ| |൭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഊര്ധ്വം-മുഖേനാഹാരോ ന പ്രയാതി, ന ചാധസ്താത്-ഗുദേന പ്രയാതി, ന ചാഹാരഃ പച്യതേ, ആമശയേ-"നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ|" തസ്മിന്, അലസീഭൂത ഇവാലസീഭൂതഃ| യഥാ,-അകര്മശീലഃ പുരുഷോऽലസ ഇത്യുച്യതേ, തഥാऽയമാഹാരോऽലസീഭൂതസ്തിഷ്ഠതി| തേന ഹേതുനാ സ രോഗോऽലസകഃ സ്മൃതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അലസകം നിര്വക്തി-പ്രയാതീതി| യസ്മാദസ്മിന് വ്യാധാവാഹാരഃ ആമാശയേऽലസീഭൂതഃ, തസ്മാദസാവലസയതീത്യലസകഃ| അലസത്വം-നിഷ്ക്രിതത്വമ്| തദേവ പ്രയാതീത്യാദിനാ സ്പഷ്ടീകൃതമ്|
Adhikarana വിസൂചികാനിര്വചനമ് (൭-൮) · Śloka ൮
വിസൂചികായാ നിര്വചനമാഹ | വിവിധൈര്വേദനോദ്ഭേദൈര്വായ്വാദിഭൃശകോപതഃ||൭|| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി വിധ്യതീതി വിസൂചികാ| |൮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വായ്വാദീനാം ത്രയാണാമത്യന്തപ്രകോപാത് നാനാപ്രകാരൈര്വേദനോദ്ഭേദൈഃ-പീഡോത്പാദൈഃ, യസ്മാദ്ഗാത്രാണി സൂചിഭിരിവ വിധ്യതി, തസ്മാദ്വിസൂചികേത്യുച്യതേ| വിവിധാനാം വികാരാണാം സൂചികാ-വിസൂചികേത്യുച്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിസൂചികാം നിര്വക്തി-വിവിധൈരിതി| വിവിധസൂചീതുല്യത്വാദ്വിസൂചികാ| തദേവ "വിവിധൈഃ" ഇത്യാദിനാ സ്പഷ്ടീകൃതമ്|
Adhikarana വിസൂചികാലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
| തത്ര ശൂലഭ്രമാനാഹകമ്പസ്തമ്ഭാദയോऽനിലാത്||൮|| പിത്താജ്ജ്വരാതിസാരാന്തര്ദാഹതൃട്പ്രലയാദയഃ| കഫാച്ഛര്ദ്യങ്ഗഗുരുതാവാക്സങ്ഗഷ്ഠീവനാദയഃ||൯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാദധികാത് ശൂലാദയോ ഭവന്തി| ആദിശബ്ദേനാങ്ഗോദ്വേഷ്ടനമുഖശോഷാദിപരിഗ്രഹഃ| പിത്താദ്ദൃദ്ധാത് ജ്വരാദ്യാഃ സ്യുഃ| പ്രലയോ-മൂര്ച്ഛാപ്രായഃ| ആദിശബ്ദേന മദാദിപരിഗ്രഹഃ| കഫാദധികാത് ഛര്ദ്യാദയോ ഭവന്തി| ആദിശബ്ദേന ക്ഷവഥ്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിസൂചികാലക്ഷണമാഹ-തത്രേതി| തത്രവിസൂചികായാമ്| അനിലാത് ശൂലാദയോ ഭവന്തി| പിത്താത് ജ്വരാദയഃ| കഫാത് ഛര്ദ്യാദയഃ| അന്തര്ദാഹഃ-കോഷ്ഠദാഹഃ| പ്രലയോ-മൂര്ച്ഛാ| അങ്ഗഗ്രഹണം സര്വാങ്ഗദൌരവാര്ഥമ്| വാക്സങ്ഗോ-വാചഃ സ്ഖലനമ്| ഷ്ഠീവനം-ശ്ലേഷ്മനിഃസരണമ്| അനിലാദിഗ്രഹണമനിലാദികൃതസമസ്തവികാരപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| അത ഏവാദിശബ്ദഃ പ്രയുക്തഃ| ശൂലാദിഗ്രഹണം തു മന്ദബുദ്ധിപ്രബോധനാര്ഥമ്| ഏതേന ത്രൈവിധ്യശങ്കാऽപ്യപാസ്താ| സുശ്രുതോऽപി മുര്ച്ഛാദീന്യഭേദേനാഹ (ഉ. അ. ൫൬/൬)- "മൂര്ച്ഛാതിസാരൌ വമഥുഃ പിപാസാ സൂലഭ്രമോദ്വേഷ്ടനജൃമ്ഭദാഹാഃ| വൈവര്ണ്യകമ്പൌ ഹൃദയേ രുജശ്ച ഭവന്തി തസ്യാം ശിരസശ്ച ഭേദഃ||" ഇതി|
Adhikarana അലസകലക്ഷണമ് (൧൦-൧൨) · Śloka ൧൨
വിശേഷാദ്ദുര്ബലസ്യാല്പവഹ്നേര്വേഗവിധാരിണഃ| പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ||൧൦|| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനൈവ സംസ്ഥിതമ്| ശൂലാദീന് കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്||൧൧|| സോऽലസഃ| |൧൨|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദുര്ബലത്വാദിയുക്തസ്യ യന്മാരുതേന വിശേഷാദന്നം പീഡിതമ്, അന്തരാ-ആമാശയമധ്യ ഏവ, ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം-അലസീഭൂതമ്, തഥാ ദോഷൈഃ ക്ഷോഭിതം-ആകുലിതമ്, അത ഏവാതിപീഡാകാരിത്വാച്ഛല്യരൂപതയൈവ സ്ഥിതമ്, തീവ്രാന്-ദുഃസഹാന്, ശൂലാദീന് ഛര്ദ്യാദിവര്ജിതാന് കുരുതേ| ഛര്ദ്യതീസാരാഭ്യാം ഹി വിസൂചികോക്താ| സോऽലസസംജ്ഞോ രോഗഃ| ദുര്ബലോ ഹ്യനുപചിതധാതുഃ, സ ന കദാചിദാഹാരം സോഢും ശക്തഃ| അല്പാഗ്നിശ്ചാഹാരം ന സമ്യക് ജരയതി| യതോ വേഗധാരണശീലസ്യ പ്രതിഹതോ വായുര്വിമാര്ഗഗഃ പിത്തകഫാവപി വിമാര്ഗഗൌ കുരുതേ, ഇത്യേതദ്വിശേഷേണ നിര്ദേശഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അലസകലക്ഷണമാഹ-വിശേഷാദിതി| യത്രാന്നം ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന് ശൂലാദീന് വിസൂചികോക്താന് കുരുതേ, സ വ്യാധിരലസകഃ| കീദൃശമന്നമ് ? മാരുതേന പീഡിതമ്,- അലബ്ധസഞ്ചാരേണ വായുനാऽऽക്രാന്തമ്, ആക്രാന്തത്വാദൂര്ധ്വമധോ വാ അനിര്ഗച്ഛദേവ അന്തരാ-മധ്യ ഏവ, സ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം-നിഷിദ്ധനിര്ഗമമ് അത ഏവാലസം-നിഷ്ക്രിയതാം ഗതമ്, തതോ ദോഷൈഃ- വാതപിത്തകഫൈഃ ക്ഷോഭിതം-സഞ്ചാലിതമ്| കിം സര്വേഷാമവിശേഷേണ ? നേത്യാഹ-വിശേഷാദിത്യാദി| ദുര്ബലത്വാദിവിശിഷ്ടസ്യ വിശേഷേണലസ ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ദണ്ഡകാലസകലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
ദണ്ഡകാലസകം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ- അത്യര്ഥദുഷ്ടാസ്തു ദോഷാ ദുഷ്ടാമബദ്ധഖാഃ| യാന്തസ്തിര്യക്തനും സര്വാം ദണ്ഡവത്സ്തമ്ഭയന്തി ചേത്||൧൨|| ദണ്ഡകാലസകം നാമ തം ത്യജേദാശുകാരിണമ്| |൧൩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ചേദ്യദ്യര്ഥേ| അതിശയേന ദുഷ്ടാ ദോഷാഃ, തഥാ ദുഷ്ടാമേന ബദ്ധാനി-പൂര്ണാനി, ഖാനി-സ്രോതാംസി, യൈസ്തേ ദുഷ്ടാമബദ്ധഖാഃ, തഥാ തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ, തനും സര്വാം-ശരീരം സകലം, ദണ്ഡവദ്യദി സ്തമ്ഭയന്തി-പ്രസാരണാകുഞ്ചനരഹിതം കുര്വന്തി, തദാ ദണ്ഡകാലസകോ നാമ രോഗോ ഭവതി| തം-ദണ്ഡകാലസകം, ത്യജേത്-നോപക്രമേത്| യത ആശുകാരിണമ്,-ആശു-ശീഘ്രം സ്വകര്മ മാരണം കരോതീത്യാശുകാരീ, ക്ഷിപ്രം ഹന്തീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ദണ്ഡകാലസകം ലക്ഷയതി-അത്യര്ഥേ| യദ്യലസകേ ദോഷാഃ സര്വാം തനും ദണ്ഡവത്സ്തമ്ഭയന്തി, തമലസകം ദണ്ഡകാലസകസംജ്ഞമാശുകരിണം ത്യജേത്| കീദ്ദശാ ദോഷാഃ ? അന്യര്ഥദുഷ്ടാഃ,-അതിമാത്രന്നസേവനേന അതിദുഷ്ടാ| ദൃഷ്ടാമബദ്ധാഖാഃ,-ചിരസഞ്ചയാത് ദിഷ്ടേനാമേന-കാരണഭൂതേന, ബദ്ധാനിഃ-പൂരിതാനി ഖാനി-സ്ത്രോതാംസി, യൈസ്തേ തഥാ| തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ-മാര്ഗവരോഥാത്തിര്യങാര്ഗേണ പ്രസരന്തഃ|
Adhikarana ആമവിഷലക്ഷണമ് (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
സമ്പ്രത്യാമവിഷം നിര്ദിശതി | വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണശീലിനോ വിഷലക്ഷണമ്||൧൩|| ആമദോഷം മഹാഘോരം വര്ജയേദ്വിഷസംജ്ഞകമ്| വിഷരൂപാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വതഃ||൧൪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിരുദ്ധം-പ്രാഗുക്തമ്, "വിരുദ്ധമമ്ലം" (ഹൃ.സൂ.അ. ൭|൩൧) ഇത്യാദിനാ| "വിദ്യാദധ്യശനം" (ഹൃ.സൂ.അ. ൮|൩൪) ഇത്യാദിനാ-അധ്യശനമ്| അജീര്ണം ച-ത്രിവിധം വക്ഷ്യതി| ഏതാനി ശീലിതും ശീലം യസ്യ തസ്യ പുംസോ യ, ആമദോഷോ വിഷലക്ഷണഃ-ലാലാദിലക്ഷണയുക്തോ, മഹാഘോരോ-അതികഷ്ടോ വിഷാഖ്യോ യോ ഭവതി, തം ന ചികിത്സേത്| കുതഃ ? വിഷരൂപത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ച| വിഷസദൃശസ്വരൂപത്വാദ്വിഷേ ശീതോപക്രമോ യുക്തഃ, ആമേ ചോഷ്ണോപക്രമോ യുക്തഃ, ഇതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ആമവിഷം ലക്ഷയതി-വിരുദ്ധേതി| വിരുദ്ധാശനാദിശീലിനഃ പുരുവസ്യോത്പന്നമാമദോഷം-അജീര്ണജം വ്യധിം വര്ജയേത്| വിരുദ്ധം പയോമത്സ്യാദി| അധ്യശനം-വക്ഷ്യമാണമ്| അജീര്ണ-അജീര്ണാശനമ്| കീദൃശമാമദോഷമ് ? വിഷലക്ഷണം,-ദേഹവ്യാപിവിഷതുല്യലക്ഷണമ്| മഹാഘോരം-തീവ്രപീഡാകരമ്| വിഷസംജ്ഞകം-വിഷാഖ്യമ്| ആമോപപദൈവേയം സംജ്ഞാ| ഉക്തം ച ചരകേണ (വി. അ. ൨/൧൫)-"വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണാശനശീലിനഃ പുനരാമദോഷമാമവിഷമാചക്ഷതേ" ഇതി| കുതോ വര്ജയേത് ? വിഷരുപാശുകാരിത്വാത്-വിഷരൂപത്വാച്ഛീഘ്രകാരിത്വാച്ച| നനു, വിഷമപി സാധ്യം ദൃഷ്ടമ്| തത്കുതോऽസ്യ വിഷരൂപത്വാദസാധ്യത്വമ് ? ഇത്യത ആഹ-വിരുദ്ദോപക്രമത്വതഃ,- ഹേതുവിപരീതവ്യാധിവിപരീതയോരുപചാരയോര്വിരോധാത്| ഹേതുര്ഹ്യത്രാമസഞ്ചയഃ, തത്രാഗ്നേയ ഉപചാരഃവ്യാധിസ്തു വിഷരൂപഃ തത്ര സൌമ്യ ഉപചാര ഇതി വിരോധഃ|
Adhikarana അലസകചികിത്സാ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
അഥാമമലസീഭൂതം സാധ്യം ത്വരിതമുല്ലിഖേത്| പീത്വാ സോഗ്രാപടുഫലം വാര്യുഷ്ണം യോജയേത്തതഃ||൧൫|| സ്വേദനം ഫലവര്തിം ച മലവാതാനുലോമനീമ്| നാമ്യമാനാനി ചാങ്ഗാനി ഭൃശം സ്വിന്നാനി വേഷ്ടയേത്||൧൬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യേ| പൂര്വോക്തം സാധ്യാസാധ്യമവഗമ്യാനന്തരമാമം സാധ്യമദുഷ്ടം സന്തം ത്വരിതം-ദ്രാക്, ആതുര ഉല്ലിഖേത്-ഉദ്വമേദിത്യര്ഥഃ| കിംവിധമാമമ് ? അലസീഭൂതമ്,-അലസലക്ഷണതാം ഗതമ്| കഥമുല്ലിഖേത് ? ഇത്യാഹ-പീത്വേത്യാദി| ജലമുഷ്ണം പീത്വാ വചാലവണമദനഫലയുക്തം, വമേദിത്യര്ഥഃ| തതോऽനന്തരം സ്വേദനം യോജയേത്| തഥാ-"വിപാച്യ മൂത്രാമ്ലമധൂനി ദന്തീപിണ്ഡീതകൃഷ്ണാബിഡധൂമകുഷ്ഠൈഃ| വര്തിം കരാങ്ഗുഷ്ഠനിഭാം ഘൃതാക്താം ഗുദേ രുജാനാഹഹരീം വിദധ്യാത്||" ഇത്യാദി ഫലവര്തീം ച മലവാതാനുലോമനീം യോജയേത്| തത്രാമദോഷേ ദോഷവശാദങ്ഗാനി ച നാമ്യമാനാനി-സങ്കോച്യമാനാനി സന്തി, അത്യര്ഥം സ്വിന്നാനി വസ്ത്രാദിനാ വേഷ്ടയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താനാമാമദോഷാണാം ചികിത്സാമാഹ-അഥേതി| അഥശബ്ദശ്ചികിത്സാരമ്ഭേ മങ്ഗലാര്ഥഃ| ആമം-ആമദോഷമ്,ഉല്ലിഖേത്-വമേത്, അലസീഭൂതമ്| യഃ സ്വയം ന പ്രവര്തതേ ബലാത്പ്രവര്തമാനോऽപി മന്ദം മന്ദം വാ പ്രവര്തതേ, സോऽലസഃ|ആമദോ(വി)ഷോऽപി തഥാഭുതഃ| സ ഹ്യലസകേനൈവ(നേവ) പ്രവര്തതേ| വിസൂച്യാം തു മന്ദം മന്ദം പ്രവര്തതേ| സ ദ്വിവിധോऽപ്യുല്ലേഖനീയഃ| ഉക്തം ഹി ഖാരണാദിനാ-"വിസൂച്യലസകൌ വാമ്യൌ പിപ്പലീലവണാമ്ഭസാ|" ഇതി| സാധ്യഗ്രഹണമിഹ നിയമാര്ഥമ്, സാധ്യമേവ ന ത്വസാധ്യമപി| ദ്ദശ്യതേ ഹി നിദാനേऽസാധ്യത്വേനോക്താനാം മാംസഗ്രന്ഥ്യാദീനാം ചികിത്സിതേ ചികിത്സോപദേശഃ| ആമദോഷസ്ത്വസാധ്യഃ, അസാധ്യ ഏവേത്യര്ഥഃ| കിം കൃത്വോല്ലിഖേത് ? സോഗ്രാപടുഫലമുഷ്ണം വാരി പീത്വാ| ഉഗ്രാ-വചാ| പടു-സൈന്ധവമ്| ഫലം-മദനഫലമ്| തതോ-വമനാനന്തരം, സ്വേദനം യോജയേത് ഫലവര്തി ച| കസ്യാ വര്തേഃ ഫലവര്തിസംജ്ഞാ ? ഇത്യപേക്ഷായാമാഹ-മലവാതാനുലോമനീമ്| വിണ്മൂത്രാധോവാതാനാം പ്രവര്തിനീ വര്തിഃ-ഫലവര്തിരിത്യര്ഥഃ| സ്വേദഫലവര്തിദ്രവ്യാണ്യുക്താനി ഖാരണാദിനാ-"ശൂലേ തു സ്തിമിതേ സാമേ സ്വേദഃ ശസ്തോ മുഹുര്മുഹുഃ| രൂക്ഷോഷ്ണൈഃ കടുകൈഃ പാംശുകരീഷസികതാദിഭിഃ||പിപ്പല്യോऽഗാരധൂമശ്ച മദനം സര്ഷപാസ്ത്രിവൃത്| ഹേമക്ഷീരീ വചാ കിണ്വം കുഷ്ഠം ദന്തീ യവാഗ്രജഃ|| സമൂത്രലവണാഭ്യക്താ ഫലവര്തിരിയം ഹിതാ| സംസ്വേദ്യാലസകേ ശൂലവിബന്ധാനാഹനാശിനീ||" ഇതി| യദ്യാമദോഷേണാങ്ഗാനി നാമ്യന്തേ-സങ്കോച്യന്തേ, തദാ താന്യതിസ്വിന്നാനി കൃത്വാ വസ്ത്രാദിഭിര്വേഷ്ടയേത്|
Adhikarana വിസൂചികാചികിത്സാ (൧൭) · Śloka ൧൭
വിസൂച്യാമതിവൃദ്ധായാം പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| തദഹശ്ചോപവാസ്യൈനം വിരിക്തവദുപാചരേത്||൧൭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിസൂച്യാം-പൂര്വോക്തലക്ഷണായാമ്, അതിവൃദ്ധായാം സത്യാം പാര്ഷ്ണ്യോഃ-ഖുരികയോഃ, അയഃശലാകാദിനാ ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| തദഹഃ-വിസൂചികാരമ്ഭദിവസ ഏവ, ഏനം-വിസൂചികാവന്തം, ഉപവാസ്യ-ലങ്ഘയിത്വാ, വിരക്തവത്-പേയാദിക്രമേണോപാചരേത്| സുശ്രുതേ (?) ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൧൧)-"സുച്ഛര്ദിതവിരിക്തസ്യ ഗാത്രായാമേऽതിദാരുണേ| ഭല്ലാതകമധൂച്ഛിഷ്ടജീര്ണപിണ്യാകനാഗരൈഃ|| ഘൃതതൈലം പചേത് സാമ്ലൈസ്തച്ച ഖല്ലീഘ്നമുത്തമമ്|| ത്വക്പത്രരാസ്നാഗുരുശിഗ്രുകുഷ്ഠൈരമ്ലപ്രതിഷ്ഠൈഃ സവചാശതാഹ്വൈഃ| ഉദ്വര്തനം ഖല്ലിവിസൂചികാഘ്നം തൈലം വിപക്വം ച തദര്ഥകാരി|| ശിരീഷനക്താഹ്വഫണിജ്ജബീജത്രായന്ത്യപാമാര്ഗഫലാനി വര്തിഃ| ബസ്തസ്യ മൂത്രേണ വിസൂചികാഘ്നീ പ്രലേപനസ്യാഞ്ജനധൂമയോഗൈഃ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിസൂച്യാം വിശേഷമാഹ-വിസൂച്യാമിതി| അതിവൃദ്ധായാം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ അശാന്തായാം, വിസൂച്യാം പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| പ്രശബ്ദഃ പ്രകര്ഷാര്ഥഃ| സര്വേഷ്വാമദോഷേഷു പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ ശസ്യതേ, വിസൂച്യാം തു പ്രകര്ഷേണ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (ഉ. അ. ൫൬/൧൨)- "സാധ്യാസു പാര്ഷ്ണ്യോര്ദഹനം പ്രശസ്തമഗ്നിപ്രതാപോ വമനം ച തീക്ഷ്ണമ്||" ഇതി| സാധ്യാസ്വിതി ബഹുവചനാത് വിസുചികാലസവിലമ്ബികാനാം ഗ്രഹണമ്| ഉക്തം ച വങ്ഗസേനേന-"വിലമ്ബികാലസകയോര്വിസൂച്യുക്തഃ ക്രിയാക്രമഃ|" ഇതി| പാര്ഷ്ണിദാഹശ്ച പിപ്പല്യാദിഭിഃ| യദാഹ ഭേഡഃ-"വിസൂച്യാമതിവൃദ്ധായാം പാര്ഷ്ണിദേശേ ച ദാഹയേത്| പിപ്പല്യാ വാऽപ്യരണ്യാ വാ ശസ്ത്രേണാതാപിതേന വാ||" ഇതി| നിവൃത്താമദോഷസ്യ ചികിത്സാമാഹ-തദഹശ്ചേതി| യസ്മിന്നഹനി ആമദോഷോ നിവൃത്തഃ, തദഹരേനമുപവാസ്യ| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"ആമാശയവിശുധ്യര്ഥമഥൈനമുപവാസയേത്| ജീര്ണേ വിരിക്തവൃത്തിഃ സ്യാദ്യാ പ്രോക്താ മണ്ഡപൂര്വികാ||" ഇതി| വമനാദ്യുപക്രമാന്തേ പഠ്യമാനേന പ്രകൃതപരാമര്ശിനാ തച്ഛബ്ദേന ആമദോഷനിവൃത്തിദിനമേവ പരാമര്ഷ്ടും യുക്തമ്, ന പുനരുത്പത്തിദിനമ്|
Adhikarana ആമദോഷിണഃ ശമനൌഷധനിഷേധഃ (൧൮-൧൯) · Śloka ൧൯
അജീര്ണിനോ ഭേഷജം നിഷേധതി തീവ്രാര്തിരപി നാജീര്ണീ പിബേച്ഛൂലഘ്നമൌഷധമ്| ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തും ദോഷൌഷധാശനമ്||൧൮|| നിഹന്യാദപി ചൈതേഷാം വിഭ്രമഃ സഹസാऽऽതുരമ്| |൧൯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അജീര്ണീ-അജീര്ണവാന്, തീവ്രശൂലോऽപി സന് ശൂലഹരമൌഷധം ന പിബേത്| വമനകരമുഷ്ണോദകം ച പ്രാഗുപദിഷ്ടമേവ പിബേദിത്യര്ഥഃ| ശൂലഘ്നമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്| ഛര്ദ്യതീസാരഘ്നമപി വിസൂചികായാം ന പിബേത്| യത ആമേന സന്നോ-മന്ദീഭൂതോऽഗ്നിര്ദോഷൌഷധാശനം പക്തും ന സമര്ഥഃ| ഏതേഷാം ച-ദോഷൌശധാശനാനാം, ത്രയാണാം സമ്ബന്ധീ യോ വിഭ്രമോ-വ്യാപത്തിഃ, സഹസാ-കാലമനപേക്ഷ്യൈവ, ആതുരം ഹന്യാത്| ന കേവലമിദം ഗുണായ സമ്പദ്യതേ, പ്രത്യുത ദോഷം കരോതീതി സൂചനാര്ഥമപി ചേതി കൃതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആമദോഷിണഃ ശമനൌഷധം നിഷേധതി-തീവ്രാര്തിരിതി| അപിഷബ്ദ ഉഭയത്ര സമ്ബധ്യതേ| തീവ്രാര്തിരാപി-കിംപുനര്മന്ദാര്തിരനര്തിര്വാ| ശൂലന്ധമപി-കിംപുനപാചനാദികമ്| കുതഃ ? യത ആമേനാന്നേന സന്നോ-മന്ദീഭൂതോ, അഗ്നിര്ദോഷാദീനി പക്തുംനാലം-ന സമര്ഥഃ| ദോഷഃ- ആമാന്നക്ഷോഭിതഃ കഫാദിഃ| ഔഷധംതന്നിവൃത്യര്ഥം പ്രയുക്തം പാചനാദി| അശനം-തദ്ധേതുഭൂതമാമാന്നമ്| നകേവലമൌഷധാദര്ഥാനവാപ്തിഃ, അപി തു അനര്ഥാവാപ്തിരരപീത്യാഹ-നിഹന്യാദിതി| ഏതേഷാം-ദോഷാദീനാമ്,വ്യപത്തിഃ-പാകാഭാവജനിതസങ്ക്ഷോഭഃ, ആതുരം സഹസാ ഹന്യാത്| അപി ചേതി പ്രത്യുതാര്ഥേ, രോഗശമനാര്ഥമൌഷധം രോഗം ന ശമയതി പ്രത്യുത വര്ധയതീത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ആമദോഷിണോऽവസ്ഥാവിശേഷേ ഔഷധമ് (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
കദാ ഔഷധം യുഞ്ജീത ? ഇത്യാഹ- | ജീര്ണാശനേ തു ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജ്യാത് സ്തബ്ധഗുരൂദരേ||൧൯|| ദോഷശേഷസ്യ പാകാര്ഥമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണായ ച| |൨൦|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജീര്ണമശനം യസ്യ തസ്മിന്നൌഷധം യുഞ്ജ്യാദ്വൈദ്യഃ| കീദൃശി ? സ്തബ്ധം-അചലം, ഗുരൂദരം-കോഷ്ഠോ, യസ്യ തസ്മിന്| കിമര്ഥമൌഷധം യുഞ്ജ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ദോഷേത്യാദി| ഗതാര്ഥമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അവസ്ഥാവിശേഷേ ഔഷധമാഹ-ജീര്ണാശന ഇതി| ആമദോഷിണോ യദാ ജീര്ണമന്നം തദാ ദീപനപാചനമൌഷധം ദേയമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൧൧)- "സദ്യഃ സമ്യഗ്വിശുദ്വശസ്യ ശാഗ്യന്തി തദുപദ്രവാഃ| ശൂലേ നിരന്നകോഷ്ഠോऽദ്ഭിഃ കോഷ്ണാഭിശ്ചൂര്ണിതാഃ പിബത്|| ഹിങ്ഗുപ്രതിവിഷാവ്യോഷസോവര്ചലവഭയാഃ| അഥവാ പിണ്ണ ലീമൂലത്രിവൃതാദാരുസൈന്ധവമ്|| ശുണ്ഠീസ്നുക്ക്ഷീരലവണപിപ്പ ലീമരിചാനി ച| പാഠാമ്ലവേതസക്ഷാരയവാനീര്യോകരാണി ച|| ദ്വിരുത്തരം ഹിങ്ഗുവചാഗ്നികുഷ്ഠസുവര്ചികാക്ഷാരബിഡാജമോദമ്| ശൂലോദരാനാഹവിസൂചികാര്ശോഹൃദ്രോഗഗുല്മോര്ധ്വസമീരണാഘ്നമ്|| മുസ്താജമോദപൂതീകവചാശുണ്ട്യഗ്നിധാന്യകൈഃ| സവാലകദീ ബില്വൈഃ ക്വാഥം തൃട്ശൂലവാന് പിബേത്|| രാസ്നാകടഫലഷഡ്ഗ്രന്ഥാബൃഹത്പീദ്വയജോങ്ഗകൈഃ| ഗുഗ്ഗുല്വതിവിഷാകുഷ്ഠപത്രവ്യാഘ്രബഖാമ്ബുദൈഃ|| കുര്യാച്ഛുഷ്കൈഃ സമൂത്രൈര്വാ ലേപോദ്വര്തനധൂപനമ്| സരുഗാനദ്ധമുദരമമ്ലപിഷ്ടൈഃ പ്രലേപയേത്|| ദാരുഹൈമവതീകുഷ്ഠശതാഹ്വാഹിങ്ഗുസൈന്ധവൈഃ| യവചൂര്ണശ്ച സക്ഷാരതക്രഃ കോഷ്ഠാര്തിജിത്പരമ്|| യോജയേത്സൈന്ധവാന്തൈശ്ച വാത വിണ്മൂത്രസങ്ഗ്രഹേ| ദ്വിക്ഷാരജീര്ണപിണ്യാകകുഷ്ഠാരുഷ്കര ചിത്രകൈഃ|| സശുക്തസൈന്ധവൈസ്തൈലം പക്വമഭ്യഞ്ജനേ ഹിതമ്| സുച്ഛര്ദിതവിരിക്തസ്യ ഗാത്രായാമേ സുദാരുണേ|| ഭല്ലാതകമധൂച്ഛിഷ്ടജീര്ണപിണ്യാകനാഗരൈഃ| ഘൃതതൈലം പചേത്സാമ്ലൈരതച്ച ഖല്ലീഘ്നമുത്തമമ്|| ത്വക്യത്രരാസ്നാഗുരുശിഗ്രുകുഷ്ഠൈരമ്ലപ്രപിഷ്ടൈഃ സവചാശതാഹ്വൈഃ| ഉദ്വര്തനം ഖല്ലിവിസൂചികാഘ്നം തൈലം വിപക്വം ച തദര്ഥകാരി|| യഃ ശ്യാവദന്തൌഷ്ഠനഖോऽല്പസംജ്ഞഃ ഛര്ദ്യര്ദിതോऽന്തര്ഗതതാമ്രനേത്രഃ| ക്ഷാമസ്വരഃസ്ത്രസ്തസമസ്തസന്ധിര്യായാന്നരോऽസൌ പുനരാഗമായ|| വ്യോഷാം കര ഞ്ജസ്യ ഫലം ഹരിദ്രാം മൂലം സമാവാപ്യ ച മാതുലുങ്ഗയാഃ| ഛായാവിശുഷ്കാ ഗുടികാഃ കൃതാസ്താ ഹന്യുര്വിസൂചീം നയനാഞ്ജനേന|| ശിരീഷനക്താഹ്വഫണിജ്ജബീജത്രായന്ത്യപാമാര്ഗഫലാനി വര്തിഃ| ബസ്തസ്യമൂത്രേണവിസൂചികാഘ്നീ പ്രലേപധൂമാഞ്ജനനസ്യയോഗൈഃ|| യാമൈശ്ചതുഭിര്ദ്വാഭ്യം ച ഭോജ്യഭൈഷജ്യയോഃ സമേ| പാകോऽഗ്നൌ യുക്തയോര്ദ്രാക് തു തീക്ഷ്ണേ, മന്ദേ പുനശ്ചിരാത്|| സഭക്തമൌഷധം തസ്മാന്മന്ദാഗ്നേരവചാരയേത്| പൂര്വാഹ്ണേ ഭോജനം സാത്മ്യം ലഘു ദീപനബൃംഹണമ്|| പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി| അജീര്ണേ സായമാശേ തു പ്രാതരാശോ ഹി ദുഷ്യതി|| ദിവാ പ്രബുധ്യതേऽര്കേണ ഹൃദയം പുണ്ഡരീകവത്| തസ്മിന്വിബുദ്ധേ സ്ത്രോതാംസി സ്ഫുടത്വം യാന്തി സര്വശഃ|| വ്യായാമാച്ച വിഹാരാച്ച വിക്ഷിപ്തത്വാച്യ ചേതസഃ| ന ക്ലേദമുപഗച്ഛന്തി ദിവാ തേനാസ്യ ധാതവഃ|| അക്ലിത്രേഷ്വന്നമാസിക്തമന്യത്തേഷു ന ദുഷ്യതി| അവിദഗ്ധേഷ്വിവ പയഃസ്വന്യത് സമ്മിശ്രിതം പയഃ|| രാത്രൌ തു ഹൃദയേ മ്ലാനേ സംവൃതേഷ്വയനേഷു ച| യാന്തി കോഷ്ഠേ പരിക്ലേദം സംവൃതേ ദേഹധാതവഃ|| ക്ലിന്നേഷ്വന്യദപക്ഷേഷു തേഷ്വാസിക്തം പ്രദുഷ്യതി| വിദഗ്ധേഷു പയഃസ്വന്യത് പയസ്തപ്തേഷ്വിവാര്പിതമ്|| നൈശേ തസ്മാദജീര്ണേऽന്നേ നാന്യദ്ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ്| ഉദ്ഗാരശുദ്ധിരുത്സാഹോ വേഗോത്സര്ഗോ യഥോചിതഃ|| ലഘുതാ ക്ഷുത്പിപാസാ ച ജീര്ണാഹാരസ്യ ലക്ഷണമ്| പ്രായഃ പ്രജ്ഞാപരാധേന രോഗഗ്രാമഃ പ്രജായതേ|| നൃണാമശനലുബ്ധാനാം വിശേഷേണ വിസൂചികാ|| ദോഷോപനദ്ധം യദി ലീനമാമം പിത്തോല്ബണസ്യാവൃണുയാന്ന വഹ്വിമ്| ജായേത ദുഷ്ടാ തു തതോ ബുഭുക്ഷാ സാ മന്ദബുദ്ധീന് വിഷവന്നിഹന്തി||" ഇതി|
Adhikarana ആമദോഷസാമാന്യചികിത്സാ (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
കീദൃശമൌഷധം യോജ്യമിത്യാഹ | ശാന്തിരാമവികാരാണാം ഭവതി ത്വപതര്പണാത്||൨൦|| ത്രിവിധം ത്രിവിധേ ദോഷേ തത്സമീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്| |൨൧|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തുരവധാരണേ| യസ്മാദതര്പണാദേവാമജാനാം വികാരാണാം-ആലസ്യജാഡ്യാഗ്നിമാന്ദ്യാദീനാമ്, ശാന്തിഃ-ഉപശമോ, ഭവതി| തസ്മാദതര്പണം യോജയേത്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൪|൧൦)-"മേഹാമദോഷാതിസ്നിഗ്ധ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ലങ്ഘയേന്നിത്യമ്" ഇതി| തസ്മാദതര്പണം സമീക്ഷ്യ-ദേശകാലാഗ്ന്യാദീന് പര്യാലോച്യ, ത്രിപ്രകാരം ത്രിപ്രകാരേ ദോഷേ വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താനുക്താമദോഷസങ്ഗ്രഹാര്ഥം സാമാന്യചികിത്സാമാഹ-ശാന്തിരിതി| ആമവികാരാണാം-സര്വേഷാമജീര്ണാന്നജാനാം വ്യാധീനാമ്| അപതര്പണാത്-ലങ്ഘനാത്| അപതര്പണം വിഭജതി-ത്രിവിധമിതി| സമീക്ഷ്യ-ബലാദികം സമ്യഗ്ജ്ഞാത്വാ|
Adhikarana അല്പമധ്യപ്രഭൂതദോഷചികിത്സാ (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
സമ്പ്രത്യേതദേവ യഥായോഗ്യമാഹ- | തത്രാല്പേ ലങ്ഘനം പഥ്യം, മധ്യേ ലങ്ഹ്ഘനപാചനമ്||൨൧|| പ്രഭൂതേ ശോധനം, തദ്ധി മൂലാദുന്മൂലയേന്മലാന്| |൨൨|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു മധ്യേ, അല്പേ ദോഷേ, ലങ്ഘനം-ഉപവാസാഖ്യം, പഥ്യമ്| തേന ഹ്യനലാനിലവൃധ്ദ്യാऽല്പോ ദോഷഃ ശീഘ്രം സംശോഷ്യ ജീയതേ| മധ്യേ ദോഷേ ലങ്ഘനം പാചനം ച പഥ്യമ്| അഗ്നിഃ പചതി, തസ്യ പചതോ യേ വിബന്ധഹേതവഃ, താന്നിഷിധ്യ പാടവം പക്തുരാദധതഃ പചേതി പ്രയുങ്ക്ത ഇവ തത് പാചയതീതി പാചനമുച്യതേ| ഹേതുമണ്ണിജന്താത്പചേര്ബാഹുലകാത്കര്തരി ല്യുട്| യദുപയുക്തമന്നപാനൌഷധമപക്വാനാം സാമാനാം ധാതൂനാം പാചനേ സമര്ഥം തത് പാചനമിത്യര്ഥഃ| പ്രഭൂതേ ശോധനം പഥ്യമ്| ശോധനം തു കായാദ്ബഹിര്ദോഷാനീരയതി| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൪|൫)-"യദീരയേദ്ബഹിര്ദോഷാന് പഞ്ചധാ ശോധനം തു തത്|" ഇത്യാദി| കുതഃ പ്രഭൂത ആമദോഷേ ശോധനം ഹിതമ് ? ഇത്യാഹ-തദ്ധീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തത്-ശോധനമ്, മൂലാന്മലാന്നാശയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ. ൧൧)-ബഹുദോഷാണാം പുനര്ദോഷാവസേചനമേവ കാര്യമ്| ന ഹ്യസ്രാവിതേ പല്വലോദകൌഘേ ശാല്യാദിപുഷ്ടിര്ഭവതി|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഭാഗം സ്പഷ്ടീകരോതി-തത്രേതി| ലങ്ഘനമത്രോപവാസഃ| ലങ്ഘനപാചനം-ഉപവാസയുക്തം പാചനൌഷധപാനമ്| പ്രഭൂതേ-ബഹുതരേ| ശോധനം-വമനാദി| ഹി-യസ്മാത്, തത്-ശോധനമ്, മലാന്മൂലാദുന്മൂലയേത്-സമൂലാനുച്ഛിന്ദ്യാത്| മലബലമൂലം ച വികാരേ പ്രഭൂത്വമ്|
Adhikarana ഏവമന്യവ്യാധിചികിത്സാ,ഹേതുവ്യാധിവിപര്യയചികിത്സാ (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩
| ഏവമന്യാനപി വ്യാധീന് സ്വനിദാനവിപര്യയാത്||൨൨|| ചികിത്സേദനുബന്ധേ തു സതി ഹേതുവിപര്യയമ്| ത്യക്ത്വാ യഥായഥം വൈദ്യോ യുഞ്ജ്യാദ്വ്യാധിവിപര്യയമ്||൨൩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥാ സന്തര്പണോത്ഥ ആമദോഷോ നിദാനവിപര്യയാച്ചികിത്സ്യതേ, ഏവമന്യാനപി ജ്വരാദീന് വികാരാന് സ്വനിദാനവിപര്യയാച്ചികിത്സേത്| സന്തര്പണോത്ഥോऽപതര്പണേന, ശീതോത്ഥ ഉഷ്ണേന, ഇത്യാദി| യദി ത്വേവമുപക്രമ്യമാണോ വ്യാധിരനുബധ്യേത-തേനോപശമം ന ഗച്ഛേത്, തതോ ഹേതുവിപര്യയം ത്യക്ത്വാ വ്യാധിവിപര്യയം യുഞ്ജ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? യഥായഥം,-യദ്യസ്യ ജ്വരാദിവ്യാധേര്ഭൈഷജ്യം വക്ഷ്യമാണം തത്പ്രയുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| യഥാ, (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൨)-"മുസ്താപര്പടകം ജ്വരേ, രജനീ യവാന്നം പ്രമേഹേ" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തുല്യന്യാപ്രസങ്ഗാദന്യേഷാമപി വ്യാധീനാം ചികിത്സാമാഹ-ഏവമിതി| ഏവം-ആമവികാരവത്| അന്യാന്-ജ്വരാദീന്| യഥാ, ആമവികാരാഃ സന്തര്പണോത്ഥാസ്തദ്വിപരീതേനാപതര്പണേന ചികിത്സ്യന്തേ, തഥാ, അന്യേऽപി വികാരാഃ സ്വനിദാനവിപര്യയാച്ചികിത്സ്യാഃ| ആമവികാരാണാമന്യേഷാം ച സ്വനിദാനവിപര്യാനുപശമേ ചികിത്സാമാഹ-അനുബന്ധേ ത്വിതി| യദി ഹേതുവിപര്യയേ ക്രിയമാണേऽപ്യനുബന്ധോ-അനുവര്തനം വ്യാധേഃ, തദാ ഹേതുവിപര്യയം ത്യാക്ത്വാ ഭിഷക് വ്യാധിവിപര്യയം ഭൈഷജ്യം യഥായഥം യുഞ്ജ്യാത്| ഹേതുവിപരീതാദിസ്വരൂപമുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.൧൨ " തത്ര ഹേതുവിപരീതം" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "വിപരീതമര്ഥം കരോതി" ഇതി|)|
Adhikarana തദര്ഥകാരീ ചികിത്സാ,പക്വദോഷാണാം ചികിത്സാ (൨൪) · Śloka ൨൪
ന ച ഹേതുവ്യാധിവിപര്യയയോരേവ ചികിത്സായാമുപയോഗ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ തദര്ഥകാരി വാ, പക്വേ ദോഷേ ത്വിദ്ധേ ച പാവകേ| ഹിതമഭ്യഞ്ജനസ്നേഹപാനബസ്ത്യാദി യുക്തിതഃ||൨൪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്-നിദാനവ്യാധിവിപര്യയസാധ്യം, അര്ഥം-രോഗോപശമലക്ഷണം, കര്തും ശീലം യസ്യ തത്-തദര്ഥകാരി| തദ്വാ യുഞ്ജ്യാത്| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൨)-"മദാത്യയേ മദ്യപാനമ്, അതിസാരേ വിരേചനമ്" ഇതി| വാശബ്ദഃ സമുച്ചയാര്ഥഃ| ഇതി ത്രിവിധമൌഷധം നിര്ദിശ്യാऽऽമചികിത്സാമേവാനുസരന്നാഹ-പക്വ ഇതി| പക്വേ ദോഷേ-നിരാമേ, ദീപ്തേ പാവകേ ച| നിരാമത്വേ ദീപ്താഗ്നിത്വേ ച സമുചിതമേവ ഹിതമഭ്യങ്ഗാദികമ്| യുക്തിതോ-മാത്രയാ, യഥാऽഗ്നിസാദാദി ന ഭവതീതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പക്വദോഷാണാമാമവികാരാണാം ചികിത്സാമാഹ-പക്വേദോഷേ ഇതി| ഉക്തേനോപക്രമേണ പക്വേ ദോഷേ ദീത്പേ ചാഗ്നൌ സത്യാമദോഷിണാമഭ്യഞ്ജനാദി ഹിതമ്| ആദിശബ്ദാദ്രസായനവാജീകരണാദി|
Adhikarana ആമാജീര്ണലക്ഷണമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
അജീര്ണം ലക്ഷയിതുമാഹ അജീര്ണം ച കഫാദാമം തത്ര ശോഫോऽക്ഷിഗണ്ഡയോഃ| സദ്യോഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ പ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവമ്||൨൫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഗ്നിപ്രതിപക്ഷത്വേന കഫസ്യാജീര്ണകരണപ്രാധാന്യാദഗ്രേ നിര്ദേശഃ| കഫാത്സകാശാദജീര്ണമാമസംജ്ഞകം ഭവതി| തത്ര-ആമാഖ്യേऽജീര്ണേ, അക്ഷികൂപയോര്ഗണ്ഡ്യോശ്ച ശോഫോ ഭവതി| സദ്യോഭുക്തവദപ്രാപ്തവിദാഹാവസ്ഥ ഉദ്ഗാരഃ| പ്രസേകഃ-പ്രസക്തം നിഷ്ഠീവനമ്| ഉത്ക്ലേശോ-ദോഷാണാം സ്ഥാനാച്ചലനമ്| ഗൌരവം-ഗാത്രാണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മഹാന്തമാമദോഷമുക്ത്വാ ക്ഷുദ്രമാഹ| തത്ര കഫജമാഹ-അജീര്ണമിതി| ആമം-ആമസംജ്ഞമ്| തത്ര-ആമേ,അക്ഷ്ണി ഗണ്ഡേ ച ശോഫഃ| ജാത്യപേക്ഷമേകവചനമ്| സദ്യോഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ-ചിരഭുക്തസ്യാപി സദ്യോഭുക്തവദപ്രാപ്തവിദാഹാവസ്ഥ ഉദ്ഗാരഃ| ഉത്ക്ലേശോ-വമനോന്മുഖത്വമിവ|
Adhikarana വിഷ്ടബ്ധാജീര്ണലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
വിഷ്ടബ്ധമനിലാച്ഛൂലവിബന്ധാധ്മാനസാദകൃത്| |൨൬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനിലാദ്വിഷ്ടബ്ധം നാമാജീര്ണം ഭവതി| തച്ച ശൂലാദികൃത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനിലജമാഹ-വിഷ്ടബ്ധമിതി| വിഷ്ഠബ്ധം-വിഷ്ടബ്ധസംജ്ഞമ്| സാദഃ-കാര്യാക്ഷമത്വമ്|
Adhikarana വിദഗ്ധാജീര്ണലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
| പിത്താദ്വിദഗ്ധം തൃണ്മോഹഭ്രമാമ്ലോദ്ഗാരദാഹവത്||൨൬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താദ്വിദഗ്ധം നാമാജീര്ണമുത്പദ്യതേ| തച്ച തൃഡാദിയുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പിത്തജമാഹ-പിത്താദ്വിദഗ്ധമിതി| വിദര്ഗ്ധംവിദഗ്ധാഖ്യാമ്|
Adhikarana ആമാജീര്ണാദീനാം ചികിത്സാ (൨൭) · Śloka ൨൭
ത്രിവിധസ്യൈവാസ്യ ചികിത്സാമാഹ ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ തു, വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശമ്| വിദഗ്ധേ വമനം, യദ്വാ യഥാവസ്ഥം ഹിതം ഭവേത്||൨൭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തുരവധാരണേ| ആമാഖ്യേऽജീര്ണേ ലങ്ഘനമേവ കാര്യമ്, ന വമനവിരേചനാദി| വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശം കാര്യമ്| ഭൃശശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-പൂര്വത്രാപി സ്വേദനം കാര്യമത്ര ത്വത്യര്ഥമിതി| വിദഗ്ധേ-വിദഗ്ധനാമ്ന്യജീര്ണേ, വമനം കാര്യമ്| യദ്വാ ലങ്ഘനസ്വേദനവമനാനാം യഥാവസ്ഥം-യഥാദോഷോദ്രേകം, ഹിതം ഭവേത്തദേവ കാര്യമ്| ആമാജീര്ണേऽപി സ്വേദനവമനേ, വിദഗ്ധേऽപി ലങ്ഘനസ്വേദനേ, ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ആമാദീനാം ചികിത്സാസാഹ-ലങ്ഘനമിത്യാദി ഭൃശമിതി ത്രിഷ്വപി യോജ്യമ്| ലങ്ഘനാദിവിഭാഗസ്ത്വതിശയാര്ഥഃ യദാഹ ഖാരണാദിഃ-വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം വര്ത്യോ ലവണോഷ്ണാമ്ബു ശസ്യതേ| വിദഗ്ധേ വമനം ശസ്തമുപവാസോ വിരേചനമ്||" ഇതി| യദ്വാ-അഥവാ| യഥാവസ്ഥം ഹിതം-യസ്യാജീര്ണസ്യ യസ്യാമവസ്ഥായാം യദ്ധിതം, തസ്യ തസ്യാമവസ്ഥായാം തഷ്കാര്യമിത്യര്ഥഃ| വിഭാഗനിയമസ്തു ബാഹുല്യാഭിപ്രായേണ|
Adhikarana വിലമ്ബികാലക്ഷണം ചികിത്സാ ച (൨൮) · Śloka ൨൮
ഗരീയസോ ഭവേല്ലീനാദാമാദേവ വിലമ്ബികാ| കഫവാതാനുബദ്ധാऽऽമലിങ്ഗാ തത്സമസാധനാ||൨൮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗരീയസഃ-പ്രഭൂതാത്, ആജീര്ണാദേവ വിലമ്ബികാ സ്യാത്| കീദൃശാത് ? ലീനാത്-അത്യര്ഥം സ്രോതഃസു ശ്ലിഷ്ടത്വാത്| ലീനാദിതി ലീങ് ശ്ലേഷണ ഇത്യസ്യ ക്തപ്രത്യയേ സ്വാദയ ഓദിത ഇത്യോദിതശ്ചേതി നിഷ്ഠാനത്വമ്| സാ ച ശ്ലേഷ്മവായുഭ്യാമനുബദ്ധാ-യുക്താ ഭവതി| ആമം നാമ യദജീര്ണം തത്സദൃശലക്ഷണാ| യഥാ-"ശോഫോऽക്ഷിഗണ്ഡയോഃ| അദ്യോ ഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ പ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവമ്||" ഇതി| തേന-ആമേന, സമം-തുല്യം, സാധനം-ചികിത്സാ, യസ്യാഃ സൈവമ്| "ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിലാമ്ബികാലക്ഷണമാഹ-ഗരീയസ ഇതി| ബിലമ്ബികാനാമാജീര്ണം ഭവേത്| കസ്മാത് ? ലീനാദാമാദേവ,-ആമശബ്ദ ആമാദ്യജീര്ണസാമാന്യവചനഃ, തയോത്പന്നസ്യ നിഃശേഷമനിവര്തനാല്ലീനത്വമ്| ഏവം പുനഃ പുനര്ലീനത്വാദ്ഗരീയസ്ത്വമ്| പുനഃ പുനരുത്പാദോ ദുഷ്ടബുഭുക്ഷായാം ഭോജനാത്| സാ തൂക്താ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ.൧൧)-"ദോഷോപനദ്ധം" ഇത്യാദി (ശ്ലോ ൧൯ ടീ)| ഏവകാരേണൈവം ദ്യോതയതി,-വിസൂച്യലസകാവപ്യജീര്ണാദ്ഭവതഃ, കിന്തു താവന്യതോऽപി സദ്യോऽതിമാത്രഭോജനാദേഃ| വിലമ്ബികാ ത്വജീര്ണദേവേതി| യദാഹ സുശ്രുതഃ (ഉ. അ. ൫൬|൩)- "അജീര്ണമാമം വിഷ്ടബ്ധം വിദഗ്ധം ച യദീരിതമ്| വിസൂച്യലസകൌ തസ്മാദ്ഭവേച്ചാപി വിലമ്ബികാ||" ഇതി| സാ ച കഫവാതാനുബദ്ധാ|തദനുബന്ധേന ദീര്ഘകാലവിലമ്ബനാത് വിലമ്ബികേത്യുച്യതേ| ഗരീയസ്വാത് പതനയോഗ്യമപ്യാമം കഫവാതാനുബദ്ധത്വാന്നോര്ധ്വം നാപ്യധഃ പതതി, ലീനമേവ ചിരമവതിഷ്ഠതേ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (ഉ.അ. ൫൬/൯)- "ദുഷ്ടം ഹി ഭുക്തം കഫമാരുതാഭ്യാം പ്രവര്തതേ നോര്ധ്വമധശ്ച യസ്യ| വിലമ്ബികാം താം ച വിവിര്ജനീയാമാചക്ഷതേ ശാസ്ത്രവിദഃ പുരാണാഃ||" ഇതി| കഫവാതാനുബദ്ധത്വാദേവമിതരേഷ്വപി പിത്താരബ്ധത്വം വിദഗ്ധത്വം ച ലക്ഷ്യതേ| അന്യേന ഹ്യാരബ്ധാമന്യേനാനുബധ്യതേ| പിത്തം ച വിദഗ്ധാദേവ പ്രവര്തതേ| തഥാ ച ഭേഡഃ (ചി. അ. ൧൧)- "യദാ ഭുക്തം വിദഗ്ധം ച നോര്ധ്വം നാധഃ പ്രവര്തതേ|| താം വിലമ്ബീം വിഗര്ഹന്തി വിഷകല്പാം വിസൂചികാമ്||" ഇതി| വിഷമല്പാമിതി പിത്തോല്ബണത്വം ദ്യോത്യതേ| വിസൂകാമിതി വിസൂചികാവിശേഷ്യത്വേന സാന്നിപാതികത്വമ്| ആമലിങ്ഗാ-അജീര്ണതുല്യലക്ഷണാ, വിശേഷാനുപാദാനാത് ത്രയാണാമപ്യാമാദീനാം ലിങൈര്യുക്താ| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"ഏതാന്യുക്താനി ലിങ്ഗാനി ത്വാമാജീര്ണേ വിനിര്ദിശേത്|" ഇതി| ഏതാനി-അജീര്ണത്രയസമ്ബന്ധീനി| ആമാത്-അജീര്ണാദന്നാത് ജാതമജീര്ണം-ആമാജീര്ണമ്,വിലമ്ബികാ, ന തു കഫജമാമമ്| "യഥാക്രമേണ വാതാദി സന്നിപാതാര്മകം വദേത്|" ഇതി തേനൈവ സാന്നിപാതികസ്യോക്തത്വാത്| തത്സമസാധനാ,-തേഷാംത്രയാണാമജീര്ണാനാം, സമം-സാധാരണം, സാധനം-ചികിത്സിതം, യസ്യാഃ സാ തഥാ| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"ആമേ ത്വാമപ്രശമനം വിമാനേ ദ്വിവിധം മതമ്|" ഇതി| വിമാനേ-വിമാനസ്ഥാനേ, ദ്വിവിധം-വിസൂച്യലസകഭേദേന| വങ്ഗസേനോऽപി-"വിലമ്ബികാലസകയോര്വിസൂച്യുക്തഃ ക്രിയാക്രമഃ|" ഇതി| യുത്തു സുശ്രുതേനവിവര്ജനീയത്വമുക്തം തത്പ്രത്യാഖ്യായോപചരണീയത്വം (ത്വാത്) ന ത്വനുപക്രമത്വാത്| അത ഏവ "വിലമ്ബികാം താം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യാമ്" ഇതി മാധവകരഃ (മാ. നി. അഗ്നിമാന്ദ്യാദൌശ്ലോ.൨൧) പഠതി| ഇയം ച വിലമ്ബികാ ചരകാചാര്യേണാന്നവിഷസംജ്ഞയോക്താ (ചി.അ.൧൪/൩൯)- "അഭോജനാദജീര്ണാതിഭോജ്നാദ്വിഷമാശനാത്| അസാത്മ്യഗുരുശീതാതിരൂക്ഷസംദുഷ്ടഭോജനാത്| വിരേകവമനസ്നേഹവിഭ്രമാവ്ദ്യാധികര്ഷണാത്| ദേശകാലര്തുവൈഷമ്യാദ്വേഗാനാം ച വിധാരണാത്|| ദുഷ്യത്യഗ്നിഃ സ ദുഷ്ടോऽന്നം ന തത് പചതി ലധ്വതി| അപച്യമാനം ശുക്തത്വം യാത്യന്നം വിഷതാം ച തത്|| തസ്യ ലിങ്ഗമജീര്ണസ്യ വിഷ്ടമ്ഭഃ സദനം ക്ലമഃ| ശിരോരുക്ശോഫമൂര്ച്ഛാശ്ച ഭ്രമഃ പൃഷ്ഠകടിഗ്രഹഃ|| ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദസ്തൃഷ്ണാ ച ജ്വരഃ ച്ഛര്ദിഃ പ്രവാഹണമ്| അരോചകാവിപാകൌ ച ഘോരമന്നവിഷം ച തത്|| പിത്തേന സഹ സംസൃഷ്ടം ദാഹതൃഷ്ണാമുഖാമയാന്| ജനയത്യമ്ലപിത്തം ച പിത്തജാംശ്ചാപരാന് ഗദാന്|| യക്ഷ്മപീനസമേഹാദീന് കഫജാന് കഫസങ്ഗതമ്| കരോതി വാതസംസൃഷ്ടം വാതജാംശ്ചമയാന് ബഹൂന്|| മൂത്രരോഗാംശ്ച മൂത്രസ്ഥം കുക്ഷിരോഗാന് ശകൃദ്ഗതമ്| രസാദിഭിശ്ച സംസൃഷ്ടം കുര്യാദ്രോഗാന് രസാദിജാന്|" ഇതി| യത്തൂക്തം ജൈജ്ജടേന 'ഇയം വിലമ്ബികാ തന്ത്രാന്തരേ ദണ്ഡകാലസകസംജ്ഞയോക്താ' ഇതി| തദസത്| ഭേഡാദിവചനപര്യാലോചനയാ വിലമികായാ വിദഗ്ധമൂലത്വാത്| ദണ്ഡകാലസകസ്യാലസകഭേദത്വേന വിഷ്ടബ്ധമൂലത്വാത്| ദണ്ഡകാലസകസ്യാല സകഭേദത്വേന വിഷ്ടബ്ധമൂലത്വാത്| ആമാദ്യജീര്ണലക്ഷണാധീനലക്ഷണത്വാദ്വിലമ്ബികായാ ഇഹാഭിധാനമ്|
Adhikarana രസശേഷലക്ഷണം ചികിത്സാ ച അജീര്ണിനോ ദിവാസ്വപ്രഭോജനേ ചികിത്സാ (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
ജീര്ണേऽപ്യാഹാരേ കദാചിദാഹാരസാരോ രസോऽജീര്ണഃ സ്യാത്| തല്ലക്ഷണാര്ഥമാഹ അശ്രദ്ധാ ഹൃദ്വ്യഥാ ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ രസശേഷതഃ| ശയീത കിഞ്ചിദേവാത്ര സര്വശ്ചാനാശിതോ ദിവാ||൨൯|| സ്വപ്യാദജീര്ണീ, സഞ്ജാതബുഭുക്ഷോऽദ്യാന്മിതം ലഘു| |൩൦|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസശേഷേ അശ്രദ്ധാ-അന്നാനഭിലാഷഃ| ഹൃദ്വ്യഥാ-ഹൃദയശൂലം ഗൌരവം ച| ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ-അന്നസമ്ബന്ധിനി| തേനാജീര്ണാദര്ഥാന്തരഭൂത ഏവായം രസശേഷഃ| അതശ്ച രസസ്യ രുധിരാദിഹേതോരസമ്യക്പരിപാക ഇത്യര്ഥഃ| തച്ചികിത്സമാഹ-ശയീതേത്യാദി| അത്ര-രസശേഷേ, കിഞ്ചിദേവ-സ്തോകമാത്രമേവ സ്വപ്യാത്, നാജീര്ണ ഇവ പ്രഭൂതമ്| സര്വശ്ചാജീര്ണീ, അനാശിതോ ദിവാ ശയീത, ആലാഘവാത്| യദാ ചോത്പന്നക്ഷുത് സ്യാത്തദാ സ്തോകം ലഘു ചാദ്യാത്| ആശഃ കൃതോ യേന സഃ-ആശിതഃ| ന ആശിതോ-അനാശിതഃ, അഭുക്തവാനിത്യര്ഥഃ| നനു, "അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന്" ഇത്യനേനൈവ വാക്യേനാജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോऽനുജ്ഞാത ഏവ| തത്കിം പുനരുക്തേന ? ബ്രൂമഃ| വിശേഷാര്ഥം വാക്യമിദമ്-"അഭുക്തോ ദിവാ സ്വപ്യാദജീര്ണീ" ഇതി| തത്ര തു സാമാന്യമ്, അശിതാനാശിതചിന്താ ന കൃതേതി യുക്താ പുനരിഹോക്തിഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- രസശേഷം ലക്ഷയതി-അശ്രദ്ധേതി| അശ്രദ്ധാ-ഭോജനാനഭിലാഷഃ| നനു, ഏതദാമാദിഷ്വപ്യസ്തി,ത ആഹ്-ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ ഇതി| തേഷു പുനര്ദുഷ്ട ഉദ്ഗാരഃ| രസസ്യ ശേഷോ-രസശേഷഃ| രസശബ്ദേന രസഹേതുഭൂതാഹാരരാശിര്ലക്ഷ്യതേ| ന ഹി രസധാതോരപക്വസ്യാജീര്ണത്വമ്| സ ഹ്യപക്വ ഏവ രസശബ്ദേനോച്യതേ, പക്വസ്തുരുധിരശബ്ധേന| ദൃഷ്ടത്വാദജീര്ണത്വമിതി ചേത് ന, തസ്യാമത്വാത്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൩/൨൪)- "ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസാമാമം പ്രചക്ഷതേ|" ഇതി| രസേശേഷസ്യോഷധമാഹ-ശയീതേതി| കിഞ്ചിദേവ-മുഹൂര്തമേവ| നനു,മുഹൂര്തമനുമാനതഃ സിദ്ധാമേവ| മൈവമ്| അജീര്ണിനാമധികം ദിവാസ്വപ്നം വിധാസ്യതി| സ്വപ്നവിധിശ്ചയം പ്രധാന്യാത്| ഉഷ്ണാമ്ബുപാനാദ്യപി കാര്യമ്| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"രസശേഷേ ഹിതഃ സ്വപ്നോ ഘര്മാമ്ബു ലഘുബോജനമ്|" ഇതി| അജീര്ണിനോ ദിവാസ്വപ്നം വിധത്തേ-സര്വശ്ചേതി| അനാശിതോ-അഭുക്തവാന്| സര്വഗ്രഹണം പ്രകൃതവിസൂചികാദ്യജീര്ണസങ്ഗ്രഹാര്ഥമ്| "മുക്ത്വാ തു ഭാഷ്യ" ഇത്യാദിനാ പ്രാപ്തേ ദിവാസ്വപ്നേ പുനര്വിധാനം യഥേഷ്ടസ്വപനാര്ഥമ്| അജീര്ണിനോ ഭോജനം വിധത്തേ-സഞ്ജാതബുഭുക്ഷ ഇതി| സഞ്ജാതബുഭുക്ഷോ-അഭ്യുദീര്ണാന്നാഭിലാഷഃ| മിതഗ്രഹണം ലഘൂനാമപി ഗുരൂക്താര്ധസൌഹിത്യപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്|
Adhikarana അജീര്ണസാമാന്യലക്ഷണാമ് (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧
സാമ്പ്രതമജീര്ണലക്ഷണം സാമാന്യേന ബ്രൂതേ- | വിബന്ധോऽതിപ്രവൃത്തിര്വാ ഗ്ലാനിര്മാരുതമൂഢതാ||൩൦|| അജീര്ണലിങ്ഗം സാമാന്യം വിഷ്ടമ്ഭോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| |൩൧|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിബന്ധോ-മൂത്രപുരീഷയോരപ്രവൃത്തിലക്ഷണഃ| അതിപ്രവൃത്തിഃ-തയോരേവ| ഗ്ലാനിഃ-ശരീരസ്യ മ്ലാനതാ| മാരുതമൂഢതാ-വാതസ്യ പ്രതിലോമതാ| വിഷ്ടമ്ഭഃ-കുക്ഷേരാധ്മാനമ്| ഗൌരവം-ഗുരുഗാത്രത്വമ്| ഭ്രമോ-മോഹഃ| ഏതത്സാമാന്യമജീര്ണലക്ഷണമ്| ഉക്തം ച-"സീദത്യങ്ഗം ഭ്രമോ മോഹഃ കോഷ്ഠേ മുഹ്യതി മാരുതഃ| സര്വേഷാമപ്യജീര്ണാനാമവിസംവാദി ലക്ഷണ്മ്||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉക്താനുക്താജീര്ണവിശേഷസങ്ഗ്രഹാര്ഥംമജീര്ണസാമാന്യലക്ഷണമാഹ-വിബന്ധ ഇതി| വിബന്ധോ-മാലാനാമപ്രവൃത്തിഃ| മാരുതമൂഢതാ-വായോര്വിമാര്ഗഗതിഃ| വിഷ്ടമ്ബോ-വിശേഷേണ സ്തമ്ഭോഗാത്രാണാമ്|
Adhikarana അജീര്ണസ്യാന്യകാരണാനി (൩൧-൩൩) · Śloka ൩൩
സാമ്പ്രതമജീര്ണസ്യാന്യാന്യപി കാരണാന്യാഹ- | ന ചാതിമാത്രമേവാന്നമാമദോഷായ കേവലമ്||൩൧|| ദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിദഗ്ധാമഗുരുരൂക്ഷഹിമാശുചി| വിദാഹി ശുഷ്കമത്യമ്ബുപ്ലുതം ചാന്നം ന ജീര്യതി||൩൨|| ഉപതപ്തേന ഭുക്തം ച ശോകക്രോധക്ഷുദാദിഭിഃ| |൩൩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിമാത്രമേവ ഭുക്തമന്നം ന കേവലമാമദോഷായ, കിം തര്ഹി ? ദ്വിഷ്ടാദി ചാന്നം ന ജീര്യതി| ദ്വിഷ്ടം-അപ്രിയമ്| വിഷ്ടമ്ഭി-കുക്ഷ്യാധ്മാനകാരി| ഹിമം-അതിശീതമ്| അശുചി-ഉച്ഛിഷ്ടം കേശാദിദൂഷിതം ച, ഏതച്ചാചിന്ത്യപ്രഭാവത്വാദാമദോഷഹേതുഃ| വിദാഹി-പ്രാഗുക്തമ്| ശുഷ്കം-അദ്രവപ്രായമ്| അത്യമ്ബുപ്ലുതം-അതിജലേന പ്ലാവിതമ്| ചഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലം ദ്വിഷ്ടാദ്യന്നം ഭുക്തം ന ജീര്യതി, യാവത് ശോകാദിഭിശ്ചോപതപ്തേന ഭുക്തം ന ജീര്യതി| ശോകഃ-ഇഷ്ടവിപത്ത്യാദിനാ മനോദൌസ്ഥ്യമ്| ക്രോധോ-രോഷഃ| ക്ഷുത്-ബുഭുക്ഷാ| ആദിശബ്ദേന ലോഭഭയാദിപരിഗ്രഹഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അജീര്ണാശനം ലക്ഷയതി- ന ചേതി| ന കേവലമതിമാത്രമേവാന്നമാമദോഷയ| കിം തര്ഹി? ദ്വിഷ്ടാദികമപ്യന്നം ന ജീര്യതി,-ആമദോഷായ ഭവതി| ദ്വിഷ്ടം-അപ്രിയമ്| വിഷ്ടമ്ഭിവാതാവരോധകാരി| ദഗ്ധം-അതിപക്വമ്| ആമം-അപവ്കമ്| അശുചി-മലിനമ്| ശുഷ്കം-നീരസമ്| അയമ്ബുപ്ലുതം-അത്യമ്ബുപാനാത്| ശോകദിഭിരുപതപ്തേന ഭുക്തമ്| ക്ഷുത്-ബുഭുക്ഷാ,തദുപതപ്തത്വം-കാലാതിക്രമാത്| ആദിശബ്ദാദുദ്വേഗാദയഃ|
Adhikarana സമശനലക്ഷണമ് അധ്യശനലക്ഷണമ് വിഷമാശനലക്ഷണമ് സമശനാദീനാം ദോഷഃ (൩൩-൩൫) · Śloka ൩൫
സമ്പ്രത്യപരമപ്യന്നമാമക്ഷോഭകരമാഹ- | മിശ്രം പഥ്യമപഥ്യം ച ഭുക്തം സമശനം മതമ്||൩൩|| വിദ്യാദധ്യശനം ഭൂയോ ഭുക്തസ്യോപരി ഭോജനമ്| അകാലേ ബഹു ചാല്പം വാ ഭുക്തം തു വിഷമാശനമ്||൩൪|| ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ ഘോരാന് വ്യാധീന്സൃജന്തി വാ| |൩൫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പഥ്യം-ശാല്യാദി| അപഥ്യം-യവകാദി| തന്മിശ്രം-ഏകീകൃത്യ, ഭുക്തം സമശനം മതമ്, അസ്മിന്വൈദ്യകതന്ത്രേ| വിദ്യാദിത്യാദി| ഭുക്തസ്യ-അഭ്യവഹൃതസ്യോപരി യദന്യദ്ഭോജനം തദധ്യശനം ജാനീയാത്| നനു, ഏവം പ്രാതരാശേ കൃതേ യഃ സായമാശഃ, തസ്യാധ്യശനത്വം പ്രസജ്യേത്| അധ്യശനം ച വിവര്ജ്യമേവ| യതോऽനന്തരമേവ പഠിഷ്യതി-"ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ" ഇത്യാദി| വൈദ്യകതന്ത്രേഷു ച നരാണാം ദ്വിരാഹാര ഉപദിഷ്ടഃ| ഭഗവാന് വ്യാസോऽപ്യവോചത്-"സായംപ്രാതര്മനുഷ്യാണാം ഭോജനം വിധിനിര്മിതമ്|" ഇതി| തസ്മാദധ്യശനസ്യൈവം തദസമീചീനം ലക്ഷണമ്| അത്ര സഞ്ചക്ഷ്മഹേ| പ്രാഗ്ഭുക്തസ്യോപരി സമനന്തരേമേവ വഹ്നാവവിഭക്തേ യദശനം തദേവാധ്യശനമ്, നാന്യത്| അത ഏവ സുശ്രുതോ ബ്രൂതേ (സൂ.അ. ൪൬|൪൯൧)-"പ്രാഗ്ഭുക്തേ ത്വവിഭക്തേऽഗ്നൌ ദ്വിരന്നം ന സമാചരേത്|" ഇതി| തസ്മാത് പ്രാതരാശേ കൃതേ സത്യഗ്നൌ വിഭക്തേ യഃ സായമാശഃ സ ന പരിഹാര്യഃ, അപി തു കാര്യ ഏവ, ഗുണാവഹത്വാത്| ഏതദേവ പ്രതിപാദയിതും സങ്ഗ്രഹേऽധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ. ൧൧)-"പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി| അജീര്ണേ സായമാശേ തു പ്രാതരാശോ ഹി ദുഷ്യതി|| ദിവാ പ്രബോധ്യതേऽര്കേണ ഹൃദയം പുണ്ഡരീകവത്| തസ്മിന്വിബുദ്ധേ സ്രോതാംസി സ്ഫുടത്വം യാന്തി സര്വശഃ|| വ്യായാമാച്ച വിചാരാച്ച വിക്ഷിപ്തത്വാച്ച ചേതസഃ| ന ക്ലേദമുപഗച്ഛന്തി ദിവാ തേനാസ്യ ധാതവഃ|| അക്ലിന്നേഷ്വന്നമാസക്തമന്യത്തേഷു ന ദുഷ്യതി| അവിദഗ്ധേഷ്വിവ പയഃസ്വന്യത്സമ്മിശ്രിതം പയഃ|| രാത്രൌ തു ഹൃദയേ മ്ലാനേ സംവൃതേഷ്വയനേഷു ച| പരിക്ലേദം യാന്തി കോഷ്ഠേ സംവൃതേ ദേഹധാതവഃ|| ക്ലിന്നേഷ്വന്യദപക്വേഷു തേഷ്വാസിക്തം പ്രദുഷ്യതി| വിദഗ്ധേഷു പയഃസ്വന്യത് പയസ്തപ്തേഷ്വിവാര്പിതമ്|| നൈശേ തസ്മാദജീര്ണേऽന്നേ നാന്യദ്ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ്|" ഇതി| അധിശബ്ദോऽത്രോപരിശബ്ദാര്ഥഃ| യഥാ-'പ്രാസാദമധിരോഹതി|' ഇതി| അകാലേ ബഹു ചാല്പം വാ ഭുക്തം ത്വശനം വിഷമാശനസംജ്ഞം വിദ്യാത്| കഃ പുനരകാലോ ഭോജനസ്യ ? ഇതി ചേത്, ബ്രൂമഃ| "പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ" (ശ്ലോ. ൫൫) ഇത്യാദിനാऽऽഹാരകാലം വക്ഷ്യതി| തദ്വൈപരീത്യേനാകാലോ വേദ്യഃ| ത്രീണ്യപ്യേതാനി-സമശനാധ്യശനവിഷമാശനാനി, മൃത്യും വാ സൃജന്തി-ജനയന്തി, ഘോരാന് വ്യാധീന്-ഗുല്മാദീന് വാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സമശനം ലക്ഷയതി-മിശ്രമിതി| പഥ്യം-ശാല്യാദി, അപഥ്യം-യവകാദി, തദ്ദ്വയം മിശ്രീകൃത്യ ഭുക്തം-സമശനാഖ്യമ്| യത്തു കേവലമപഥ്യം തദ്വിരുദ്ധാഖ്യമ്| അധ്യശനം ലക്ഷയതി-വിദ്യാദിതി| ഭുക്തസ്യോപരി പുനര്ഭോജനം-അധ്യശനാഖ്യമ്| ഭുക്തസ്യ-പ്രാഗഭ്യവഹ്രതസ്യാന്നസ്യ പാകാഭാവാദാമാശയ ഏവ സ്ഥിതസ്യ, ഉപരി-ഊര്ധ്വമന്യദന്നമാധീയതേ യത്തത്-ഭുക്തസ്യോപരി ഭോജനമ്, പൂര്വാന്നശേഷേ ഭുക്തമിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച ചരകഃ (ചി.അ. ൧൪/൨൩൩)- "പൂര്വാന്നശേഷേ തു പുനര്ഭുക്തമധ്യശനം മതമ്|" ഇതി| സുശ്രുതോऽപി (സൂ.അ. ൪൬/൫൦൮)- "അജീര്ണേ ഭുജ്യതേ യത്തു തദധ്യശനമുച്യതേ|" ഇതി| കഥമ്? ഭൂയോ-ബാഹുല്യേന| അനേന ക്വചിദന്നശേഷേ ഭുക്തമപി നാധ്യശനമ്| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൧)- "പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ നദുഷ്യതി|" ഇതി| തഥാ, അത്യഗ്നൌ (ഹൃദയേ ചി. അ. ൧൦/൮൪)- "മുഹുര്മുഹുരജീര്ണേऽപി ഭോജ്യാന്യസ്യോപകല്പയേത്|" ഇതി| നനു, ഏതദപ്രാത്പകാലാശനത്വാദ്വിഷമാശനാദഭിന്നമ്| മൈവമ്| ജീര്ണേ പൂര്വാന്നേ യദപ്രാപ്തകാലം തദ്വിശമാശനമ്, അധ്യശനം തജീര്ണേ ഇതി ഭേദഃ| നനു,"പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ" (ശ്ലോ ൫൫) ഇത്യാദിനാ ജീര്ണാന്നത്വസ്യൈവ കാലത്വം വക്ഷയതി| തത്കഥമപ്രാത്പകാലത്വമ് ? മൈവമ്| യോ ഹി യദാ പ്രത്യഹം ഭുങ്ക്തേ സ തസ്യ ഭോജനകാലഃ| പ്രസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രവാദികം തു തസ്യൈവ വിശേഷണമ്| തദ്വിശിഷ്ടസ്യൈവ തസ്യ കാലത്വാര്ഥമ്| തസ്മാത് പ്രസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രത്വാദിവിശിഷ്ടേ സ്വകാലേ ഭോജനം-കാലഭോജനമ്| പ്രാപ്തേऽപി പൂര്വാന്നസ്യാജീര്ണത്വാദനുത്പന്നേഷു പ്രസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രത്വാദിഷു ഭോജനം-അധ്യശനമ്| പൂര്വാന്നസ്യ ജീര്ണത്വാദുത്പന്നേഷ്വപി തേഷ്വപ്രാത്പേ സ്വകാലേ ഭോജനം-വിഷമാശനമ്| അവശ്യം ചൈതദഭ്യുപഗന്തവ്യമ്| അന്യഥാ ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൬/൧൮)- "ഹ്യസ്തനേ ജീര്ണ ഏവാന്നേ സ്നേഹോऽച്ഛഃ ശുദ്ധയേ ബഹുഃ| ശമനഃക്ഷുദ്വതോऽനന്നോ മധ്യമാത്രശ്ച ശസ്യതേ||" ഇതി കാലഭേദോ ന സ്യാത്| വിഷമാശനം ലക്ഷയതി-അകാല ഇതി| അകാലേ ഭുക്തം വിഷമാശനമ്| തദ്ദ്വിവിധമ്,-അപ്രാത്പകാലമതീതകാലം ച| അമാത്രാശനമപ്യകാലേ ഭുക്തം വിഷമാശനമേവേത്യാഹ-ബഹു ചാല്പം വേതി| തസ്മാത് കാലേ യദമാത്രയാ ഭുജ്യതേ തദമാത്രാശനമ്| യച്ചാകാലേ മാത്രയാ അമാത്രയാ വാ തദ്വിഷമാശനമ്| സമശനാദീനാം ദോഷമാഹ-ത്രീണീതി| ഏതാനി-സമശന-വിഷമാശനാധ്യശനാനി, അനിയതായുഷാം മൃത്യും, നിയതായുഷാം ഘോരാന് വ്യാധീന് സൃജന്തി|
Adhikarana ഭോജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗപ്രകാരഃ (൩൫-൩൮) · Śloka ൩൮
| കാലേ സാത്മ്യം ശുചി ഹിതം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ലഘു തന്മനാഃ||൩൫|| ഷഡ്രസം മധുരപ്രായം നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്| സ്നാതഃ ക്ഷുദ്വാന് വിവിക്തസ്ഥോ ധൌതപാദകരാനനഃ||൩൬|| തര്പയിത്വാ പിതൃൗന് ദേവാനതിഥീന് ബാലകാന് ഗുരൂന്| പ്രത്യവേക്ഷ്യ തിരശ്ചോऽപി പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്||൩൭|| സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമനിന്ദന്നബ്രുവന് ദ്രവമ്| ഇഷ്ടമിഷ്ടൈഃ സഹാശ്ര്നീയാച്ഛുചിഭക്തജനാഹൃതമ്||൩൮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാലേ-വക്ഷ്യമാണേ| തന്മനാഃ-ഭോജനഗതചിത്തഃ| ക്ഷുദ്വാന്-ബുഭുക്ഷിതഃ| വിവിക്തസ്ഥഃ-ഏകാന്തസ്ഥിതഃ| തഥാ, പ്രക്ഷാലിതചരണ്ഹസ്തമുഖഃ| അനിന്ദന്-ഭോജനമഗര്ഹമാണഃ| അബ്രുവന്-അഭാഷമാണഃ| ഇഷ്ടം-മനോരുചിതം ഭോജനമ്| തഥാ, ദ്രവം-ദ്രവപ്രായമ്| ഇഷ്ടൈഃ-പ്രിയൈഃ, സഹാശ്നീയാത്| 'ക്ഷുദ്വാന്' ഇത്യത്ര പ്രശംസായാം മതുപ്, ഉത്പന്നപ്രശസ്തബുഭുക്ഷഃ| തേന കിഞ്ചിദപി യദാ ദുഷ്ടബുഭുക്ഷാ സ്യാത്തദാ നാദ്യാദിത്യര്ഥഃ| ദുഷ്ടബുഭുക്ഷായാ ലക്ഷണമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൧)- "ദോഷോപനദ്ധം യദി ലീനമന്നം പിത്തോദ്ധതസ്യാവൃണുയാന്ന വഹ്നിമ്| ജായേത ദുഷ്ടാ തു തദാ ബുഭുക്ഷാ യാ മന്ദബുദ്ധീന് വിഷവന്നിഹന്തി||" ഇതി| കിമ്ഭൂതം ഭോജനമ് ? സാത്മ്യമ്| തച്ച സാത്മ്യം ദ്വിധാ,-ഏകം സ്വല്പകാലാഭ്യസ്തം സുഖാവഹമ്, അന്യച്ച ജന്മനഃ പ്രഭുതി സഹാത്മനാഭ്യസ്തം സുഖാവഹം ച| ഏതദേവൈകം സാത്മ്യമുച്യതേ| തഥാ, ശുചി-അനുച്ഛിഷ്ടം കേശാദ്യനുപഹതം ച| ഹിതം-പഥ്യമ്| സ്നിഗ്ധം ച തദുഷ്ണം ച-സ്നിഗ്ധോഷ്ണമ്| തഥാ, ലഘു-ലഘുപ്രായമ്. ന തു ലഘ്വേവ| അത ഏവേദമുപപന്നമ് "ഷഡ്രസം മധുരപ്രായമ്" ഇതി| മധുരരസോ ഹി ഗുരുഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൦|൩൮)- "പടോഃ കഷായസ്തസ്മാച്ച മധുരഃ പരമം ഗുരുഃ|" ഇതി| തദ്യദി ലഘ്വേവ സ്യാത് (തര്ഹി) മധുരപ്രായമിതി ന ഘടതേ| തസ്മാല്ലഘുപ്രായമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| കഥമദ്യാത് ? തദാഹ-നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്| കിം കൃത്വാ ? പിത്രാദീംസ്തര്പയിത്വാ| തഥാ, തിരശ്ചോऽപി-അശ്വവൃഷാദീന്, പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്-കൃതസ്വീകാരാന്, പ്രത്യവേക്ഷ്യ-തദാഹാരചിന്താം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ആത്മാനം സമീക്ഷ്യ-യഥാ മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി നിത്യമപ്രമത്തഃ സന് പര്യാലോച്യ| ഖരനാദേനോക്തമ്-"അതിദ്രുതാശീ ത്വാഹാരഗുണദോഷാന്ന വിന്ദതി| ഉന്മുഹ്യത്യല്പമശ്നാതി ച്ഛര്ദയേദ്വാऽനവസ്ഥിതഃ|| വിലമ്ബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി| ഖാദന് ബഹ്വപി ശീതത്വാദ്യാതി ഭോജ്യമഹൃദ്യതാമ്|| ജല്പതോ ഹസതശ്ചാപി ഭുഞ്ജാനസ്യാന്യചേതസഃ| ത ഏവ ദോഷാ മന്തവ്യാ യേ വിലമ്ബിതഭോജനേ||" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ ഭോജനസമ്യഗ്യോഗഃ| തത്ര സമ്യഗ്യോഗപ്രകാരമാഹ-കാലേ സാത്മ്യമിതി| കാലേ-"പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ" (ശ്ലോ. ൫൫) ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണേ| ശുചി-നിര്മലമ്| സാത്മ്യമിതി ഹിതസ്യാപ്യനഭ്യാസാസാത്മ്യസ്യ നിവൃത്ത്യര്ഥമ്, ഹിതമിത്യഹിതസ്യാഭ്യാസസാത്മ്യസസാത്മ്യസ്യ| തന്മനാഃ-ഭോജനൈകദത്തചിത്തഃ| മധുരപ്രായം-ഷഡ്രസത്വേऽപ്യധികധുരരസമ്| നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| വിവിക്തസ്ഥോ-വിജനസ്ഥഃ| പിത്രാദീംസ്തര്പയിത്വാ| പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്-പാല്യത്വേന സ്വീകൃതാന്| തിരശ്ചോऽപി-കിം പുനര്മനുഷ്യാന്| പ്രത്യവേക്ഷ്യ-തേഷാമാഹാരചിന്താം വിധായ| അത്മാനം സമീക്ഷ്യ-പ്രകൃതിം വിചാര്യ| അനിന്ദന്ഭോജ്യമകുത്സയന്| അബ്രുവന്-കൃതമൌനഃ| ദ്രവം-ദ്രവബഹുലമ്| ഇഷ്ടം-പ്രിയമ്| ഇഷ്ടൈഃ സഹ-പ്രിയജനൈഃ സഹ| ശുചിഭക്തജനാഹൃതംശുചയോ-ബാഹ്യാഭ്യന്തരശൌചയുക്താഃ, ഭക്താഃ-അനുരക്താഃ, യേ ജനാസ്തൈരാഹൃതം-ആനീതമ്|
Adhikarana തൃണാദിജുഷ്ടഭോജനത്യാഗഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
ഭോജനം തൃണകേശാദിജുഷ്ടമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ| ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമത്യുഷ്ണലവണം ത്യജേത്||൩൯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃണാദിജുഷ്ടം ഭോജനം ത്യജേത്| ആദിശബ്ദേന മക്ഷികാദിപരിഗ്രഹഃ| തഥാ, ഭൂയ ഉഷ്ണീകൃതമ്| തഥാ, ശാകബഹുലമ്| തഥാ, അവരാന്നം-മാഷാദി, തദ്ഭൂയിഷ്ഠമ്| തഥാ, അത്യുഷ്ണമതിലവണം ച ത്യജേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തൃണജുഷ്ടാദിഭോജനമപവദതി-ഭോജനമിതി| തത്രാനിന്ദാന്നിതി ഗ്രഹ്ണാത് തൃണകേശമക്ശികാദിജുഷ്തസ്യ നിന്ദിതസ്യാപി പ്രപ്തിഃ, ഉഷ്ണഗ്ര്ഹണാത് പുനരൂഷ്ണീകൃതാത്യുഷ്ണയോഃ, ഇഷ്ടഗ്രഹണാത് ശാകസൂപബഹുലസ്യ, ഷഡ്രസഗ്രഹണാത് അതിലവണസ്യ|
Adhikarana കിലാടാദിശീലനമ് (൪൦-൪൧) · Śloka ൪൧
കിലാടദധികൂചീകാക്ഷാരശുക്താമമൂലകമ്| കൃശശുഷ്കവരാഹാവിഗോമത്സ്യമഹിഷാമിഷമ്||൪൦|| മാഷനിഷ്പാവശാലൂകബിസപിഷ്ടവിരൂഢകമ്| ശുഷ്കശാകാനി യവകാന് ഫാണിതം ച ന ശീലയേത്||൪൧||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തഥാ, കിലാടാദീന്ന ശീലയേത്-നാഭ്യസേത്, ന കാദാചിത്കോऽഭ്യവഹാര ഏഷാം നിഷിധ്യതേ| മുനിനാ തു (ച. സൂ. അ. ൫|൭)- "നാഭ്യസേദ്ഗൌരവാത്" ഇതി യഥാ ഹേതുരുപന്യസ്തഃ, തഥേഹ നോക്തഃ, അയുക്തത്വാത്| തഥാ ഹി-ഏഷാമനഭ്യവഹാരേ യദി ഗുരുത്വമേവ ഹേതുഃ സ്യാത്| തതോ ഗുഡയവാദീനാമപി ബഹുതരാണാം ദ്രവ്യാണാം ശീലനമയുക്തം സ്യാത്| തസ്മാദേഷാമശീലനേऽന്യദപി കാരണം ചിന്ത്യമ്, ന തു ഗുരുത്വമാത്രമേവ| യഥാ-കിലാടകൂചികയോര്ദോഷലത്വം, ദധ്നസ്തു ജ്വരാദികര്തൃത്വം തഥാ സ്രോതോലേപഃ, സ്രോതോലേപത്വാച്ചാനേകരോഗഹേതുത്വമ്, ക്ഷാരസ്യ പുംസ്ത്വഹാനികൃത്ത്വമ്, ശുക്തസ്യ ദൃഷ്ടിഹന്തൃത്വാദി| തസ്മാദേഷാമപഥ്യത്വാച്ഛീലനനിഷേധോ ബോധ്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സാത്മ്യത്വാദിപ്രസക്തം കിലാടാദ്യഭ്യാസമപവദതികിലാടേതി| ആമമിതി മൂലകസ്യ വിശേഷണമ്, കൃശാദീന്യാമിഷസ്യ| ന ശീലയേത്-ന നിത്യം ഭജേത്| യദാ തത്സേവനം വിനാ സ്ഥാതുമശക്തിഃ, യദാ വാ തത്സാധ്യരോഗോത്പത്തിഃ, തദാ ഭജേദിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ശാല്യാദിശീലനമ് (൪൨-൪൩) · Śloka ൪൩
ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്||൪൨|| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപടോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്||൪൩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശാല്യാദീന് ശീലയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സാത്മ്യാദീന്യുദാഹരതി-ശീലയേദേതി| ജാങ്ഗലംഹരിണാദിമാംസമ്| പഥ്യാ-ഹരീതകീ| മൃദ്വീകാ-ദ്രാക്ഷാ|
Adhikarana നിത്യസേവ്യമൌഷധമ് (൪൪) · Śloka ൪൪
ത്രിഫലാം മധുസര്പിര്ഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരം ച യത്||൪൪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധുസര്പിര്ഭ്യാം സഹ ത്രിഫലാം ച രാത്രൌ നേത്രബലായ ശീലയേത്| ന കേവലം ശാല്യാദീനേവ ശീലയേത്| യച്ച ദ്രവ്യം സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തിം കരോത്യൃതുചര്യാവിധ്യാദ്യുക്തമന്നപാനാദികമ്| തഥാ, രോഗോച്ഛേദകരം യത്-കിരാതതിക്തകാദിദ്രവ്യമ്, തച്ച ശീലയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പ്രസങ്ഗാന്നിത്യസേവ്യമൌഷധമാഹ-ത്രിഫലാമിതി| നിശി-സ്വപ്നകാലേ| നേത്രേബലായ-ചക്ഷുരിന്ദ്രിയദാര്ഢ്യായ| യച്ച ഔഷധം രസായനാദികം, സ്വാസ്ഥ്യമനുവര്തയതി രോഗോത്പതിബീജം ചോച്ഛിനത്തി തദപി യഥാകാലം ഭജേത്| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൫/൧൦)- "തച്ച നിത്യം പ്രയുഞ്ജീത സ്വാഥ്യം യേനാനുവര്തതേ| അജാതാനാം വികാരാണാമനുത്പതികരം ച യത്||" ഇതി|
Adhikarana ഭോജ്യക്രമഃ (൪൫-൪൬) · Śloka ൪൬
ബിസേക്ഷുമോചചോചാമ്രമോദകോത്കാരികാദികമ്| അദ്യാദ്ദ്രവ്യം ഗുരു സ്നിഗ്ധം സ്വാദു മന്ദം സ്ഥിരം പുരഃ||൪൫|| വിപരീതമതശ്ചാന്തേ മധ്യേऽമ്ലലവണോത്കടമ്| |൪൬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബിസാദിദ്രവ്യം ഗുര്വാദിഗുണയക്തം പുരഃ-പൂര്വമദ്യാത്| മോദകോ-ലഡ്ഡുകഃ| ഉത്കാരികാ-ലപ്യസികാ| അതഃ-അസ്മാച്ച, വിപരീതം-ലഘുരൂക്ഷകടുതീക്ഷ്ണസരപ്രായമ്, അന്തേ ഭോജനസ്യ സേവേത| മധ്യേ ചാമ്ലലവണോത്കടമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"കടും ലവണമമ്ലം വാ പൂര്വമാഹാരമാഹരേത്| ആഹാരോ മധുരോऽഗ്രേ ഹി ഗുരുര്വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി||" ഇതി| തദേതദുക്തമുഭയമപി ദേശസാത്മ്യാദിവശാത് പ്രമാണയിതവ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഭോജ്യക്രമമാഹ-ബിസേതി| ഗുര്വാദിഗുണം ബിസാദിഭോജ്യദ്രവ്യം പുരഃ-പൂര്വമദ്യാത്| മോചം-കദലീഫലമ്| ചോചം-നാരികേലഫലം പനസം വാ| മോദകോ-ലങ്ഗുകഃ| ഉത്കാരികാ-പൂപലികാ| ആദിശബ്ദാദിണ്ഡരികാദയഃ| അതോ വിപരീതം-ലഘ്വാദിഗുണം ഷഷ്ടികൌദനാദികമ്, അന്തേ അദ്യാത്| അമ്ലലവണോത്കടം-ശുക്താദികം, മധ്യേऽദ്യാത്| യത്തൂക്തം ഖാരണദിനാ-"കടും ലവണമമ്ലം വാ പുര്വമാഹാരമാഹരേത്| ആഹാരോ മധുരോऽഗ്രേ ഹി ഗുരുര്വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി||" ഇതി| തന്മന്ദാഗ്നിവിഷയമ്| തദ്ഭോജനസ്യ ദീപനപുര്വകത്വാത്| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൦)- "യഥാഗ്നിസാത്മ്യം തു പ്രാഗ്ദ്രാവമുപശുഷ്കം വാऽശ്നീയാത്| പ്രാഗേവ തു ഗുരു സ്വാദു സ്നിഗ്ധം ച| മധ്യേऽമ്ലലവണമ്| അന്തേ രൂക്ഷദ്രവമിതരരസയുക്തം ച| തത്ര മന്ദാഗ്നേഃ ദ്രവോഷ്ണേന സമുത്തേജിതോഷ്മണോऽന്യദപ്യുപയുക്തം സമ്യക് പാകമുപൈതി|" ഇതി|
Adhikarana അന്നപാനയോര്വിഭാഗഃ (൪൬-൪൭) · Śloka ൪൭
| അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്||൪൬|| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| |൪൭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കുക്ഷേഃ-ജഠരസ്യ, അന്നേന ദ്വൌ ഭാഗൌ പ്രപൂരയേത്| പാനേന-ജലാദിനാ, ഏകമംശം പ്രപൂരയേത്| ചതുര്ഥമംശം പവനാദീനാമാശ്രയമവശേഷയേത്-ന ത്വന്നേന പാനേന വാ പ്രപൂരയേത്| അത്ര ത്വംശകല്പനാ പരികല്പനേനൈവ യുജ്യതേ, ന ത്വങ്ഗുലമാനാദിനാ| സുശ്രുതേ ചാഭിഹിതമ് (സൂ. അ. ൪൬|൪൭൮)- "പ്രക്ഷാലയേദദ്ഭിരാസ്യം ഭുഞ്ജാനശ്ച മുഹുര്മുഹുഃ| വിശുദ്ധേ രസനേ ഹ്യസ്മിന് രോചതേऽന്നമപൂര്വവത്||" ഇതി| [രസനാ വിദ്യതേ യസ്യ മുഖസ്യ തദ്രസനമ്, തസ്മിന് രസനേ വിശുദ്ധേ രോചതേऽന്നമപൂര്വവത്||]
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അന്നപാനയോര്വിഭാഗമാഹ-അന്നേനേതി| കുക്ഷിഃഉദരമ്, ചതുര്ഥാ വിഭജ്യ ദ്വാവംശവന്നേന-അദ്രവേണ പൂരയേത്| തൃതീയമംശം പാനേന-ദ്രവേണ പൂരയേത്| ചതുര്ഥമംശം പവനാദിസുഖസഞ്ചാരാര്ഥമനശേഷയേത്-ന കേനാപി പൂരയേത്| ഏതദേവ ച സൌഹിത്യമാനമ്| അത ഏവാര്ധസൌഹിത്യം നാതിതൃത്പതാ ച ജ്ഞേയാ|
Adhikarana അനുപാനവിഭാഗഃ,യവഗോധൂമയോഃ ശീതം ജലമിത്യാദി (൪൭-൫൦) · Śloka ൫൦
| അനുപാനം ഹിമം ബാരി യവഗോധൂമയോര്ഹിതമ്||൪൭|| ദധ്നി മദ്യേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രേ, കോഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷു തു| ശാകമുദ്ഗാദിവികൃതൌ മസ്തുതക്രാമ്ലകാഞ്ജികമ്||൪൮|| സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥം, സ്ഥൂലാനാം തു മധൂദകമ്| ശോഷേ മാംസരസോ, മദ്യം മാംസേ സ്വല്പേ ച പാവകേ||൪൯|| വ്യാധ്യൌഷധാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീലങ്ഘനാതപകര്മഭിഃ| ക്ഷീണേ വൃദ്ധേ ച ബാലേ ച പയഃ പഥ്യം യഥാऽമൃതമ്||൫൦||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യവഗോധൂമയോര്ഭുക്തയോരനു-പശ്ചാത്, പാനം ശീതം ജലം ഹിതമ്| തഥാ, ദധ്നി മദ്യേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രേ ച ഹിമം ജലമനുപാനേ ഹിതമ്| പിഷ്ടമയേഷു കോഷ്ണം ജലം ഹിതമ്| ശാകമുദ്ഗാദിവികൃതൌ ച മസ്ത്വാദികമനുപാനം ഹിതമ്| കൃശാനാം പുംസാം സുരാ പുഷ്ട്യര്ഥം ഹിതാ| സ്ഥൂലാനാം പുനഃ കര്ശനായ മധൂദകം ഹിതമ്| ശോഷേ-ക്ഷയേ, മാംസരസോ ഹിതഃ, പുഷ്ടികാരിത്വാത്| മാംസേ ഭുക്തേ മദ്യമനുപാനം ഹിതമ്| സ്വല്പേ ച പാവകേ മദ്യമേവാനുപാനം ഹിതമ്| വ്യാധ്യാദിഭിഃ ക്ഷീണേ-ക്ഷപിതേ, പയോ-ദുഗ്ധം, പഥ്യം-ഹിതമ്| ഇഹ (ഹിതമിതി) പ്രകൃതേऽപി പഥ്യഗ്രഹണം പഥ്യതരത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| യഥാऽമൃതമിത്യനേനൈതത് പ്രതിപാദയതി,-യഥാऽമൃതം ബലവര്ണൌജഃകാന്ത്യായുരാദിജനകം തഥേദമപീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥാനുപാനമ്| തേന ഹ്യസമ്യഗ്യോഗോऽപി സമ്യഗ്യോഗതാം യാതി| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"കാമം ദോഷവദപ്യന്നമമാത്രം വാ നിഷേവിത,| അല്പദോഷമദോഷം വാऽപ്യനുപാനേന ജീര്യതി||" ഇതി| അനു-പശ്ചാത്പീയത ഇത്യനുപാനമ്| ഏതച്ച ബാഹുല്യാഭിപ്രയേണ| തദ്ധി മധ്യേऽപ്യാദാവപി പീയതേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൪൬൮)- "തദാദൌ കര്ശയേത് പീതം സ്ഥാപയേന്മധ്യസേവിതമ്| പശ്ചാത്പീതം ബൃംഹയതി തസ്മാദ്വീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്||" ഇതി| തഥാ, (സു.സൂ.അ. ൪൬/൪൨൮)- "നിരാമയാനാം ചൈതത്തു ഭുക്തമധ്യേ പ്രശസ്യതേ|" ഇതി ച| കസ്തര്ഹി പാനാനുപാനയോര്ഭേദഃ ? ഉച്യതേ| യദനിയതകാലം രുചിവശാത്പീയതേ തത്-പാനമ്, യന്നേയതകാലം വിധിവശാത്പീയതേ തത്-അനുപാനമ്| തത്രാദാവനുപാനവിഭാഗഃ| തത്ര യവാദിഷു ശീതോദകമാഹ-അനുപാനം ഹിമമിതി| പിഷ്ടമയേഷു ഈഷദുഷ്ണോദകമാഹ-കോഷ്ണമിതി| യത്തു സുശ്രുതേനോക്തമ് (സൂ. അ. ൪൬/൪൨൩)- "ശീതോദകം മാക്ഷികസ്യ പിഷ്ടാന്നസ്യ ച സര്വശഃ| ദധിപായസമദ്യാര്തിവിഷജുഷ്ടേ തഥൈവ ച||" ഇതി| തദ്വിദാഹിപിഷ്ടാന്നവിഷയമ്| ഉക്തം വ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൦)- "തച്ഛീതം ദധിമധുയവദോധൂമമദ്യവിഷേഷുസര്വേഷു ച വിദാഹിഷു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച|" ഇതി| ശാകാദിഷു മസ്ത്വാദ്യാഹ-ശാകേതി| ശാകം-പാഠാദി, മുദ്ഗാദിസൂപ്യമ്, തസ്യ (തയോഃ) വികൃതിഃ-വടകാദികാ| വികൃതിഗ്രഹണം രസാദ്യന്യത്വ ഏവ മസ്ത്വാദിപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| അവികൃതേ തു സൂപാദൌ സുശ്രുതേനോക്തമ് (സൂ. അ. ൪൬/൪൨൫)- "പയോ മാംസരസോ വാऽപി ശാകമുദ്ഗാദിഭോജനേ|" ഇതി| മസ്ത്വാദിഷു യസ്യ യത്സാത്മ്യമിഷ്ടം വാ തസ്യ തദ്യോജ്യമിതി| ഏകസ്യൈവ തത്കാര്യകരത്വാത് ന മിശ്രീകൃത്യപ്രയോഗഃ| അത ഏവ പൃഥഗുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൦)- "ധാന്യാമ്ലം മസ്തു തക്രം വാ ശാകാവരാന്നേഷു|" ഇതി| കൃശാനാം സുരാമാഹ-സുരേതി| കൃശാനാം ശീതോദകാദ്യുചിതേഷ്വന്നേഷു സുരൈവാനുപാനമ്, അനവകാശ്ത്വാത്| പുഷ്ട്യര്ഥേ- ന തു രോഗനിവൃത്യര്ഥമ്| യസ്തു കൃശോ രോഗാര്തഃ തസ്യ രോഗാനുരൂപമനുപാനം പ്രയോജ്യമ്| സ്ഥൂലാനാം മധൂദകമാഹ-സ്ഥൂലാനാം ത്വിതി| മധുമിശ്രമുദകം-മധൂദകമ്| ശേഷം പുര്വവത്| ശോഷേ മാംസരസമാഹ-ശോഷ ഇതി| ശോഷേ-ശുഷ്യതി ദേഹേ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"കൃശക്ഷീണാമയോന്മുക്തപുഷ്ടിവര്ണബലാര്ഥിനാമ്| മദ്യസ്ത്രീശ്രമനിത്യാനാം ശുഷ്യതാം ച രസോ ഹിതഃ||" ഇതി| മാംസാശിനാം മന്ദാഗ്നീനാം ച മദ്യമാഹ-മദ്യമിതി| തച്ച മദ്യോചിതാനാമേവ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൪൨൬)- "മദ്യം മദ്യോചിതാനാം തു സര്വമാംസേഷു പൂജിതമ്| അമദ്യപാനാമുദകം ഫലാമ്ലം വാ പ്രശ്സ്യതേ||" ഇതി| വ്യാധ്യാദിഷീണാദീനാം ക്ഷീരമാഹ-വ്യാധ്യൌഷധേതി| ലങ്ഘനംഉപവാസഃ| കര്മ-ചേഷ്ടാ|
Adhikarana അനുക്താനുപാനവിഭാഗഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
വിപരീതം യദന്നസ്യ ഗുണൈഃ സ്യാദവിരോധി ച| അനുപാനം സമാസേന, സര്വദാ തത്പ്രശസ്യതേ||൫൧||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്നസ്യ-ഭക്തവടകാദേഃ, യദ്വിപരീതം ഗുണൈസ്തദനുപാനം സദാ പ്രശസ്യതേ| യഥാ,-സ്നിഗ്ധസ്യ രൂക്ഷമ്, രൂക്ഷസ്യ സ്നിഗ്ധമ്, ശീതസ്യോഷ്ണമ്, ഉഷ്ണസ്യ ശീതമ്, മധുരസ്യാമ്ലമ്, അമ്ലസ്യ മധുരമിത്യാദി| നനു, ഏവമുരരീക്രിയമാണേ ക്ഷീരസ്യ ക്ഷൈരേയാദേര്വാ തക്രചുക്രാദീനാമമ്ലാനാമനുപാനത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-ഗുണൈരിത്യാദി| വിപരീതഗുണമപി യദവിരോധി തദേവാനുപാനം സദാ ഹിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനുക്താനുപാനവിഭാഗോപായമാഹ-വിപരീതമിതി| യത്-ദ്രവ്യം, യസ്യാന്നസ്യ ഗുണൈഃ കൃത്വാ വിപരീതം ന ച തേന സഹ വിരുദ്ധമ്, തത്തദന്നസ്യാനുപാനമ്| സമാസേന-സാമാന്യേന, വിശേഷതസ്തു സാത്മ്യാദിപര്യാലോചനയാ സ്വയമൂഹ്യമ്| അനുപാനസ്യ നിത്യസേവ്യത്വമാഹ-സര്വദേതി| തത്-അനുപാനമ്|
Adhikarana അനുപാനസ്യ ഫലമ് (൫൨) · Śloka ൫൨
അനുപാനസ്യ കിം കര്മ ? ഇത്യാഹ അനുപാനം കരോത്യൂര്ജാം തൃപ്തിം വ്യാപ്തിം ദൃഢാങ്ഗതാമ്| അന്നസങ്ഘാതശൌഥില്യവിക്ലിത്തിജരണാനി ച||൫൨||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനുപാനമൂര്ജാദീന് കരോതി| ഊര്ജാ-മനഃപ്രഹര്ഷഃ| തൃപ്തിഃ-പ്രീണനം ശരീരേന്ദ്രിയസ്യ, ക്ഷാമതാവിപരീതോऽന്നഗുണഃ| തഥാ, വ്യാപ്തിഃദ്രവസ്യ ഹി ഗമനമ്, ന കഠിനസ്യ| ദൃഢാങ്ഗതാ-സ്ഥിരശരീരത്വമ്| തഥാ, അന്നസങ്ഘാതസ്യ ശൈഥില്യമ്| വിക്ലിത്തിഃ-വിക്ലേദനമ്| ജരണം-പരിണാമഃ| ഏതാനി ച കരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനുപാനസ്യ ഫലമാഹ-അനുപാനമിതി| ഊര്ജാംബലമ്| തൃപ്തിം-സൌഹിത്യമ്| വ്യാപ്തിം-അന്നസ്യ സര്വസ്രോതോനുസരണമ്| അന്നസങ്ഘാതശൈഥില്യാദീനി ച| ശൈഥില്യം-കാഠിന്യനിവൃത്തിഃ| വിക്ലിത്തിഃ-ശുഷ്കത്വനിവൃത്തിഃ| ജരണം-പാകഃ|
Adhikarana ഊര്ധ്വജത്രുഗദാദൌ അനുപാനനിഷേധഃ (൫൩) · Śloka ൫൩
ഏവംഗുണമപ്യൂര്ധ്വജത്ര്വാദിഷു ന ഹിതമിത്യാഹ നോര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസോരഃക്ഷതപീനസേ| ഗീതഭാഷ്യപ്രസങ്ഗേ ച സ്വരഭേദേ ച തദ്ധിതമ്||൫൩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഊര്ധ്വം ജത്രുണഃ-ഊര്ധ്വജത്രു, തസ്മിന് യേ ഗദാസ്തേഷു തത്-അനുപാനം, ന ഹിതമ്| തഥാ, ശ്വാസാദിഷു ന ഹിതമ്| ഗീത-ഭാഷ്യയോഃ പ്രകര്ഷേണ സങ്ഗഃ-സാതത്യേന സമ്ബന്ധഃ, തസ്മിന്| തഥാ, സ്വരഭേദേ-സ്വരസാദേ ന തദ്ധിതമ്| ഊര്ധ്വജത്രുഗദാദീനാം ഹ്യനുപാനം പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യാഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഊര്ധ്വജത്രുഗദാദാവനുപാനം നിഷേധതി-നോര്ധ്വേത്യാദി| വക്ഷഃസ്കന്ധയോഃ സന്ധീ-ജത്രുണീ, തയോരൂര്ധ്വം-ഊര്ധ്വജത്രു,-കണ്ഠാദികപാലന്തമ്, തത്ര യേ ഗദാസ്തേ-ഊര്ധ്വജത്രുഗദാഃ| കാസോത്പത്തേഃ പ്രാഗപി നിഷേധാര്ഥമുരഃക്ഷതഗ്രഹണമ്| ഗീതഭാഷ്യയോഃ പ്രസങ്ഗോ-ഗായനാധ്യയനാദ്യഭ്യാസഃ|
Adhikarana പ്രക്ലിന്നദേഹാദീനാം പാനനിഷേധഃ (൫൪) · Śloka ൫൪
സമ്പ്രതി യേഷാം പാനമേവ ന ശസ്യതേ, താനാഹ പ്രക്ലിന്നദേഹമേഹാക്ഷിഗലരോഗവ്രണാതുരാഃ| പാനം ത്യജേയുഃ|൫൪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രക്ലിന്നോ ദേഹോ യേഷാം ആമവിസര്പാദ്യാര്താനാം തേ പാനം ത്യജേയുഃ| മേഹാദീനാമാതുരശബ്ദേന പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| മേഹരോഗാദ്യാതുരാഃ പാനം-ദ്രവരൂപം ത്യജേയുഃ, ന കേവലമന്നസ്യോപരി യദനുപാനമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"മേഹീ പ്ലീഹീ വ്രണീ കുഷ്ഠീ പാണ്ഡുര്ജഠരപീനസീ| ശോഷാതിസാരീ മന്ദാഗ്നിഃ പാനീയം മന്ദമാചരേത്|| നോര്ധ്വാങ്ഗപവനാവിഷ്ടേ വാഗ്വ്യായാമഹതേ ന ച| ക്ഷതോരസി ശ്വാസകാസഹിക്കാവമ്യര്ദിതേ ന ച|| നിരന്നേ ചോര്ധ്വരോഗേ ച ന പേയം വാരി ശീതലമ്|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പ്രക്ലിന്നദേഹാദീനാം പാനമാത്രം നിഷേധതി-പ്രക്ലിന്നേതി| പ്രക്ലിന്നദേഹഃ-ക്ലേദബഹുലശരീരഃ| മേഹാദിഭിരാതുരാഃ|
Adhikarana പാനാനന്തരഭാഷ്യാദിനിഷേധഃ ഭോജനാന്തരമാതപാദിനിഷേധഃ (൫൪-൫൫) · Śloka ൫൫
| സര്വശ്ച ഭാഷ്യാധ്വശയനം ത്യജേത്||൫൪|| പീത്വാ, ഭുക്ത്വാऽऽതപം വഹ്നിം യാനം പ്ലവനവാഹനമ്| |൫൫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ചശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോऽത്ര| സര്വോऽപി പുരുഷഃ-സ്വസ്ഥോ രോഗീ ച, പീത്വാ ഭുക്ത്വാ ച ഭാഷ്യാദീംസ്ത്യജേത്| തഥാ, ആതപാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ത്യജേദിത്യത്രാപ്യനുവൃത്ത്യാ യോജ്യമ്| യാനം-രഥാദി| പ്ലവനം-തരണമ്| വാഹനം-അശ്വാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പാനാനന്തരം ഭാഷ്യാദി നിഷേധതി-സര്വശ്ചേതി| സര്വഃ-സഷിദ്ധപാനോऽനിഷിധാപാനോ വാ, നിഷിദ്ധപാനസ്യാപി പ്രമാദാദവസ്ഥാദിവശാദ്വാ പാനപ്രസക്തിഃ| ഭോജനാനന്തരമാതപാദി നിഷേധതി-ഭുക്ത്വാऽऽതപമിതി| യാനം-പഭ്ദ്യാം ഗമനമ്| വാഹനം-അശ്വാദിഭിഃ| പ്ലവനം-പ്രതരണമ്| ഗമനം തു പദശതാദൂര്ധ്വം നിഷിദ്ധമ്| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൬/൪൮൬)- "തതഃ പദശതം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്|" ഇതി|
Adhikarana ഭോജനസ്യ കാലഃ (൮) · Śloka ൮
"കാലേ സാത്മ്യമ്" (ശ്ലോ. ൩൫) ഇത്യുക്തമ്| ഭോജനസ്യ തു കഃ കാലഃ ? ഇത്യാഹ പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ ഹൃദി സുവിമലേ ദോഷേ സ്വപഥഗേ വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ക്ഷുദുപഗമനേ വാതേऽനുസരതി| തഥാऽഗ്നാവുദ്രിക്തേ വിശദകരണേ ദേഹേ ച സുലഘൌ പ്രയുഞ്ജീതാഹാരം വിധിനിയമിതം, കാലഃ സ ഹി മതഃ||൫൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയോ നാമ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആഹാരം വിധിനാ-പൂര്വോക്തേന " കാലേ സാത്മ്യം ശുചി ഹിതമ്" ഇത്യാദിനാ നിയമിതം പ്രയുഞ്ജീത,-അശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| കദാ ? മൂത്രപുരീഷേ പ്രകര്ഷേണ സൃഷ്ടേ സതി| ന തു കിഞ്ചിദേവ ത്യക്ത ഇതി പ്രശബ്ദേന ദ്യോതയതി| തഥാ, ഹൃദയേ സുഷ്ഠു വിമലേ-രസശേഷകൃതഗൌരവാദിരഹിതേ| തഥാ, ദോഷേ-വാതാദൌ, സ്വപഥഗേ-സ്വമാര്ഗഗേ, അജീര്ണേ ഹ്യാഹാരേऽന്നശേഷേണ രുദ്ധഗതയോ വാതാദയഃ സ്വസ്ഥാനം ന ലഭരേന്, സുജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥാഃ സ്യുഃ| ഉദ്ഗാരേ ച വിശുദ്ധേ-ചശബ്ദോऽനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ, സ്രോതോമുഖേഷു ച വിശുദ്ധേഷ്വിത്യര്ഥഃ| ക്ഷുദുപഗമനേ-ഉപഗതായാം ക്ഷുധി| വാതേऽനുസരതി-അനുലോമം ഗച്ഛതി| തഥാ, അഗ്നൌ-കായാഗ്നൌ, ഉദ്രിക്തേ-പാകക്ഷമേ| തഥാ, ദേഹേ പട്വിന്ദ്രിയേ സുഷ്ടു ലഘൌ ച| കാലഃ സ ഹി മതഃ| ഹിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ| സ ഏവ കാലോ ഭോജനസ്യ ദൃഷ്ടഃ, ന ത്വതോऽപ്യൂര്ധ്വമ്| സ ഹ്യതികാലഃ, തത്ര ഭുക്തമന്നം വാതവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"അതീതകാലേ ഭുഞ്ജാനോ വായുനോപഹതേऽനലേ| കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ ഭുക്തം ദ്വിതീയം ന ച കാങ്ക്ഷതി|| കുക്ഷാവാധ്മാനമാടോപസാദാംശ്ച കുരുതേऽധികമ്|" ഇതി| തസ്മാത്പൂര്വോക്തേ കാലേ ഭോജനമദ്യാദിതി| യമൌ ന്സൌ തഃ സസ്യാദ്രസരവിവിരാമാ ധീരലലിതാ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്ര ശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയാധ്യായോऽഷ്ടമഃ സമാപ്തഃ|| ൮||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഭോജബകാലമാഹ-പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്ര ഇതി| പ്രസൃഷ്ടേ- പ്രവൃത്തേ| സുവിമലേ-അതിപ്രസന്നേ| സ്വപഥഗേ-സ്വമാര്ഗഗാമിനി| വിശുദ്ധേ-മാധുര്യാദിരഹിതേ ക്ഷുദുപഗമനേ-ബുഭുക്ഷോത്പത്തൌ| അനുസരതി-അനുകൂലം പ്രവര്തമാനേ| 'ദോഷേ സ്വപഥഗേ' ഇത്യനേനൈവ വാതാനുലോമ്യേ ലബ്ധേ 'വാതേऽനുസരതി' ഇതി വാതാനുലോമ്യസ്യ പ്രാധാന്യാര്ഥമ്| ഉദ്രിക്തേ-അതിദീത്പേ| വിശദകരണേനിര്മലേന്ദ്രിയേ| സുലഗൌ-ലഘീയസി| വിധിഃ-ശാസ്ത്രോക്തോ നിയമഃ, തേന നിയമിതം-നിഷിദ്ധകാമചാരമ്| നനു, യോ യദാ ഭുങ്ക്തേ സ തസ്യ ഭോജനകാലഃ| കിമനേന ? ഇത്യത ആഹ-കാല ഇത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, സഃ-തഹാവിധഃ പ്രസൃഷ്തവിണ്മൂത്രത്വാദിവിശിഷ്ടോ, ഭോജനകാലോ ഭതഃ ആചാര്യാണാമ്, ന കേവലഃ| തസ്മാത് പ്രസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രത്വാദിവിശിഷ്ടേ സ്വകാലേ ഭുഞ്ജീത| ഇതി ഭോജനപ്രക്രിയാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സു.അ. ൧൦)- "വിധിവിഹിതമന്നപാനമിഷ്ടേന്ദ്രിയാര്ഥമായതനമായുഷോ ബ്രുവതേ|തദായത്താനിഹ്യോജസ്തേജോധാത്വിന്ദ്രിയബലപുഷ്ടിതുഷ്ടിപ്രതിഭാരോഗ്യാദീനി| തദിന്ധനാ ചാന്തരഗ്നേഃ സ്ഥിതിഃ, അഗ്നിമൂലം ച ദേഹധാരണമിതി| അഥാത്മവാന് സ്വഭാവസംയോഗസംസ്കാരമാത്രാദേശകാലോപയോഗവ്യവസ്ഥാഃ സപ്താഹാരകല്പനാവിശേഷണാം സ്വാസ്ഥ്യാസ്വാസ്ഥ്യഫലാനാം ഹേതുഭൂതാഃ സമീക്ഷ്യ ഹിതമേവാനുരുധ്യേത| തത്ര സ്വഭാവതോ-ദിവ്യോദകരക്തശാലിശഷ്ടികമുദ്ഗൈണലാവാദയോ ലഘവഃ, ക്ഷീരേക്ഷുവ്രീഹിമാഷാനൂപമിഷാദയോ ഗുരവ തി| തേ ഖ്ല്വപി സംയോഗാദിവിശേഷൈരന്യഥാത്വം പ്രതിപദ്യന്തേ| തത്ര സംയോഗോ നാമ-ദ്വയോര്ബഹൂനാം വാ സംഹതീഭാവഃ| സ വിശേഷമാരഭതേ യന്നൈകൈകശോ ദ്രവ്യാണി| സംസ്കാരുസ്തു-തോയാഗ്നിസന്നികര്ഷശൌചമന്ഥനദേശകാലഭാവനാഭാജനാദിഭിരുപജന്യതേ| മാത്രാ പുനഃ-പിണ്ഡപരിമാണതഃ സമുദായേന പ്രതിദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ചാഹാരരാശിഃ| ദേശോ-ദ്രവ്യസ്യോപയോക്തുശ്ചോത്പത്യവസ്ഥാനേ| തത്ര പുനരുപയോക്താ സ്വസ്ഥാതുരത്വതഃ പ്രകൃതിഭേദതശ്ച| അജീര്ണേ ഹി പൂര്വസ്യാഹാരസ്യാപരിണതോ രസ ഉത്തരേണോപസൃജ്യമാനഃ സര്വാന് ദോഷാന് പ്രകോപയത്യാശു| ജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥേഷു ദോഷേഷു വാതാനുലോമ്യേ സൃഷ്ടേഷു വാതമൂത്രപുരീഷവേഗേഷു വിശുദ്ധേഷൂദ്ഗാരഹൃദയസ്രോതോമുഖേഷു വിശദകരണേ ലഘുനി ശരീരേऽഗ്നാവുര്ദീര്ണേ ജാതായാം ബുഭുക്ഷായാമഭ്യവഹൃതമന്നമപ്രദൂഷയദ്ദോഷാനായുര്ബലവര്ണാനഭിവര്ധയതി| കേവലമയമേവ കാലോ ഭോജനസ്യ| അതീതകാലം പുനസ്തദ്വ്തവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ| കര്ശയത്യന്നരുചിം ച പുനരുപഹന്തി| ഉപയോഗവ്യവസ്ഥാ-നാസ്നാതോ ന ദിഗ്വാസാ നൈകവസ്ത്രധൃക് ന മലിനവസനോ നാഹുത്വാ നാജപിത്വാ നാനിരൂപ്യ ദേവതാഭ്യോ ന പിതൃഭ്യോ നാദത്വാऽഗ്രമഗ്നയേ ന ഗുരൂഭ്യോ നാതിഥിഭ്യോ നാഭ്യാഗതേഭ്യോ ശ്വവയഃ ശ്വപചേഭ്യഃ| പ്രത്യവേക്ഷ്യ ചാശ്രിതോപാശ്രിതാനപി തിരശ്ചഃ പരിഗൃഹീതാന് പ്രശസ്തദേശകാലോപകരണയുക്തഃ സ്രഗ്വീ വിഭൂഷിതഃ സുഗന്ധിരാര്ദ്രപാണിപാദഃ സുവിശുദ്ധവദനോऽഭിമരസഹായഃ കേശമക്ഷികാദ്യജുഷ്ടമനിന്ദ്യമനിന്ദ്രന്നനിന്ദിതം പുനര്നോഷ്ണീകൃതം നാത്യുഷ്ണമനുപദഗ്ധം സുസിദ്ധമലോലോ നാസാത്മ്യം നാവിദിതം നാവിദിതാഗമം നാതിപ്രഗേ നാതിസായം നാകാശേ നാതപേ നാന്ധകാരേ നാധോ വൃക്ഷസ്യ ന ശയ്യാസ്ഥോ നോന്നമ്യ പ്രദേശിനീം ന പാത്രേ ഭീന്നേ നാസംവൃതേ ന മലിനേ ന ഭാവദൂഷിതേ ന ചാസനസ്ഥിതേ ന ഹസ്തസ്ഥേ ന ഹസ്തേ| പ്രാങ്മുഖഃ സുമനാഃ ശുചിഭക്താക്ഷുധിതാനുകൂലജനോപഹിതം ഹിതമന്നമശ്നീയാത്| ന പര്യുഷിതമന്യത്ര മാംസോപദംശശുഷ്കശാകഫലഭക്ഷ്യേഭ്യഃ| നാശേഷമന്യത്ര ദധിമധുഘൃതസലിലസക്തുശുക്തപായസേഭ്യഃ| അപി ച| സ്നിഗ്ധം ലഘൂഷ്ണമവിലമ്ബിതമനതിദ്ഗുതമജല്പന്നഹസംസ്തന്മാനാഃ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമ്| സ്നിഗ്ധലഘൂഷ്ണാനി ഹി വഹ്നിമൌദര്യമുദീരയന്തി കോഷ്ടം പരിശോധയന്തി ധാതൂന്ന വികുര്വതേ, ക്ഷിപ്രം ജീര്യന്ത്യനിലമനുലോമയന്തി| തഥാ, സ്നിഗ്ധം ദൃഢീകരോതീന്ദ്രിയാണ്യുപചിനോതി ശരീരമപചിനോതി ജരസം, ബലമഭിവര്ധയതി, വര്ണപ്രസാദമഭിനിര്വര്തയതി| ലഘു ച പുനഃ സ്വാഭാദിഭിരന്നമപ്രതിപീഡയദ്ദോഷാനവ്യയം പരിണാമമേതി, വിപന്നമപി ചാല്പദോഷം ഭവതി| ഉഷ്ണം ച പുനര്ജനയതി രുചിമുപശോഷയതി ശ്ലേഷ്മാണമ്| വിലബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃത്പിമഭിഗച്ഛതി ബഹു ച ഭുങ്ക്തേ ശീതീഭവതി ചാന്നജാതം വിഷമപാകം ച ഭവതി| അതിദ്രുതം തു ഭുഞ്ജാനസ്യ ജല്പതോ ഹസതോऽന്യമനസോ വാ ഭവേദുത്സ്നേഹനമവസാദനം ഭോജനസ്യാപ്രതിഷ്ഠാനം ഗുണദോഷാവിഭാവനം ച| സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമിതി മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി വാ നിത്യമപ്രമത്തഃ പ്രത്യവേക്ഷേത| തത്ര സാത്മ്യം നാമ സഹാത്മനാ ഭവതി, അതസ്തദൌചിത്യാദുപശേത ഇത്യേകേ| സാത്മ്യവിപരീതമനുപശയാദസാത്മ്യമ്| അന്യേ പുനഃ പ്രകൃതിവയോദേശര്തുദോഷവ്യാധിവശേന സാത്മ്യം ബഹുവിധമിച്ഛന്തി| തേ ഹ്യുപശയമാത്രമങ്ഗീകൃത്യ വിപരീതഗുണമപ്യുപചാരേണ സാത്മ്യമാചക്ഷതേ| തുല്യഗുണം ചാനുപശയാദസാത്മ്യമ്| സാത്മ്യം തു പ്രവരാവരമധ്യവിഭാഗേന ത്രിവിധമ്| തത്ര സര്വരസം പ്രവരമ്, ഏകരസമവരമ്, മധ്യമം തു മധ്യമേവ| തേഷു പ്രവരം സമദോഷസ്യോപദിശന്തി| ഇതരേഷാമപി ക്രമേണ സാത്മ്യമപി ചാഹിതം പാദേന പാദപാദേന വാ വിവര്ജയേദിത്യുക്തം പ്രാക്| തത്ര യദാഹാരജാതം സമാന് ധാതൂനനുവര്തയതി, വിഷമാംശ്ച സമീകരോതി, തത്സമാസതോ ഹിതമ്| വിപരീരമഹിതമ്| തത്പുനര്മാത്രായോഗാദിവൈചിത്ര്യാദനിയമപി യഥോപദേശം യഥാഭൂയിഷ്ഠം ച ശീലയേത് പരിഹരേച്ച| ഭുഞ്ജാനസ്തു പേയായൂഷരസാമ്ലവ്യഞ്ജനാനി രാജതേഷു പാത്രേഷു നിദധ്യാത്| പരിശുഷ്കപ്രദഗ്ധാന്യുഷ്ണം ച പയഃ സൌവര്ണേഷു| ഖലകട്വരകാമ്ബലികാന് കാംസ്യേഷു| രാഗഖാണ്ഡവസട്ടകാന് വജ്രവൈഡൂര്യവിചിത്രേഷു| ധൃതമായസേ| പയഃ സുശീതം താമ്രമയേ| പാനീയം പാനകാനി ച മൃദ്ധേമസ്ഫടികകാചമയേഷു| ഓദനം ച വിസ്തീര്ണേ മനോരമേ വിമലേऽന്യതമേ സ്ഥാലേ| അന്യഥാ ഹി വര്ണഗന്ധരസാന്യത്വാദഹിതം സ്യാത്| അപി ച| ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ ഭക്ഷ്യം സ്ഥാപയേത്, സവ്യേ പേയം ലേഹ്യം മുഖോദ്ധര്ഷണപിണ്ഡീം ച, മധ്യേ ഭോജ്യമിതി| യഥാഗ്നിസാത്മ്യം തു പ്രാഗ്ദ്രവമുപശുഷ്കം വാऽശ്നീയാത്| പ്രാഗേവ തു ഗുരു സ്വാദു സ്നിഗ്ധം ച, മധ്യേऽമ്ലലവണമ്, അന്തേ രൂക്ഷം ദ്രവമിതരരസയുക്തം ച| തത്ര മന്ദാഗ്രേര്ദ്രവോഷ്ണേന സമുത്തേജിതോഷ്മണോऽന്യദപ്യുപയുക്തം സമ്യക്പാകമേതി| അനുപാനം തു സലിലമേവ ശ്രേഷ്ഠമ്, സര്വരസയോനിത്വാത്സര്വഭൂതസാത്മ്യത്വാജ്ജീവനാദിഗുണയോഗാച്ച| തച്ഛീതം ദധിമധുഗോധൂമയവപിഷ്ടമയേഷു സര്വേഷു ച വിദാഹിഷു ശരദ്ഗ്രീഷ്മയോശ്ച| ഉഷ്ണം പിഷ്ഠമയേഷ്വബ്യേഷു ച ദുര്ജരേഷു ഹേമന്തശിശിരയോശ്ച, ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയം ചേക്ഷേത| ക്ഷീരം ശാലിഷഷ്ടികയോസ്തഥോപവാസാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീവ്യായാമക്ലിന്നബാലവൃദ്ധേഷു| മാംസരസഃ ശോഷാദിഷു| വാതേ ത്വാമ്ലാനി ച| പിത്തേ ശര്കരോദകമ്| ത്രിഫലോദകം തു സക്ഷൌദ്രം ശ്ലേഷ്മണി, പ്രായശശ്ചാക്ഷിഗലരോഗേഷു| മസ്ത്വേവ വാ ദധ്നി കൂര്ചികാകിലാടയോശ്ച| മദ്യം മാംസേഷു ഫലാമ്ലമമ്ബു വാ, ആസവാംസ്ച വിവിധാന് വിഭജ്യ പ്രയോജയേത്| വിശേഷതസ്തു മധ്വാസവാന് ഗ്രാമ്യേഷു, തീക്ഷ്ണാന് ഫലാസവാന് വന്യേഷു, ന്യഗ്രോധാദിഫലാസവാന് വിഷ്കിരേഷു, അര്കശേലുശിരീഷകപിത്ഥാസവാന് ബിലേശയേഷു ദിഗ്ധഹതേഷു ച, അമ്ലകഫലാസവാന് പ്രസഹേഷു, കാസേക്ഷുപദ്മബീജശൃങ്ഗാഅടകസേരുകമൃദ്വീകാമദിരാസവാന് ക്ഷൌദ്രയുക്തം വാ ശീതമുദകമുദശ്വിദ്വാ മഹാമൃഗേഷ്വൌദകേഷു ച, സുരാം പ്രതുദേഷു| വര്ജ്യം തൂര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസപ്രസേകഹിധ്മാസ്വരഭേദോരഃക്ഷതിഭിര്ഗീതഭാഷ്യപ്രസക്തൈശ്ച| തേഷാം ഹി പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യ തദഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്| തേഷാം-നിഷിദ്ധാനുപാനാനാമ്| തതഃ പാണിഗതമന്നമന്യേനാപനീയ ദന്താന്തരസ്ഥം ച ശനൈഃ ശോധനേന ലേപഗന്ധസ്നേഹാപനോദമാചാന്തോऽങ്ഗുല്യഗ്രഗലിതാമ്ബുപരിഷിക്തനേത്രസ്താമ്ബൂലാദികൃതവദനവൈശദ്യോ ധൂമപാനാദിഹൃതോര്ധ്വകഫവേഗഃ പദശതമാത്രം ഗത്വാ വാമപാര്ശ്വേന സംവിശേത്| ദ്രവോത്തരഭോജനാസ്തു സുഖശയ്യാം നാതിസേവേത| ആഹാരപരിണാമകരാഃ പുനരിമേ ഭാവാഃ| തദ്യഥാ,-ഊഷ്മാ വായുഃ ക്ലേദഃ സ്നേഹഃ കാലഃ സമയോഗശ്ച| തത്രോഷ്മാ പചതി, വായുരപകര്ഷതി, ക്ലേദഃ ശൈഥില്യമാപാദയതി, സ്നേഹോ മാര്ദവം ജനയതി, കാലഃ സര്വവപുര്വ്യാത്പിമഭിനിര്വര്തയതി, സമയോഗസ്ത്വേഷാം പരിണമധാതുസാമ്യകരഃ സമ്പദ്യതേ| സമയോഗസ്യ പുനഃ കാരണാന്യുചിതോ ഹിതശ്ച ദേഹസംസ്കാരോऽഭ്യവഹാരശ്ചേഷ്ടാ ശയനം സൌമനസ്യം ച| പരിണാമതസ്ത്വാഹാരഗുണാഃ ശരീരജഗുണഭാവമാപദ്യന്തേ യഥാസ്വമവിരുദ്ധാഃ| വിരുദ്ധാസ്തു വിഹിതാശ്ച വിരോധിഭിര്വിഹന്യുഃ ശരീരമിതി| ഭവന്തി ചാത്ര| ഔകുലാഭ്യോഷപൃഥുകാന് സിപിഷ്ടകൃതതന്ദുലാന്| ന ജാതു ഭുക്തവാനദ്യന്മാത്രയാऽദ്യാത്സുകാങ്ക്ഷിതഃ|| ശാകാവരാന്നകട്വമ്ലകഷായലവണോത്കടമ്| ത്യജേദേകരസാസാത്മ്യം ഗുരു ശുഷ്കം ച ഭോജനമ്|| വക്ഷ്യതേ യന്നിദാനാദൌ സര്വദോഷപ്രകോപണമ്| അത്യഭിഷ്യന്ദി വിഷ്ടമ്ഭി വിദാഹി ഹിഭരൂക്ഷണമ്|| ത്യാഗാദ്വിഷമഹേതൂനാം സമാനാം ചോപസേവനാത്| വിഷമാ നാനുബധ്നന്തി ജായന്തേ ധാതവഃ സമാഃ|| മന്ദാനലബലാരോഗ്യനൃപേശ്വരസുഖാത്മസു| യോജ്യഃ ക്രമോऽയം സതതം നാവശ്യമിതരേഷു തു|| കരോതി രൂക്ഷം ബലവര്ണനാശം ത്വഗ്രൂക്ഷതാം വാതശകൃന്നിരോധമ്| സ്നിഗ്ധം ത്വതിശ്ലേഷ്മചയപ്രസേകഹൃദ്ഗൌരവാലസ്യരുചിപ്രണാശാന്|| അത്യുഷ്ണമന്നം മദദാഹതൃഷ്ണാബലപ്രണാശഭ്രമരക്തപിത്തമ്| ശീതം തു കാസാരുചിവഹ്നിനാശഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭനരോമഹര്ഷാന്| അതിസ്ഥിരം മൂത്രശകൃദ്വിബന്ധമതൃപ്തിമവ്യാപ്തിശീഘ്രപക്തിമ്| അതിദ്രവം പീനസമേഹകാസസ്യന്ദാന് കരോത്യഗ്നിബലം ച ഹന്തി|| അതിമധുരമനലശമനം ഭുക്തമസാത്മ്യം ന പിഷ്ടയേ വപുഷഃ| അതിലവണമചക്ഷുഷ്യം തീക്ഷ്ണാത്യമ്ലം ജരാ സാക്ഷാത്|| ഇതി വിധിമവലമ്ബ്യ യോऽന്നപാനം ബലമിവവിഗ്രഹവത്സദോപയുങ്ക്തേ| തനുമപി രുജാമനാപ്യ വ്രജതി നരഃ സ സമാശതസ്യ പാരമ്||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| മാത്രാശീതിപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൮||