Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦ -ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਤੋ ਵਿਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤਂ ਜੀਵਿਤੋਪਘਾਤਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯ|-
Adhikarana ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਸ੍ਟਮਃ (੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ| ਯਥਾ,-"ਅਥਾਤੋ ਧਰ੍ਮਜਿਜ੍ਞਾਸਾ|" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੀਮਾਂਸਾਯਾਂ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਧਰ੍ਮੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ| ਅਸ਼ਨਂ-ਅਸ਼ਿਤਮ੍| ਭਾਵੇ ਨਿਸ੍ਠਾ| ਮਾਤ੍ਰਯਾਸ਼ਿਤਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯ੍ਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਧ੍ਯਾਯੇ "ਆਹਾਰੋ ਵਰ੍ਣਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੭/੫੩)| ਸ ਚਾਸਾਧਾਰਣੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਅਸਾਧਾਰਣਾਰ੍ਥਮਯਮਧ੍ਯਮਧ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਃ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮ੍ਯਮ੍ਯੋਗੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ ਚਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਸ ਪੁਨਃ ਸਤ੍ਪਧਾਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਂ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਂ, ਅਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਰ੍ਮ,ਅਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਂ, ਸਮਸ਼ਨਂ, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ, ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਸਿਦ੍ਧਨਾਂ ਗਹੇ ਨਿਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਵਾ ਸਹ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਯਤ੍ਰ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍-ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾ ਸ਼ਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ "ਸ਼ਤ੍ਰੁਸਤ੍ਰਗਣਾਕੀਰ੍ਣਗਣਿਕਾਪਣਿਕਾਸ਼ਨਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨/੪੩)| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਮ੍-ਅਹਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ "ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ ਚਾਹਾਰਂ" ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੭/੨੯)| ਅਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਾਦੀਨ੍ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਪਿ ਯਨ੍ਨਜੀਰ੍ਯਤਿ ਤਤ੍-ਅਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਮ੍| ਸਮਸ਼ਨਾਦੀਨ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਲਕ੍ਸਯਿਸ੍ਯਤਿ|ਅ
Adhikarana ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਲਘੂਨ੍ਯਪਿ||੧||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ-ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਆਤੁਰੋ ਵਾ, ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍-ਪਰਿਮਿਤਾਸ਼ੀ ਭਵੇਤ੍| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰੇ| ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤੁਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲਮੂਲਂ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਯਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੂਣਿ-ਪਿਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਸੋਡੇਕ੍ਸੁਮਾਸਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦੀਨਿ| ਲਘੂਨਿ-ਦਿਵ੍ਯੋਦਕਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਮੁਦ੍ਗਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲੈਣਸ਼ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਬਰਾਦੀਨਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀਤਿ| ਮਾਤ੍ਰਾਮਸ਼੍ਨਾਤੀਤਿ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਯੈਵ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾਪਚਨ੍ਤਮਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਪਾਚਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਮਿਨ੍ਧਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਮਾਤ੍ਰਾਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਗੁਰੂਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੁਰ੍ਜਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤਾਮ੍, ਨ ਪੁਨਰ੍ਲਘੂਨੀਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਗੁਰੂਣ੍ਯਪੀਤਿ|
Adhikarana ਗੁਰੂਣਾਂ ਲਘੂਨਾਂ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੂਣਾਂ ਕਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ? ਕਾ(ਚ) ਲਘੂਨਾਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਗੁਰੂਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸੁਖਂ ਯਾਵਦ੍ਵਿਜੀਰ੍ਯਤਿ||੨||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਰੂਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ-ਅਰ੍ਧਤਪ੍ਤਿਃ| ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ-ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਿਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਸੌਹਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਏਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾ-ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਮਧ੍ਯਾ ਬਹਤੀ ਚ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ-ਪਰਿਮਾਣਂ ਮਾਨਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣਂ-ਉਨ੍ਮਾਨਮ੍| ਏਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਯਾਵਤ੍ ਪਰਿਮਾਣਮਭ੍ਯਵਹਤਂ ਸੁਖਂ-ਅਵਿਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਜੀਰ੍ਯਤਿ-ਪਰਿਣਮਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਨਨੁ ਗੁਰੁਭਿਰ੍ਲਘੁਭਿਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਪਿਰੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਗੁਰੂਣਾਮਿਤਿ| ਯਾਵਤਾਹਾਰਰਾਸ਼ਿਨਾ ਤਪ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਾਵਵੋਰ੍ਧਂ ਭੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ-ਅਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਮ੍| ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਮੇਵ-ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਚੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹਮਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਯਾਵਤ੍ਸੁਖਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਵਾਚ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ"ਯਦਨ੍ਯਵਹਤ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਥਾਕਾਲਂ ਜਰਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਿਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਦੁਃ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਰੂਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਸੁਖਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ, ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਤ੍ਪਤੇਤਿ ਨਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ|
Adhikarana ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨੇ ਦੋਸਾਃ (੩) · Śloka ੩
ਭੋਜਨਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਨ ਬਲੋਪਚਯੌਜਸੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||੩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਪੁਨਰਸ਼ਨਂ ਨ ਬਲਾਯ, ਨੋਪਚਯਾਯ, ਨ ਚੌਜਸੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ-ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਅਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨੇ ਦੋਸਾਃ| ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍, ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਜਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਹਭੋਜਨਮਿਤਿ| ਬਲਂ-ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਉਪਚਯਃ-ਪੁਸ੍ਟਿਃ| ਓਜਃ-ਕਾਨ੍ਤਿਃ|
Adhikarana ਅਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਦੋਸਾਃ (੪) · Śloka ੪
ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| |੪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਜਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਹ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ|
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੪-੬) · Śloka ੬
ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਅਲਸਕਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ | ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾ ਹਿ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਯੁਗਪਤ੍ਤੇਨ ਕੋਪਿਤਾਃ||੪|| ਆਮੇਨਾਨ੍ਨੇਨ ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਤਦੇਵਾਵਿਸ਼੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਨ੍ਤੋਲਸਕਂ ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤੋ ਵਿਸੂਚਿਕਾਮ੍||੫|| ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੈਵਾਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ| |੬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੇਨਾਪਕ੍ਵੇਨਾਨ੍ਨੇਨ-ਆਹਾਰੇਣ, ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਵਤਾਦ੍ਯਾ ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾਃ-ਵਿਬਧ੍ਯਮਾਨਾਃ ਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਤ ਏਵ ਯੁਗਪਤ੍-ਏਕਕਾਲਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ, ਕੋਪਿਤਾਸ੍ਤਦੇਵ-ਦੁਸ੍ਟਮਨ੍ਨਮਾਵਿਸ਼੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਲਸਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ? ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਤਃ,-ਤਦੇਵ ਦੁਸ੍ਟਮਨ੍ਨਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਨ੍ਧਾਨਾਃ| ਤਥਾ, ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੈਵ-ਅਨੁਚਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ (ਚ), ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤਃ| ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ-ਅਸਂਯਤਚੇਤਸਃ ਪੁਂਸੌ ਵਿਸੂਚਿਕਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਤਿਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਕੁਪਿਤਦੋਸਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਕਥਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਯੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਤ੍ਪਿਮਾਹ-ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤਿ| ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਯੁਗਪਤ੍ਕੋਪਿਤਾਃ-ਸ੍ਤ੍ਰੋਤੋਧਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਪਰਸਙ੍ਘਟ੍ਟਨੇਨ ਤ੍ਰਯੋਪ੍ਯੇਕਦੈਵ ਕੋਪਂ ਨੀਤਾਃ| ਕੇਨ ? ਤੇਨ,-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣਾਨ੍ਨੇਨ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦੇਵਾਮੇਨਪਾਕਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮੇਪ੍ਯਪਕ੍ਵੇਨ, ਅਤ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟੇਨ-ਵਿਕਤੇਨ, ਤਦੇਵਾਵਿਸ਼੍ਯ-ਤਥਾਵਿਧਮੇਵਾਨ੍ਨਮਧਿਸ੍ਠਾਯ, ਏਵਂਭੂਤਾਸ੍ਤਦੇਵਾਨ੍ਨਂ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਨ੍ਤੋਲਸਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸੂਚਿਕਾਮ੍| ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤਃ ? ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਸਹਸੈਵਵੇਗੇਨ| ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਨਲੋਲੁਪਸ੍ਯੈਵਾਲਸਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਉ. ਅ. ੫੬/੫)- " ਨ ਤਾਂ ਪਰਿਮਿਤਾਹਾਰਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਃ| ਮੂਢਾਸ੍ਤਾਮਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਲਭਨ੍ਤੇ ਕਲੁਸਾਸ਼ਯਾਃ||" ਇਤਿ||
Adhikarana ਅਲਸਕਨਿਰ੍ਵਿਚਨਮ੍ (੬-੭) · Śloka ੭
| ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਸ੍ਤਾਦਾਹਾਰੋ ਨ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ||੬|| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਮੁਖੇਨਾਹਾਰੋ ਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ, ਨ ਚਾਧਸ੍ਤਾਤ੍-ਗੁਦੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ, ਨ ਚਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਆਮਸ਼ਯੇ-"ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|" ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਅਲਸੀਭੂਤ ਇਵਾਲਸੀਭੂਤਃ| ਯਥਾ,-ਅਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਃ ਪੁਰੁਸੋਲਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਯਮਾਹਾਰੋਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ ਰੋਗੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਲਸਕਂ ਨਿਰ੍ਵਕ੍ਤਿ-ਪ੍ਰਯਾਤੀਤਿ| ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਾਵਾਹਾਰਃ ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਾਵਲਸਯਤੀਤ੍ਯਲਸਕਃ| ਅਲਸਤ੍ਵਂ-ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਤੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਤਮ੍|
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਨਿਰ੍ਵਚਨਮ੍ (੭-੮) · Śloka ੮
ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਾਹ | ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੇਦਨੋਦ੍ਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਸ਼ਕੋਪਤਃ||੭|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾ| |੮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਵੇਦਨੋਦ੍ਭੇਦੈਃ-ਪੀਡੋਤ੍ਪਾਦੈਃ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸੂਚਿਭਿਰਿਵ ਵਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸੂਚਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸੂਚਿਕਾ-ਵਿਸੂਚਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਸੂਚਿਕਾਂ ਨਿਰ੍ਵਕ੍ਤਿ-ਵਿਵਿਧੈਰਿਤਿ| ਵਿਵਿਧਸੂਚੀਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੂਚਿਕਾ| ਤਦੇਵ "ਵਿਵਿਧੈਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਤਮ੍|
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੮-੯) · Śloka ੯
| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਾਨਾਹਕਮ੍ਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯੋਨਿਲਾਤ੍||੮|| ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਤਟ੍ਪ੍ਰਲਯਾਦਯਃ| ਕਫਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਙ੍ਗਗੁਰੁਤਾਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ਠੀਵਨਾਦਯਃ||੯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਙ੍ਗੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਦ੍ਧਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਪ੍ਰਲਯੋ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਾਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਦਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕਫਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਸੂਚਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਤਤ੍ਰਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਮ੍| ਅਨਿਲਾਤ੍ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਕਫ਼ਾਤ੍ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ-ਕੋਸ੍ਠਦਾਹਃ| ਪ੍ਰਲਯੋ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ| ਅਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਦੌਰਵਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ-ਵਾਚਃ ਸ੍ਖਲਨਮ੍| ਸ੍ਠੀਵਨਂ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਃਸਰਣਮ੍| ਅਨਿਲਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮਨਿਲਾਦਿਕਤਸਮਸ੍ਤਵਿਕਾਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ਼ੂਲਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਤੁ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਬੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਤੇਨ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਸ਼ਙ੍ਕਾਪ੍ਯਪਾਸ੍ਤਾ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪਿ ਮੁਰ੍ਚ੍ਛਾਦੀਨ੍ਯਭੇਦੇਨਾਹ (ਉ. ਅ. ੫੬/੬)- "ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਤਿਸਾਰੌ ਵਮਥੁਃ ਪਿਪਾਸਾ ਸੂਲਭ੍ਰਮੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਜਮ੍ਭਦਾਹਾਃ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਕਮ੍ਪੌ ਹਦਯੇ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਂ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਲਸਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੦-੧੨) · Śloka ੧੨
ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਲ੍ਪਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਿਣਃ| ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ||੧੦|| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||੧੧|| ਸੋਲਸਃ| |੧੨|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਨ੍ਨਂ ਪੀਡਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਤਰਾ-ਆਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯ ਏਵ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਂ-ਅਲਸੀਭੂਤਮ੍, ਤਥਾ ਦੋਸੈਃ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ-ਆਕੁਲਿਤਮ੍, ਅਤ ਏਵਾਤਿਪੀਡਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛਲ੍ਯਰੂਪਤਯੈਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍, ਤੀਵ੍ਰਾਨ੍-ਦੁਃਸਹਾਨ੍, ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਵਿਸੂਚਿਕੋਕ੍ਤਾ| ਸੋਲਸਸਂਜ੍ਞੋ ਰੋਗਃ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਹ੍ਯਨੁਪਚਿਤਧਾਤੁਃ, ਸ ਨ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਂ ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਃ| ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਹਾਰਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਜਰਯਤਿ| ਯਤੋ ਵੇਗਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਪਿ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੌ ਕੁਰੁਤੇ, ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਲਸਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ| ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਨਂ ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍ ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਵਿਸੂਚਿਕੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਰਲਸਕਃ| ਕੀਦਸ਼ਮਨ੍ਨਮ੍ ? ਮਾਰੁਤੇਨ ਪੀਡਿਤਮ੍,- ਅਲਬ੍ਧਸਞ੍ਚਾਰੇਣ ਵਾਯੁਨਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍, ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਅਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਦੇਵ ਅਨ੍ਤਰਾ-ਮਧ੍ਯ ਏਵ, ਸ੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਂ-ਨਿਸਿਦ੍ਧਨਿਰ੍ਗਮਮ੍ ਅਤ ਏਵਾਲਸਂ-ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਗਤਮ੍, ਤਤੋ ਦੋਸੈਃ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫ਼ੈਃ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ-ਸਞ੍ਚਾਲਿਤਮ੍| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਲਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੨-੧੩) · Śloka ੧੩
ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਲਿਲਕ੍ਸਯਿਸੁਰਾਹ- ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਖਾਃ| ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍||੧੨|| ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਨਾਮ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਮ੍| |੧੩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਚੇਦ੍ਯਦ੍ਯਰ੍ਥੇ| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਃ, ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟਾਮੇਨ ਬਦ੍ਧਾਨਿ-ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ, ਖਾਨਿ-ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯੈਸ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਖਾਃ, ਤਥਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਃ, ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਕਲਂ, ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ-ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਰਹਿਤਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕੋ ਨਾਮ ਰੋਗੋ ਭਵਤਿ| ਤਂ-ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ, ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਯਤ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਣਮ੍,-ਆਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਮਾਰਣਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰੀ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥੇ| ਯਦ੍ਯਲਸਕੇ ਦੋਸਾਃ ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਨੁਂ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ, ਤਮਲਸਕਂ ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਸਂਜ੍ਞਮਾਸ਼ੁਕਰਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਕੀਦ੍ਦਸ਼ਾ ਦੋਸਾਃ ? ਅਨ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟਾਃ,-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਨ੍ਨਸੇਵਨੇਨ ਅਤਿਦੁਸ੍ਟਾ| ਦਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਾਖਾਃ,-ਚਿਰਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਦਿਸ੍ਟੇਨਾਮੇਨ-ਕਾਰਣਭੂਤੇਨ, ਬਦ੍ਧਾਨਿਃ-ਪੂਰਿਤਾਨਿ ਖਾਨਿ-ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯੈਸ੍ਤੇ ਤਥਾ| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਃ-ਮਾਰ੍ਗਵਰੋਥਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਙਾਰ੍ਗੇਣ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਃ|
Adhikarana ਆਮਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੪
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਵਿਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਲਿਨੋ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੩|| ਆਮਦੋਸਂ ਮਹਾਗ਼ੋਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਕਮ੍| ਵਿਸਰੂਪਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਤਃ||੧੪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ-ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍, "ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਮ੍ਲਂ" (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੭|੩੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| "ਵਿਦ੍ਯਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ" (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੮|੩੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ-ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਚ-ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਸ਼ੀਲਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਯ, ਆਮਦੋਸੋ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਃ-ਲਾਲਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੋ, ਮਹਾਗ਼ੋਰੋ-ਅਤਿਕਸ੍ਟੋ ਵਿਸਾਖ਼੍ਯੋ ਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਵਿਸਰੂਪਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵਿਸਸਦਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੇ ਸ਼ੀਤੋਪਕ੍ਰਮੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਆਮੇ ਚੋਸ੍ਣੋਪਕ੍ਰਮੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਮਵਿਸਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਾਦਿਸ਼ੀਲਿਨਃ ਪੁਰੁਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਮਦੋਸਂ-ਅਜੀਰ੍ਣਜਂ ਵ੍ਯਧਿਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਪਯੋਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣ-ਅਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਮ੍| ਕੀਦਸ਼ਮਾਮਦੋਸਮ੍ ? ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਂ,-ਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿਵਿਸਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮਹਾਘੋਰਂ-ਤੀਵ੍ਰਪੀਡਾਕਰਮ੍| ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਕਂ-ਵਿਸਾਖ੍ਯਮ੍| ਆਮੋਪਪਦੈਵੇਯਂ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇਣ (ਵਿ. ਅ. ੨/੧੫)-"ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਸ਼ੀਲਿਨਃ ਪੁਨਰਾਮਦੋਸਮਾਮਵਿਸਮਾਚਕ੍ਸਤੇ" ਇਤਿ| ਕੁਤੋ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ? ਵਿਸਰੁਪਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍-ਵਿਸਰੂਪਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਨਨੁ, ਵਿਸਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਕੁਤੋਸ੍ਯ ਵਿਸਰੂਪਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਦੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਤਃ,- ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਯੋਰੁਪਚਾਰਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਹੇਤੁਰ੍ਹ੍ਯਤ੍ਰਾਮਸਞ੍ਚਯਃ, ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਯ ਉਪਚਾਰਃਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤੁ ਵਿਸਰੂਪਃ ਤਤ੍ਰ ਸੌਮ੍ਯ ਉਪਚਾਰ ਇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ|
Adhikarana ਅਲਸਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
ਅਥਾਮਮਲਸੀਭੂਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਰਿਤਮੁਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍| ਪੀਤ੍ਵਾ ਸੋਗ੍ਰਾਪਟੁਫਲਂ ਵਾਰ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਤਃ||੧੫|| ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਚ ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਮ੍| ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍||੧੬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਮਵਗਮ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮਾਮਂ ਸਾਧ੍ਯਮਦੁਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ-ਦ੍ਰਾਕ੍, ਆਤੁਰ ਉਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍-ਉਦ੍ਵਮੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਿਧਮਾਮਮ੍ ? ਅਲਸੀਭੂਤਮ੍,-ਅਲਸਲਕ੍ਸਣਤਾਂ ਗਤਮ੍| ਕਥਮੁਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਲਮੁਸ੍ਣਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਚਾਲਵਣਮਦਨਫਲਯੁਕ੍ਤਂ, ਵਮੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਥਾ-"ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਮਧੂਨਿ ਦਨ੍ਤੀਪਿਣ੍ਡੀਤਕਸ੍ਣਾਬਿਡਧੂਮਕੁਸ੍ਠੈਃ| ਵਰ੍ਤਿਂ ਕਰਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਨਿਭਾਂ ਗ਼ਤਾਕ੍ਤਾਂ ਗੁਦੇ ਰੁਜਾਨਾਹਹਰੀਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਫਲਵਰ੍ਤੀਂ ਚ ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਮਦੋਸੇ ਦੋਸਵਸ਼ਾਦਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ-ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਉਕ੍ਤਾਨਾਮਾਮਦੋਸਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਅਥੇਤਿ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰਮ੍ਭੇ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਆਮਂ-ਆਮਦੋਸਮ੍,ਉਲ੍ਲਿਖੇਤ੍-ਵਮੇਤ੍, ਅਲਸੀਭੂਤਮ੍| ਯਃ ਸ੍ਵਯਂ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਬਲਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੋਪਿ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸੋਲਸਃ|ਆਮਦੋ(ਵਿ)ਸੋਪਿ ਤਥਾਭੁਤਃ| ਸ ਹ੍ਯਲਸਕੇਨੈਵ(ਨੇਵ) ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪ੍ਯੁਲ੍ਲੇਖਨੀਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਵਾਮ੍ਯੌ ਪਿਪ੍ਪਲੀਲਵਣਾਮ੍ਭਸਾ|" ਇਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮਿਹ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍, ਸਾਧ੍ਯਮੇਵ ਨ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਮਪਿ| ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਹਿ ਨਿਦਾਨੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਂਸਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਆਮਦੋਸਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਸਾਧ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵੋਲ੍ਲਿਖੇਤ੍ ? ਸੋਗ੍ਰਾਪਟੁਫ਼ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਰਿ ਪੀਤ੍ਵਾ| ਉਗ੍ਰਾ-ਵਚਾ| ਪਟੁ-ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍| ਫ਼ਲਂ-ਮਦਨਫ਼ਲਮ੍| ਤਤੋ-ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ, ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ ਫ਼ਲਵਰ੍ਤਿ ਚ| ਕਸ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤੇਃ ਫ਼ਲਵਰ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾ ? ਇਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾਯਾਮਾਹ-ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਮ੍| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਧੋਵਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨੀ ਵਰ੍ਤਿਃ-ਫ਼ਲਵਰ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵੇਦਫ਼ਲਵਰ੍ਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਸ਼ੂਲੇ ਤੁ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇ ਸਾਮੇ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣੈਃ ਕਟੁਕੈਃ ਪਾਂਸ਼ੁਕਰੀਸਸਿਕਤਾਦਿਭਿਃ||ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋਗਾਰਧੂਮਸ਼੍ਚ ਮਦਨਂ ਸਰ੍ਸਪਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਹੇਮਕ੍ਸੀਰੀ ਵਚਾ ਕਿਣ੍ਵਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਦਨ੍ਤੀ ਯਵਾਗ੍ਰਜਃ|| ਸਮੂਤ੍ਰਲਵਣਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਰਿਯਂ ਹਿਤਾ| ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯਾਲਸਕੇ ਸ਼ੂਲਵਿਬਨ੍ਧਾਨਾਹਨਾਸ਼ਿਨੀ||" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਾਮਦੋਸੇਣਾਙ੍ਗਾਨਿ ਨਾਮ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਦਾ ਤਾਨ੍ਯਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍|
Adhikarana ਵਿਸੂਚਿਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਮਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਦਹਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸ੍ਯੈਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਯਾਮ੍, ਅਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਃ-ਖੁਰਿਕਯੋਃ, ਅਯਃਸ਼ਲਾਕਾਦਿਨਾ ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਦਹਃ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਰਮ੍ਭਦਿਵਸ ਏਵ, ਏਨਂ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਵਨ੍ਤਂ, ਉਪਵਾਸ੍ਯ-ਲਙ੍ਘਯਿਤ੍ਵਾ, ਵਿਰਕ੍ਤਵਤ੍-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣੋਪਾਚਰੇਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (?) ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੧੧)-"ਸੁਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਾਯਾਮੇਤਿਦਾਰੁਣੇ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਜੀਰ੍ਣਪਿਣ੍ਯਾਕਨਾਗਰੈਃ|| ਘਤਤੈਲਂ ਪਚੇਤ੍ ਸਾਮ੍ਲੈਸ੍ਤਚ੍ਚ ਖਲ੍ਲੀਘ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍|| ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਰਾਸ੍ਨਾਗੁਰੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕੁਸ੍ਠੈਰਮ੍ਲਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠੈਃ ਸਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵੈਃ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਖਲ੍ਲਿਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨਂ ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ|| ਸ਼ਿਰੀਸਨਕ੍ਤਾਹ੍ਵਫਣਿਜ੍ਜਬੀਜਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਫਲਾਨਿ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨੀ ਪ੍ਰਲੇਪਨਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਧੂਮਯੋਗੈਃ||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਅਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਾਯਾਂ, ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਮਦੋਸੇਸੁ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ, ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਉ. ਅ. ੫੬/੧੨)- "ਸਾਧ੍ਯਾਸੁ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਹਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮਗ੍ਨਿਪ੍ਰਤਾਪੋ ਵਮਨਂ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍||" ਇਤਿ| ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਤ੍ ਵਿਸੁਚਿਕਾਲਸਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਵਙ੍ਗਸੇਨੇਨ-"ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਲਸਕਯੋਰ੍ਵਿਸੂਚ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ|" ਇਤਿ| ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਯਦਾਹ ਭੇਡਃ-"ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਮਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਦੇਸ਼ੇ ਚ ਦਾਹਯੇਤ੍| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾ ਵਾਪ੍ਯਰਣ੍ਯਾ ਵਾ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਤਾਪਿਤੇਨ ਵਾ||" ਇਤਿ| ਨਿਵਤ੍ਤਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਤਦਹਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹਨਿ ਆਮਦੋਸੋ ਨਿਵਤ੍ਤਃ, ਤਦਹਰੇਨਮੁਪਵਾਸ੍ਯ| ਤਥਾ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਆਮਾਸ਼ਯਵਿਸ਼ੁਧ੍ਯਰ੍ਥਮਥੈਨਮੁਪਵਾਸਯੇਤ੍| ਜੀਰ੍ਣੇ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਣ੍ਡਪੂਰ੍ਵਿਕਾ||" ਇਤਿ| ਵਮਨਾਦ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤੇ ਪਠ੍ਯਮਾਨੇਨ ਪ੍ਰਕਤਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਿਨਾ ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਨ ਆਮਦੋਸਨਿਵਤ੍ਤਿਦਿਨਮੇਵ ਪਰਾਮਰ੍ਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਦਿਨਮ੍|
Adhikarana ਆਮਦੋਸਿਣਃ ਸ਼ਮਨੌਸਧਨਿਸੇਧਃ (੧੮-੧੯) · Śloka ੧੯
ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਭੇਸਜਂ ਨਿਸੇਧਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰਪਿ ਨਾਜੀਰ੍ਣੀ ਪਿਬੇਚ੍ਛੂਲਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍| ਆਮਸਨ੍ਨੋਨਲੋ ਨਾਲਂ ਪਕ੍ਤੁਂ ਦੋਸੌਸਧਾਸ਼ਨਮ੍||੧੮|| ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਪਿ ਚੈਤੇਸਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ਸਹਸਾਤੁਰਮ੍| |੧੯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਜੀਰ੍ਣੀ-ਅਜੀਰ੍ਣਵਾਨ੍, ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲੋਪਿ ਸਨ੍ ਸ਼ੂਲਹਰਮੌਸਧਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਵਮਨਕਰਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਮੇਵ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਘ੍ਨਮਪਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਯਤ ਆਮੇਨ ਸਨ੍ਨੋ-ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੋਗ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸੌਸਧਾਸ਼ਨਂ ਪਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਚ-ਦੋਸੌਸ਼ਧਾਸ਼ਨਾਨਾਂ, ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਯੋ ਵਿਭ੍ਰਮੋ-ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਸਹਸਾ-ਕਾਲਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ, ਆਤੁਰਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਮਿਦਂ ਗੁਣਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਦੋਸਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮਪਿ ਚੇਤਿ ਕਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਮਦੋਸਿਣਃ ਸ਼ਮਨੌਸਧਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਅਪਿਸਬ੍ਦ ਉਭਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰਾਪਿ-ਕਿਂਪੁਨਰ੍ਮਨ੍ਦਾਰ੍ਤਿਰਨਰ੍ਤਿਰ੍ਵਾ| ਸ਼ੂਲਨ੍ਧਮਪਿ-ਕਿਂਪੁਨਪਾਚਨਾਦਿਕਮ੍| ਕੁਤਃ ? ਯਤ ਆਮੇਨਾਨ੍ਨੇਨ ਸਨ੍ਨੋ-ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੋ, ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸਾਦੀਨਿ ਪਕ੍ਤੁਂਨਾਲਂ-ਨ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਃ- ਆਮਾਨ੍ਨਕ੍ਸੋਭਿਤਃ ਕਫਾਦਿਃ| ਔਸਧਂਤਨ੍ਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਚਨਾਦਿ| ਅਸ਼ਨਂ-ਤਦ੍ਧੇਤੁਭੂਤਮਾਮਾਨ੍ਨਮ੍| ਨਕੇਵਲਮੌਸਧਾਦਰ੍ਥਾਨਵਾਪ੍ਤਿਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਅਨਰ੍ਥਾਵਾਪ੍ਤਿਰਰਪੀਤ੍ਯਾਹ-ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਏਤੇਸਾਂ-ਦੋਸਾਦੀਨਾਮ੍,ਵ੍ਯਪਤ੍ਤਿਃ-ਪਾਕਾਭਾਵਜਨਿਤਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਃ, ਆਤੁਰਂ ਸਹਸਾ ਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਿ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤਾਰ੍ਥੇ, ਰੋਗਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮੌਸਧਂ ਰੋਗਂ ਨ ਸ਼ਮਯਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਵਰ੍ਧਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਆਮਦੋਸਿਣੋਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇ ਔਸਧਮ੍ (੧੯-੨੦) · Śloka ੨੦
ਕਦਾ ਔਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- | ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨੇ ਤੁ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੂਦਰੇ||੧੯|| ਦੋਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਕਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਯ ਚ| |੨੦|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਜੀਰ੍ਣਮਸ਼ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਕੀਦਸ਼ਿ ? ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ-ਅਚਲਂ, ਗੁਰੂਦਰਂ-ਕੋਸ੍ਠੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਕਿਮਰ੍ਥਮੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਤਾਰ੍ਥਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇ ਔਸਧਮਾਹ-ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨ ਇਤਿ| ਆਮਦੋਸਿਣੋ ਯਦਾ ਜੀਰ੍ਣਮਨ੍ਨਂ ਤਦਾ ਦੀਪਨਪਾਚਨਮੌਸਧਂ ਦੇਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੧੧)- "ਸਦ੍ਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਵਸ਼ਸ੍ਯ ਸ਼ਾਗ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਸ਼ੂਲੇ ਨਿਰਨ੍ਨਕੋਸ੍ਠੋਦ੍ਭਿਃ ਕੋਸ੍ਣਾਭਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਃ ਪਿਬਤ੍|| ਹਿਙ੍ਗੁਪ੍ਰਤਿਵਿਸਾਵ੍ਯੋਸਸੋਵਰ੍ਚਲਵਭਯਾਃ| ਅਥਵਾ ਪਿਣ੍ਣ ਲੀਮੂਲਤ੍ਰਿਵਤਾਦਾਰੁਸੈਨ੍ਧਵਮ੍|| ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸ੍ਨੁਕ੍ਕ੍ਸੀਰਲਵਣਪਿਪ੍ਪ ਲੀਮਰਿਚਾਨਿ ਚ| ਪਾਠਾਮ੍ਲਵੇਤਸਕ੍ਸਾਰਯਵਾਨੀਰ੍ਯੋਕਰਾਣਿ ਚ|| ਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਵਚਾਗ੍ਨਿਕੁਸ੍ਠਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾਕ੍ਸਾਰਬਿਡਾਜਮੋਦਮ੍| ਸ਼ੂਲੋਦਰਾਨਾਹਵਿਸੂਚਿਕਾਰ੍ਸ਼ੋਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਮੀਰਣਾਘ੍ਨਮ੍|| ਮੁਸ੍ਤਾਜਮੋਦਪੂਤੀਕਵਚਾਸ਼ੁਣ੍ਟ੍ਯਗ੍ਨਿਧਾਨ੍ਯਕੈਃ| ਸਵਾਲਕਦੀ ਬਿਲ੍ਵੈਃ ਕ੍ਵਾਥਂ ਤਟ੍ਸ਼ੂਲਵਾਨ੍ ਪਿਬੇਤ੍|| ਰਾਸ੍ਨਾਕਟਫਲਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਬਹਤ੍ਪੀਦ੍ਵਯਜੋਙ੍ਗਕੈਃ| ਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਤਿਵਿਸਾਕੁਸ੍ਠਪਤ੍ਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰਬਖਾਮ੍ਬੁਦੈਃ|| ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕੈਃ ਸਮੂਤ੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਲੇਪੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਧੂਪਨਮ੍| ਸਰੁਗਾਨਦ੍ਧਮੁਦਰਮਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍|| ਦਾਰੁਹੈਮਵਤੀਕੁਸ੍ਠਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਹਿਙ੍ਗੁਸੈਨ੍ਧਵੈਃ| ਯਵਚੂਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸਕ੍ਸਾਰਤਕ੍ਰਃ ਕੋਸ੍ਠਾਰ੍ਤਿਜਿਤ੍ਪਰਮ੍|| ਯੋਜਯੇਤ੍ਸੈਨ੍ਧਵਾਨ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ| ਦ੍ਵਿਕ੍ਸਾਰਜੀਰ੍ਣਪਿਣ੍ਯਾਕਕੁਸ੍ਠਾਰੁਸ੍ਕਰ ਚਿਤ੍ਰਕੈਃ|| ਸਸ਼ੁਕ੍ਤਸੈਨ੍ਧਵੈਸ੍ਤੈਲਂ ਪਕ੍ਵਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇ ਹਿਤਮ੍| ਸੁਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਾਯਾਮੇ ਸੁਦਾਰੁਣੇ|| ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਜੀਰ੍ਣਪਿਣ੍ਯਾਕਨਾਗਰੈਃ| ਘਤਤੈਲਂ ਪਚੇਤ੍ਸਾਮ੍ਲੈਰਤਚ੍ਚ ਖਲ੍ਲੀਘ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍|| ਤ੍ਵਕ੍ਯਤ੍ਰਰਾਸ੍ਨਾਗੁਰੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕੁਸ੍ਠੈਰਮ੍ਲਪ੍ਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵੈਃ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਖਲ੍ਲਿਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨਂ ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ|| ਯਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਨਖੋਲ੍ਪਸਂਜ੍ਞਃ ਛਰ੍ਦ੍ਯਰ੍ਦਿਤੋਨ੍ਤਰ੍ਗਤਤਾਮ੍ਰਨੇਤ੍ਰਃ| ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਸਨ੍ਧਿਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ਨਰੋਸੌ ਪੁਨਰਾਗਮਾਯ|| ਵ੍ਯੋਸਾਂ ਕਰ ਞ੍ਜਸ੍ਯ ਫਲਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਮੂਲਂ ਸਮਾਵਾਪ੍ਯ ਚ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਯਾਃ| ਛਾਯਾਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਗੁਟਿਕਾਃ ਕਤਾਸ੍ਤਾ ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਵਿਸੂਚੀਂ ਨਯਨਾਞ੍ਜਨੇਨ|| ਸ਼ਿਰੀਸਨਕ੍ਤਾਹ੍ਵਫਣਿਜ੍ਜਬੀਜਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਫ਼ਲਾਨਿ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਬਸ੍ਤਸ੍ਯਮੂਤ੍ਰੇਣਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨੀ ਪ੍ਰਲੇਪਧੂਮਾਞ੍ਜਨਨਸ੍ਯਯੋਗੈਃ|| ਯਾਮੈਸ਼੍ਚਤੁਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਭੈਸਜ੍ਯਯੋਃ ਸਮੇ| ਪਾਕੋਗ੍ਨੌ ਯੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ ਤੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ, ਮਨ੍ਦੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍|| ਸਭਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਭੋਜਨਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਲਘੁ ਦੀਪਨਬਂਹਣਮ੍|| ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸਾਯਮਾਸ਼ੋ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਸਾਯਮਾਸ਼ੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੋ ਹਿ ਦੁਸ੍ਯਤਿ|| ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯਤੇਰ੍ਕੇਣ ਹਦਯਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਬੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਹਾਰਾਚ੍ਚ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਯ ਚੇਤਸਃ| ਨ ਕ੍ਲੇਦਮੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ|| ਅਕ੍ਲਿਤ੍ਰੇਸ੍ਵਨ੍ਨਮਾਸਿਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਿਵ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਯਃ|| ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਹਦਯੇ ਮ੍ਲਾਨੇ ਸਂਵਤੇਸ੍ਵਯਨੇਸੁ ਚ| ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਪਰਿਕ੍ਲੇਦਂ ਸਂਵਤੇ ਦੇਹਧਾਤਵਃ|| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯਦਪਕ੍ਸੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਾਸਿਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਪਯਸ੍ਤਪ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍|| ਨੈਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਸਾਹੋ ਵੇਗੋਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਯਥੋਚਿਤਃ|| ਲਘੁਤਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਜੀਰ੍ਣਾਹਾਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੇਨ ਰੋਗਗ੍ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ|| ਨਣਾਮਸ਼ਨਲੁਬ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸੂਚਿਕਾ|| ਦੋਸੋਪਨਦ੍ਧਂ ਯਦਿ ਲੀਨਮਾਮਂ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਸ੍ਯਾਵਣੁਯਾਨ੍ਨ ਵਹ੍ਵਿਮ੍| ਜਾਯੇਤ ਦੁਸ੍ਟਾ ਤੁ ਤਤੋ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਆਮਦੋਸਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੦-੨੧) · Śloka ੨੧
ਕੀਦਸ਼ਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ | ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਮਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਭਵਤਿ ਤ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੨੦|| ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇ ਦੋਸੇ ਤਤ੍ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੨੧|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਯਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਾਦੇਵਾਮਜਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ-ਆਲਸ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍, ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ-ਉਪਸ਼ਮੋ, ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੪|੧੦)-"ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੇ ਦੋਸੇ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਾਮਦੋਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਤਿ| ਆਮਵਿਕਾਰਾਣਾਂ-ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਜਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮ੍| ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍-ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍| ਅਪਤਰ੍ਪਣਂ ਵਿਭਜਤਿ-ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਬਲਾਦਿਕਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ|
Adhikarana ਅਲ੍ਪਮਧ੍ਯਪ੍ਰਭੂਤਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਦੇਵ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਮਾਹ- | ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਲਙ੍ਹ੍ਘਨਪਾਚਨਮ੍||੨੧|| ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਮੂਲਾਦੁਨ੍ਮੂਲਯੇਨ੍ਮਲਾਨ੍| |੨੨|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਲ੍ਪੇ ਦੋਸੇ, ਲਙ੍ਘਨਂ-ਉਪਵਾਸਾਖ੍ਯਂ, ਪਥ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਹ੍ਯਨਲਾਨਿਲਵਧ੍ਦ੍ਯਾਲ੍ਪੋ ਦੋਸਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਜੀਯਤੇ| ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਸੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪਾਚਨਂ ਚ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਃ ਪਚਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਪਚਤੋ ਯੇ ਵਿਬਨ੍ਧਹੇਤਵਃ, ਤਾਨ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯ ਪਾਟਵਂ ਪਕ੍ਤੁਰਾਦਧਤਃ ਪਚੇਤਿ ਪ੍ਰਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਵ ਤਤ੍ ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਪਾਚਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਹੇਤੁਮਣ੍ਣਿਜਨ੍ਤਾਤ੍ਪਚੇਰ੍ਬਾਹੁਲਕਾਤ੍ਕਰ੍ਤਰਿ ਲ੍ਯੁਟ੍| ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਚਨੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਪਾਚਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਕਾਯਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨੀਰਯਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੪|੫)-"ਯਦੀਰਯੇਦ੍ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਤਤ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਭੂਤ ਆਮਦੋਸੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿਤਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤ੍-ਸ਼ੋਧਨਮ੍, ਮੂਲਾਨ੍ਮਲਾਨ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ. ੧੧)-ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਪਲ੍ਵਲੋਦਕੌਘੇ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਪੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਭਾਗਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਰੋਤਿ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਮਤ੍ਰੋਪਵਾਸਃ| ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਂ-ਉਪਵਾਸਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਚਨੌਸਧਪਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਭੂਤੇ-ਬਹੁਤਰੇ| ਸ਼ੋਧਨਂ-ਵਮਨਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤ੍-ਸ਼ੋਧਨਮ੍, ਮਲਾਨ੍ਮੂਲਾਦੁਨ੍ਮੂਲਯੇਤ੍-ਸਮੂਲਾਨੁਚ੍ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਤ੍| ਮਲਬਲਮੂਲਂ ਚ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਏਵਮਨ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ,ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
| ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੨੨|| ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਸਤਿ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍| ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਯਥਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੨੩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਥਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥ ਆਮਦੋਸੋ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥੋਪਤਰ੍ਪਣੇਨ, ਸ਼ੀਤੋਤ੍ਥ ਉਸ੍ਣੇਨ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਤ੍ਵੇਵਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੁਬਧ੍ਯੇਤ-ਤੇਨੋਪਸ਼ਮਂ ਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਤੋ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਯਥਾਯਥਂ,-ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ, (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੨)-"ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਂ ਜ੍ਵਰੇ, ਰਜਨੀ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤੁਲ੍ਯਨ੍ਯਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਏਵਮਿਤਿ| ਏਵਂ-ਆਮਵਿਕਾਰਵਤ੍| ਅਨ੍ਯਾਨ੍-ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍| ਯਥਾ, ਆਮਵਿਕਾਰਾਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨਾਪਤਰ੍ਪਣੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ, ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਃ| ਆਮਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਾਨੁਪਸ਼ਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਅਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਯਦਿ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਪ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧੋ-ਅਨੁਵਰ੍ਤਨਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਤਦਾ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਤ੍ਯਾਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਿਸਕ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯਥਾਯਥਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.੧੨ " ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਂ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਵਿਪਰੀਤਮਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤਿ" ਇਤਿ|)|
Adhikarana ਤਦਰ੍ਥਕਾਰੀ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ,ਪਕ੍ਵਦੋਸਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਨ ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਯੋਰੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ ਵਾ, ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ ਤ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਹਿਤਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ||੨੪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍-ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਸਾਧ੍ਯਂ, ਅਰ੍ਥਂ-ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਂ, ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍-ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ| ਤਦ੍ਵਾ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੨)-"ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍, ਅਤਿਸਾਰੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍" ਇਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਮਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਵਾਨੁਸਰਨ੍ਨਾਹ-ਪਕ੍ਵ ਇਤਿ| ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ-ਨਿਰਾਮੇ, ਦੀਪ੍ਤੇ ਪਾਵਕੇ ਚ| ਨਿਰਾਮਤ੍ਵੇ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵੇ ਚ ਸਮੁਚਿਤਮੇਵ ਹਿਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਕਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਤੋ-ਮਾਤ੍ਰਯਾ, ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦਿ ਨ ਭਵਤੀਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਕ੍ਵਦੋਸਾਣਾਮਾਮਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ-ਪਕ੍ਵੇਦੋਸੇ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤੇਨੋਪਕ੍ਰਮੇਣ ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ ਦੀਤ੍ਪੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਸਤ੍ਯਾਮਦੋਸਿਣਾਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿ ਹਿਤਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਾਦਿ|
Adhikarana ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਚ ਕਫਾਦਾਮਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗੌਰਵਮ੍||੨੫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵੇਨ ਕਫਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਕਰਣਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਕਫਾਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਦਜੀਰ੍ਣਮਾਮਸਂਜ੍ਞਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਆਮਾਖ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣੇ, ਅਕ੍ਸਿਕੂਪਯੋਰ੍ਗਣ੍ਡ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤਵਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥ ਉਦ੍ਗਾਰਃ| ਪ੍ਰਸੇਕਃ-ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ-ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਗੌਰਵਂ-ਗਾਤ੍ਰਾਣਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਮਹਾਨ੍ਤਮਾਮਦੋਸਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਕਫ਼ਜਮਾਹ-ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ| ਆਮਂ-ਆਮਸਂਜ੍ਞਮ੍| ਤਤ੍ਰ-ਆਮੇ,ਅਕ੍ਸ੍ਣਿ ਗਣ੍ਡੇ ਚ ਸ਼ੋਫਃ| ਜਾਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਮੇਕਵਚਨਮ੍| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ-ਚਿਰਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤਵਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥ ਉਦ੍ਗਾਰਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ-ਵਮਨੋਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਮਿਵ|
Adhikarana ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਨਿਲਾਚ੍ਛੂਲਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਸਾਦਕਤ੍| |੨੬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨਿਲਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਨਾਮਾਜੀਰ੍ਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੂਲਾਦਿਕਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਨਿਲਜਮਾਹ-ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਿਤਿ| ਵਿਸ੍ਠਬ੍ਧਂ-ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਸਂਜ੍ਞਮ੍| ਸਾਦਃ-ਕਾਰ੍ਯਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੬) · Śloka ੨੬
| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਤਣ੍ਮੋਹਭ੍ਰਮਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਦਾਹਵਤ੍||੨੬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਨਾਮਾਜੀਰ੍ਣਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਤਡਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਜਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਮਿਤਿ| ਵਿਦਰ੍ਗ੍ਧਂਵਿਦਗ੍ਧਾਖ੍ਯਾਮ੍|
Adhikarana ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯੈਵਾਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਮੇ ਤੁ, ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਸ਼ਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਵਮਨਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍||੨੭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਆਮਾਖ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣੇ ਲਙ੍ਘਨਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਸ਼ਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਤ੍ਰ ਤ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇ-ਵਿਦਗ੍ਧਨਾਮ੍ਨ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇ, ਵਮਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਵਾ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਾਨਾਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ-ਯਥਾਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਂ, ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਆਮਾਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨੇ, ਵਿਦਗ੍ਧੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਵੇਦਨੇ, ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਮਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਹ-ਲਙ੍ਘਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਭਸ਼ਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਵਿਭਾਗਸ੍ਤ੍ਵਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਃ ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਵਰ੍ਤ੍ਯੋ ਲਵਣੋਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਵਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮੁਪਵਾਸੋ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਵਾ-ਅਥਵਾ| ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਹਿਤਂ-ਯਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਯਦ੍ਧਿਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਤਸ੍ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਭਾਗਨਿਯਮਸ੍ਤੁ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ|
Adhikarana ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਗਰੀਯਸੋ ਭਵੇਲ੍ਲੀਨਾਦਾਮਾਦੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ| ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਾਮਲਿਙ੍ਗਾ ਤਤ੍ਸਮਸਾਧਨਾ||੨੮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗਰੀਯਸਃ-ਪ੍ਰਭੂਤਾਤ੍, ਆਜੀਰ੍ਣਾਦੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਾਤ੍ ? ਲੀਨਾਤ੍-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੀਨਾਦਿਤਿ ਲੀਙ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਣ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਵਾਦਯ ਓਦਿਤ ਇਤ੍ਯੋਦਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਾ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਯੁਭ੍ਯਾਮਨੁਬਦ੍ਧਾ-ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਆਮਂ ਨਾਮ ਯਦਜੀਰ੍ਣਂ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਲਕ੍ਸਣਾ| ਯਥਾ-"ਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਅਦ੍ਯੋ ਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗੌਰਵਮ੍||" ਇਤਿ| ਤੇਨ-ਆਮੇਨ, ਸਮਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ, ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| "ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਮੇ" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਲਾਮ੍ਬਿਕਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਗਰੀਯਸ ਇਤਿ| ਬਿਲਮ੍ਬਿਕਾਨਾਮਾਜੀਰ੍ਣਂ ਭਵੇਤ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ਲੀਨਾਦਾਮਾਦੇਵ,-ਆਮਸ਼ਬ੍ਦ ਆਮਾਦ੍ਯਜੀਰ੍ਣਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨਃ, ਤਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਨਿਃਸ਼ੇਸਮਨਿਵਰ੍ਤਨਾਲ੍ਲੀਨਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਲੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਾਦੋ ਦੁਸ੍ਟਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਂ ਭੋਜਨਾਤ੍| ਸਾ ਤੂਕ੍ਤਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ.੧੧)-"ਦੋਸੋਪਨਦ੍ਧਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ (ਸ਼੍ਲੋ ੧੯ ਟੀ)| ਏਵਕਾਰੇਣੈਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਾਵਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਭਵਤਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਤਾਵਨ੍ਯਤੋਪਿ ਸਦ੍ਯੋਤਿਮਾਤ੍ਰਭੋਜਨਾਦੇਃ| ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣਦੇਵੇਤਿ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਉ. ਅ. ੫੬|੩)- "ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਂ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਯਦੀਰਿਤਮ੍| ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕੌ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਚਾਪਿ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ||" ਇਤਿ| ਸਾ ਚ ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਾ|ਤਦਨੁਬਨ੍ਧੇਨ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਵਿਲਮ੍ਬਨਾਤ੍ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਰੀਯਸ੍ਵਾਤ੍ ਪਤਨਯੋਗ੍ਯਮਪ੍ਯਾਮਂ ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਪ੍ਯਧਃ ਪਤਤਿ, ਲੀਨਮੇਵ ਚਿਰਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਉ.ਅ. ੫੬/੯)- "ਦੁਸ੍ਟਂ ਹਿ ਭੁਕ੍ਤਂ ਕਫਮਾਰੁਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ| ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਂ ਤਾਂ ਚ ਵਿਵਿਰ੍ਜਨੀਯਾਮਾਚਕ੍ਸਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਃ ਪੁਰਾਣਾਃ||" ਇਤਿ| ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੇਵਮਿਤਰੇਸ੍ਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਂ ਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇਨ ਹ੍ਯਾਰਬ੍ਧਾਮਨ੍ਯੇਨਾਨੁਬਧ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਦਗ੍ਧਾਦੇਵ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਭੇਡਃ (ਚਿ. ਅ. ੧੧)- "ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|| ਤਾਂ ਵਿਲਮ੍ਬੀਂ ਵਿਗਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਸਕਲ੍ਪਾਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਵਿਸਮਲ੍ਪਾਮਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਵਿਸੂਕਾਮਿਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾਵਿਸ਼ੇਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਤ੍ਵਮ੍| ਆਮਲਿਙ੍ਗਾ-ਅਜੀਰ੍ਣਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਾਦਾਨਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪ੍ਯਾਮਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਤਥਾ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਏਤਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤ੍ਵਾਮਾਜੀਰ੍ਣੇ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਏਤਾਨਿ-ਅਜੀਰ੍ਣਤ੍ਰਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਨਿ| ਆਮਾਤ੍-ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਨ੍ਨਾਤ੍ ਜਾਤਮਜੀਰ੍ਣਂ-ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਮ੍,ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ, ਨ ਤੁ ਕਫਜਮਾਮਮ੍| "ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਤਾਦਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰ੍ਮਕਂ ਵਦੇਤ੍|" ਇਤਿ ਤੇਨੈਵ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਸਮਸਾਧਨਾ,-ਤੇਸਾਂਤ੍ਰਯਾਣਾਮਜੀਰ੍ਣਾਨਾਂ, ਸਮਂ-ਸਾਧਾਰਣਂ, ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਥਾ| ਤਥਾ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਆਮੇ ਤ੍ਵਾਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵਿਮਾਨੇ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਵਿਮਾਨੇ-ਵਿਮਾਨਸ੍ਥਾਨੇ, ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ-ਵਿਸੂਚ੍ਯਲਸਕਭੇਦੇਨ| ਵਙ੍ਗਸੇਨੋਪਿ-"ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਲਸਕਯੋਰ੍ਵਿਸੂਚ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ|" ਇਤਿ| ਯੁਤ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਚਰਣੀਯਤ੍ਵਂ (ਤ੍ਵਾਤ੍) ਨ ਤ੍ਵਨੁਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ "ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਂ ਤਾਂ ਭਸ਼ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍" ਇਤਿ ਮਾਧਵਕਰਃ (ਮਾ. ਨਿ. ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੌਸ਼੍ਲੋ.੨੧) ਪਠਤਿ| ਇਯਂ ਚ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਚਰਕਾਚਾਰ੍ਯੇਣਾਨ੍ਨਵਿਸਸਂਜ੍ਞਯੋਕ੍ਤਾ (ਚਿ.ਅ.੧੪/੩੯)- "ਅਭੋਜਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਤਿਭੋਜ੍ਨਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਤਿਰੂਕ੍ਸਸਂਦੁਸ੍ਟਭੋਜਨਾਤ੍| ਵਿਰੇਕਵਮਨਸ੍ਨੇਹਵਿਭ੍ਰਮਾਵ੍ਦ੍ਯਾਧਿਕਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਦੇਸ਼ਕਾਲਰ੍ਤੁਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵੇਗਾਨਾਂ ਚ ਵਿਧਾਰਣਾਤ੍|| ਦੁਸ੍ਯਤ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸ ਦੁਸ੍ਟੋਨ੍ਨਂ ਨ ਤਤ੍ ਪਚਤਿ ਲਧ੍ਵਤਿ| ਅਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਸਤਾਂ ਚ ਤਤ੍|| ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਸਦਨਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਮਃ ਪਸ੍ਠਕਟਿਗ੍ਰਹਃ|| ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਜ੍ਵਰਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਵਾਹਣਮ੍| ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਚ ਘੋਰਮਨ੍ਨਵਿਸਂ ਚ ਤਤ੍|| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਦਾਹਤਸ੍ਣਾਮੁਖਾਮਯਾਨ੍| ਜਨਯਤ੍ਯਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾਂਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍|| ਯਕ੍ਸ੍ਮਪੀਨਸਮੇਹਾਦੀਨ੍ ਕਫ਼ਜਾਨ੍ ਕਫ਼ਸਙ੍ਗਤਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਵਾਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵਾਤਜਾਂਸ਼੍ਚਮਯਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|| ਮੂਤ੍ਰਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਕੁਕ੍ਸਿਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ਕਦ੍ਗਤਮ੍| ਰਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰੋਗਾਨ੍ ਰਸਾਦਿਜਾਨ੍|" ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਜੈਜ੍ਜਟੇਨ 'ਇਯਂ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਸਂਜ੍ਞਯੋਕ੍ਤਾ' ਇਤਿ| ਤਦਸਤ੍| ਭੇਡਾਦਿਵਚਨਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ ਵਿਲਮਿਕਾਯਾ ਵਿਦਗ੍ਧਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਸ੍ਯਾਲਸਕਭੇਦਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਸ੍ਯਾਲ ਸਕਭੇਦਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਮਾਦ੍ਯਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਾਧੀਨਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਯਾ ਇਹਾਭਿਧਾਨਮ੍|
Adhikarana ਰਸਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਰਭੋਜਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੨੯-੩੦) · Śloka ੩੦
ਜੀਰ੍ਣੇਪ੍ਯਾਹਾਰੇ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਸਾਰੋ ਰਸੋਜੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ਼ਯੀਤ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨਾਸ਼ਿਤੋ ਦਿਵਾ||੨੯|| ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣੀ, ਸਞ੍ਜਾਤਬੁਭੁਕ੍ਸੋਦ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਂ ਲਘੁ| |੩੦|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਸ਼ੇਸੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ-ਹਦਯਸ਼ੂਲਂ ਗੌਰਵਂ ਚ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ-ਅਨ੍ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿ| ਤੇਨਾਜੀਰ੍ਣਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਭੂਤ ਏਵਾਯਂ ਰਸਸ਼ੇਸਃ| ਅਤਸ਼੍ਚ ਰਸਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਾਦਿਹੇਤੋਰਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਮਾਹ-ਸ਼ਯੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ-ਰਸਸ਼ੇਸੇ, ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ-ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਜੀਰ੍ਣ ਇਵ ਪ੍ਰਭੂਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਜੀਰ੍ਣੀ, ਅਨਾਸ਼ਿਤੋ ਦਿਵਾ ਸ਼ਯੀਤ, ਆਲਾਘਵਾਤ੍| ਯਦਾ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਕ੍ਸੁਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ੍ਤੋਕਂ ਲਘੁ ਚਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਆਸ਼ਃ ਕਤੋ ਯੇਨ ਸਃ-ਆਸ਼ਿਤਃ| ਨ ਆਸ਼ਿਤੋ-ਅਨਾਸ਼ਿਤਃ, ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, "ਅਜੀਰ੍ਣ੍ਯਭਿਹਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਨ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯੇਨਾਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨੁਜ੍ਞਾਤ ਏਵ| ਤਤ੍ਕਿਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤੇਨ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਂ ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਮ੍-"ਅਭੁਕ੍ਤੋ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣੀ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍, ਅਸ਼ਿਤਾਨਾਸ਼ਿਤਚਿਨ੍ਤਾ ਨ ਕਤੇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰਿਹੋਕ੍ਤਿਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰਸਸ਼ੇਸਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਤਿ| ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ-ਭੋਜਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਨਨੁ, ਏਤਦਾਮਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯਸ੍ਤਿ,ਤ ਆਹ੍-ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ ਇਤਿ| ਤੇਸੁ ਪੁਨਰ੍ਦੁਸ੍ਟ ਉਦ੍ਗਾਰਃ| ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸੋ-ਰਸਸ਼ੇਸਃ| ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਹੇਤੁਭੂਤਾਹਾਰਰਾਸ਼ਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਨ ਹਿ ਰਸਧਾਤੋਰਪਕ੍ਵਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਸ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵ ਏਵ ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ, ਪਕ੍ਵਸ੍ਤੁਰੁਧਿਰਸ਼ਬ੍ਧੇਨ| ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ, ਤਸ੍ਯਾਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੩/੨੪)- "ਊਸ੍ਮਣੋਲ੍ਪਬਲਤ੍ਵੇਨ ਧਾਤੁਮਾਦ੍ਯਮਪਾਚਿਤਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਾਮਾਸ਼ਯਗਤਂ ਰਸਾਮਾਮਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ|" ਇਤਿ| ਰਸੇਸ਼ੇਸਸ੍ਯੋਸਧਮਾਹ-ਸ਼ਯੀਤੇਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ-ਮੁਹੂਰ੍ਤਮੇਵ| ਨਨੁ,ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਨੁਮਾਨਤਃ ਸਿਦ੍ਧਾਮੇਵ| ਮੈਵਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਾਮਧਿਕਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵਿਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਧਿਸ਼੍ਚਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦ੍ਯਪਿ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਰਸਸ਼ੇਸੇ ਹਿਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਘਰ੍ਮਾਮ੍ਬੁ ਲਘੁਬੋਜਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਅਨਾਸ਼ਿਤੋ-ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਕਤਵਿਸੂਚਿਕਾਦ੍ਯਜੀਰ੍ਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮ੍| "ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਸ੍ਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪੁਨਰ੍ਵਿਧਾਨਂ ਯਥੇਸ੍ਟਸ੍ਵਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਭੋਜਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸਞ੍ਜਾਤਬੁਭੁਕ੍ਸ ਇਤਿ| ਸਞ੍ਜਾਤਬੁਭੁਕ੍ਸੋ-ਅਭ੍ਯੁਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ| ਮਿਤਗ੍ਰਹਣਂ ਲਘੂਨਾਮਪਿ ਗੁਰੂਕ੍ਤਾਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਮ੍ (੩੦-੩੧) · Śloka ੩੧
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰੂਤੇ- | ਵਿਬਨ੍ਧੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ||੩੦|| ਅਜੀਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| |੩੧|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਬਨ੍ਧੋ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ-ਤਯੋਰੇਵ| ਗ੍ਲਾਨਿਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮ੍ਲਾਨਤਾ| ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ-ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਾ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ-ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਧ੍ਮਾਨਮ੍| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਭ੍ਰਮੋ-ਮੋਹਃ| ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਸੀਦਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਭ੍ਰਮੋ ਮੋਹਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਸਂਵਾਦਿ ਲਕ੍ਸਣ੍ਮ੍||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸ਼ੇਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂਮਜੀਰ੍ਣਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਿਬਨ੍ਧ ਇਤਿ| ਵਿਬਨ੍ਧੋ-ਮਾਲਾਨਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ-ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਤਿਃ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਬੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮ੍|
Adhikarana ਅਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਕਾਰਣਾਨਿ (੩੧-੩੩) · Śloka ੩੩
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- | ਨ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮਾਮਦੋਸਾਯ ਕੇਵਲਮ੍||੩੧|| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਦਗ੍ਧਾਮਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਹਿਮਾਸ਼ੁਚਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||੩੨|| ਉਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਕ੍ਸੁਦਾਦਿਭਿਃ| |੩੩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨ ਕੇਵਲਮਾਮਦੋਸਾਯ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਦਿ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ-ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ-ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਕਾਰਿ| ਹਿਮਂ-ਅਤਿਸ਼ੀਤਮ੍| ਅਸ਼ੁਚਿ-ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਕੇਸ਼ਾਦਿਦੂਸਿਤਂ ਚ, ਏਤਚ੍ਚਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਦਾਮਦੋਸਹੇਤੁਃ| ਵਿਦਾਹਿ-ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ-ਅਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ-ਅਤਿਜਲੇਨ ਪ੍ਲਾਵਿਤਮ੍| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਦ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ, ਯਾਵਤ੍ ਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੋਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਸ਼ੋਕਃ-ਇਸ੍ਟਵਿਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮਨੋਦੌਸ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰੋਧੋ-ਰੋਸਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲੋਭਭਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ- ਨ ਚੇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮਾਮਦੋਸਯ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ? ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਦਿਕਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ,-ਆਮਦੋਸਾਯ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ-ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵਾਤਾਵਰੋਧਕਾਰਿ| ਦਗ੍ਧਂ-ਅਤਿਪਕ੍ਵਮ੍| ਆਮਂ-ਅਪਵ੍ਕਮ੍| ਅਸ਼ੁਚਿ-ਮਲਿਨਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ-ਨੀਰਸਮ੍| ਅਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ-ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍| ਸ਼ੋਕਦਿਭਿਰੁਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ,ਤਦੁਪਤਪ੍ਤਤ੍ਵਂ-ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦੁਦ੍ਵੇਗਾਦਯਃ|
Adhikarana ਸਮਸ਼ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਸਮਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਃ (੩੩-੩੫) · Śloka ੩੫
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਰਮਪ੍ਯਨ੍ਨਮਾਮਕ੍ਸੋਭਕਰਮਾਹ- | ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪਥ੍ਯਮਪਥ੍ਯਂ ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍||੩੩|| ਵਿਦ੍ਯਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਭੂਯੋ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍||੩੪|| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਸਜਨ੍ਤਿ ਵਾ| |੩੫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਥ੍ਯਂ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਥ੍ਯਂ-ਯਵਕਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ-ਏਕੀਕਤ੍ਯ, ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਵੈਦ੍ਯਕਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ-ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਭੋਜਨਂ ਤਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਕਤੇ ਯਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼ਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਮੇਵ| ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ-"ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਦ੍ਯਕਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਚ ਨਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਰਾਹਾਰ ਉਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸੋਪ੍ਯਵੋਚਤ੍-"ਸਾਯਂਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਭੋਜਨਂ ਵਿਧਿਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਸ੍ਯੈਵਂ ਤਦਸਮੀਚੀਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸਮਨਨ੍ਤਰੇਮੇਵ ਵਹ੍ਨਾਵਵਿਭਕ੍ਤੇ ਯਦਸ਼ਨਂ ਤਦੇਵਾਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍, ਨਾਨ੍ਯਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਬ੍ਰੂਤੇ (ਸੂ.ਅ. ੪੬|੪੯੧)-"ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਵਿਭਕ੍ਤੇਗ੍ਨੌ ਦ੍ਵਿਰਨ੍ਨਂ ਨ ਸਮਾਚਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਕਤੇ ਸਤ੍ਯਗ੍ਨੌ ਵਿਭਕ੍ਤੇ ਯਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਃ ਸ ਨ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਕਾਰ੍ਯ ਏਵ, ਗੁਣਾਵਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਸੂ.ਅ. ੧੧)-"ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸਾਯਮਾਸ਼ੋ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਸਾਯਮਾਸ਼ੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੋ ਹਿ ਦੁਸ੍ਯਤਿ|| ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇਰ੍ਕੇਣ ਹਦਯਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਬੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਚਾਰਾਚ੍ਚ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਚੇਤਸਃ| ਨ ਕ੍ਲੇਦਮੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ|| ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਨ੍ਨਮਾਸਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਿਵ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਯਃ|| ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਹਦਯੇ ਮ੍ਲਾਨੇ ਸਂਵਤੇਸ੍ਵਯਨੇਸੁ ਚ| ਪਰਿਕ੍ਲੇਦਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਂਵਤੇ ਦੇਹਧਾਤਵਃ|| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯਦਪਕ੍ਵੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਾਸਿਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਪਯਸ੍ਤਪ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍|| ਨੈਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਭੋਜਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੋਪਰਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ-'ਪ੍ਰਾਸਾਦਮਧਿਰੋਹਤਿ|' ਇਤਿ| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਸਂਜ੍ਞਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਃ ਪੁਨਰਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਬ੍ਰੂਮਃ| "ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਹਾਰਕਾਲਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨਾਕਾਲੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ-ਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਨਿ, ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਸਜਨ੍ਤਿ-ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍-ਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਵਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਮਸ਼ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਮਿਸ਼੍ਰਮਿਤਿ| ਪਥ੍ਯਂ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ, ਅਪਥ੍ਯਂ-ਯਵਕਾਦਿ, ਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤ੍ਯ ਭੁਕ੍ਤਂ-ਸਮਸ਼ਨਾਖ੍ਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮਪਥ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਖ੍ਯਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਪੁਨਰ੍ਭੋਜਨਂ-ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਾਖ੍ਯਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਗਭ੍ਯਵਹ੍ਰਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਕਾਭਾਵਾਦਾਮਾਸ਼ਯ ਏਵ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ, ਉਪਰਿ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਨ੍ਯਦਨ੍ਨਮਾਧੀਯਤੇ ਯਤ੍ਤਤ੍-ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਭੋਜਨਮ੍, ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਭੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਃ (ਚਿ.ਅ. ੧੪/੨੩੩)- "ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਭੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਪਿ (ਸੂ.ਅ. ੪੬/੫੦੮)- "ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਤੁ ਤਦਧ੍ਯਸ਼ਨਮੁਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਕਥਮ੍? ਭੂਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ| ਅਨੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇ ਭੁਕ੍ਤਮਪਿ ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੧)- "ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸਾਯਮਾਸ਼ੋ ਨਦੁਸ੍ਯਤਿ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਅਤ੍ਯਗ੍ਨੌ (ਹਦਯੇ ਚਿ. ਅ. ੧੦/੮੪)- "ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਭੋਜ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯੋਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਏਤਦਪ੍ਰਾਤ੍ਪਕਾਲਾਸ਼ਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਦਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਮੈਵਮ੍| ਜੀਰ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨੇ ਯਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ਮਾਸ਼ਨਮ੍, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਤਜੀਰ੍ਣੇ ਇਤਿ ਭੇਦਃ| ਨਨੁ,"ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ" (ਸ਼੍ਲੋ ੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਤ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਕਾਲਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸਯਤਿ| ਤਤ੍ਕਥਮਪ੍ਰਾਤ੍ਪਕਾਲਤ੍ਵਮ੍ ? ਮੈਵਮ੍| ਯੋ ਹਿ ਯਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਭੋਜਨਕਾਲਃ| ਪ੍ਰਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਦਿਕਂ ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯੈਵ ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਤ੍ਵਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਸ੍ਵਕਾਲੇ ਭੋਜਨਂ-ਕਾਲਭੋਜਨਮ੍| ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਪਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਸੁ ਭੋਜਨਂ-ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪਿ ਤੇਸ੍ਵਪ੍ਰਾਤ੍ਪੇ ਸ੍ਵਕਾਲੇ ਭੋਜਨਂ-ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਚੈਤਦਭ੍ਯੁਪਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੬/੧੮)- "ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੇ ਜੀਰ੍ਣ ਏਵਾਨ੍ਨੇ ਸ੍ਨੇਹੋਚ੍ਛਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ਬਹੁਃ| ਸ਼ਮਨਃਕ੍ਸੁਦ੍ਵਤੋਨਨ੍ਨੋ ਮਧ੍ਯਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ ਕਾਲਭੇਦੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਕਾਲ ਇਤਿ| ਅਕਾਲੇ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍| ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍,-ਅਪ੍ਰਾਤ੍ਪਕਾਲਮਤੀਤਕਾਲਂ ਚ| ਅਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਮਪ੍ਯਕਾਲੇ ਭੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮੇਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਯਦਮਾਤ੍ਰਯਾ ਭੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਨਮ੍| ਯਚ੍ਚਾਕਾਲੇ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਅਮਾਤ੍ਰਯਾ ਵਾ ਤਦ੍ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍| ਸਮਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਮਾਹ-ਤ੍ਰੀਣੀਤਿ| ਏਤਾਨਿ-ਸਮਸ਼ਨ-ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਨਿ, ਅਨਿਯਤਾਯੁਸਾਂ ਮਤ੍ਯੁਂ, ਨਿਯਤਾਯੁਸਾਂ ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਜਨ੍ਤਿ|
Adhikarana ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਪ੍ਰਕਾਰਃ (੩੫-੩੮) · Śloka ੩੮
| ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਤਨ੍ਮਨਾਃ||੩੫|| ਸਡ੍ਰਸਂ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਂ ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਧੌਤਪਾਦਕਰਾਨਨਃ||੩੬|| ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤਨ੍ ਦੇਵਾਨਤਿਥੀਨ੍ ਬਾਲਕਾਨ੍ ਗੁਰੂਨ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍||੩੭|| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮਨਿਨ੍ਦਨ੍ਨਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਦ੍ਰਵਮ੍| ਇਸ੍ਟਮਿਸ੍ਟੈਃ ਸਹਾਸ਼੍ਰ੍ਨੀਯਾਚ੍ਛੁਚਿਭਕ੍ਤਜਨਾਹਤਮ੍||੩੮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਾਲੇ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ| ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਭੋਜਨਗਤਚਿਤ੍ਤਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਃ| ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥਃ-ਏਕਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਚਰਣ੍ਹਸ੍ਤਮੁਖਃ| ਅਨਿਨ੍ਦਨ੍-ਭੋਜਨਮਗਰ੍ਹਮਾਣਃ| ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍-ਅਭਾਸਮਾਣਃ| ਇਸ੍ਟਂ-ਮਨੋਰੁਚਿਤਂ ਭੋਜਨਮ੍| ਤਥਾ, ਦ੍ਰਵਂ-ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਇਸ੍ਟੈਃ-ਪ੍ਰਿਯੈਃ, ਸਹਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| 'ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍' ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਂ ਮਤੁਪ੍, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਭੁਕ੍ਸਃ| ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਯਦਾ ਦੁਸ੍ਟਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਨਾਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਸ੍ਟਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੧)- "ਦੋਸੋਪਨਦ੍ਧਂ ਯਦਿ ਲੀਨਮਨ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਧਤਸ੍ਯਾਵਣੁਯਾਨ੍ਨ ਵਹ੍ਨਿਮ੍| ਜਾਯੇਤ ਦੁਸ੍ਟਾ ਤੁ ਤਦਾ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਯਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||" ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਭੋਜਨਮ੍ ? ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਏਕਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਾਲਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍, ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭੁਤਿ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਖਾਵਹਂ ਚ| ਏਤਦੇਵੈਕਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਚਿ-ਅਨੁਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਕੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਪਹਤਂ ਚ| ਹਿਤਂ-ਪਥ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਤਦੁਸ੍ਣਂ ਚ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਲਘੁ-ਲਘੁਪ੍ਰਾਯਮ੍. ਨ ਤੁ ਲਘ੍ਵੇਵ| ਅਤ ਏਵੇਦਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍ "ਸਡ੍ਰਸਂ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਮ੍" ਇਤਿ| ਮਧੁਰਰਸੋ ਹਿ ਗੁਰੁਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੦|੩੮)- "ਪਟੋਃ ਕਸਾਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਧੁਰਃ ਪਰਮਂ ਗੁਰੁਃ|" ਇਤਿ| ਤਦ੍ਯਦਿ ਲਘ੍ਵੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ (ਤਰ੍ਹਿ) ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਨ ਘਟਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁਪ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕਥਮਦ੍ਯਾਤ੍ ? ਤਦਾਹ-ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਪਿਤ੍ਰਾਦੀਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਤਥਾ, ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ-ਅਸ਼੍ਵਵਸਾਦੀਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍-ਕਤਸ੍ਵੀਕਾਰਾਨ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ-ਤਦਾਹਾਰਚਿਨ੍ਤਾਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਯਥਾ ਮਮੇਦਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ| ਖਰਨਾਦੇਨੋਕ੍ਤਮ੍-"ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਾਸ਼ੀ ਤ੍ਵਾਹਾਰਗੁਣਦੋਸਾਨ੍ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ| ਉਨ੍ਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯਲ੍ਪਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਚ੍ਛਰ੍ਦਯੇਦ੍ਵਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ|| ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਖਾਦਨ੍ ਬਹ੍ਵਪਿ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਤਿ ਭੋਜ੍ਯਮਹਦ੍ਯਤਾਮ੍|| ਜਲ੍ਪਤੋ ਹਸਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯਾਨ੍ਯਚੇਤਸਃ| ਤ ਏਵ ਦੋਸਾ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯੇ ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਭੋਜਨੇ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਭੋਜਨਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ-ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ| ਕਾਲੇ-"ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ| ਸ਼ੁਚਿ-ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਹਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨਭ੍ਯਾਸਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਹਿਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ| ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਭੋਜਨੈਕਦਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ| ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਂ-ਸਡ੍ਰਸਤ੍ਵੇਪ੍ਯਧਿਕਧੁਰਰਸਮ੍| ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥੋ-ਵਿਜਨਸ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਰਾਦੀਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍-ਪਾਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵੀਕਤਾਨ੍| ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ-ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਨ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ-ਤੇਸਾਮਾਹਾਰਚਿਨ੍ਤਾਂ ਵਿਧਾਯ| ਅਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ| ਅਨਿਨ੍ਦਨ੍ਭੋਜ੍ਯਮਕੁਤ੍ਸਯਨ੍| ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍-ਕਤਮੌਨਃ| ਦ੍ਰਵਂ-ਦ੍ਰਵਬਹੁਲਮ੍| ਇਸ੍ਟਂ-ਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਇਸ੍ਟੈਃ ਸਹ-ਪ੍ਰਿਯਜਨੈਃ ਸਹ| ਸ਼ੁਚਿਭਕ੍ਤਜਨਾਹਤਂਸ਼ੁਚਯੋ-ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼ੌਚਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਭਕ੍ਤਾਃ-ਅਨੁਰਕ੍ਤਾਃ, ਯੇ ਜਨਾਸ੍ਤੈਰਾਹਤਂ-ਆਨੀਤਮ੍|
Adhikarana ਤਣਾਦਿਜੁਸ੍ਟਭੋਜਨਤ੍ਯਾਗਃ (੩੯) · Śloka ੩੯
ਭੋਜਨਂ ਤਣਕੇਸ਼ਾਦਿਜੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣੀਕਤਂ ਪੁਨਃ| ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨਭੂਯਿਸ੍ਠਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਲਵਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੩੯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਣਾਦਿਜੁਸ੍ਟਂ ਭੋਜਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤਥਾ, ਭੂਯ ਉਸ੍ਣੀਕਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਾਕਬਹੁਲਮ੍| ਤਥਾ, ਅਵਰਾਨ੍ਨਂ-ਮਾਸਾਦਿ, ਤਦ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਤਿਲਵਣਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਣਜੁਸ੍ਟਾਦਿਭੋਜਨਮਪਵਦਤਿ-ਭੋਜਨਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਨਿਨ੍ਦਾਨ੍ਨਿਤਿ ਗ੍ਰਹ੍ਣਾਤ੍ ਤਣਕੇਸ਼ਮਕ੍ਸ਼ਿਕਾਦਿਜੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਨ੍ਦਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਪ੍ਤਿਃ, ਉਸ੍ਣਗ੍ਰ੍ਹਣਾਤ੍ ਪੁਨਰੂਸ੍ਣੀਕਤਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਯੋਃ, ਇਸ੍ਟਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ਼ਾਕਸੂਪਬਹੁਲਸ੍ਯ, ਸਡ੍ਰਸਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਅਤਿਲਵਣਸ੍ਯ|
Adhikarana ਕਿਲਾਟਾਦਿਸ਼ੀਲਨਮ੍ (੪੦-੪੧) · Śloka ੪੧
ਕਿਲਾਟਦਧਿਕੂਚੀਕਾਕ੍ਸਾਰਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮਮੂਲਕਮ੍| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਰਾਹਾਵਿਗੋਮਤ੍ਸ੍ਯਮਹਿਸਾਮਿਸਮ੍||੪੦|| ਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਲੂਕਬਿਸਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਕਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਨਿ ਯਵਕਾਨ੍ ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੪੧||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਥਾ, ਕਿਲਾਟਾਦੀਨ੍ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਨਾਭ੍ਯਸੇਤ੍, ਨ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕੋਭ੍ਯਵਹਾਰ ਏਸਾਂ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਮੁਨਿਨਾ ਤੁ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੫|੭)- "ਨਾਭ੍ਯਸੇਦ੍ਗੌਰਵਾਤ੍" ਇਤਿ ਯਥਾ ਹੇਤੁਰੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਃ, ਤਥੇਹ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਅਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਏਸਾਮਨਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਯਦਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੇਵ ਹੇਤੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤੋ ਗੁਡਯਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ੀਲਨਮਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਮਸ਼ੀਲਨੇਨ੍ਯਦਪਿ ਕਾਰਣਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਮੇਵ| ਯਥਾ-ਕਿਲਾਟਕੂਚਿਕਯੋਰ੍ਦੋਸਲਤ੍ਵਂ, ਦਧ੍ਨਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਲੇਪਃ, ਸ੍ਰੋਤੋਲੇਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੇਕਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍, ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਹਾਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਿਹਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਮਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਲਨਨਿਸੇਧੋ ਬੋਧ੍ਯਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਕਿਲਾਟਾਦ੍ਯਭ੍ਯਾਸਮਪਵਦਤਿਕਿਲਾਟੇਤਿ| ਆਮਮਿਤਿ ਮੂਲਕਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍, ਕਸ਼ਾਦੀਨ੍ਯਾਮਿਸਸ੍ਯ| ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਨ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਜੇਤ੍| ਯਦਾ ਤਤ੍ਸੇਵਨਂ ਵਿਨਾ ਸ੍ਥਾਤੁਮਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਯਦਾ ਵਾ ਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਦਾ ਭਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਸ਼ੀਲਨਮ੍ (੪੨-੪੩) · Śloka ੪੩
ਸ਼ੀਲਯੇਚ੍ਛਾਲਿਗੋਧੂਮਯਵਸਸ੍ਟਿਕਜਾਙ੍ਗਲਮ੍| ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਜੀਵਨ੍ਤੀਬਾਲਮੂਲਕਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍||੪੨|| ਪਥ੍ਯਾਮਲਕਮਦ੍ਵੀਕਾਪਟੋਲੀਮੁਦ੍ਗਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ| ਘਤਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦਾਡਿਮਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੪੩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦੀਨ੍ਯੁਦਾਹਰਤਿ-ਸ਼ੀਲਯੇਦੇਤਿ| ਜਾਙ੍ਗਲਂਹਰਿਣਾਦਿਮਾਂਸਮ੍| ਪਥ੍ਯਾ-ਹਰੀਤਕੀ| ਮਦ੍ਵੀਕਾ-ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾ|
Adhikarana ਨਿਤ੍ਯਸੇਵ੍ਯਮੌਸਧਮ੍ (੪੪) · Śloka ੪੪
ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਚ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਦ੍ਯਚ੍ਚ ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਚ ਯਤ੍||੪੪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨੇਵ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕਮ੍| ਤਥਾ, ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਯਤ੍-ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਸੇਵ੍ਯਮੌਸਧਮਾਹ-ਤ੍ਰਿਫ਼ਲਾਮਿਤਿ| ਨਿਸ਼ਿ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਲੇ| ਨੇਤ੍ਰੇਬਲਾਯ-ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਯ| ਯਚ੍ਚ ਔਸਧਂ ਰਸਾਯਨਾਦਿਕਂ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਨੁਵਰ੍ਤਯਤਿ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤਿਬੀਜਂ ਚੋਚ੍ਛਿਨਤ੍ਤਿ ਤਦਪਿ ਯਥਾਕਾਲਂ ਭਜੇਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੫/੧੦)- "ਤਚ੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਸ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਯੇਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਜਾਤਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤਿਕਰਂ ਚ ਯਤ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਭੋਜ੍ਯਕ੍ਰਮਃ (੪੫-੪੬) · Śloka ੪੬
ਬਿਸੇਕ੍ਸੁਮੋਚਚੋਚਾਮ੍ਰਮੋਦਕੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਕਮ੍| ਅਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਮਨ੍ਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਪੁਰਃ||੪੫|| ਵਿਪਰੀਤਮਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| |੪੬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਬਿਸਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯਕ੍ਤਂ ਪੁਰਃ-ਪੂਰ੍ਵਮਦ੍ਯਾਤ੍| ਮੋਦਕੋ-ਲਡ੍ਡੁਕਃ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ-ਲਪ੍ਯਸਿਕਾ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ, ਵਿਪਰੀਤਂ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਕਟੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸਰਪ੍ਰਾਯਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵੇਤ| ਮਧ੍ਯੇ ਚਾਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਖਰਨਾਦੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਕਟੁਂ ਲਵਣਮਮ੍ਲਂ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਮਾਹਾਰਮਾਹਰੇਤ੍| ਆਹਾਰੋ ਮਧੁਰੋਗ੍ਰੇ ਹਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦੁਕ੍ਤਮੁਭਯਮਪਿ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਯਿਤਵ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਭੋਜ੍ਯਕ੍ਰਮਮਾਹ-ਬਿਸੇਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਂ ਬਿਸਾਦਿਭੋਜ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪੁਰਃ-ਪੂਰ੍ਵਮਦ੍ਯਾਤ੍| ਮੋਚਂ-ਕਦਲੀਫ਼ਲਮ੍| ਚੋਚਂ-ਨਾਰਿਕੇਲਫ਼ਲਂ ਪਨਸਂ ਵਾ| ਮੋਦਕੋ-ਲਙ੍ਗੁਕਃ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ-ਪੂਪਲਿਕਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਣ੍ਡਰਿਕਾਦਯਃ| ਅਤੋ ਵਿਪਰੀਤਂ-ਲਘ੍ਵਾਦਿਗੁਣਂ ਸਸ੍ਟਿਕੌਦਨਾਦਿਕਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਅਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦਿਕਂ, ਮਧ੍ਯੇਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਖਾਰਣਦਿਨਾ-"ਕਟੁਂ ਲਵਣਮਮ੍ਲਂ ਵਾ ਪੁਰ੍ਵਮਾਹਾਰਮਾਹਰੇਤ੍| ਆਹਾਰੋ ਮਧੁਰੋਗ੍ਰੇ ਹਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||" ਇਤਿ| ਤਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਵਿਸਯਮ੍| ਤਦ੍ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਦੀਪਨਪੁਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੦)- "ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦ੍ਰਾਵਮੁਪਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਵਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤੁ ਗੁਰੁ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ| ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣਮ੍| ਅਨ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸਦ੍ਰਵਮਿਤਰਰਸਯੁਕ੍ਤਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣੇਨ ਸਮੁਤ੍ਤੇਜਿਤੋਸ੍ਮਣੋਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਕਮੁਪੈਤਿ|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਨ੍ਨਪਾਨਯੋਰ੍ਵਿਭਾਗਃ (੪੬-੪੭) · Śloka ੪੭
| ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ੌ ਪਾਨੇਨੈਕਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍||੪੬|| ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍| |੪੭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕੁਕ੍ਸੇਃ-ਜਠਰਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਨੇਨ ਦ੍ਵੌ ਭਾਗੌ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਪਾਨੇਨ-ਜਲਾਦਿਨਾ, ਏਕਮਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਥਮਂਸ਼ਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍-ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਨੇਨ ਪਾਨੇਨ ਵਾ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਵਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨੇਨੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾਦਿਨਾ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਭਿਹਿਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੪੬|੪੭੮)- "ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯੇਦਦ੍ਭਿਰਾਸ੍ਯਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ਼੍ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਰਸਨੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਚਤੇਨ੍ਨਮਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||" ਇਤਿ| [ਰਸਨਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰਸਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਸਨੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਰੋਚਤੇਨ੍ਨਮਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||]
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਨ੍ਨਪਾਨਯੋਰ੍ਵਿਭਾਗਮਾਹ-ਅਨ੍ਨੇਨੇਤਿ| ਕੁਕ੍ਸਿਃਉਦਰਮ੍, ਚਤੁਰ੍ਥਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ਵਨ੍ਨੇਨ-ਅਦ੍ਰਵੇਣ ਪੂਰਯੇਤ੍| ਤਤੀਯਮਂਸ਼ਂ ਪਾਨੇਨ-ਦ੍ਰਵੇਣ ਪੂਰਯੇਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਥਮਂਸ਼ਂ ਪਵਨਾਦਿਸੁਖਸਞ੍ਚਾਰਾਰ੍ਥਮਨਸ਼ੇਸਯੇਤ੍-ਨ ਕੇਨਾਪਿ ਪੂਰਯੇਤ੍| ਏਤਦੇਵ ਚ ਸੌਹਿਤ੍ਯਮਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਨਾਤਿਤਤ੍ਪਤਾ ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ|
Adhikarana ਅਨੁਪਾਨਵਿਭਾਗਃ,ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਃ ਸ਼ੀਤਂ ਜਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ (੪੭-੫੦) · Śloka ੫੦
| ਅਨੁਪਾਨਂ ਹਿਮਂ ਬਾਰਿ ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍||੪੭|| ਦਧ੍ਨਿ ਮਦ੍ਯੇ ਵਿਸੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ, ਕੋਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਤੁ| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਿਕਤੌ ਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੪੮|| ਸੁਰਾ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਤੁ ਮਧੂਦਕਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ ਮਾਂਸਰਸੋ, ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇ ਚ ਪਾਵਕੇ||੪੯|| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਲਙ੍ਘਨਾਤਪਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਦ੍ਧੇ ਚ ਬਾਲੇ ਚ ਪਯਃ ਪਥ੍ਯਂ ਯਥਾਮਤਮ੍||੫੦||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਭੁਕ੍ਤਯੋਰਨੁ-ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍, ਪਾਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਦਧ੍ਨਿ ਮਦ੍ਯੇ ਵਿਸੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ ਚ ਹਿਮਂ ਜਲਮਨੁਪਾਨੇ ਹਿਤਮ੍| ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਕੋਸ੍ਣਂ ਜਲਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਿਕਤੌ ਚ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕਮਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸੁਰਾ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾ| ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਮਧੂਦਕਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ-ਕ੍ਸਯੇ, ਮਾਂਸਰਸੋ ਹਿਤਃ, ਪੁਸ੍ਟਿਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਾਂਸੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦ੍ਯਮਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇ ਚ ਪਾਵਕੇ ਮਦ੍ਯਮੇਵਾਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣੇ-ਕ੍ਸਪਿਤੇ, ਪਯੋ-ਦੁਗ੍ਧਂ, ਪਥ੍ਯਂ-ਹਿਤਮ੍| ਇਹ (ਹਿਤਮਿਤਿ) ਪ੍ਰਕਤੇਪਿ ਪਥ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ ਪਥ੍ਯਤਰਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾਮਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ,-ਯਥਾਮਤਂ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਃਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰਾਦਿਜਨਕਂ ਤਥੇਦਮਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਨੁਪਾਨਮ੍| ਤੇਨ ਹ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋਪਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਕਾਮਂ ਦੋਸਵਦਪ੍ਯਨ੍ਨਮਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਨਿਸੇਵਿਤ,| ਅਲ੍ਪਦੋਸਮਦੋਸਂ ਵਾਪ੍ਯਨੁਪਾਨੇਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||" ਇਤਿ| ਅਨੁ-ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪੀਯਤ ਇਤ੍ਯਨੁਪਾਨਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਯੇਣ| ਤਦ੍ਧਿ ਮਧ੍ਯੇਪ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਪੀਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੬/੪੬੮)- "ਤਦਾਦੌ ਕਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ਪੀਤਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਨ੍ਮਧ੍ਯਸੇਵਿਤਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਪੀਤਂ ਬਂਹਯਤਿ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, (ਸੁ.ਸੂ.ਅ. ੪੬/੪੨੮)- "ਨਿਰਾਮਯਾਨਾਂ ਚੈਤਤ੍ਤੁ ਭੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ ਚ| ਕਸ੍ਤਰ੍ਹਿ ਪਾਨਾਨੁਪਾਨਯੋਰ੍ਭੇਦਃ ? ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਦਨਿਯਤਕਾਲਂ ਰੁਚਿਵਸ਼ਾਤ੍ਪੀਯਤੇ ਤਤ੍-ਪਾਨਮ੍, ਯਨ੍ਨੇਯਤਕਾਲਂ ਵਿਧਿਵਸ਼ਾਤ੍ਪੀਯਤੇ ਤਤ੍-ਅਨੁਪਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਦਾਵਨੁਪਾਨਵਿਭਾਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਵਾਦਿਸੁ ਸ਼ੀਤੋਦਕਮਾਹ-ਅਨੁਪਾਨਂ ਹਿਮਮਿਤਿ| ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਈਸਦੁਸ੍ਣੋਦਕਮਾਹ-ਕੋਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੪੬/੪੨੩)- "ਸ਼ੀਤੋਦਕਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ| ਦਧਿਪਾਯਸਮਦ੍ਯਾਰ੍ਤਿਵਿਸਜੁਸ੍ਟੇ ਤਥੈਵ ਚ||" ਇਤਿ| ਤਦ੍ਵਿਦਾਹਿਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਵਿਸਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਵ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੦)- "ਤਚ੍ਛੀਤਂ ਦਧਿਮਧੁਯਵਦੋਧੂਮਮਦ੍ਯਵਿਸੇਸੁਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਵਿਦਾਹਿਸੁ ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਸ਼੍ਚ|" ਇਤਿ| ਸ਼ਾਕਾਦਿਸੁ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਾਕੇਤਿ| ਸ਼ਾਕਂ-ਪਾਠਾਦਿ, ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਸੂਪ੍ਯਮ੍, ਤਸ੍ਯ (ਤਯੋਃ) ਵਿਕਤਿਃ-ਵਟਕਾਦਿਕਾ| ਵਿਕਤਿਗ੍ਰਹਣਂ ਰਸਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਵ ਏਵ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਵਿਕਤੇ ਤੁ ਸੂਪਾਦੌ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੪੬/੪੨੫)- "ਪਯੋ ਮਾਂਸਰਸੋ ਵਾਪਿ ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਭੋਜਨੇ|" ਇਤਿ| ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਸੁ ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਸ੍ਟਂ ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਨ ਮਿਸ਼੍ਰੀਕਤ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਅਤ ਏਵ ਪਥਗੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੦)- "ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਮਸ੍ਤੁ ਤਕ੍ਰਂ ਵਾ ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨੇਸੁ|" ਇਤਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਸੁਰਾਮਾਹ-ਸੁਰੇਤਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਦਕਾਦ੍ਯੁਚਿਤੇਸ੍ਵਨ੍ਨੇਸੁ ਸੁਰੈਵਾਨੁਪਾਨਮ੍, ਅਨਵਕਾਸ਼੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥੇ- ਨ ਤੁ ਰੋਗਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਕਸ਼ੋ ਰੋਗਾਰ੍ਤਃ ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਾਨੁਰੂਪਮਨੁਪਾਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਮਧੂਦਕਮਾਹ-ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਮੁਦਕਂ-ਮਧੂਦਕਮ੍| ਸ਼ੇਸਂ ਪੁਰ੍ਵਵਤ੍| ਸ਼ੋਸੇ ਮਾਂਸਰਸਮਾਹ-ਸ਼ੋਸ ਇਤਿ| ਸ਼ੋਸੇ-ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਦੇਹੇ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਕਸ਼ਕ੍ਸੀਣਾਮਯੋਨ੍ਮੁਕ੍ਤਪੁਸ੍ਟਿਵਰ੍ਣਬਲਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍| ਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼੍ਰਮਨਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਾਂ ਚ ਰਸੋ ਹਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਮਾਂਸਾਸ਼ਿਨਾਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਚ ਮਦ੍ਯਮਾਹ-ਮਦ੍ਯਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਮਦ੍ਯੋਚਿਤਾਨਾਮੇਵ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੬/੪੨੬)- "ਮਦ੍ਯਂ ਮਦ੍ਯੋਚਿਤਾਨਾਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਮਾਂਸੇਸੁ ਪੂਜਿਤਮ੍| ਅਮਦ੍ਯਪਾਨਾਮੁਦਕਂ ਫ਼ਲਾਮ੍ਲਂ ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼੍ਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਸੀਣਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧੇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਂਉਪਵਾਸਃ| ਕਰ੍ਮ-ਚੇਸ੍ਟਾ|
Adhikarana ਅਨੁਕ੍ਤਾਨੁਪਾਨਵਿਭਾਗਃ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਵਿਪਰੀਤਂ ਯਦਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗੁਣੈਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਰੋਧਿ ਚ| ਅਨੁਪਾਨਂ ਸਮਾਸੇਨ, ਸਰ੍ਵਦਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੫੧||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਭਕ੍ਤਵਟਕਾਦੇਃ, ਯਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਗੁਣੈਸ੍ਤਦਨੁਪਾਨਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਮ੍, ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍, ਸ਼ੀਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣਮ੍, ਉਸ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਮ੍, ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਮ੍, ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਏਵਮੁਰਰੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸੈਰੇਯਾਦੇਰ੍ਵਾ ਤਕ੍ਰਚੁਕ੍ਰਾਦੀਨਾਮਮ੍ਲਾਨਾਮਨੁਪਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਪਿ ਯਦਵਿਰੋਧਿ ਤਦੇਵਾਨੁਪਾਨਂ ਸਦਾ ਹਿਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਨੁਕ੍ਤਾਨੁਪਾਨਵਿਭਾਗੋਪਾਯਮਾਹ-ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ| ਯਤ੍-ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗੁਣੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਪਰੀਤਂ ਨ ਚ ਤੇਨ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਤਤ੍ਤਦਨ੍ਨਸ੍ਯਾਨੁਪਾਨਮ੍| ਸਮਾਸੇਨ-ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ, ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਸਰ੍ਵਦੇਤਿ| ਤਤ੍-ਅਨੁਪਾਨਮ੍|
Adhikarana ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਫਲਮ੍ (੫੨) · Śloka ੫੨
ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਨੁਪਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯੂਰ੍ਜਾਂ ਤਪ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ ਦਢਾਙ੍ਗਤਾਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੌਥਿਲ੍ਯਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਜਰਣਾਨਿ ਚ||੫੨||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨੁਪਾਨਮੂਰ੍ਜਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਊਰ੍ਜਾ-ਮਨਃਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ| ਤਪ੍ਤਿਃ-ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ, ਕ੍ਸਾਮਤਾਵਿਪਰੀਤੋਨ੍ਨਗੁਣਃ| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਹਿ ਗਮਨਮ੍, ਨ ਕਠਿਨਸ੍ਯ| ਦਢਾਙ੍ਗਤਾ-ਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਃ-ਵਿਕ੍ਲੇਦਨਮ੍| ਜਰਣਂ-ਪਰਿਣਾਮਃ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਅਨੁਪਾਨਮਿਤਿ| ਊਰ੍ਜਾਂਬਲਮ੍| ਤਪ੍ਤਿਂ-ਸੌਹਿਤ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਰਣਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚ| ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ-ਕਾਠਿਨ੍ਯਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਃ-ਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਨਿਵਤ੍ਤਿਃ| ਜਰਣਂ-ਪਾਕਃ|
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਦੌ ਅਨੁਪਾਨਨਿਸੇਧਃ (੫੩) · Śloka ੫੩
ਏਵਂਗੁਣਮਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰ੍ਵਾਦਿਸੁ ਨ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਰਃਕ੍ਸਤਪੀਨਸੇ| ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||੫੩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਤ੍ਰੁਣਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਗਦਾਸ੍ਤੇਸੁ ਤਤ੍-ਅਨੁਪਾਨਂ, ਨ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸੁ ਨ ਹਿਤਮ੍| ਗੀਤ-ਭਾਸ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਙ੍ਗਃ-ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ-ਸ੍ਵਰਸਾਦੇ ਨ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਦੀਨਾਂ ਹ੍ਯਨੁਪਾਨਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੁਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਮਾਹਾਰਜਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਸਾਦ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸਾਦਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮਯਾਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਦਾਵਨੁਪਾਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨੋਰ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸਃਸ੍ਕਨ੍ਧਯੋਃ ਸਨ੍ਧੀ-ਜਤ੍ਰੁਣੀ, ਤਯੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ,-ਕਣ੍ਠਾਦਿਕਪਾਲਨ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਗਦਾਸ੍ਤੇ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਃ| ਕਾਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਾਗਪਿ ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮੁਰਃਕ੍ਸਤਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ-ਗਾਯਨਾਧ੍ਯਯਨਾਦ੍ਯਭ੍ਯਾਸਃ|
Adhikarana ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਦੀਨਾਂ ਪਾਨਨਿਸੇਧਃ (੫੪) · Śloka ੫੪
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੇਸਾਂ ਪਾਨਮੇਵ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਨਾਹ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਮੇਹਾਕ੍ਸਿਗਲਰੋਗਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਃ| ਪਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ|੫੪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋ ਦੇਹੋ ਯੇਸਾਂ ਆਮਵਿਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇ ਪਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ| ਮੇਹਾਦੀਨਾਮਾਤੁਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਹਰੋਗਾਦ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਪਾਨਂ-ਦ੍ਰਵਰੂਪਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ, ਨ ਕੇਵਲਮਨ੍ਨਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯਦਨੁਪਾਨਮ੍| ਖਰਨਾਦੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਮੇਹੀ ਪ੍ਲੀਹੀ ਵ੍ਰਣੀ ਕੁਸ੍ਠੀ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਜਠਰਪੀਨਸੀ| ਸ਼ੋਸਾਤਿਸਾਰੀ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਃ ਪਾਨੀਯਂ ਮਨ੍ਦਮਾਚਰੇਤ੍|| ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਪਵਨਾਵਿਸ੍ਟੇ ਵਾਗ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਹਤੇ ਨ ਚ| ਕ੍ਸਤੋਰਸਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਵਮ੍ਯਰ੍ਦਿਤੇ ਨ ਚ|| ਨਿਰਨ੍ਨੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗੇ ਚ ਨ ਪੇਯਂ ਵਾਰਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਦੀਨਾਂ ਪਾਨਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਃ-ਕ੍ਲੇਦਬਹੁਲਸ਼ਰੀਰਃ| ਮੇਹਾਦਿਭਿਰਾਤੁਰਾਃ|
Adhikarana ਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਭਾਸ੍ਯਾਦਿਨਿਸੇਧਃ ਭੋਜਨਾਨ੍ਤਰਮਾਤਪਾਦਿਨਿਸੇਧਃ (੫੪-੫੫) · Śloka ੫੫
| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਵਸ਼ਯਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੫੪|| ਪੀਤ੍ਵਾ, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤਪਂ ਵਹ੍ਨਿਂ ਯਾਨਂ ਪ੍ਲਵਨਵਾਹਨਮ੍| |੫੫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋਤ੍ਰ| ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਪੁਰੁਸਃ-ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਰੋਗੀ ਚ, ਪੀਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਭਾਸ੍ਯਾਦੀਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਆਤਪਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਾਨਂ-ਰਥਾਦਿ| ਪ੍ਲਵਨਂ-ਤਰਣਮ੍| ਵਾਹਨਂ-ਅਸ਼੍ਵਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਭਾਸ੍ਯਾਦਿ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸਰ੍ਵਃ-ਸਸਿਦ੍ਧਪਾਨੋਨਿਸਿਧਾਪਾਨੋ ਵਾ, ਨਿਸਿਦ੍ਧਪਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਦਾਦਵਸ੍ਥਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਪਾਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਃ| ਭੋਜਨਾਨਨ੍ਤਰਮਾਤਪਾਦਿ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤਪਮਿਤਿ| ਯਾਨਂ-ਪਭ੍ਦ੍ਯਾਂ ਗਮਨਮ੍| ਵਾਹਨਂ-ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਲਵਨਂ-ਪ੍ਰਤਰਣਮ੍| ਗਮਨਂ ਤੁ ਪਦਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੬/੪੮੬)- "ਤਤਃ ਪਦਸ਼ਤਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਕਾਲਃ (੮) · Śloka ੮
"ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ ਕਃ ਕਾਲਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਹਦਿ ਸੁਵਿਮਲੇ ਦੋਸੇ ਸ੍ਵਪਥਗੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚੋਦ੍ਗਾਰੇ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ| ਤਥਾਗ੍ਨਾਵੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸੁਲਘੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤਾਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਿਯਮਿਤਂ, ਕਾਲਃ ਸ ਹਿ ਮਤਃ||੫੫|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਾ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ " ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹਿਤਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਯਮਿਤਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ,-ਅਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਦਾ ? ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਸ੍ਟੇ ਸਤਿ| ਨ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਤਥਾ, ਹਦਯੇ ਸੁਸ੍ਠੁ ਵਿਮਲੇ-ਰਸਸ਼ੇਸਕਤਗੌਰਵਾਦਿਰਹਿਤੇ| ਤਥਾ, ਦੋਸੇ-ਵਾਤਾਦੌ, ਸ੍ਵਪਥਗੇ-ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਗੇ, ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਹ੍ਯਾਹਾਰੇਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਦ੍ਧਗਤਯੋ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨ ਲਭਰੇਨ੍, ਸੁਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ-ਚਸ਼ਬ੍ਦੋਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ, ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ-ਉਪਗਤਾਯਾਂ ਕ੍ਸੁਧਿ| ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ-ਅਨੁਲੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨੌ-ਕਾਯਾਗ੍ਨੌ, ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ-ਪਾਕਕ੍ਸਮੇ| ਤਥਾ, ਦੇਹੇ ਪਟ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਸੁਸ੍ਟੁ ਲਘੌ ਚ| ਕਾਲਃ ਸ ਹਿ ਮਤਃ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥੇ| ਸ ਏਵ ਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਃ, ਨ ਤ੍ਵਤੋਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਸ ਹ੍ਯਤਿਕਾਲਃ, ਤਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਅਤੀਤਕਾਲੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਵਾਯੁਨੋਪਹਤੇਨਲੇ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਭੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਨ ਚ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਧ੍ਮਾਨਮਾਟੋਪਸਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇਧਿਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਭੋਜਨਮਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਯਮੌ ਨ੍ਸੌ ਤਃ ਸਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਰਵਿਵਿਰਾਮਾ ਧੀਰਲਲਿਤਾ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਸ੍ਟਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੮||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਭੋਜਬਕਾਲਮਾਹ-ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ- ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ| ਸੁਵਿਮਲੇ-ਅਤਿਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇ| ਸ੍ਵਪਥਗੇ-ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਨਿ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ-ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤੇ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ-ਬੁਭੁਕ੍ਸੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ| ਅਨੁਸਰਤਿ-ਅਨੁਕੂਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇ| 'ਦੋਸੇ ਸ੍ਵਪਥਗੇ' ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯੇ ਲਬ੍ਧੇ 'ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ' ਇਤਿ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ-ਅਤਿਦੀਤ੍ਪੇ| ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇਨਿਰ੍ਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ| ਸੁਲਗੌ-ਲਘੀਯਸਿ| ਵਿਧਿਃ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਨਿਯਮਃ, ਤੇਨ ਨਿਯਮਿਤਂ-ਨਿਸਿਦ੍ਧਕਾਮਚਾਰਮ੍| ਨਨੁ, ਯੋ ਯਦਾ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ ਤਸ੍ਯ ਭੋਜਨਕਾਲਃ| ਕਿਮਨੇਨ ? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਃ-ਤਹਾਵਿਧਃ ਪ੍ਰਸਸ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ, ਭੋਜਨਕਾਲੋ ਭਤਃ ਆਚਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍, ਨ ਕੇਵਲਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ ਸ੍ਵਕਾਲੇ ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਇਤਿ ਭੋਜਨਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੁ.ਅ. ੧੦)- "ਵਿਧਿਵਿਹਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਮਿਸ੍ਟੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਮਾਯਤਨਮਾਯੁਸੋ ਬ੍ਰੁਵਤੇ|ਤਦਾਯਤ੍ਤਾਨਿਹ੍ਯੋਜਸ੍ਤੇਜੋਧਾਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਪੁਸ੍ਟਿਤੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਤਿਭਾਰੋਗ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਤਦਿਨ੍ਧਨਾ ਚਾਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਚ ਦੇਹਧਾਰਣਮਿਤਿ| ਅਥਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਰਕਲ੍ਪਨਾਵਿਸ਼ੇਸਣਾਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਫ਼ਲਾਨਾਂ ਹੇਤੁਭੂਤਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿਤਮੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯੇਤ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ-ਦਿਵ੍ਯੋਦਕਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸ਼ਸ੍ਟਿਕਮੁਦ੍ਗੈਣਲਾਵਾਦਯੋ ਲਘਵਃ, ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਵ੍ਰੀਹਿਮਾਸਾਨੂਪਮਿਸਾਦਯੋ ਗੁਰਵ ਤਿ| ਤੇ ਖ੍ਲ੍ਵਪਿ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਰਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸਂਯੋਗੋ ਨਾਮ-ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਬਹੂਨਾਂ ਵਾ ਸਂਹਤੀਭਾਵਃ| ਸ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਰਭਤੇ ਯਨ੍ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਸਂਸ੍ਕਾਰੁਸ੍ਤੁ-ਤੋਯਾਗ੍ਨਿਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਸ਼ੌਚਮਨ੍ਥਨਦੇਸ਼ਕਾਲਭਾਵਨਾਭਾਜਨਾਦਿਭਿਰੁਪਜਨ੍ਯਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਪੁਨਃ-ਪਿਣ੍ਡਪਰਿਮਾਣਤਃ ਸਮੁਦਾਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਾਹਾਰਰਾਸ਼ਿਃ| ਦੇਸ਼ੋ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯੋਪਯੋਕ੍ਤੁਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੇ| ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰੁਪਯੋਕ੍ਤਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਤ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦਤਸ਼੍ਚ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਪਰਿਣਤੋ ਰਸ ਉਤ੍ਤਰੇਣੋਪਸਜ੍ਯਮਾਨਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ| ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯੇ ਸਸ੍ਟੇਸੁ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗੇਸੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੂਦ੍ਗਾਰਹਦਯਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇ ਲਘੁਨਿ ਸ਼ਰੀਰੇਗ੍ਨਾਵੁਰ੍ਦੀਰ੍ਣੇ ਜਾਤਾਯਾਂ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਮਭ੍ਯਵਹਤਮਨ੍ਨਮਪ੍ਰਦੂਸਯਦ੍ਦੋਸਾਨਾਯੁਰ੍ਬਲਵਰ੍ਣਾਨਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਕੇਵਲਮਯਮੇਵ ਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ| ਅਤੀਤਕਾਲਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵ੍ਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਕਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਯਨ੍ਨਰੁਚਿਂ ਚ ਪੁਨਰੁਪਹਨ੍ਤਿ| ਉਪਯੋਗਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ-ਨਾਸ੍ਨਾਤੋ ਨ ਦਿਗ੍ਵਾਸਾ ਨੈਕਵਸ੍ਤ੍ਰਧਕ੍ ਨ ਮਲਿਨਵਸਨੋ ਨਾਹੁਤ੍ਵਾ ਨਾਜਪਿਤ੍ਵਾ ਨਾਨਿਰੂਪ੍ਯ ਦੇਵਤਾਭ੍ਯੋ ਨ ਪਿਤਭ੍ਯੋ ਨਾਦਤ੍ਵਾਗ੍ਰਮਗ੍ਨਯੇ ਨ ਗੁਰੂਭ੍ਯੋ ਨਾਤਿਥਿਭ੍ਯੋ ਨਾਭ੍ਯਾਗਤੇਭ੍ਯੋ ਸ਼੍ਵਵਯਃ ਸ਼੍ਵਪਚੇਭ੍ਯਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਾਸ਼੍ਰਿਤੋਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਪਿ ਤਿਰਸ਼੍ਚਃ ਪਰਿਗਹੀਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਕਰਣਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਰਗ੍ਵੀ ਵਿਭੂਸਿਤਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਪਾਣਿਪਾਦਃ ਸੁਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਦਨੋਭਿਮਰਸਹਾਯਃ ਕੇਸ਼ਮਕ੍ਸਿਕਾਦ੍ਯਜੁਸ੍ਟਮਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮਨਿਨ੍ਦ੍ਰਨ੍ਨਨਿਨ੍ਦਿਤਂ ਪੁਨਰ੍ਨੋਸ੍ਣੀਕਤਂ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਨੁਪਦਗ੍ਧਂ ਸੁਸਿਦ੍ਧਮਲੋਲੋ ਨਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਵਿਦਿਤਂ ਨਾਵਿਦਿਤਾਗਮਂ ਨਾਤਿਪ੍ਰਗੇ ਨਾਤਿਸਾਯਂ ਨਾਕਾਸ਼ੇ ਨਾਤਪੇ ਨਾਨ੍ਧਕਾਰੇ ਨਾਧੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥੋ ਨੋਨ੍ਨਮ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਂ ਨ ਪਾਤ੍ਰੇ ਭੀਨ੍ਨੇ ਨਾਸਂਵਤੇ ਨ ਮਲਿਨੇ ਨ ਭਾਵਦੂਸਿਤੇ ਨ ਚਾਸਨਸ੍ਥਿਤੇ ਨ ਹਸ੍ਤਸ੍ਥੇ ਨ ਹਸ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਃ ਸੁਮਨਾਃ ਸ਼ੁਚਿਭਕ੍ਤਾਕ੍ਸੁਧਿਤਾਨੁਕੂਲਜਨੋਪਹਿਤਂ ਹਿਤਮਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਨ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਂਸੋਪਦਂਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਫ਼ਲਭਕ੍ਸ੍ਯੇਭ੍ਯਃ| ਨਾਸ਼ੇਸਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦਧਿਮਧੁਘਤਸਲਿਲਸਕ੍ਤੁਸ਼ੁਕ੍ਤਪਾਯਸੇਭ੍ਯਃ| ਅਪਿ ਚ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਲਘੂਸ੍ਣਮਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮਨਤਿਦ੍ਗੁਤਮਜਲ੍ਪਨ੍ਨਹਸਂਸ੍ਤਨ੍ਮਾਨਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਘੂਸ੍ਣਾਨਿ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਮੌਦਰ੍ਯਮੁਦੀਰਯਨ੍ਤਿ ਕੋਸ੍ਟਂ ਪਰਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਤਿ ਧਾਤੂਨ੍ਨ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਜੀਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਮਨੁਲੋਮਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਦਢੀਕਰੋਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਪਚਿਨੋਤਿ ਸ਼ਰੀਰਮਪਚਿਨੋਤਿ ਜਰਸਂ, ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ| ਲਘੁ ਚ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਾਭਾਦਿਭਿਰਨ੍ਨਮਪ੍ਰਤਿਪੀਡਯਦ੍ਦੋਸਾਨਵ੍ਯਯਂ ਪਰਿਣਾਮਮੇਤਿ, ਵਿਪਨ੍ਨਮਪਿ ਚਾਲ੍ਪਦੋਸਂ ਭਵਤਿ| ਉਸ੍ਣਂ ਚ ਪੁਨਰ੍ਜਨਯਤਿ ਰੁਚਿਮੁਪਸ਼ੋਸਯਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮ੍| ਵਿਲਬਿਤਂ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਤਤ੍ਪਿਮਭਿਗਚ੍ਛਤਿ ਬਹੁ ਚ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤੀਭਵਤਿ ਚਾਨ੍ਨਜਾਤਂ ਵਿਸਮਪਾਕਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਂ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਜਲ੍ਪਤੋ ਹਸਤੋਨ੍ਯਮਨਸੋ ਵਾ ਭਵੇਦੁਤ੍ਸ੍ਨੇਹਨਮਵਸਾਦਨਂ ਭੋਜਨਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਗੁਣਦੋਸਾਵਿਭਾਵਨਂ ਚ| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਮਮੇਦਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸੇਤ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਾਮ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਭਵਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਦੌਚਿਤ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ੇਤ ਇਤ੍ਯੇਕੇ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰੀਤਮਨੁਪਸ਼ਯਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਯੋਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਬਹੁਵਿਧਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯਮਾਤ੍ਰਮਙ੍ਗੀਕਤ੍ਯ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਪ੍ਯੁਪਚਾਰੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਚਾਨੁਪਸ਼ਯਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਰਾਵਰਮਧ੍ਯਵਿਭਾਗੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਰਸਂ ਪ੍ਰਵਰਮ੍, ਏਕਰਸਮਵਰਮ੍, ਮਧ੍ਯਮਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮੇਵ| ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਵਰਂ ਸਮਦੋਸਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਇਤਰੇਸਾਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪਿ ਚਾਹਿਤਂ ਪਾਦੇਨ ਪਾਦਪਾਦੇਨ ਵਾ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਦਾਹਾਰਜਾਤਂ ਸਮਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਨੁਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਵਿਸਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕਰੋਤਿ, ਤਤ੍ਸਮਾਸਤੋ ਹਿਤਮ੍| ਵਿਪਰੀਰਮਹਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਪੁਨਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯੋਗਾਦਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਨਿਯਮਪਿ ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਂ ਯਥਾਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍ ਪਰਿਹਰੇਚ੍ਚ| ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਤੁ ਪੇਯਾਯੂਸਰਸਾਮ੍ਲਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਰਾਜਤੇਸੁ ਪਾਤ੍ਰੇਸੁ ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਪ੍ਰਦਗ੍ਧਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਚ ਪਯਃ ਸੌਵਰ੍ਣੇਸੁ| ਖਲਕਟ੍ਵਰਕਾਮ੍ਬਲਿਕਾਨ੍ ਕਾਂਸ੍ਯੇਸੁ| ਰਾਗਖਾਣ੍ਡਵਸਟ੍ਟਕਾਨ੍ ਵਜ੍ਰਵੈਡੂਰ੍ਯਵਿਚਿਤ੍ਰੇਸੁ| ਧਤਮਾਯਸੇ| ਪਯਃ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ| ਪਾਨੀਯਂ ਪਾਨਕਾਨਿ ਚ ਮਦ੍ਧੇਮਸ੍ਫਟਿਕਕਾਚਮਯੇਸੁ| ਓਦਨਂ ਚ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣੇ ਮਨੋਰਮੇ ਵਿਮਲੇਨ੍ਯਤਮੇ ਸ੍ਥਾਲੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਿ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਰਸਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦਹਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਿ ਚ| ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਭਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍, ਸਵ੍ਯੇ ਪੇਯਂ ਲੇਹ੍ਯਂ ਮੁਖੋਦ੍ਧਰ੍ਸਣਪਿਣ੍ਡੀਂ ਚ, ਮਧ੍ਯੇ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦ੍ਰਵਮੁਪਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਵਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤੁ ਗੁਰੁ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ, ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਰੂਕ੍ਸਂ ਦ੍ਰਵਮਿਤਰਰਸਯੁਕ੍ਤਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਰੇਰ੍ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣੇਨ ਸਮੁਤ੍ਤੇਜਿਤੋਸ੍ਮਣੋਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਾਕਮੇਤਿ| ਅਨੁਪਾਨਂ ਤੁ ਸਲਿਲਮੇਵ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍, ਸਰ੍ਵਰਸਯੋਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਜ੍ਜੀਵਨਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ| ਤਚ੍ਛੀਤਂ ਦਧਿਮਧੁਗੋਧੂਮਯਵਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਚ ਵਿਦਾਹਿਸੁ ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਸ਼੍ਚ| ਉਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਠਮਯੇਸ੍ਵਬ੍ਯੇਸੁ ਚ ਦੁਰ੍ਜਰੇਸੁ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਸ਼੍ਚ, ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਚੇਕ੍ਸੇਤ| ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯੋਸ੍ਤਥੋਪਵਾਸਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਵ੍ਯਾਯਾਮਕ੍ਲਿਨ੍ਨਬਾਲਵਦ੍ਧੇਸੁ| ਮਾਂਸਰਸਃ ਸ਼ੋਸਾਦਿਸੁ| ਵਾਤੇ ਤ੍ਵਾਮ੍ਲਾਨਿ ਚ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕਮ੍| ਤ੍ਰਿਫ਼ਲੋਦਕਂ ਤੁ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸਿਗਲਰੋਗੇਸੁ| ਮਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਵਾ ਦਧ੍ਨਿ ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਕਿਲਾਟਯੋਸ਼੍ਚ| ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸੇਸੁ ਫ਼ਲਾਮ੍ਲਮਮ੍ਬੁ ਵਾ, ਆਸਵਾਂਸ੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵਿਭਜ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਵਾਸਵਾਨ੍ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਸੁ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ ਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਵਨ੍ਯੇਸੁ, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਵਿਸ੍ਕਿਰੇਸੁ, ਅਰ੍ਕਸ਼ੇਲੁਸ਼ਿਰੀਸਕਪਿਤ੍ਥਾਸਵਾਨ੍ ਬਿਲੇਸ਼ਯੇਸੁ ਦਿਗ੍ਧਹਤੇਸੁ ਚ, ਅਮ੍ਲਕਫਲਾਸਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਹੇਸੁ, ਕਾਸੇਕ੍ਸੁਪਦ੍ਮਬੀਜਸ਼ਙ੍ਗਾਅਟਕਸੇਰੁਕਮਦ੍ਵੀਕਾਮਦਿਰਾਸਵਾਨ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ ਸ਼ੀਤਮੁਦਕਮੁਦਸ਼੍ਵਿਦ੍ਵਾ ਮਹਾਮਗੇਸ੍ਵੌਦਕੇਸੁ ਚ, ਸੁਰਾਂ ਪ੍ਰਤੁਦੇਸੁ| ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਸੇਕਹਿਧ੍ਮਾਸ੍ਵਰਭੇਦੋਰਃਕ੍ਸਤਿਭਿਰ੍ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੁਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਮਾਹਾਰਜਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸਾਦਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮਯਾਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ-ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਨੁਪਾਨਾਨਾਮ੍| ਤਤਃ ਪਾਣਿਗਤਮਨ੍ਨਮਨ੍ਯੇਨਾਪਨੀਯ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ਤਰਸ੍ਥਂ ਚ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਲੇਪਗਨ੍ਧਸ੍ਨੇਹਾਪਨੋਦਮਾਚਾਨ੍ਤੋਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਗਲਿਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਸਿਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਾਮ੍ਬੂਲਾਦਿਕਤਵਦਨਵੈਸ਼ਦ੍ਯੋ ਧੂਮਪਾਨਾਦਿਹਤੋਰ੍ਧ੍ਵਕਫਵੇਗਃ ਪਦਸ਼ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਗਤ੍ਵਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਦ੍ਰਵੋਤ੍ਤਰਭੋਜਨਾਸ੍ਤੁ ਸੁਖਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਨਾਤਿਸੇਵੇਤ| ਆਹਾਰਪਰਿਣਾਮਕਰਾਃ ਪੁਨਰਿਮੇ ਭਾਵਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਊਸ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਕਾਲਃ ਸਮਯੋਗਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ, ਵਾਯੁਰਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਜਨਯਤਿ, ਕਾਲਃ ਸਰ੍ਵਵਪੁਰ੍ਵ੍ਯਾਤ੍ਪਿਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਸਮਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਪਰਿਣਮਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸਮਯੋਗਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯੁਚਿਤੋ ਹਿਤਸ਼੍ਚ ਦੇਹਸਂਸ੍ਕਾਰੋਭ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ ਸ਼ਯਨਂ ਸੌਮਨਸ੍ਯਂ ਚ| ਪਰਿਣਾਮਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰਜਗੁਣਭਾਵਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਮਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੁ ਵਿਹਿਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਿਭਿਰ੍ਵਿਹਨ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਤਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਔਕੁਲਾਭ੍ਯੋਸਪਥੁਕਾਨ੍ ਸਿਪਿਸ੍ਟਕਤਤਨ੍ਦੁਲਾਨ੍| ਨ ਜਾਤੁ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨਦ੍ਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯਾਦ੍ਯਾਤ੍ਸੁਕਾਙ੍ਕ੍ਸਿਤਃ|| ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨਕਟ੍ਵਮ੍ਲਕਸਾਯਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਤ੍ਯਜੇਦੇਕਰਸਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍|| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦੌ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍| ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ ਵਿਦਾਹਿ ਹਿਭਰੂਕ੍ਸਣਮ੍|| ਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਿਸਮਹੇਤੂਨਾਂ ਸਮਾਨਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਤ੍| ਵਿਸਮਾ ਨਾਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਧਾਤਵਃ ਸਮਾਃ|| ਮਨ੍ਦਾਨਲਬਲਾਰੋਗ੍ਯਨਪੇਸ਼੍ਵਰਸੁਖਾਤ੍ਮਸੁ| ਯੋਜ੍ਯਃ ਕ੍ਰਮੋਯਂ ਸਤਤਂ ਨਾਵਸ਼੍ਯਮਿਤਰੇਸੁ ਤੁ|| ਕਰੋਤਿ ਰੂਕ੍ਸਂ ਬਲਵਰ੍ਣਨਾਸ਼ਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਤਾਂ ਵਾਤਸ਼ਕਨ੍ਨਿਰੋਧਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤ੍ਵਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਚਯਪ੍ਰਸੇਕਹਦ੍ਗੌਰਵਾਲਸ੍ਯਰੁਚਿਪ੍ਰਣਾਸ਼ਾਨ੍|| ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਨ੍ਨਂ ਮਦਦਾਹਤਸ੍ਣਾਬਲਪ੍ਰਣਾਸ਼ਭ੍ਰਮਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਕਾਸਾਰੁਚਿਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਹਲ੍ਲਾਸਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਨਰੋਮਹਰ੍ਸਾਨ੍| ਅਤਿਸ੍ਥਿਰਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵਿਬਨ੍ਧਮਤਪ੍ਤਿਮਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਘ੍ਰਪਕ੍ਤਿਮ੍| ਅਤਿਦ੍ਰਵਂ ਪੀਨਸਮੇਹਕਾਸਸ੍ਯਨ੍ਦਾਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਗ੍ਨਿਬਲਂ ਚ ਹਨ੍ਤਿ|| ਅਤਿਮਧੁਰਮਨਲਸ਼ਮਨਂ ਭੁਕ੍ਤਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਪਿਸ੍ਟਯੇ ਵਪੁਸਃ| ਅਤਿਲਵਣਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਤ੍ਯਮ੍ਲਂ ਜਰਾ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍|| ਇਤਿ ਵਿਧਿਮਵਲਮ੍ਬ੍ਯ ਯੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਬਲਮਿਵਵਿਗ੍ਰਹਵਤ੍ਸਦੋਪਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਤਨੁਮਪਿ ਰੁਜਾਮਨਾਪ੍ਯ ਵ੍ਰਜਤਿ ਨਰਃ ਸ ਸਮਾਸ਼ਤਸ੍ਯ ਪਾਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀਤਿਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੮||