Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0 -annarakṣādhyāyādanantaraṁ mātrāśitīyādhyāyārambhō yuktaḥ| yatō viṣādibhyō rakṣitamannapānaṁ hīnamātrātimātrābhyavahr̥taṁ jīvitōpaghātāya sampadyatē| mātrābhyavahr̥taṁ prāṇināṁ prāṇāya|-
Adhikarana mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ (2) · Śloka 2
athātō mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athētyānantaryē| yathā,-"athā'tō dharmajijñāsā|" ityatra mīmāṁsāyāṁ vēdādhyayanādanantaraṁ dharmō jijñāsitavya ityarthaḥ| ata iti prastutābhisambandhē| aśanaṁ-aśitam| bhāvē niṣṭhā| mātrayā'śitaṁ-mātrāśitam, tasmai hitō mātrāśitīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mātrāśitīymadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītēathēti| yataḥ pūrvē'dhyāyē "āhārō varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyatē|" ityuktam (hr̥. sū. a. 7/53)| sa cāsādhāraṇō yathāsvaṁ vaktavyaḥ| asādhāraṇārthamayamadhyamadhyaḥ| ata ēva mātrāśitīyaḥ| mātrāśabdēna samyamyōgō lakṣyatē| sa cāsamyagyōgasya tyāgātsambhavati| sa punaḥ satpadhāsaṅkīrṇāśanaṁ, viruddhāśanaṁ, amātrāśarma,ajīrṇāśanaṁ, samaśanaṁ, adhyaśanaṁ, viṣamāśanaṁ cēti| tatra niṣiddhanāṁ gr̥hē niṣiddhairvā saha niṣiddhaṁ cānnaṁ yatra bhujyatē tat-saṅkīrṇā śanam| tacca "śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam|" ityādyuktam (hr̥. sū. a. 2/43)| viruddhāśanam-ahitāśanam| tacca "viruddhamapi cāhāraṁ" ityādyuktam (hr̥. sū. a. 7/29)| amātrāśanādīnyatrōtryantē| mātrāvadapi yannajīryati tat-ajīrṇāśanam| samaśanādīnyatraiva lakṣayiṣyati|a
Adhikarana mātrāśanam (1) · Śloka 1
mātrāśī sarvakālaṁ syānmātrā hyagnēḥ pravartikā| mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē gurūṇyapi laghūnyapi||1||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvakālaṁ-svastha āturō vā, mātrāśī syāt-parimitāśī bhavēt| kutō hētōḥ ? hi-yasmāt, mātrā'gnēḥ pravartikā svavyāpārē| agnipravr̥ttiśca dēhasthitihētuḥ| tathā cōktam-"agnimūlaṁ balaṁ puṁsāṁ balamūlaṁ hi jīvitam|" iti| tasmānmātrāyāḥ prādhānyam| asmācca kāraṇānmātrāyāḥ prādhānyaṁ yatō mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē gurūṇyapi laghūni ca| tatra gurūṇi-piṣṭakṣīradrākṣākṣōḍēkṣumāṣānūpamāṁsādīni| laghūni-divyōdakaraktaśāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśambarādīni|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tatra mātrāṁ vidhattē-mātrāśīti| mātrāmaśnātīti mātrāśī| yadyapi mātrāviśiṣṭānnapānasyaiva karmatvam, tathāpi prādhānyārthaṁ mātrāyāḥ karmatvavyapadēśaḥ| kimarthaṁ mātrāśī syāt ? hi-yasmāt, mātrā agnēḥ pravartikāpacantamagniṁ pravartayati, pācayatītyarthaḥ| nanu, dravyāṇyagnimindhanatvātpravartayanti, na mātrētyata āha-mātrāmiti| nanu, gurūṇi dravyāṇi durjaratvānmātrāmapēkṣantām, na punarlaghūnītyata āha-gurūṇyapīti|
Adhikarana gurūṇāṁ laghūnāṁ ca mātrāpramāṇam (2) · Śloka 2
tatra gurūṇāṁ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha gurūṇāmardhasauhityaṁ laghūnāṁ nātitr̥ptatā| mātrāpramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ sukhaṁ yāvadvijīryati||2||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gurūṇāṁ dravyāṇāmardhasauhityaṁ-ardhatr̥ptiḥ| laghūnāṁ nātitr̥ptatā-nātitr̥ptiḥ, kiṁ tarhi ? sauhityamātram| ētanmātrāpramāṇaṁ nirdiṣṭam| mātrā-hrasvā madhyā br̥hatī ca, tasyāḥ pramāṇaṁ-mātrāpramāṇam| tatra mātrā-parimāṇaṁ mānam, tasyāstu pramāṇaṁ-unmānam| ēvaṁ cātra mātrāśabdasyāpaunaruktyam| hi yasmāt, yāvat parimāṇamabhyavahr̥taṁ sukhaṁ-avikr̥tiṁ kr̥tvā, jīryati-pariṇamati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nanu gurubhirlaghubhirvā tr̥tpirēvōtpadyatē, na tēṣāṁ viśēṣa ityata āha-gurūṇāmiti| yāvatā''hārarāśinā tr̥ptirutpadyatē tāvavō'rdhaṁ bhujyata iti-ardhasauhityam| tāvanmātramēva-nātitr̥ptatā| nanu, ēvaṁ cēnmātrāyā avyavasthitatvaṁ prāpnōtītyata āhamātrētyādi| mātrāpramāṇaṁ-mātrālakṣaṇam, yāvatsukhaṁ jīryati tāvanmātrāśabdaḥ vācyamityarthaḥ| uktaṁ ca khāraṇādinā"yadanyavahr̥ta samyagyathākālaṁ jarāṁ vrajēt| prakr̥tyavikr̥tiṁ kr̥tvā tanmātrālakṣaṇaṁ viduḥ||" iti| tasmādgurūṇāmardhasauhityaṁ sukhaṁ jīryati, laghūnāṁ nātitr̥tpatēti nāvyavasthā|
Adhikarana hīnamātrabhōjanē dōṣāḥ (3) · Śloka 3
bhōjanaṁ hīnamātraṁ tu na balōpacayaujasē| sarvēṣāṁ vātarōgāṇāṁ hētutāṁ ca prapadyatē||3||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hīnamātraṁ punaraśanaṁ na balāya, nōpacayāya, na caujasē| sarvēṣāṁ vātarōgāṇāṁ hētutāṁ-kāraṇatāṁ yāti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha amātrāśanē dōṣāḥ| tacca dvividham, hīnamātramatimātraṁ ca| tatra hīnamātrajān dōṣānāhabhōjanamiti| balaṁ-śaktiḥ| upacayaḥ-puṣṭiḥ| ōjaḥ-kāntiḥ|
Adhikarana atimātrē dōṣāḥ (4) · Śloka 4
atimātraṁ tvaśanaṁ trīnapi dōṣān prakōpayēt| |4|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atimātraṁ tvaśanaṁ trīnapi dōṣān śīghramēva prakōpayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atimātrajān dōṣānāha-atimātramiti|
Adhikarana visūcikālasakayōḥ samprāptiḥ (4-6) · Śloka 6
prakupitāśca trayō dōṣā alasakākhyaṁ visūcikākhyaṁ vā vyādhiṁ yathā kurvanti, tathā darśayati | pīḍyamānā hi vātādyā yugapattēna kōpitāḥ||4|| āmēnānnēna diṣṭēna tadēvāviśya kurvatē| viṣṭambhayantō'lasakaṁ cyāvayantō visūcikām||5|| adharōttaramārgābhyāṁ sahasaivājitātmanaḥ| |6|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēnāpakvēnānnēna-āhārēṇa, duṣṭēna vatādyā hi-yasmāt, pīḍyamānāḥ-vibadhyamānāḥ ruddhamārgatvāt, ata ēva yugapat-ēkakālaṁ sarva ēva, kōpitāstadēva-duṣṭamannamāviśya-āśrityālasakaṁ kurvatē| kiṁ kurvataḥ ? viṣṭambhayataḥ,-tadēva duṣṭamannaṁ srōtaḥsu rundhānāḥ| tathā, adharōttaramārgābhyāṁ sahasaiva-anucitē dēśē kālē (ca), cyāvayantaḥ-ūrdhvamadhaśca niṣkāśayantaḥ| ajitātmanaḥ-asaṁyatacētasaḥ puṁsau visūcikāṁ kurvatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha prasaṅgādatimātraprakupitadōṣajānāṁ rōgāṇāṁ nidānacikitsitē kathayati| tatra visūcikālasakayōḥ samprātpimāha-pīḍyamānā iti| pīḍyamānāḥ santō yugapatkōpitāḥ-strōtōdhāt parasparasaṅghaṭṭanēna trayō'pyēkadaiva kōpaṁ nītāḥ| kēna ? tēna,-atimātrēṇānnēna| atimātratvādēvāmēnapākakālātikramē'pyapakvēna, ata ēva duṣṭēna-vikr̥tēna, tadēvāviśya-tathāvidhamēvānnamadhiṣṭhāya, ēvaṁbhūtāstadēvānnaṁ viṣṭambhayantō'lasakaṁ kurvatē| cyāvayantaḥ punarvisūcikām| kābhyāṁ cyāvayantaḥ ? adharōttaramārgābhyām| sahasaivavēgēna| ajitātmagrahaṇamannalōlupasyaivālasadyutpattiriti jñāpanārtham| uktaṁ ca suśrutēna (u. a. 56/5)- " na tāṁ parimitāhārā labhantē viditāgamāḥ| mūḍhāstāmajitātmānō labhantē kaluṣāśayāḥ||" iti||
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na ca pacyatē||6|| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ| |7|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvaṁ-mukhēnāhārō na prayāti, na cādhastāt-gudēna prayāti, na cāhāraḥ pacyatē, āmaśayē-"nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ|" tasmin, alasībhūta ivālasībhūtaḥ| yathā,-akarmaśīlaḥ puruṣō'lasa ityucyatē, tathā'yamāhārō'lasībhūtastiṣṭhati| tēna hētunā sa rōgō'lasakaḥ smr̥taḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- alasakaṁ nirvakti-prayātīti| yasmādasmin vyādhāvāhāraḥ āmāśayē'lasībhūtaḥ, tasmādasāvalasayatītyalasakaḥ| alasatvaṁ-niṣkritatvam| tadēva prayātītyādinā spaṣṭīkr̥tam|
Adhikarana visūcikānirvacanam (7-8) · Śloka 8
visūcikāyā nirvacanamāha | vividhairvēdanōdbhēdairvāyvādibhr̥śakōpataḥ||7|| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| |8|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyvādīnāṁ trayāṇāmatyantaprakōpāt nānāprakārairvēdanōdbhēdaiḥ-pīḍōtpādaiḥ, yasmādgātrāṇi sūcibhiriva vidhyati, tasmādvisūcikētyucyatē| vividhānāṁ vikārāṇāṁ sūcikā-visūcikētyucyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- visūcikāṁ nirvakti-vividhairiti| vividhasūcītulyatvādvisūcikā| tadēva "vividhaiḥ" ityādinā spaṣṭīkr̥tam|
Adhikarana visūcikālakṣaṇam (8-9) · Śloka 9
| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayō'nilāt||8|| pittājjvarātisārāntardāhatr̥ṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātādadhikāt śūlādayō bhavanti| ādiśabdēnāṅgōdvēṣṭanamukhaśōṣādiparigrahaḥ| pittāddr̥ddhāt jvarādyāḥ syuḥ| pralayō-mūrcchāprāyaḥ| ādiśabdēna madādiparigrahaḥ| kaphādadhikāt chardyādayō bhavanti| ādiśabdēna kṣavathvādīnāṁ grahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- visūcikālakṣaṇamāha-tatrēti| tatravisūcikāyām| anilāt śūlādayō bhavanti| pittāt jvarādayaḥ| kafāt chardyādayaḥ| antardāhaḥ-kōṣṭhadāhaḥ| pralayō-mūrcchā| aṅgagrahaṇaṁ sarvāṅgadauravārtham| vāksaṅgō-vācaḥ skhalanam| ṣṭhīvanaṁ-ślēṣmaniḥsaraṇam| anilādigrahaṇamanilādikr̥tasamastavikāraprāptyartham| ata ēvādiśabdaḥ prayuktaḥ| śūlādigrahaṇaṁ tu mandabuddhiprabōdhanārtham| ētēna traividhyaśaṅkā'pyapāstā| suśrutō'pi murcchādīnyabhēdēnāha (u. a. 56/6)- "mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā sūlabhramōdvēṣṭanajr̥mbhadāhāḥ| vaivarṇyakampau hr̥dayē rujaśca bhavanti tasyāṁ śirasaśca bhēdaḥ||" iti|
Adhikarana alasakalakṣaṇam (10-12) · Śloka 12
viśēṣāddurbalasyālpavahnērvēgavidhāriṇaḥ| pīḍitaṁ mārutēnānnaṁ ślēṣmaṇā ruddhamantarā||10|| alasaṁ kṣōbhitaṁ dōṣaiḥ śalyatvēnaiva saṁsthitam| śūlādīn kurutē tīvrāṁśchardyatīsāravarjitān||11|| sō'lasaḥ| |12|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-durbalatvādiyuktasya yanmārutēna viśēṣādannaṁ pīḍitam, antarā-āmāśayamadhya ēva, ślēṣmaṇā ruddhaṁ-alasībhūtam, tathā dōṣaiḥ kṣōbhitaṁ-ākulitam, ata ēvātipīḍākāritvācchalyarūpatayaiva sthitam, tīvrān-duḥsahān, śūlādīn chardyādivarjitān kurutē| chardyatīsārābhyāṁ hi visūcikōktā| sō'lasasaṁjñō rōgaḥ| durbalō hyanupacitadhātuḥ, sa na kadācidāhāraṁ sōḍhuṁ śaktaḥ| alpāgniścāhāraṁ na samyak jarayati| yatō vēgadhāraṇaśīlasya pratihatō vāyurvimārgagaḥ pittakaphāvapi vimārgagau kurutē, ityētadviśēṣēṇa nirdēśaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- alasakalakṣaṇamāha-viśēṣāditi| yatrānnaṁ chardyatīsāravarjitān śūlādīn visūcikōktān kurutē, sa vyādhiralasakaḥ| kīdr̥śamannam ? mārutēna pīḍitam,- alabdhasañcārēṇa vāyunā''krāntam, ākrāntatvādūrdhvamadhō vā anirgacchadēva antarā-madhya ēva, slēṣmaṇā ruddhaṁ-niṣiddhanirgamam ata ēvālasaṁ-niṣkriyatāṁ gatam, tatō dōṣaiḥ- vātapittakafaiḥ kṣōbhitaṁ-sañcālitam| kiṁ sarvēṣāmaviśēṣēṇa ? nētyāha-viśēṣādityādi| durbalatvādiviśiṣṭasya viśēṣēṇalasa ityarthaḥ|
Adhikarana daṇḍakālasakalakṣaṇam (12-13) · Śloka 13
daṇḍakālasakaṁ lilakṣayiṣurāha- atyarthaduṣṭāstu dōṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṁ sarvāṁ daṇḍavatstambhayanti cēt||12|| daṇḍakālasakaṁ nāma taṁ tyajēdāśukāriṇam| |13|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-cēdyadyarthē| atiśayēna duṣṭā dōṣāḥ, tathā duṣṭāmēna baddhāni-pūrṇāni, khāni-srōtāṁsi, yaistē duṣṭāmabaddhakhāḥ, tathā tiryaggacchantaḥ, tanuṁ sarvāṁ-śarīraṁ sakalaṁ, daṇḍavadyadi stambhayanti-prasāraṇākuñcanarahitaṁ kurvanti, tadā daṇḍakālasakō nāma rōgō bhavati| taṁ-daṇḍakālasakaṁ, tyajēt-nōpakramēt| yata āśukāriṇam,-āśu-śīghraṁ svakarma māraṇaṁ karōtītyāśukārī, kṣipraṁ hantītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- daṇḍakālasakaṁ lakṣayati-atyarthē| yadyalasakē dōṣāḥ sarvāṁ tanuṁ daṇḍavatstambhayanti, tamalasakaṁ daṇḍakālasakasaṁjñamāśukariṇaṁ tyajēt| kīddaśā dōṣāḥ ? anyarthaduṣṭāḥ,-atimātrannasēvanēna atiduṣṭā| dr̥ṣṭāmabaddhākhāḥ,-cirasañcayāt diṣṭēnāmēna-kāraṇabhūtēna, baddhāniḥ-pūritāni khāni-strōtāṁsi, yaistē tathā| tiryaggacchantaḥ-mārgavarōthāttiryaṅārgēṇa prasarantaḥ|
Adhikarana āmaviṣalakṣaṇam (13-14) · Śloka 14
sampratyāmaviṣaṁ nirdiśati | viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinō viṣalakṣaṇam||13|| āmadōṣaṁ mahāghōraṁ varjayēdviṣasaṁjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhōpakramatvataḥ||14||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viruddhaṁ-prāguktam, "viruddhamamlaṁ" (hr̥.sū.a. 7|31) ityādinā| "vidyādadhyaśanaṁ" (hr̥.sū.a. 8|34) ityādinā-adhyaśanam| ajīrṇaṁ ca-trividhaṁ vakṣyati| ētāni śīlituṁ śīlaṁ yasya tasya puṁsō ya, āmadōṣō viṣalakṣaṇaḥ-lālādilakṣaṇayuktō, mahāghōrō-atikaṣṭō viṣākhyō yō bhavati, taṁ na cikitsēt| kutaḥ ? viṣarūpatvādāśukāritvādviruddhōpakramatvācca| viṣasadr̥śasvarūpatvādviṣē śītōpakramō yuktaḥ, āmē cōṣṇōpakramō yuktaḥ, iti viruddhōpakramatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- āmaviṣaṁ lakṣayati-viruddhēti| viruddhāśanādiśīlinaḥ puruvasyōtpannamāmadōṣaṁ-ajīrṇajaṁ vyadhiṁ varjayēt| viruddhaṁ payōmatsyādi| adhyaśanaṁ-vakṣyamāṇam| ajīrṇa-ajīrṇāśanam| kīdr̥śamāmadōṣam ? viṣalakṣaṇaṁ,-dēhavyāpiviṣatulyalakṣaṇam| mahāghōraṁ-tīvrapīḍākaram| viṣasaṁjñakaṁ-viṣākhyam| āmōpapadaivēyaṁ saṁjñā| uktaṁ ca carakēṇa (vi. a. 2/15)-"viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ punarāmadōṣamāmaviṣamācakṣatē" iti| kutō varjayēt ? viṣarupāśukāritvāt-viṣarūpatvācchīghrakāritvācca| nanu, viṣamapi sādhyaṁ dr̥ṣṭam| tatkutō'sya viṣarūpatvādasādhyatvam ? ityata āha-viruddōpakramatvataḥ,- hētuviparītavyādhiviparītayōrupacārayōrvirōdhāt| hēturhyatrāmasañcayaḥ, tatrāgnēya upacāraḥvyādhistu viṣarūpaḥ tatra saumya upacāra iti virōdhaḥ|
Adhikarana alasakacikitsā (15-16) · Śloka 16
athāmamalasībhūtaṁ sādhyaṁ tvaritamullikhēt| pītvā sōgrāpaṭuphalaṁ vāryuṣṇaṁ yōjayēttataḥ||15|| svēdanaṁ phalavartiṁ ca malavātānulōmanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhr̥śaṁ svinnāni vēṣṭayēt||16||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athētyānantaryē| pūrvōktaṁ sādhyāsādhyamavagamyānantaramāmaṁ sādhyamaduṣṭaṁ santaṁ tvaritaṁ-drāk, ātura ullikhēt-udvamēdityarthaḥ| kiṁvidhamāmam ? alasībhūtam,-alasalakṣaṇatāṁ gatam| kathamullikhēt ? ityāha-pītvētyādi| jalamuṣṇaṁ pītvā vacālavaṇamadanaphalayuktaṁ, vamēdityarthaḥ| tatō'nantaraṁ svēdanaṁ yōjayēt| tathā-"vipācya mūtrāmlamadhūni dantīpiṇḍītakr̥ṣṇābiḍadhūmakuṣṭhaiḥ| vartiṁ karāṅguṣṭhanibhāṁ ghr̥tāktāṁ gudē rujānāhaharīṁ vidadhyāt||" ityādi phalavartīṁ ca malavātānulōmanīṁ yōjayēt| tatrāmadōṣē dōṣavaśādaṅgāni ca nāmyamānāni-saṅkōcyamānāni santi, atyarthaṁ svinnāni vastrādinā vēṣṭayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uktānāmāmadōṣāṇāṁ cikitsāmāha-athēti| athaśabdaścikitsārambhē maṅgalārthaḥ| āmaṁ-āmadōṣam,ullikhēt-vamēt, alasībhūtam| yaḥ svayaṁ na pravartatē balātpravartamānō'pi mandaṁ mandaṁ vā pravartatē, sō'lasaḥ|āmadō(vi)ṣō'pi tathābhutaḥ| sa hyalasakēnaiva(nēva) pravartatē| visūcyāṁ tu mandaṁ mandaṁ pravartatē| sa dvividhō'pyullēkhanīyaḥ| uktaṁ hi khāraṇādinā-"visūcyalasakau vāmyau pippalīlavaṇāmbhasā|" iti| sādhyagrahaṇamiha niyamārtham, sādhyamēva na tvasādhyamapi| ddaśyatē hi nidānē'sādhyatvēnōktānāṁ māṁsagranthyādīnāṁ cikitsitē cikitsōpadēśaḥ| āmadōṣastvasādhyaḥ, asādhya ēvētyarthaḥ| kiṁ kr̥tvōllikhēt ? sōgrāpaṭufalamuṣṇaṁ vāri pītvā| ugrā-vacā| paṭu-saindhavam| falaṁ-madanafalam| tatō-vamanānantaraṁ, svēdanaṁ yōjayēt falavarti ca| kasyā vartēḥ falavartisaṁjñā ? ityapēkṣāyāmāha-malavātānulōmanīm| viṇmūtrādhōvātānāṁ pravartinī vartiḥ-falavartirityarthaḥ| svēdafalavartidravyāṇyuktāni khāraṇādinā-"śūlē tu stimitē sāmē svēdaḥ śastō muhurmuhuḥ| rūkṣōṣṇaiḥ kaṭukaiḥ pāṁśukarīṣasikatādibhiḥ||pippalyō'gāradhūmaśca madanaṁ sarṣapāstrivr̥t| hēmakṣīrī vacā kiṇvaṁ kuṣṭhaṁ dantī yavāgrajaḥ|| samūtralavaṇābhyaktā phalavartiriyaṁ hitā| saṁsvēdyālasakē śūlavibandhānāhanāśinī||" iti| yadyāmadōṣēṇāṅgāni nāmyantē-saṅkōcyantē, tadā tānyatisvinnāni kr̥tvā vastrādibhirvēṣṭayēt|
Adhikarana visūcikācikitsā (17) · Śloka 17
visūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē| tadahaścōpavāsyainaṁ viriktavadupācarēt||17||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-visūcyāṁ-pūrvōktalakṣaṇāyām, ativr̥ddhāyāṁ satyāṁ pārṣṇyōḥ-khurikayōḥ, ayaḥśalākādinā dāhaḥ praśasyatē| tadahaḥ-visūcikārambhadivasa ēva, ēnaṁ-visūcikāvantaṁ, upavāsya-laṅghayitvā, viraktavat-pēyādikramēṇōpācarēt| suśrutē (?) cōktam (saṅgrahē sū.a.11)-"succharditaviriktasya gātrāyāmē'tidāruṇē| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ|| ghr̥tatailaṁ pacēt sāmlaistacca khallīghnamuttamam|| tvakpatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlapratiṣṭhaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṁ khallivisūcikāghnaṁ tailaṁ vipakvaṁ ca tadarthakāri|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalāni vartiḥ| bastasya mūtrēṇa visūcikāghnī pralēpanasyāñjanadhūmayōgaiḥ||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- visūcyāṁ viśēṣamāha-visūcyāmiti| ativr̥ddhāyāṁ-pūrvōktēna prakārēṇa aśāntāyāṁ, visūcyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē| praśabdaḥ prakarṣārthaḥ| sarvēṣvāmadōṣēṣu pārṣṇyōrdāhaḥ śasyatē, visūcyāṁ tu prakarṣēṇa| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56/12)- "sādhyāsu pārṣṇyōrdahanaṁ praśastamagnipratāpō vamanaṁ ca tīkṣṇam||" iti| sādhyāsviti bahuvacanāt visucikālasavilambikānāṁ grahaṇam| uktaṁ ca vaṅgasēnēna-"vilambikālasakayōrvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| pārṣṇidāhaśca pippalyādibhiḥ| yadāha bhēḍaḥ-"visūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇidēśē ca dāhayēt| pippalyā vā'pyaraṇyā vā śastrēṇātāpitēna vā||" iti| nivr̥ttāmadōṣasya cikitsāmāha-tadahaścēti| yasminnahani āmadōṣō nivr̥ttaḥ, tadaharēnamupavāsya| tathā ca khāraṇādiḥ-"āmāśayaviśudhyarthamathainamupavāsayēt| jīrṇē viriktavr̥ttiḥ syādyā prōktā maṇḍapūrvikā||" iti| vamanādyupakramāntē paṭhyamānēna prakr̥taparāmarśinā tacchabdēna āmadōṣanivr̥ttidinamēva parāmarṣṭuṁ yuktam, na punarutpattidinam|
Adhikarana āmadōṣiṇaḥ śamanauṣadhaniṣēdhaḥ (18-19) · Śloka 19
ajīrṇinō bhēṣajaṁ niṣēdhati tīvrārtirapi nājīrṇī pibēcchūlaghnamauṣadham| āmasannō'nalō nālaṁ paktuṁ dōṣauṣadhāśanam||18|| nihanyādapi caitēṣāṁ vibhramaḥ sahasā''turam| |19|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ajīrṇī-ajīrṇavān, tīvraśūlō'pi san śūlaharamauṣadhaṁ na pibēt| vamanakaramuṣṇōdakaṁ ca prāgupadiṣṭamēva pibēdityarthaḥ| śūlaghnamityupalakṣaṇārtham| chardyatīsāraghnamapi visūcikāyāṁ na pibēt| yata āmēna sannō-mandībhūtō'gnirdōṣauṣadhāśanaṁ paktuṁ na samarthaḥ| ētēṣāṁ ca-dōṣauśadhāśanānāṁ, trayāṇāṁ sambandhī yō vibhramō-vyāpattiḥ, sahasā-kālamanapēkṣyaiva, āturaṁ hanyāt| na kēvalamidaṁ guṇāya sampadyatē, pratyuta dōṣaṁ karōtīti sūcanārthamapi cēti kr̥tam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āmadōṣiṇaḥ śamanauṣadhaṁ niṣēdhati-tīvrārtiriti| apiṣabda ubhayatra sambadhyatē| tīvrārtirāpi-kiṁpunarmandārtiranartirvā| śūlandhamapi-kiṁpunapācanādikam| kutaḥ ? yata āmēnānnēna sannō-mandībhūtō, agnirdōṣādīni paktuṁnālaṁ-na samarthaḥ| dōṣaḥ- āmānnakṣōbhitaḥ kaphādiḥ| auṣadhaṁtannivr̥tyarthaṁ prayuktaṁ pācanādi| aśanaṁ-taddhētubhūtamāmānnam| nakēvalamauṣadhādarthānavāptiḥ, api tu anarthāvāptirarapītyāha-nihanyāditi| ētēṣāṁ-dōṣādīnām,vyapattiḥ-pākābhāvajanitasaṅkṣōbhaḥ, āturaṁ sahasā hanyāt| api cēti pratyutārthē, rōgaśamanārthamauṣadhaṁ rōgaṁ na śamayati pratyuta vardhayatītyarthaḥ|
Adhikarana āmadōṣiṇō'vasthāviśēṣē auṣadham (19-20) · Śloka 20
kadā auṣadhaṁ yuñjīta ? ityāha- | jīrṇāśanē tu bhaiṣajyaṁ yuñjyāt stabdhagurūdarē||19|| dōṣaśēṣasya pākārthamagnēḥ sandhukṣaṇāya ca| |20|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīrṇamaśanaṁ yasya tasminnauṣadhaṁ yuñjyādvaidyaḥ| kīdr̥śi ? stabdhaṁ-acalaṁ, gurūdaraṁ-kōṣṭhō, yasya tasmin| kimarthamauṣadhaṁ yuñjyāt ? ityāha-dōṣētyādi| gatārtham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- avasthāviśēṣē auṣadhamāha-jīrṇāśana iti| āmadōṣiṇō yadā jīrṇamannaṁ tadā dīpanapācanamauṣadhaṁ dēyam| saṅgrahē tu (sū. a. 11)- "sadyaḥ samyagviśudvaśasya śāgyanti tadupadravāḥ| śūlē nirannakōṣṭhō'dbhiḥ kōṣṇābhiścūrṇitāḥ pibat|| hiṅguprativiṣāvyōṣasōvarcalavabhayāḥ| athavā piṇṇa līmūlatrivr̥tādārusaindhavam|| śuṇṭhīsnukkṣīralavaṇapippa līmaricāni ca| pāṭhāmlavētasakṣārayavānīryōkarāṇi ca|| dviruttaraṁ hiṅguvacāgnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamōdam| śūlōdarānāhavisūcikārśōhr̥drōgagulmōrdhvasamīraṇāghnam|| mustājamōdapūtīkavacāśuṇṭyagnidhānyakaiḥ| savālakadī bilvaiḥ kvāthaṁ tr̥ṭśūlavān pibēt|| rāsnākaṭaphalaṣaḍgranthābr̥hatpīdvayajōṅgakaiḥ| guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghrabakhāmbudaiḥ|| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā lēpōdvartanadhūpanam| sarugānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralēpayēt|| dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ| yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ kōṣṭhārtijitparam|| yōjayētsaindhavāntaiśca vāta viṇmūtrasaṅgrahē| dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkara citrakaiḥ|| saśuktasaindhavaistailaṁ pakvamabhyañjanē hitam| succharditaviriktasya gātrāyāmē sudāruṇē|| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghr̥tatailaṁ pacētsāmlairatacca khallīghnamuttamam|| tvakyatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṁ khallivisūcikāghnaṁ tailaṁ vipakvaṁ ca tadarthakāri|| yaḥ śyāvadantauṣṭhanakhō'lpasaṁjñaḥ chardyarditō'ntargatatāmranētraḥ| kṣāmasvaraḥstrastasamastasandhiryāyānnarō'sau punarāgamāya|| vyōṣāṁ kara ñjasya phalaṁ haridrāṁ mūlaṁ samāvāpya ca mātuluṅgayāḥ| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ kr̥tāstā hanyurvisūcīṁ nayanāñjanēna|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgafalāni vartiḥ| bastasyamūtrēṇavisūcikāghnī pralēpadhūmāñjananasyayōgaiḥ|| yāmaiścatubhirdvābhyaṁ ca bhōjyabhaiṣajyayōḥ samē| pākō'gnau yuktayōrdrāk tu tīkṣṇē, mandē punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṁ tasmānmandāgnēravacārayēt| pūrvāhṇē bhōjanaṁ sātmyaṁ laghu dīpanabr̥ṁhaṇam|| prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| ajīrṇē sāyamāśē tu prātarāśō hi duṣyati|| divā prabudhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē strōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācya cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ|| aklitrēṣvannamāsiktamanyattēṣu na duṣyati| avidagdhēṣviva payaḥsvanyat sammiśritaṁ payaḥ|| rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| yānti kōṣṭhē pariklēdaṁ saṁvr̥tē dēhadhātavaḥ|| klinnēṣvanyadapakṣēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payaḥsvanyat payastaptēṣvivārpitam|| naiśē tasmādajīrṇē'nnē nānyadbhuñjīta bhōjanam| udgāraśuddhirutsāhō vēgōtsargō yathōcitaḥ|| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya lakṣaṇam| prāyaḥ prajñāparādhēna rōgagrāmaḥ prajāyatē|| nr̥ṇāmaśanalubdhānāṁ viśēṣēṇa visūcikā|| dōṣōpanaddhaṁ yadi līnamāmaṁ pittōlbaṇasyāvr̥ṇuyānna vahvim| jāyēta duṣṭā tu tatō bubhukṣā sā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti|
Adhikarana āmadōṣasāmānyacikitsā (20-21) · Śloka 21
kīdr̥śamauṣadhaṁ yōjyamityāha | śāntirāmavikārāṇāṁ bhavati tvapatarpaṇāt||20|| trividhaṁ trividhē dōṣē tatsamīkṣya prayōjayēt| |21|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-turavadhāraṇē| yasmādatarpaṇādēvāmajānāṁ vikārāṇāṁ-ālasyajāḍyāgnimāndyādīnām, śāntiḥ-upaśamō, bhavati| tasmādatarpaṇaṁ yōjayēt| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 14|10)-"mēhāmadōṣātisnigdha" ityārabhya yāvat "laṅghayēnnityam" iti| tasmādatarpaṇaṁ samīkṣya-dēśakālāgnyādīn paryālōcya, triprakāraṁ triprakārē dōṣē vaidyaḥ prayōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uktānuktāmadōṣasaṅgrahārthaṁ sāmānyacikitsāmāha-śāntiriti| āmavikārāṇāṁ-sarvēṣāmajīrṇānnajānāṁ vyādhīnām| apatarpaṇāt-laṅghanāt| apatarpaṇaṁ vibhajati-trividhamiti| samīkṣya-balādikaṁ samyagjñātvā|
Adhikarana alpamadhyaprabhūtadōṣacikitsā (21-22) · Śloka 22
sampratyētadēva yathāyōgyamāha- | tatrālpē laṅghanaṁ pathyaṁ, madhyē laṅhghanapācanam||21|| prabhūtē śōdhanaṁ, taddhi mūlādunmūlayēnmalān| |22|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu triṣu madhyē, alpē dōṣē, laṅghanaṁ-upavāsākhyaṁ, pathyam| tēna hyanalānilavr̥dhdyā'lpō dōṣaḥ śīghraṁ saṁśōṣya jīyatē| madhyē dōṣē laṅghanaṁ pācanaṁ ca pathyam| agniḥ pacati, tasya pacatō yē vibandhahētavaḥ, tānniṣidhya pāṭavaṁ pakturādadhataḥ pacēti prayuṅkta iva tat pācayatīti pācanamucyatē| hētumaṇṇijantātpacērbāhulakātkartari lyuṭ| yadupayuktamannapānauṣadhamapakvānāṁ sāmānāṁ dhātūnāṁ pācanē samarthaṁ tat pācanamityarthaḥ| prabhūtē śōdhanaṁ pathyam| śōdhanaṁ tu kāyādbahirdōṣānīrayati| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 14|5)-"yadīrayēdbahirdōṣān pañcadhā śōdhanaṁ tu tat|" ityādi| kutaḥ prabhūta āmadōṣē śōdhanaṁ hitam ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-śōdhanam, mūlānmalānnāśayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū.a. 11)-bahudōṣāṇāṁ punardōṣāvasēcanamēva kāryam| na hyasrāvitē palvalōdakaughē śālyādipuṣṭirbhavati|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vibhāgaṁ spaṣṭīkarōti-tatrēti| laṅghanamatrōpavāsaḥ| laṅghanapācanaṁ-upavāsayuktaṁ pācanauṣadhapānam| prabhūtē-bahutarē| śōdhanaṁ-vamanādi| hi-yasmāt, tat-śōdhanam, malānmūlādunmūlayēt-samūlānucchindyāt| malabalamūlaṁ ca vikārē prabhūtvam|
Adhikarana ēvamanyavyādhicikitsā,hētuvyādhiviparyayacikitsā (22-23) · Śloka 23
| ēvamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22|| cikitsēdanubandhē tu sati hētuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṁ vaidyō yuñjyādvyādhiviparyayam||23||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathā santarpaṇōttha āmadōṣō nidānaviparyayāccikitsyatē, ēvamanyānapi jvarādīn vikārān svanidānaviparyayāccikitsēt| santarpaṇōtthō'patarpaṇēna, śītōttha uṣṇēna, ityādi| yadi tvēvamupakramyamāṇō vyādhiranubadhyēta-tēnōpaśamaṁ na gacchēt, tatō hētuviparyayaṁ tyaktvā vyādhiviparyayaṁ yuñjyāt| kimbhūtam ? yathāyathaṁ,-yadyasya jvarādivyādhērbhaiṣajyaṁ vakṣyamāṇaṁ tatprayuñjītētyarthaḥ| yathā, (saṅgrahē sū.a. 12)-"mustāparpaṭakaṁ jvarē, rajanī yavānnaṁ pramēhē" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tulyanyāprasaṅgādanyēṣāmapi vyādhīnāṁ cikitsāmāha-ēvamiti| ēvaṁ-āmavikāravat| anyān-jvarādīn| yathā, āmavikārāḥ santarpaṇōtthāstadviparītēnāpatarpaṇēna cikitsyantē, tathā, anyē'pi vikārāḥ svanidānaviparyayāccikitsyāḥ| āmavikārāṇāmanyēṣāṁ ca svanidānaviparyānupaśamē cikitsāmāha-anubandhē tviti| yadi hētuviparyayē kriyamāṇē'pyanubandhō-anuvartanaṁ vyādhēḥ, tadā hētuviparyayaṁ tyāktvā bhiṣak vyādhiviparyayaṁ bhaiṣajyaṁ yathāyathaṁ yuñjyāt| hētuviparītādisvarūpamuktaṁ saṅgrahē (sū.12 " tatra hētuviparītaṁ" ityārabhya yāvat "viparītamarthaṁ karōti" iti|)|
Adhikarana tadarthakārī cikitsā,pakvadōṣāṇāṁ cikitsā (24) · Śloka 24
na ca hētuvyādhiviparyayayōrēva cikitsāyāmupayōga iti darśayannāha tadarthakāri vā, pakvē dōṣē tviddhē ca pāvakē| hitamabhyañjanasnēhapānabastyādi yuktitaḥ||24||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tat-nidānavyādhiviparyayasādhyaṁ, arthaṁ-rōgōpaśamalakṣaṇaṁ, kartuṁ śīlaṁ yasya tat-tadarthakāri| tadvā yuñjyāt| yathā (saṅgrahē sū.a. 12)-"madātyayē madyapānam, atisārē virēcanam" iti| vāśabdaḥ samuccayārthaḥ| iti trividhamauṣadhaṁ nirdiśyā''macikitsāmēvānusarannāha-pakva iti| pakvē dōṣē-nirāmē, dīptē pāvakē ca| nirāmatvē dīptāgnitvē ca samucitamēva hitamabhyaṅgādikam| yuktitō-mātrayā, yathā'gnisādādi na bhavatīti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pakvadōṣāṇāmāmavikārāṇāṁ cikitsāmāha-pakvēdōṣē iti| uktēnōpakramēṇa pakvē dōṣē dītpē cāgnau satyāmadōṣiṇāmabhyañjanādi hitam| ādiśabdādrasāyanavājīkaraṇādi|
Adhikarana āmājīrṇalakṣaṇam (25) · Śloka 25
ajīrṇaṁ lakṣayitumāha ajīrṇaṁ ca kaphādāmaṁ tatra śōphō'kṣigaṇḍayōḥ| sadyōbhukta ivōdgāraḥ prasēkōtklēśagauravam||25||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agnipratipakṣatvēna kaphasyājīrṇakaraṇaprādhānyādagrē nirdēśaḥ| kaphātsakāśādajīrṇamāmasaṁjñakaṁ bhavati| tatra-āmākhyē'jīrṇē, akṣikūpayōrgaṇḍyōśca śōphō bhavati| sadyōbhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| prasēkaḥ-prasaktaṁ niṣṭhīvanam| utklēśō-dōṣāṇāṁ sthānāccalanam| gauravaṁ-gātrāṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mahāntamāmadōṣamuktvā kṣudramāha| tatra kafajamāha-ajīrṇamiti| āmaṁ-āmasaṁjñam| tatra-āmē,akṣṇi gaṇḍē ca śōphaḥ| jātyapēkṣamēkavacanam| sadyōbhukta ivōdgāraḥ-cirabhuktasyāpi sadyōbhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| utklēśō-vamanōnmukhatvamiva|
Adhikarana viṣṭabdhājīrṇalakṣaṇam (26) · Śloka 26
viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakr̥t| |26|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anilādviṣṭabdhaṁ nāmājīrṇaṁ bhavati| tacca śūlādikr̥t|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anilajamāha-viṣṭabdhamiti| viṣṭhabdhaṁ-viṣṭabdhasaṁjñam| sādaḥ-kāryākṣamatvam|
Adhikarana vidagdhājīrṇalakṣaṇam (26) · Śloka 26
| pittādvidagdhaṁ tr̥ṇmōhabhramāmlōdgāradāhavat||26||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittādvidagdhaṁ nāmājīrṇamutpadyatē| tacca tr̥ḍādiyuktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittajamāha-pittādvidagdhamiti| vidargdhaṁvidagdhākhyām|
Adhikarana āmājīrṇādīnāṁ cikitsā (27) · Śloka 27
trividhasyaivāsya cikitsāmāha laṅghanaṁ kāryamāmē tu, viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śam| vidagdhē vamanaṁ, yadvā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavēt||27||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-turavadhāraṇē| āmākhyē'jīrṇē laṅghanamēva kāryam, na vamanavirēcanādi| viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śaṁ kāryam| bhr̥śaśabdēnaitat dyōtayati,-pūrvatrāpi svēdanaṁ kāryamatra tvatyarthamiti| vidagdhē-vidagdhanāmnyajīrṇē, vamanaṁ kāryam| yadvā laṅghanasvēdanavamanānāṁ yathāvasthaṁ-yathādōṣōdrēkaṁ, hitaṁ bhavēttadēva kāryam| āmājīrṇē'pi svēdanavamanē, vidagdhē'pi laṅghanasvēdanē, iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- āmādīnāṁ cikitsāsāha-laṅghanamityādi bhr̥śamiti triṣvapi yōjyam| laṅghanādivibhāgastvatiśayārthaḥ yadāha khāraṇādiḥ-viṣṭabdhē svēdanaṁ vartyō lavaṇōṣṇāmbu śasyatē| vidagdhē vamanaṁ śastamupavāsō virēcanam||" iti| yadvā-athavā| yathāvasthaṁ hitaṁ-yasyājīrṇasya yasyāmavasthāyāṁ yaddhitaṁ, tasya tasyāmavasthāyāṁ taṣkāryamityarthaḥ| vibhāganiyamastu bāhulyābhiprāyēṇa|
Adhikarana vilambikālakṣaṇaṁ cikitsā ca (28) · Śloka 28
garīyasō bhavēllīnādāmādēva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-garīyasaḥ-prabhūtāt, ājīrṇādēva vilambikā syāt| kīdr̥śāt ? līnāt-atyarthaṁ srōtaḥsu śliṣṭatvāt| līnāditi līṅ ślēṣaṇa ityasya ktapratyayē svādaya ōdita ityōditaścēti niṣṭhānatvam| sā ca ślēṣmavāyubhyāmanubaddhā-yuktā bhavati| āmaṁ nāma yadajīrṇaṁ tatsadr̥śalakṣaṇā| yathā-"śōphō'kṣigaṇḍayōḥ| adyō bhukta ivōdgāraḥ prasēkōtklēśagauravam||" iti| tēna-āmēna, samaṁ-tulyaṁ, sādhanaṁ-cikitsā, yasyāḥ saivam| "laṅghanaṁ kāryamāmē" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vilāmbikālakṣaṇamāha-garīyasa iti| bilambikānāmājīrṇaṁ bhavēt| kasmāt ? līnādāmādēva,-āmaśabda āmādyajīrṇasāmānyavacanaḥ, tayōtpannasya niḥśēṣamanivartanāllīnatvam| ēvaṁ punaḥ punarlīnatvādgarīyastvam| punaḥ punarutpādō duṣṭabubhukṣāyāṁ bhōjanāt| sā tūktā saṅgrahē (sū. a.11)-"dōṣōpanaddhaṁ" ityādi (ślō 19 ṭī)| ēvakārēṇaivaṁ dyōtayati,-visūcyalasakāvapyajīrṇādbhavataḥ, kintu tāvanyatō'pi sadyō'timātrabhōjanādēḥ| vilambikā tvajīrṇadēvēti| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56|3)- "ajīrṇamāmaṁ viṣṭabdhaṁ vidagdhaṁ ca yadīritam| visūcyalasakau tasmādbhavēccāpi vilambikā||" iti| sā ca kaphavātānubaddhā|tadanubandhēna dīrghakālavilambanāt vilambikētyucyatē| garīyasvāt patanayōgyamapyāmaṁ kaphavātānubaddhatvānnōrdhvaṁ nāpyadhaḥ patati, līnamēva ciramavatiṣṭhatē ityarthaḥ| tathā ca suśrutaḥ (u.a. 56/9)- "duṣṭaṁ hi bhuktaṁ kaphamārutābhyāṁ pravartatē nōrdhvamadhaśca yasya| vilambikāṁ tāṁ ca vivirjanīyāmācakṣatē śāstravidaḥ purāṇāḥ||" iti| kaphavātānubaddhatvādēvamitarēṣvapi pittārabdhatvaṁ vidagdhatvaṁ ca lakṣyatē| anyēna hyārabdhāmanyēnānubadhyatē| pittaṁ ca vidagdhādēva pravartatē| tathā ca bhēḍaḥ (ci. a. 11)- "yadā bhuktaṁ vidagdhaṁ ca nōrdhvaṁ nādhaḥ pravartatē|| tāṁ vilambīṁ vigarhanti viṣakalpāṁ visūcikām||" iti| viṣamalpāmiti pittōlbaṇatvaṁ dyōtyatē| visūkāmiti visūcikāviśēṣyatvēna sānnipātikatvam| āmaliṅgā-ajīrṇatulyalakṣaṇā, viśēṣānupādānāt trayāṇāmapyāmādīnāṁ liṅairyuktā| tathā ca khāraṇādiḥ-"ētānyuktāni liṅgāni tvāmājīrṇē vinirdiśēt|" iti| ētāni-ajīrṇatrayasambandhīni| āmāt-ajīrṇādannāt jātamajīrṇaṁ-āmājīrṇam,vilambikā, na tu kaphajamāmam| "yathākramēṇa vātādi sannipātārmakaṁ vadēt|" iti tēnaiva sānnipātikasyōktatvāt| tatsamasādhanā,-tēṣāṁtrayāṇāmajīrṇānāṁ, samaṁ-sādhāraṇaṁ, sādhanaṁ-cikitsitaṁ, yasyāḥ sā tathā| tathā ca khāraṇādiḥ-"āmē tvāmapraśamanaṁ vimānē dvividhaṁ matam|" iti| vimānē-vimānasthānē, dvividhaṁ-visūcyalasakabhēdēna| vaṅgasēnō'pi-"vilambikālasakayōrvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| yuttu suśrutēnavivarjanīyatvamuktaṁ tatpratyākhyāyōpacaraṇīyatvaṁ (tvāt) na tvanupakramatvāt| ata ēva "vilambikāṁ tāṁ bhr̥śaduścikitsyām" iti mādhavakaraḥ (mā. ni. agnimāndyādauślō.21) paṭhati| iyaṁ ca vilambikā carakācāryēṇānnaviṣasaṁjñayōktā (ci.a.14/39)- "abhōjanādajīrṇātibhōjnādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasaṁduṣṭabhōjanāt| virēkavamanasnēhavibhramāvdyādhikarṣaṇāt| dēśakālartuvaiṣamyādvēgānāṁ ca vidhāraṇāt|| duṣyatyagniḥ sa duṣṭō'nnaṁ na tat pacati ladhvati| apacyamānaṁ śuktatvaṁ yātyannaṁ viṣatāṁ ca tat|| tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṁ klamaḥ| śirōrukśōphamūrcchāśca bhramaḥ pr̥ṣṭhakaṭigrahaḥ|| jr̥mbhā'ṅgamardastr̥ṣṇā ca jvaraḥ cchardiḥ pravāhaṇam| arōcakāvipākau ca ghōramannaviṣaṁ ca tat|| pittēna saha saṁsr̥ṣṭaṁ dāhatr̥ṣṇāmukhāmayān| janayatyamlapittaṁ ca pittajāṁścāparān gadān|| yakṣmapīnasamēhādīn kafajān kafasaṅgatam| karōti vātasaṁsr̥ṣṭaṁ vātajāṁścamayān bahūn|| mūtrarōgāṁśca mūtrasthaṁ kukṣirōgān śakr̥dgatam| rasādibhiśca saṁsr̥ṣṭaṁ kuryādrōgān rasādijān|" iti| yattūktaṁ jaijjaṭēna 'iyaṁ vilambikā tantrāntarē daṇḍakālasakasaṁjñayōktā' iti| tadasat| bhēḍādivacanaparyālōcanayā vilamikāyā vidagdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyālasakabhēdatvēna viṣṭabdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyāla sakabhēdatvēna viṣṭabdhamūlatvāt| āmādyajīrṇalakṣaṇādhīnalakṣaṇatvādvilambikāyā ihābhidhānam|
Adhikarana rasaśēṣalakṣaṇaṁ cikitsā ca ajīrṇinō divāsvaprabhōjanē cikitsā (29-30) · Śloka 30
jīrṇē'pyāhārē kadācidāhārasārō rasō'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha aśraddhā hr̥dvyathā śuddhē'pyudgārē rasaśēṣataḥ| śayīta kiñcidēvātra sarvaścānāśitō divā||29|| svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣō'dyānmitaṁ laghu| |30|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasaśēṣē aśraddhā-annānabhilāṣaḥ| hr̥dvyathā-hr̥dayaśūlaṁ gauravaṁ ca| śuddhē'pyudgārē-annasambandhini| tēnājīrṇādarthāntarabhūta ēvāyaṁ rasaśēṣaḥ| ataśca rasasya rudhirādihētōrasamyakparipāka ityarthaḥ| taccikitsamāha-śayītētyādi| atra-rasaśēṣē, kiñcidēva-stōkamātramēva svapyāt, nājīrṇa iva prabhūtam| sarvaścājīrṇī, anāśitō divā śayīta, ālāghavāt| yadā cōtpannakṣut syāttadā stōkaṁ laghu cādyāt| āśaḥ kr̥tō yēna saḥ-āśitaḥ| na āśitō-anāśitaḥ, abhuktavānityarthaḥ| nanu, "ajīrṇyabhihatōnmattān" ityanēnaiva vākyēnājīrṇināṁ divāsvapnō'nujñāta ēva| tatkiṁ punaruktēna ? brūmaḥ| viśēṣārthaṁ vākyamidam-"abhuktō divā svapyādajīrṇī" iti| tatra tu sāmānyam, aśitānāśitacintā na kr̥tēti yuktā punarihōktiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rasaśēṣaṁ lakṣayati-aśraddhēti| aśraddhā-bhōjanānabhilāṣaḥ| nanu, ētadāmādiṣvapyasti,ta āh-śuddhē'pyudgārē iti| tēṣu punarduṣṭa udgāraḥ| rasasya śēṣō-rasaśēṣaḥ| rasaśabdēna rasahētubhūtāhārarāśirlakṣyatē| na hi rasadhātōrapakvasyājīrṇatvam| sa hyapakva ēva rasaśabdēnōcyatē, pakvasturudhiraśabdhēna| dr̥ṣṭatvādajīrṇatvamiti cēt na, tasyāmatvāt| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 13/24)- "ūṣmaṇō'lpabalatvēna dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṁ rasāmāmaṁ pracakṣatē|" iti| rasēśēṣasyōṣadhamāha-śayītēti| kiñcidēva-muhūrtamēva| nanu,muhūrtamanumānataḥ siddhāmēva| maivam| ajīrṇināmadhikaṁ divāsvapnaṁ vidhāsyati| svapnavidhiścayaṁ pradhānyāt| uṣṇāmbupānādyapi kāryam| yadāha khāraṇādiḥ-"rasaśēṣē hitaḥ svapnō gharmāmbu laghubōjanam|" iti| ajīrṇinō divāsvapnaṁ vidhattē-sarvaścēti| anāśitō-abhuktavān| sarvagrahaṇaṁ prakr̥tavisūcikādyajīrṇasaṅgrahārtham| "muktvā tu bhāṣya" ityādinā prāptē divāsvapnē punarvidhānaṁ yathēṣṭasvapanārtham| ajīrṇinō bhōjanaṁ vidhattē-sañjātabubhukṣa iti| sañjātabubhukṣō-abhyudīrṇānnābhilāṣaḥ| mitagrahaṇaṁ laghūnāmapi gurūktārdhasauhityaprāptyartham|
Adhikarana ajīrṇasāmānyalakṣaṇām (30-31) · Śloka 31
sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṁ sāmānyēna brūtē- | vibandhō'tipravr̥ttirvā glānirmārutamūḍhatā||30|| ajīrṇaliṅgaṁ sāmānyaṁ viṣṭambhō gauravaṁ bhramaḥ| |31|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vibandhō-mūtrapurīṣayōrapravr̥ttilakṣaṇaḥ| atipravr̥ttiḥ-tayōrēva| glāniḥ-śarīrasya mlānatā| mārutamūḍhatā-vātasya pratilōmatā| viṣṭambhaḥ-kukṣērādhmānam| gauravaṁ-gurugātratvam| bhramō-mōhaḥ| ētatsāmānyamajīrṇalakṣaṇam| uktaṁ ca-"sīdatyaṅgaṁ bhramō mōhaḥ kōṣṭhē muhyati mārutaḥ| sarvēṣāmapyajīrṇānāmavisaṁvādi lakṣaṇm||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-uktānuktājīrṇaviśēṣasaṅgrahārthaṁmajīrṇasāmānyalakṣaṇamāha-vibandha iti| vibandhō-mālānāmapravr̥ttiḥ| mārutamūḍhatā-vāyōrvimārgagatiḥ| viṣṭambō-viśēṣēṇa stambhōgātrāṇām|
Adhikarana ajīrṇasyānyakāraṇāni (31-33) · Śloka 33
sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- | na cātimātramēvānnamāmadōṣāya kēvalam||31|| dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṁ cānnaṁ na jīryati||32|| upataptēna bhuktaṁ ca śōkakrōdhakṣudādibhiḥ| |33|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atimātramēva bhuktamannaṁ na kēvalamāmadōṣāya, kiṁ tarhi ? dviṣṭādi cānnaṁ na jīryati| dviṣṭaṁ-apriyam| viṣṭambhi-kukṣyādhmānakāri| himaṁ-atiśītam| aśuci-ucchiṣṭaṁ kēśādidūṣitaṁ ca, ētaccācintyaprabhāvatvādāmadōṣahētuḥ| vidāhi-prāguktam| śuṣkaṁ-adravaprāyam| atyambuplutaṁ-atijalēna plāvitam| caḥ samuccayē| na kēvalaṁ dviṣṭādyannaṁ bhuktaṁ na jīryati, yāvat śōkādibhiścōpataptēna bhuktaṁ na jīryati| śōkaḥ-iṣṭavipattyādinā manōdausthyam| krōdhō-rōṣaḥ| kṣut-bubhukṣā| ādiśabdēna lōbhabhayādiparigrahaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ajīrṇāśanaṁ lakṣayati- na cēti| na kēvalamatimātramēvānnamāmadōṣaya| kiṁ tarhi? dviṣṭādikamapyannaṁ na jīryati,-āmadōṣāya bhavati| dviṣṭaṁ-apriyam| viṣṭambhivātāvarōdhakāri| dagdhaṁ-atipakvam| āmaṁ-apavkam| aśuci-malinam| śuṣkaṁ-nīrasam| ayambuplutaṁ-atyambupānāt| śōkadibhirupataptēna bhuktam| kṣut-bubhukṣā,tadupataptatvaṁ-kālātikramāt| ādiśabdādudvēgādayaḥ|
Adhikarana samaśanalakṣaṇam adhyaśanalakṣaṇam viṣamāśanalakṣaṇam samaśanādīnāṁ dōṣaḥ (33-35) · Śloka 35
sampratyaparamapyannamāmakṣōbhakaramāha- | miśraṁ pathyamapathyaṁ ca bhuktaṁ samaśanaṁ matam||33|| vidyādadhyaśanaṁ bhūyō bhuktasyōpari bhōjanam| akālē bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam||34|| trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā ghōrān vyādhīnsr̥janti vā| |35|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pathyaṁ-śālyādi| apathyaṁ-yavakādi| tanmiśraṁ-ēkīkr̥tya, bhuktaṁ samaśanaṁ matam, asminvaidyakatantrē| vidyādityādi| bhuktasya-abhyavahr̥tasyōpari yadanyadbhōjanaṁ tadadhyaśanaṁ jānīyāt| nanu, ēvaṁ prātarāśē kr̥tē yaḥ sāyamāśaḥ, tasyādhyaśanatvaṁ prasajyēt| adhyaśanaṁ ca vivarjyamēva| yatō'nantaramēva paṭhiṣyati-"trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā" ityādi| vaidyakatantrēṣu ca narāṇāṁ dvirāhāra upadiṣṭaḥ| bhagavān vyāsō'pyavōcat-"sāyaṁprātarmanuṣyāṇāṁ bhōjanaṁ vidhinirmitam|" iti| tasmādadhyaśanasyaivaṁ tadasamīcīnaṁ lakṣaṇam| atra sañcakṣmahē| prāgbhuktasyōpari samanantarēmēva vahnāvavibhaktē yadaśanaṁ tadēvādhyaśanam, nānyat| ata ēva suśrutō brūtē (sū.a. 46|491)-"prāgbhuktē tvavibhaktē'gnau dvirannaṁ na samācarēt|" iti| tasmāt prātarāśē kr̥tē satyagnau vibhaktē yaḥ sāyamāśaḥ sa na parihāryaḥ, api tu kārya ēva, guṇāvahatvāt| ētadēva pratipādayituṁ saṅgrahē'dhyagīṣṭa (sū.a. 11)-"prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| ajīrṇē sāyamāśē tu prātarāśō hi duṣyati|| divā prabōdhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē srōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ|| aklinnēṣvannamāsaktamanyattēṣu na duṣyati| avidagdhēṣviva payaḥsvanyatsammiśritaṁ payaḥ|| rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| pariklēdaṁ yānti kōṣṭhē saṁvr̥tē dēhadhātavaḥ|| klinnēṣvanyadapakvēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payaḥsvanyat payastaptēṣvivārpitam|| naiśē tasmādajīrṇē'nnē nānyadbhuñjīta bhōjanam|" iti| adhiśabdō'trōpariśabdārthaḥ| yathā-'prāsādamadhirōhati|' iti| akālē bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tvaśanaṁ viṣamāśanasaṁjñaṁ vidyāt| kaḥ punarakālō bhōjanasya ? iti cēt, brūmaḥ| "prasr̥ṣṭē viṇmūtrē" (ślō. 55) ityādinā''hārakālaṁ vakṣyati| tadvaiparītyēnākālō vēdyaḥ| trīṇyapyētāni-samaśanādhyaśanaviṣamāśanāni, mr̥tyuṁ vā sr̥janti-janayanti, ghōrān vyādhīn-gulmādīn vā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- samaśanaṁ lakṣayati-miśramiti| pathyaṁ-śālyādi, apathyaṁ-yavakādi, taddvayaṁ miśrīkr̥tya bhuktaṁ-samaśanākhyam| yattu kēvalamapathyaṁ tadviruddhākhyam| adhyaśanaṁ lakṣayati-vidyāditi| bhuktasyōpari punarbhōjanaṁ-adhyaśanākhyam| bhuktasya-prāgabhyavahratasyānnasya pākābhāvādāmāśaya ēva sthitasya, upari-ūrdhvamanyadannamādhīyatē yattat-bhuktasyōpari bhōjanam, pūrvānnaśēṣē bhuktamityarthaḥ| tathā ca carakaḥ (ci.a. 14/233)- "pūrvānnaśēṣē tu punarbhuktamadhyaśanaṁ matam|" iti| suśrutō'pi (sū.a. 46/508)- "ajīrṇē bhujyatē yattu tadadhyaśanamucyatē|" iti| katham? bhūyō-bāhulyēna| anēna kvacidannaśēṣē bhuktamapi nādhyaśanam| yathā (saṅgrahē sū.a. 11)- "prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō naduṣyati|" iti| tathā, atyagnau (hr̥dayē ci. a. 10/84)- "muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpakalpayēt|" iti| nanu, ētadaprātpakālāśanatvādviṣamāśanādabhinnam| maivam| jīrṇē pūrvānnē yadaprāptakālaṁ tadviśamāśanam, adhyaśanaṁ tajīrṇē iti bhēdaḥ| nanu,"prasr̥ṣṭē viṇmūtrē" (ślō 55) ityādinā jīrṇānnatvasyaiva kālatvaṁ vakṣayati| tatkathamaprātpakālatvam ? maivam| yō hi yadā pratyahaṁ bhuṅktē sa tasya bhōjanakālaḥ| prasr̥ṣṭaviṇmūtravādikaṁ tu tasyaiva viśēṣaṇam| tadviśiṣṭasyaiva tasya kālatvārtham| tasmāt prasr̥ṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭē svakālē bhōjanaṁ-kālabhōjanam| prāptē'pi pūrvānnasyājīrṇatvādanutpannēṣu prasr̥ṣṭaviṇmūtratvādiṣu bhōjanaṁ-adhyaśanam| pūrvānnasya jīrṇatvādutpannēṣvapi tēṣvaprātpē svakālē bhōjanaṁ-viṣamāśanam| avaśyaṁ caitadabhyupagantavyam| anyathā hi (hr̥. sū. a. 16/18)- "hyastanē jīrṇa ēvānnē snēhō'cchaḥ śuddhayē bahuḥ| śamanaḥkṣudvatō'nannō madhyamātraśca śasyatē||" iti kālabhēdō na syāt| viṣamāśanaṁ lakṣayati-akāla iti| akālē bhuktaṁ viṣamāśanam| taddvividham,-aprātpakālamatītakālaṁ ca| amātrāśanamapyakālē bhuktaṁ viṣamāśanamēvētyāha-bahu cālpaṁ vēti| tasmāt kālē yadamātrayā bhujyatē tadamātrāśanam| yaccākālē mātrayā amātrayā vā tadviṣamāśanam| samaśanādīnāṁ dōṣamāha-trīṇīti| ētāni-samaśana-viṣamāśanādhyaśanāni, aniyatāyuṣāṁ mr̥tyuṁ, niyatāyuṣāṁ ghōrān vyādhīn sr̥janti|
Adhikarana bhōjanasya samyagyōgaprakāraḥ (35-38) · Śloka 38
| kālē sātmyaṁ śuci hitaṁ snigdhōṣṇaṁ laghu tanmanāḥ||35|| ṣaḍrasaṁ madhuraprāyaṁ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktasthō dhautapādakarānanaḥ||36|| tarpayitvā pitr̥̄n dēvānatithīn bālakān gurūn| pratyavēkṣya tiraścō'pi pratipannaparigrahān||37|| samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhr̥tam||38||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kālē-vakṣyamāṇē| tanmanāḥ-bhōjanagatacittaḥ| kṣudvān-bubhukṣitaḥ| viviktasthaḥ-ēkāntasthitaḥ| tathā, prakṣālitacaraṇhastamukhaḥ| anindan-bhōjanamagarhamāṇaḥ| abruvan-abhāṣamāṇaḥ| iṣṭaṁ-manōrucitaṁ bhōjanam| tathā, dravaṁ-dravaprāyam| iṣṭaiḥ-priyaiḥ, sahāśnīyāt| 'kṣudvān' ityatra praśaṁsāyāṁ matup, utpannapraśastabubhukṣaḥ| tēna kiñcidapi yadā duṣṭabubhukṣā syāttadā nādyādityarthaḥ| duṣṭabubhukṣāyā lakṣaṇam (saṅgrahē sū.a. 11)- "dōṣōpanaddhaṁ yadi līnamannaṁ pittōddhatasyāvr̥ṇuyānna vahnim| jāyēta duṣṭā tu tadā bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti| kimbhūtaṁ bhōjanam ? sātmyam| tacca sātmyaṁ dvidhā,-ēkaṁ svalpakālābhyastaṁ sukhāvaham, anyacca janmanaḥ prabhuti sahātmanābhyastaṁ sukhāvahaṁ ca| ētadēvaikaṁ sātmyamucyatē| tathā, śuci-anucchiṣṭaṁ kēśādyanupahataṁ ca| hitaṁ-pathyam| snigdhaṁ ca taduṣṇaṁ ca-snigdhōṣṇam| tathā, laghu-laghuprāyam. na tu laghvēva| ata ēvēdamupapannam "ṣaḍrasaṁ madhuraprāyam" iti| madhurarasō hi guruḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥.sū.a. 10|38)- "paṭōḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṁ guruḥ|" iti| tadyadi laghvēva syāt (tarhi) madhuraprāyamiti na ghaṭatē| tasmāllaghuprāyamiti vyākhyēyam| kathamadyāt ? tadāha-nātidrutavilambitam| kiṁ kr̥tvā ? pitrādīṁstarpayitvā| tathā, tiraścō'pi-aśvavr̥ṣādīn, pratipannaparigrahān-kr̥tasvīkārān, pratyavēkṣya-tadāhāracintāṁ kr̥tvētyarthaḥ| tathā, ātmānaṁ samīkṣya-yathā mamēdaṁ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ san paryālōcya| kharanādēnōktam-"atidrutāśī tvāhāraguṇadōṣānna vindati| unmuhyatyalpamaśnāti cchardayēdvā'navasthitaḥ|| vilambitaṁ tu bhuñjānō na tr̥ptimadhigacchati| khādan bahvapi śītatvādyāti bhōjyamahr̥dyatām|| jalpatō hasataścāpi bhuñjānasyānyacētasaḥ| ta ēva dōṣā mantavyā yē vilambitabhōjanē||" ityādi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha bhōjanasamyagyōgaḥ| tatra samyagyōgaprakāramāha-kālē sātmyamiti| kālē-"prasr̥ṣṭē viṇmūtrē" (ślō. 55) ityādinā vakṣyamāṇē| śuci-nirmalam| sātmyamiti hitasyāpyanabhyāsāsātmyasya nivr̥ttyartham, hitamityahitasyābhyāsasātmyasasātmyasya| tanmanāḥ-bhōjanaikadattacittaḥ| madhuraprāyaṁ-ṣaḍrasatvē'pyadhikadhurarasam| nātidrutavilambitamiti kriyāviśēṣaṇam| viviktasthō-vijanasthaḥ| pitrādīṁstarpayitvā| pratipannaparigrahān-pālyatvēna svīkr̥tān| tiraścō'pi-kiṁ punarmanuṣyān| pratyavēkṣya-tēṣāmāhāracintāṁ vidhāya| atmānaṁ samīkṣya-prakr̥tiṁ vicārya| anindanbhōjyamakutsayan| abruvan-kr̥tamaunaḥ| dravaṁ-dravabahulam| iṣṭaṁ-priyam| iṣṭaiḥ saha-priyajanaiḥ saha| śucibhaktajanāhr̥taṁśucayō-bāhyābhyantaraśaucayuktāḥ, bhaktāḥ-anuraktāḥ, yē janāstairāhr̥taṁ-ānītam|
Adhikarana tr̥ṇādijuṣṭabhōjanatyāgaḥ (39) · Śloka 39
bhōjanaṁ tr̥ṇakēśādijuṣṭamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṁ tyajēt||39||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ṇādijuṣṭaṁ bhōjanaṁ tyajēt| ādiśabdēna makṣikādiparigrahaḥ| tathā, bhūya uṣṇīkr̥tam| tathā, śākabahulam| tathā, avarānnaṁ-māṣādi, tadbhūyiṣṭham| tathā, atyuṣṇamatilavaṇaṁ ca tyajēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tr̥ṇajuṣṭādibhōjanamapavadati-bhōjanamiti| tatrānindānniti grahṇāt tr̥ṇakēśamakśikādijuṣtasya ninditasyāpi praptiḥ, uṣṇagrhaṇāt punarūṣṇīkr̥tātyuṣṇayōḥ, iṣṭagrahaṇāt śākasūpabahulasya, ṣaḍrasagrahaṇāt atilavaṇasya|
Adhikarana kilāṭādiśīlanam (40-41) · Śloka 41
kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kr̥śaśuṣkavarāhāvigōmatsyamahiṣāmiṣam||40|| māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṁ ca na śīlayēt||41||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, kilāṭādīnna śīlayēt-nābhyasēt, na kādācitkō'bhyavahāra ēṣāṁ niṣidhyatē| muninā tu (ca. sū. a. 5|7)- "nābhyasēdgauravāt" iti yathā hēturupanyastaḥ, tathēha nōktaḥ, ayuktatvāt| tathā hi-ēṣāmanabhyavahārē yadi gurutvamēva hētuḥ syāt| tatō guḍayavādīnāmapi bahutarāṇāṁ dravyāṇāṁ śīlanamayuktaṁ syāt| tasmādēṣāmaśīlanē'nyadapi kāraṇaṁ cintyam, na tu gurutvamātramēva| yathā-kilāṭakūcikayōrdōṣalatvaṁ, dadhnastu jvarādikartr̥tvaṁ tathā srōtōlēpaḥ, srōtōlēpatvāccānēkarōgahētutvam, kṣārasya puṁstvahānikr̥ttvam, śuktasya dr̥ṣṭihantr̥tvādi| tasmādēṣāmapathyatvācchīlananiṣēdhō bōdhyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sātmyatvādiprasaktaṁ kilāṭādyabhyāsamapavadatikilāṭēti| āmamiti mūlakasya viśēṣaṇam, kr̥śādīnyāmiṣasya| na śīlayēt-na nityaṁ bhajēt| yadā tatsēvanaṁ vinā sthātumaśaktiḥ, yadā vā tatsādhyarōgōtpattiḥ, tadā bhajēdityarthaḥ|
Adhikarana śālyādiśīlanam (42-43) · Śloka 43
śīlayēcchāligōdhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42|| pathyāmalakamr̥dvīkāpaṭōlīmudgaśarkarāḥ| ghr̥tadivyōdakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śālyādīn śīlayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sātmyādīnyudāharati-śīlayēdēti| jāṅgalaṁhariṇādimāṁsam| pathyā-harītakī| mr̥dvīkā-drākṣā|
Adhikarana nityasēvyamauṣadham (44) · Śloka 44
triphalāṁ madhusarpirbhyāṁ niśi nētrabalāya ca| svāsthyānuvr̥ttikr̥dyacca rōgōcchēdakaraṁ ca yat||44||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhusarpirbhyāṁ saha triphalāṁ ca rātrau nētrabalāya śīlayēt| na kēvalaṁ śālyādīnēva śīlayēt| yacca dravyaṁ svāsthyānuvr̥ttiṁ karōtyr̥tucaryāvidhyādyuktamannapānādikam| tathā, rōgōcchēdakaraṁ yat-kirātatiktakādidravyam, tacca śīlayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- prasaṅgānnityasēvyamauṣadhamāha-trifalāmiti| niśi-svapnakālē| nētrēbalāya-cakṣurindriyadārḍhyāya| yacca auṣadhaṁ rasāyanādikaṁ, svāsthyamanuvartayati rōgōtpatibījaṁ cōcchinatti tadapi yathākālaṁ bhajēt| uktaṁ ca carakēṇa (sū. a. 5/10)- "tacca nityaṁ prayuñjīta svāthyaṁ yēnānuvartatē| ajātānāṁ vikārāṇāmanutpatikaraṁ ca yat||" iti|
Adhikarana bhōjyakramaḥ (45-46) · Śloka 46
bisēkṣumōcacōcāmramōdakōtkārikādikam| adyāddravyaṁ guru snigdhaṁ svādu mandaṁ sthiraṁ puraḥ||45|| viparītamataścāntē madhyē'mlalavaṇōtkaṭam| |46|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bisādidravyaṁ gurvādiguṇayaktaṁ puraḥ-pūrvamadyāt| mōdakō-laḍḍukaḥ| utkārikā-lapyasikā| ataḥ-asmācca, viparītaṁ-laghurūkṣakaṭutīkṣṇasaraprāyam, antē bhōjanasya sēvēta| madhyē cāmlalavaṇōtkaṭam| kharanādē cōktam-"kaṭuṁ lavaṇamamlaṁ vā pūrvamāhāramāharēt| āhārō madhurō'grē hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tadētaduktamubhayamapi dēśasātmyādivaśāt pramāṇayitavyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bhōjyakramamāha-bisēti| gurvādiguṇaṁ bisādibhōjyadravyaṁ puraḥ-pūrvamadyāt| mōcaṁ-kadalīfalam| cōcaṁ-nārikēlafalaṁ panasaṁ vā| mōdakō-laṅgukaḥ| utkārikā-pūpalikā| ādiśabdādiṇḍarikādayaḥ| atō viparītaṁ-laghvādiguṇaṁ ṣaṣṭikaudanādikam, antē adyāt| amlalavaṇōtkaṭaṁ-śuktādikaṁ, madhyē'dyāt| yattūktaṁ khāraṇadinā-"kaṭuṁ lavaṇamamlaṁ vā purvamāhāramāharēt| āhārō madhurō'grē hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tanmandāgniviṣayam| tadbhōjanasya dīpanapurvakatvāt| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū. a. 10)- "yathāgnisātmyaṁ tu prāgdrāvamupaśuṣkaṁ vā'śnīyāt| prāgēva tu guru svādu snigdhaṁ ca| madhyē'mlalavaṇam| antē rūkṣadravamitararasayuktaṁ ca| tatra mandāgnēḥ dravōṣṇēna samuttējitōṣmaṇō'nyadapyupayuktaṁ samyak pākamupaiti|" iti|
Adhikarana annapānayōrvibhāgaḥ (46-47) · Śloka 47
| annēna kukṣērdvāvaṁśau pānēnaikaṁ prapūrayēt||46|| āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturthamavaśēṣayēt| |47|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kukṣēḥ-jaṭharasya, annēna dvau bhāgau prapūrayēt| pānēna-jalādinā, ēkamaṁśaṁ prapūrayēt| caturthamaṁśaṁ pavanādīnāmāśrayamavaśēṣayēt-na tvannēna pānēna vā prapūrayēt| atra tvaṁśakalpanā parikalpanēnaiva yujyatē, na tvaṅgulamānādinā| suśrutē cābhihitam (sū. a. 46|478)- "prakṣālayēdadbhirāsyaṁ bhuñjānaśca muhurmuhuḥ| viśuddhē rasanē hyasmin rōcatē'nnamapūrvavat||" iti| [rasanā vidyatē yasya mukhasya tadrasanam, tasmin rasanē viśuddhē rōcatē'nnamapūrvavat||]
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- annapānayōrvibhāgamāha-annēnēti| kukṣiḥudaram, caturthā vibhajya dvāvaṁśavannēna-adravēṇa pūrayēt| tr̥tīyamaṁśaṁ pānēna-dravēṇa pūrayēt| caturthamaṁśaṁ pavanādisukhasañcārārthamanaśēṣayēt-na kēnāpi pūrayēt| ētadēva ca sauhityamānam| ata ēvārdhasauhityaṁ nātitr̥tpatā ca jñēyā|
Adhikarana anupānavibhāgaḥ,yavagōdhūmayōḥ śītaṁ jalamityādi (47-50) · Śloka 50
| anupānaṁ himaṁ bāri yavagōdhūmayōrhitam||47|| dadhni madyē viṣē kṣaudrē, kōṣṇaṁ piṣṭamayēṣu tu| śākamudgādivikr̥tau mastutakrāmlakāñjikam||48|| surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthaṁ, sthūlānāṁ tu madhūdakam| śōṣē māṁsarasō, madyaṁ māṁsē svalpē ca pāvakē||49|| vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇē vr̥ddhē ca bālē ca payaḥ pathyaṁ yathā'mr̥tam||50||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yavagōdhūmayōrbhuktayōranu-paścāt, pānaṁ śītaṁ jalaṁ hitam| tathā, dadhni madyē viṣē kṣaudrē ca himaṁ jalamanupānē hitam| piṣṭamayēṣu kōṣṇaṁ jalaṁ hitam| śākamudgādivikr̥tau ca mastvādikamanupānaṁ hitam| kr̥śānāṁ puṁsāṁ surā puṣṭyarthaṁ hitā| sthūlānāṁ punaḥ karśanāya madhūdakaṁ hitam| śōṣē-kṣayē, māṁsarasō hitaḥ, puṣṭikāritvāt| māṁsē bhuktē madyamanupānaṁ hitam| svalpē ca pāvakē madyamēvānupānaṁ hitam| vyādhyādibhiḥ kṣīṇē-kṣapitē, payō-dugdhaṁ, pathyaṁ-hitam| iha (hitamiti) prakr̥tē'pi pathyagrahaṇaṁ pathyataratvajñāpanārtham| yathā'mr̥tamityanēnaitat pratipādayati,-yathā'mr̥taṁ balavarṇaujaḥkāntyāyurādijanakaṁ tathēdamapītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athānupānam| tēna hyasamyagyōgō'pi samyagyōgatāṁ yāti| yadāha khāraṇādiḥ-"kāmaṁ dōṣavadapyannamamātraṁ vā niṣēvita,| alpadōṣamadōṣaṁ vā'pyanupānēna jīryati||" iti| anu-paścātpīyata ityanupānam| ētacca bāhulyābhiprayēṇa| taddhi madhyē'pyādāvapi pīyatē| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/468)- "tadādau karśayēt pītaṁ sthāpayēnmadhyasēvitam| paścātpītaṁ br̥ṁhayati tasmādvīkṣya prayōjayēt||" iti| tathā, (su.sū.a. 46/428)- "nirāmayānāṁ caitattu bhuktamadhyē praśasyatē|" iti ca| kastarhi pānānupānayōrbhēdaḥ ? ucyatē| yadaniyatakālaṁ rucivaśātpīyatē tat-pānam, yannēyatakālaṁ vidhivaśātpīyatē tat-anupānam| tatrādāvanupānavibhāgaḥ| tatra yavādiṣu śītōdakamāha-anupānaṁ himamiti| piṣṭamayēṣu īṣaduṣṇōdakamāha-kōṣṇamiti| yattu suśrutēnōktam (sū. a. 46/423)- "śītōdakaṁ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭē tathaiva ca||" iti| tadvidāhipiṣṭānnaviṣayam| uktaṁ va saṅgrahē (sū. a. 10)- "tacchītaṁ dadhimadhuyavadōdhūmamadyaviṣēṣusarvēṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayōśca|" iti| śākādiṣu mastvādyāha-śākēti| śākaṁ-pāṭhādi, mudgādisūpyam, tasya (tayōḥ) vikr̥tiḥ-vaṭakādikā| vikr̥tigrahaṇaṁ rasādyanyatva ēva mastvādiprāptyartham| avikr̥tē tu sūpādau suśrutēnōktam (sū. a. 46/425)- "payō māṁsarasō vā'pi śākamudgādibhōjanē|" iti| mastvādiṣu yasya yatsātmyamiṣṭaṁ vā tasya tadyōjyamiti| ēkasyaiva tatkāryakaratvāt na miśrīkr̥tyaprayōgaḥ| ata ēva pr̥thaguktaṁ saṅgrahē (sū. a. 10)- "dhānyāmlaṁ mastu takraṁ vā śākāvarānnēṣu|" iti| kr̥śānāṁ surāmāha-surēti| kr̥śānāṁ śītōdakādyucitēṣvannēṣu suraivānupānam, anavakāśtvāt| puṣṭyarthē- na tu rōganivr̥tyartham| yastu kr̥śō rōgārtaḥ tasya rōgānurūpamanupānaṁ prayōjyam| sthūlānāṁ madhūdakamāha-sthūlānāṁ tviti| madhumiśramudakaṁ-madhūdakam| śēṣaṁ purvavat| śōṣē māṁsarasamāha-śōṣa iti| śōṣē-śuṣyati dēhē| yadāha khāraṇādiḥ-"kr̥śakṣīṇāmayōnmuktapuṣṭivarṇabalārthinām| madyastrīśramanityānāṁ śuṣyatāṁ ca rasō hitaḥ||" iti| māṁsāśināṁ mandāgnīnāṁ ca madyamāha-madyamiti| tacca madyōcitānāmēva| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/426)- "madyaṁ madyōcitānāṁ tu sarvamāṁsēṣu pūjitam| amadyapānāmudakaṁ falāmlaṁ vā praśsyatē||" iti| vyādhyādiṣīṇādīnāṁ kṣīramāha-vyādhyauṣadhēti| laṅghanaṁupavāsaḥ| karma-cēṣṭā|
Adhikarana anuktānupānavibhāgaḥ (51) · Śloka 51
viparītaṁ yadannasya guṇaiḥ syādavirōdhi ca| anupānaṁ samāsēna, sarvadā tatpraśasyatē||51||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-annasya-bhaktavaṭakādēḥ, yadviparītaṁ guṇaistadanupānaṁ sadā praśasyatē| yathā,-snigdhasya rūkṣam, rūkṣasya snigdham, śītasyōṣṇam, uṣṇasya śītam, madhurasyāmlam, amlasya madhuramityādi| nanu, ēvamurarīkriyamāṇē kṣīrasya kṣairēyādērvā takracukrādīnāmamlānāmanupānatvaṁ prāptamityāha-guṇairityādi| viparītaguṇamapi yadavirōdhi tadēvānupānaṁ sadā hitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anuktānupānavibhāgōpāyamāha-viparītamiti| yat-dravyaṁ, yasyānnasya guṇaiḥ kr̥tvā viparītaṁ na ca tēna saha viruddham, tattadannasyānupānam| samāsēna-sāmānyēna, viśēṣatastu sātmyādiparyālōcanayā svayamūhyam| anupānasya nityasēvyatvamāha-sarvadēti| tat-anupānam|
Adhikarana anupānasya phalam (52) · Śloka 52
anupānasya kiṁ karma ? ityāha anupānaṁ karōtyūrjāṁ tr̥ptiṁ vyāptiṁ dr̥ḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anupānamūrjādīn karōti| ūrjā-manaḥpraharṣaḥ| tr̥ptiḥ-prīṇanaṁ śarīrēndriyasya, kṣāmatāviparītō'nnaguṇaḥ| tathā, vyāptiḥdravasya hi gamanam, na kaṭhinasya| dr̥ḍhāṅgatā-sthiraśarīratvam| tathā, annasaṅghātasya śaithilyam| viklittiḥ-viklēdanam| jaraṇaṁ-pariṇāmaḥ| ētāni ca karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- anupānasya phalamāha-anupānamiti| ūrjāṁbalam| tr̥ptiṁ-sauhityam| vyāptiṁ-annasya sarvasrōtōnusaraṇam| annasaṅghātaśaithilyādīni ca| śaithilyaṁ-kāṭhinyanivr̥ttiḥ| viklittiḥ-śuṣkatvanivr̥ttiḥ| jaraṇaṁ-pākaḥ|
Adhikarana ūrdhvajatrugadādau anupānaniṣēdhaḥ (53) · Śloka 53
ēvaṁguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha nōrdhvajatrugadaśvāsakāsōraḥkṣatapīnasē| gītabhāṣyaprasaṅgē ca svarabhēdē ca taddhitam||53||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvaṁ jatruṇaḥ-ūrdhvajatru, tasmin yē gadāstēṣu tat-anupānaṁ, na hitam| tathā, śvāsādiṣu na hitam| gīta-bhāṣyayōḥ prakarṣēṇa saṅgaḥ-sātatyēna sambandhaḥ, tasmin| tathā, svarabhēdē-svarasādē na taddhitam| ūrdhvajatrugadādīnāṁ hyanupānaṁ pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṁ snēhamāsādyābhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ūrdhvajatrugadādāvanupānaṁ niṣēdhati-nōrdhvētyādi| vakṣaḥskandhayōḥ sandhī-jatruṇī, tayōrūrdhvaṁ-ūrdhvajatru,-kaṇṭhādikapālantam, tatra yē gadāstē-ūrdhvajatrugadāḥ| kāsōtpattēḥ prāgapi niṣēdhārthamuraḥkṣatagrahaṇam| gītabhāṣyayōḥ prasaṅgō-gāyanādhyayanādyabhyāsaḥ|
Adhikarana praklinnadēhādīnāṁ pānaniṣēdhaḥ (54) · Śloka 54
samprati yēṣāṁ pānamēva na śasyatē, tānāha praklinnadēhamēhākṣigalarōgavraṇāturāḥ| pānaṁ tyajēyuḥ|54|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-praklinnō dēhō yēṣāṁ āmavisarpādyārtānāṁ tē pānaṁ tyajēyuḥ| mēhādīnāmāturaśabdēna pratyēkaṁ sambandhaḥ| mēharōgādyāturāḥ pānaṁ-dravarūpaṁ tyajēyuḥ, na kēvalamannasyōpari yadanupānam| kharanādē cōktam-"mēhī plīhī vraṇī kuṣṭhī pāṇḍurjaṭharapīnasī| śōṣātisārī mandāgniḥ pānīyaṁ mandamācarēt|| nōrdhvāṅgapavanāviṣṭē vāgvyāyāmahatē na ca| kṣatōrasi śvāsakāsahikkāvamyarditē na ca|| nirannē cōrdhvarōgē ca na pēyaṁ vāri śītalam|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- praklinnadēhādīnāṁ pānamātraṁ niṣēdhati-praklinnēti| praklinnadēhaḥ-klēdabahulaśarīraḥ| mēhādibhirāturāḥ|
Adhikarana pānānantarabhāṣyādiniṣēdhaḥ bhōjanāntaramātapādiniṣēdhaḥ (54-55) · Śloka 55
| sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṁ tyajēt||54|| pītvā, bhuktvā''tapaṁ vahniṁ yānaṁ plavanavāhanam| |55|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-caśabdō luptanirdiṣṭō'tra| sarvō'pi puruṣaḥ-svasthō rōgī ca, pītvā bhuktvā ca bhāṣyādīṁstyajēt| tathā, ātapādīn pañca tyajēt| tyajēdityatrāpyanuvr̥ttyā yōjyam| yānaṁ-rathādi| plavanaṁ-taraṇam| vāhanaṁ-aśvādi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pānānantaraṁ bhāṣyādi niṣēdhati-sarvaścēti| sarvaḥ-saṣiddhapānō'niṣidhāpānō vā, niṣiddhapānasyāpi pramādādavasthādivaśādvā pānaprasaktiḥ| bhōjanānantaramātapādi niṣēdhati-bhuktvā''tapamiti| yānaṁ-pabhdyāṁ gamanam| vāhanaṁ-aśvādibhiḥ| plavanaṁ-prataraṇam| gamanaṁ tu padaśatādūrdhvaṁ niṣiddham| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/486)- "tataḥ padaśataṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt|" iti|
Adhikarana bhōjanasya kālaḥ (8) · Śloka 8
"kālē sātmyam" (ślō. 35) ityuktam| bhōjanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha prasr̥ṣṭē viṇmūtrē hr̥di suvimalē dōṣē svapathagē viśuddhē cōdgārē kṣudupagamanē vātē'nusarati| tathā'gnāvudriktē viśadakaraṇē dēhē ca sulaghau prayuñjītāhāraṁ vidhiniyamitaṁ, kālaḥ sa hi mataḥ||55|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āhāraṁ vidhinā-pūrvōktēna " kālē sātmyaṁ śuci hitam" ityādinā niyamitaṁ prayuñjīta,-aśnīyādityarthaḥ| kadā ? mūtrapurīṣē prakarṣēṇa sr̥ṣṭē sati| na tu kiñcidēva tyakta iti praśabdēna dyōtayati| tathā, hr̥dayē suṣṭhu vimalē-rasaśēṣakr̥tagauravādirahitē| tathā, dōṣē-vātādau, svapathagē-svamārgagē, ajīrṇē hyāhārē'nnaśēṣēṇa ruddhagatayō vātādayaḥ svasthānaṁ na labharēn, sujīrṇē tu svasthānasthāḥ syuḥ| udgārē ca viśuddhē-caśabdō'nuktasamuccayārthaḥ, srōtōmukhēṣu ca viśuddhēṣvityarthaḥ| kṣudupagamanē-upagatāyāṁ kṣudhi| vātē'nusarati-anulōmaṁ gacchati| tathā, agnau-kāyāgnau, udriktē-pākakṣamē| tathā, dēhē paṭvindriyē suṣṭu laghau ca| kālaḥ sa hi mataḥ| hiśabda ēvārthē| sa ēva kālō bhōjanasya dr̥ṣṭaḥ, na tvatō'pyūrdhvam| sa hyatikālaḥ, tatra bhuktamannaṁ vātaviṣṭabdhaṁ kr̥cchrādvipacyatē| tathā cōktaṁ tantrāntarē-"atītakālē bhuñjānō vāyunōpahatē'nalē| kr̥cchrādvipacyatē bhuktaṁ dvitīyaṁ na ca kāṅkṣati|| kukṣāvādhmānamāṭōpasādāṁśca kurutē'dhikam|" iti| tasmātpūrvōktē kālē bhōjanamadyāditi| yamau nsau taḥ sasyādrasaravivirāmā dhīralalitā| iti śrīmr̥gāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ samāptaḥ|| 8||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bhōjabakālamāha-prasr̥ṣṭē viṇmūtra iti| prasr̥ṣṭē- pravr̥ttē| suvimalē-atiprasannē| svapathagē-svamārgagāmini| viśuddhē-mādhuryādirahitē kṣudupagamanē-bubhukṣōtpattau| anusarati-anukūlaṁ pravartamānē| 'dōṣē svapathagē' ityanēnaiva vātānulōmyē labdhē 'vātē'nusarati' iti vātānulōmyasya prādhānyārtham| udriktē-atidītpē| viśadakaraṇēnirmalēndriyē| sulagau-laghīyasi| vidhiḥ-śāstrōktō niyamaḥ, tēna niyamitaṁ-niṣiddhakāmacāram| nanu, yō yadā bhuṅktē sa tasya bhōjanakālaḥ| kimanēna ? ityata āha-kāla ityādi| hi-yasmāt, saḥ-tahāvidhaḥ prasr̥ṣtaviṇmūtratvādiviśiṣṭō, bhōjanakālō bhataḥ ācāryāṇām, na kēvalaḥ| tasmāt prasr̥ṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭē svakālē bhuñjīta| iti bhōjanaprakriyā| saṅgrahē tu (su.a. 10)- "vidhivihitamannapānamiṣṭēndriyārthamāyatanamāyuṣō bruvatē|tadāyattānihyōjastējōdhātvindriyabalapuṣṭituṣṭipratibhārōgyādīni| tadindhanā cāntaragnēḥ sthitiḥ, agnimūlaṁ ca dēhadhāraṇamiti| athātmavān svabhāvasaṁyōgasaṁskāramātrādēśakālōpayōgavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśēṣaṇāṁ svāsthyāsvāsthyafalānāṁ hētubhūtāḥ samīkṣya hitamēvānurudhyēta| tatra svabhāvatō-divyōdakaraktaśāliśaṣṭikamudgaiṇalāvādayō laghavaḥ, kṣīrēkṣuvrīhimāṣānūpamiṣādayō gurava ti| tē khlvapi saṁyōgādiviśēṣairanyathātvaṁ pratipadyantē| tatra saṁyōgō nāma-dvayōrbahūnāṁ vā saṁhatībhāvaḥ| sa viśēṣamārabhatē yannaikaikaśō dravyāṇi| saṁskārustu-tōyāgnisannikarṣaśaucamanthanadēśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyatē| mātrā punaḥ-piṇḍaparimāṇataḥ samudāyēna pratidravyāpēkṣayā cāhārarāśiḥ| dēśō-dravyasyōpayōktuścōtpatyavasthānē| tatra punarupayōktā svasthāturatvataḥ prakr̥tibhēdataśca| ajīrṇē hi pūrvasyāhārasyāpariṇatō rasa uttarēṇōpasr̥jyamānaḥ sarvān dōṣān prakōpayatyāśu| jīrṇē tu svasthānasthēṣu dōṣēṣu vātānulōmyē sr̥ṣṭēṣu vātamūtrapurīṣavēgēṣu viśuddhēṣūdgārahr̥dayasrōtōmukhēṣu viśadakaraṇē laghuni śarīrē'gnāvurdīrṇē jātāyāṁ bubhukṣāyāmabhyavahr̥tamannamapradūṣayaddōṣānāyurbalavarṇānabhivardhayati| kēvalamayamēva kālō bhōjanasya| atītakālaṁ punastadvtaviṣṭabdhaṁ kr̥cchrādvipacyatē| karśayatyannaruciṁ ca punarupahanti| upayōgavyavasthā-nāsnātō na digvāsā naikavastradhr̥k na malinavasanō nāhutvā nājapitvā nānirūpya dēvatābhyō na pitr̥bhyō nādatvā'gramagnayē na gurūbhyō nātithibhyō nābhyāgatēbhyō śvavayaḥ śvapacēbhyaḥ| pratyavēkṣya cāśritōpāśritānapi tiraścaḥ parigr̥hītān praśastadēśakālōpakaraṇayuktaḥ sragvī vibhūṣitaḥ sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadanō'bhimarasahāyaḥ kēśamakṣikādyajuṣṭamanindyamanindrannaninditaṁ punarnōṣṇīkr̥taṁ nātyuṣṇamanupadagdhaṁ susiddhamalōlō nāsātmyaṁ nāviditaṁ nāviditāgamaṁ nātipragē nātisāyaṁ nākāśē nātapē nāndhakārē nādhō vr̥kṣasya na śayyāsthō nōnnamya pradēśinīṁ na pātrē bhīnnē nāsaṁvr̥tē na malinē na bhāvadūṣitē na cāsanasthitē na hastasthē na hastē| prāṅmukhaḥ sumanāḥ śucibhaktākṣudhitānukūlajanōpahitaṁ hitamannamaśnīyāt| na paryuṣitamanyatra māṁsōpadaṁśaśuṣkaśākafalabhakṣyēbhyaḥ| nāśēṣamanyatra dadhimadhughr̥tasalilasaktuśuktapāyasēbhyaḥ| api ca| snigdhaṁ laghūṣṇamavilambitamanatidgutamajalpannahasaṁstanmānāḥ samīkṣya samyagātmānam| snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti kōṣṭaṁ pariśōdhayanti dhātūnna vikurvatē, kṣipraṁ jīryantyanilamanulōmayanti| tathā, snigdhaṁ dr̥ḍhīkarōtīndriyāṇyupacinōti śarīramapacinōti jarasaṁ, balamabhivardhayati, varṇaprasādamabhinirvartayati| laghu ca punaḥ svābhādibhirannamapratipīḍayaddōṣānavyayaṁ pariṇāmamēti, vipannamapi cālpadōṣaṁ bhavati| uṣṇaṁ ca punarjanayati rucimupaśōṣayati ślēṣmāṇam| vilabitaṁ tu bhuñjānō na tr̥tpimabhigacchati bahu ca bhuṅktē śītībhavati cānnajātaṁ viṣamapākaṁ ca bhavati| atidrutaṁ tu bhuñjānasya jalpatō hasatō'nyamanasō vā bhavēdutsnēhanamavasādanaṁ bhōjanasyāpratiṣṭhānaṁ guṇadōṣāvibhāvanaṁ ca| samīkṣya samyagātmānamiti mamēdaṁ sātmyamidamasātmyamiti vā nityamapramattaḥ pratyavēkṣēta| tatra sātmyaṁ nāma sahātmanā bhavati, atastadaucityādupaśēta ityēkē| sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam| anyē punaḥ prakr̥tivayōdēśartudōṣavyādhivaśēna sātmyaṁ bahuvidhamicchanti| tē hyupaśayamātramaṅgīkr̥tya viparītaguṇamapyupacārēṇa sātmyamācakṣatē| tulyaguṇaṁ cānupaśayādasātmyam| sātmyaṁ tu pravarāvaramadhyavibhāgēna trividham| tatra sarvarasaṁ pravaram, ēkarasamavaram, madhyamaṁ tu madhyamēva| tēṣu pravaraṁ samadōṣasyōpadiśanti| itarēṣāmapi kramēṇa sātmyamapi cāhitaṁ pādēna pādapādēna vā vivarjayēdityuktaṁ prāk| tatra yadāhārajātaṁ samān dhātūnanuvartayati, viṣamāṁśca samīkarōti, tatsamāsatō hitam| viparīramahitam| tatpunarmātrāyōgādivaicitryādaniyamapi yathōpadēśaṁ yathābhūyiṣṭhaṁ ca śīlayēt pariharēcca| bhuñjānastu pēyāyūṣarasāmlavyañjanāni rājatēṣu pātrēṣu nidadhyāt| pariśuṣkapradagdhānyuṣṇaṁ ca payaḥ sauvarṇēṣu| khalakaṭvarakāmbalikān kāṁsyēṣu| rāgakhāṇḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitrēṣu| dhr̥tamāyasē| payaḥ suśītaṁ tāmramayē| pānīyaṁ pānakāni ca mr̥ddhēmasphaṭikakācamayēṣu| ōdanaṁ ca vistīrṇē manōramē vimalē'nyatamē sthālē| anyathā hi varṇagandharasānyatvādahitaṁ syāt| api ca| dakṣiṇapārśvē bhakṣyaṁ sthāpayēt, savyē pēyaṁ lēhyaṁ mukhōddharṣaṇapiṇḍīṁ ca, madhyē bhōjyamiti| yathāgnisātmyaṁ tu prāgdravamupaśuṣkaṁ vā'śnīyāt| prāgēva tu guru svādu snigdhaṁ ca, madhyē'mlalavaṇam, antē rūkṣaṁ dravamitararasayuktaṁ ca| tatra mandāgrērdravōṣṇēna samuttējitōṣmaṇō'nyadapyupayuktaṁ samyakpākamēti| anupānaṁ tu salilamēva śrēṣṭham, sarvarasayōnitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayōgācca| tacchītaṁ dadhimadhugōdhūmayavapiṣṭamayēṣu sarvēṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayōśca| uṣṇaṁ piṣṭhamayēṣvabyēṣu ca durjarēṣu hēmantaśiśirayōśca, dravadravyavijñānīyaṁ cēkṣēta| kṣīraṁ śāliṣaṣṭikayōstathōpavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklinnabālavr̥ddhēṣu| māṁsarasaḥ śōṣādiṣu| vātē tvāmlāni ca| pittē śarkarōdakam| trifalōdakaṁ tu sakṣaudraṁ ślēṣmaṇi, prāyaśaścākṣigalarōgēṣu| mastvēva vā dadhni kūrcikākilāṭayōśca| madyaṁ māṁsēṣu falāmlamambu vā, āsavāṁsca vividhān vibhajya prayōjayēt| viśēṣatastu madhvāsavān grāmyēṣu, tīkṣṇān phalāsavān vanyēṣu, nyagrōdhādiphalāsavān viṣkirēṣu, arkaśēluśirīṣakapitthāsavān bilēśayēṣu digdhahatēṣu ca, amlakaphalāsavān prasahēṣu, kāsēkṣupadmabījaśr̥ṅgāaṭakasērukamr̥dvīkāmadirāsavān kṣaudrayuktaṁ vā śītamudakamudaśvidvā mahāmr̥gēṣvaudakēṣu ca, surāṁ pratudēṣu| varjyaṁ tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasēkahidhmāsvarabhēdōraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca| tēṣāṁ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṁ snēhamāsādya tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt| tēṣāṁ-niṣiddhānupānānām| tataḥ pāṇigatamannamanyēnāpanīya dantāntarasthaṁ ca śanaiḥ śōdhanēna lēpagandhasnēhāpanōdamācāntō'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanētrastāmbūlādikr̥tavadanavaiśadyō dhūmapānādihr̥tōrdhvakaphavēgaḥ padaśatamātraṁ gatvā vāmapārśvēna saṁviśēt| dravōttarabhōjanāstu sukhaśayyāṁ nātisēvēta| āhārapariṇāmakarāḥ punarimē bhāvāḥ| tadyathā,-ūṣmā vāyuḥ klēdaḥ snēhaḥ kālaḥ samayōgaśca| tatrōṣmā pacati, vāyurapakarṣati, klēdaḥ śaithilyamāpādayati, snēhō mārdavaṁ janayati, kālaḥ sarvavapurvyātpimabhinirvartayati, samayōgastvēṣāṁ pariṇamadhātusāmyakaraḥ sampadyatē| samayōgasya punaḥ kāraṇānyucitō hitaśca dēhasaṁskārō'bhyavahāraścēṣṭā śayanaṁ saumanasyaṁ ca| pariṇāmatastvāhāraguṇāḥ śarīrajaguṇabhāvamāpadyantē yathāsvamaviruddhāḥ| viruddhāstu vihitāśca virōdhibhirvihanyuḥ śarīramiti| bhavanti cātra| aukulābhyōṣapr̥thukān sipiṣṭakr̥tatandulān| na jātu bhuktavānadyanmātrayā'dyātsukāṅkṣitaḥ|| śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇōtkaṭam| tyajēdēkarasāsātmyaṁ guru śuṣkaṁ ca bhōjanam|| vakṣyatē yannidānādau sarvadōṣaprakōpaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi vidāhi hibharūkṣaṇam|| tyāgādviṣamahētūnāṁ samānāṁ cōpasēvanāt| viṣamā nānubadhnanti jāyantē dhātavaḥ samāḥ|| mandānalabalārōgyanr̥pēśvarasukhātmasu| yōjyaḥ kramō'yaṁ satataṁ nāvaśyamitarēṣu tu|| karōti rūkṣaṁ balavarṇanāśaṁ tvagrūkṣatāṁ vātaśakr̥nnirōdham| snigdhaṁ tvatiślēṣmacayaprasēkahr̥dgauravālasyarucipraṇāśān|| atyuṣṇamannaṁ madadāhatr̥ṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītaṁ tu kāsārucivahnināśahr̥llāsaviṣṭambhanarōmaharṣān| atisthiraṁ mūtraśakr̥dvibandhamatr̥ptimavyāptiśīghrapaktim| atidravaṁ pīnasamēhakāsasyandān karōtyagnibalaṁ ca hanti|| atimadhuramanalaśamanaṁ bhuktamasātmyaṁ na piṣṭayē vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṁ tīkṣṇātyamlaṁ jarā sākṣāt|| iti vidhimavalambya yō'nnapānaṁ balamivavigrahavatsadōpayuṅktē| tanumapi rujāmanāpya vrajati naraḥ sa samāśatasya pāram||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| mātrāśītiprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 8||