૮. માત્રાશિતીયાધ્યાયોઽષ્ટમઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦ -અન્નરક્ષાધ્યાયાદનન્તરં માત્રાશિતીયાધ્યાયારમ્ભો યુક્તઃ| યતો વિષાદિભ્યો રક્ષિતમન્નપાનં હીનમાત્રાતિમાત્રાભ્યવહૃતં જીવિતોપઘાતાય સમ્પદ્યતે| માત્રાભ્યવહૃતં પ્રાણિનાં પ્રાણાય|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| યથા,-"અથાઽતો ધર્મજિજ્ઞાસા|" ઇત્યત્ર મીમાંસાયાં વેદાધ્યયનાદનન્તરં ધર્મો જિજ્ઞાસિતવ્ય ઇત્યર્થઃ| અત ઇતિ પ્રસ્તુતાભિસમ્બન્ધે| અશનં-અશિતમ્| ભાવે નિષ્ઠા| માત્રયાઽશિતં-માત્રાશિતમ્, તસ્મૈ હિતો માત્રાશિતીયઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- માત્રાશિતીય્મધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતેઅથેતિ| યતઃ પૂર્વેઽધ્યાયે "આહારો વર્ણિતસ્તત્ર તત્ર તત્ર ચ વક્ષ્યતે|" ઇત્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૭/૫૩)| સ ચાસાધારણો યથાસ્વં વક્તવ્યઃ| અસાધારણાર્થમયમધ્યમધ્યઃ| અત એવ માત્રાશિતીયઃ| માત્રાશબ્દેન સમ્યમ્યોગો લક્ષ્યતે| સ ચાસમ્યગ્યોગસ્ય ત્યાગાત્સમ્ભવતિ| સ પુનઃ સત્પધાસઙ્કીર્ણાશનં, વિરુદ્ધાશનં, અમાત્રાશર્મ,અજીર્ણાશનં, સમશનં, અધ્યશનં, વિષમાશનં ચેતિ| તત્ર નિષિદ્ધનાં ગૃહે નિષિદ્ધૈર્વા સહ નિષિદ્ધં ચાન્નં યત્ર ભુજ્યતે તત્-સઙ્કીર્ણા શનમ્| તચ્ચ "શત્રુસત્રગણાકીર્ણગણિકાપણિકાશનમ્|" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૨/૪૩)| વિરુદ્ધાશનમ્-અહિતાશનમ્| તચ્ચ "વિરુદ્ધમપિ ચાહારં" ઇત્યાદ્યુક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૭/૨૯)| અમાત્રાશનાદીન્યત્રોત્ર્યન્તે| માત્રાવદપિ યન્નજીર્યતિ તત્-અજીર્ણાશનમ્| સમશનાદીન્યત્રૈવ લક્ષયિષ્યતિ|અ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વકાલં-સ્વસ્થ આતુરો વા, માત્રાશી સ્યાત્-પરિમિતાશી ભવેત્| કુતો હેતોઃ ? હિ-યસ્માત્, માત્રાઽગ્નેઃ પ્રવર્તિકા સ્વવ્યાપારે| અગ્નિપ્રવૃત્તિશ્ચ દેહસ્થિતિહેતુઃ| તથા ચોક્તમ્-"અગ્નિમૂલં બલં પુંસાં બલમૂલં હિ જીવિતમ્|" ઇતિ| તસ્માન્માત્રાયાઃ પ્રાધાન્યમ્| અસ્માચ્ચ કારણાન્માત્રાયાઃ પ્રાધાન્યં યતો માત્રાં દ્રવ્યાણ્યપેક્ષન્તે ગુરૂણ્યપિ લઘૂનિ ચ| તત્ર ગુરૂણિ-પિષ્ટક્ષીરદ્રાક્ષાક્ષોડેક્ષુમાષાનૂપમાંસાદીનિ| લઘૂનિ-દિવ્યોદકરક્તશાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશમ્બરાદીનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્ર માત્રાં વિધત્તે-માત્રાશીતિ| માત્રામશ્નાતીતિ માત્રાશી| યદ્યપિ માત્રાવિશિષ્ટાન્નપાનસ્યૈવ કર્મત્વમ્, તથાપિ પ્રાધાન્યાર્થં માત્રાયાઃ કર્મત્વવ્યપદેશઃ| કિમર્થં માત્રાશી સ્યાત્ ? હિ-યસ્માત્, માત્રા અગ્નેઃ પ્રવર્તિકાપચન્તમગ્નિં પ્રવર્તયતિ, પાચયતીત્યર્થઃ| નનુ, દ્રવ્યાણ્યગ્નિમિન્ધનત્વાત્પ્રવર્તયન્તિ, ન માત્રેત્યત આહ-માત્રામિતિ| નનુ, ગુરૂણિ દ્રવ્યાણિ દુર્જરત્વાન્માત્રામપેક્ષન્તામ્, ન પુનર્લઘૂનીત્યત આહ-ગુરૂણ્યપીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુરૂણાં દ્રવ્યાણામર્ધસૌહિત્યં-અર્ધતૃપ્તિઃ| લઘૂનાં નાતિતૃપ્તતા-નાતિતૃપ્તિઃ, કિં તર્હિ ? સૌહિત્યમાત્રમ્| એતન્માત્રાપ્રમાણં નિર્દિષ્ટમ્| માત્રા-હ્રસ્વા મધ્યા બૃહતી ચ, તસ્યાઃ પ્રમાણં-માત્રાપ્રમાણમ્| તત્ર માત્રા-પરિમાણં માનમ્, તસ્યાસ્તુ પ્રમાણં-ઉન્માનમ્| એવં ચાત્ર માત્રાશબ્દસ્યાપૌનરુક્ત્યમ્| હિ યસ્માત્, યાવત્ પરિમાણમભ્યવહૃતં સુખં-અવિકૃતિં કૃત્વા, જીર્યતિ-પરિણમતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નનુ ગુરુભિર્લઘુભિર્વા તૃત્પિરેવોત્પદ્યતે, ન તેષાં વિશેષ ઇત્યત આહ-ગુરૂણામિતિ| યાવતાઽઽહારરાશિના તૃપ્તિરુત્પદ્યતે તાવવોઽર્ધં ભુજ્યત ઇતિ-અર્ધસૌહિત્યમ્| તાવન્માત્રમેવ-નાતિતૃપ્તતા| નનુ, એવં ચેન્માત્રાયા અવ્યવસ્થિતત્વં પ્રાપ્નોતીત્યત આહમાત્રેત્યાદિ| માત્રાપ્રમાણં-માત્રાલક્ષણમ્, યાવત્સુખં જીર્યતિ તાવન્માત્રાશબ્દઃ વાચ્યમિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ ખારણાદિના"યદન્યવહૃત સમ્યગ્યથાકાલં જરાં વ્રજેત્| પ્રકૃત્યવિકૃતિં કૃત્વા તન્માત્રાલક્ષણં વિદુઃ||" ઇતિ| તસ્માદ્ગુરૂણામર્ધસૌહિત્યં સુખં જીર્યતિ, લઘૂનાં નાતિતૃત્પતેતિ નાવ્યવસ્થા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હીનમાત્રં પુનરશનં ન બલાય, નોપચયાય, ન ચૌજસે| સર્વેષાં વાતરોગાણાં હેતુતાં-કારણતાં યાતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ અમાત્રાશને દોષાઃ| તચ્ચ દ્વિવિધમ્, હીનમાત્રમતિમાત્રં ચ| તત્ર હીનમાત્રજાન્ દોષાનાહભોજનમિતિ| બલં-શક્તિઃ| ઉપચયઃ-પુષ્ટિઃ| ઓજઃ-કાન્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિમાત્રં ત્વશનં ત્રીનપિ દોષાન્ શીઘ્રમેવ પ્રકોપયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિમાત્રજાન્ દોષાનાહ-અતિમાત્રમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેનાપક્વેનાન્નેન-આહારેણ, દુષ્ટેન વતાદ્યા હિ-યસ્માત્, પીડ્યમાનાઃ-વિબધ્યમાનાઃ રુદ્ધમાર્ગત્વાત્, અત એવ યુગપત્-એકકાલં સર્વ એવ, કોપિતાસ્તદેવ-દુષ્ટમન્નમાવિશ્ય-આશ્રિત્યાલસકં કુર્વતે| કિં કુર્વતઃ ? વિષ્ટમ્ભયતઃ,-તદેવ દુષ્ટમન્નં સ્રોતઃસુ રુન્ધાનાઃ| તથા, અધરોત્તરમાર્ગાભ્યાં સહસૈવ-અનુચિતે દેશે કાલે (ચ), ચ્યાવયન્તઃ-ઊર્ધ્વમધશ્ચ નિષ્કાશયન્તઃ| અજિતાત્મનઃ-અસંયતચેતસઃ પુંસૌ વિસૂચિકાં કુર્વતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પ્રસઙ્ગાદતિમાત્રપ્રકુપિતદોષજાનાં રોગાણાં નિદાનચિકિત્સિતે કથયતિ| તત્ર વિસૂચિકાલસકયોઃ સમ્પ્રાત્પિમાહ-પીડ્યમાના ઇતિ| પીડ્યમાનાઃ સન્તો યુગપત્કોપિતાઃ-સ્ત્રોતોધાત્ પરસ્પરસઙ્ઘટ્ટનેન ત્રયોઽપ્યેકદૈવ કોપં નીતાઃ| કેન ? તેન,-અતિમાત્રેણાન્નેન| અતિમાત્રત્વાદેવામેનપાકકાલાતિક્રમેઽપ્યપક્વેન, અત એવ દુષ્ટેન-વિકૃતેન, તદેવાવિશ્ય-તથાવિધમેવાન્નમધિષ્ઠાય, એવંભૂતાસ્તદેવાન્નં વિષ્ટમ્ભયન્તોઽલસકં કુર્વતે| ચ્યાવયન્તઃ પુનર્વિસૂચિકામ્| કાભ્યાં ચ્યાવયન્તઃ ? અધરોત્તરમાર્ગાભ્યામ્| સહસૈવવેગેન| અજિતાત્મગ્રહણમન્નલોલુપસ્યૈવાલસદ્યુત્પત્તિરિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (ઉ. અ. ૫૬/૫)- " ન તાં પરિમિતાહારા લભન્તે વિદિતાગમાઃ| મૂઢાસ્તામજિતાત્માનો લભન્તે કલુષાશયાઃ||" ઇતિ||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વં-મુખેનાહારો ન પ્રયાતિ, ન ચાધસ્તાત્-ગુદેન પ્રયાતિ, ન ચાહારઃ પચ્યતે, આમશયે-"નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ|" તસ્મિન્, અલસીભૂત ઇવાલસીભૂતઃ| યથા,-અકર્મશીલઃ પુરુષોઽલસ ઇત્યુચ્યતે, તથાઽયમાહારોઽલસીભૂતસ્તિષ્ઠતિ| તેન હેતુના સ રોગોઽલસકઃ સ્મૃતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અલસકં નિર્વક્તિ-પ્રયાતીતિ| યસ્માદસ્મિન્ વ્યાધાવાહારઃ આમાશયેઽલસીભૂતઃ, તસ્માદસાવલસયતીત્યલસકઃ| અલસત્વં-નિષ્ક્રિતત્વમ્| તદેવ પ્રયાતીત્યાદિના સ્પષ્ટીકૃતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાય્વાદીનાં ત્રયાણામત્યન્તપ્રકોપાત્ નાનાપ્રકારૈર્વેદનોદ્ભેદૈઃ-પીડોત્પાદૈઃ, યસ્માદ્ગાત્રાણિ સૂચિભિરિવ વિધ્યતિ, તસ્માદ્વિસૂચિકેત્યુચ્યતે| વિવિધાનાં વિકારાણાં સૂચિકા-વિસૂચિકેત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિસૂચિકાં નિર્વક્તિ-વિવિધૈરિતિ| વિવિધસૂચીતુલ્યત્વાદ્વિસૂચિકા| તદેવ "વિવિધૈઃ" ઇત્યાદિના સ્પષ્ટીકૃતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતાદધિકાત્ શૂલાદયો ભવન્તિ| આદિશબ્દેનાઙ્ગોદ્વેષ્ટનમુખશોષાદિપરિગ્રહઃ| પિત્તાદ્દૃદ્ધાત્ જ્વરાદ્યાઃ સ્યુઃ| પ્રલયો-મૂર્ચ્છાપ્રાયઃ| આદિશબ્દેન મદાદિપરિગ્રહઃ| કફાદધિકાત્ છર્દ્યાદયો ભવન્તિ| આદિશબ્દેન ક્ષવથ્વાદીનાં ગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિસૂચિકાલક્ષણમાહ-તત્રેતિ| તત્રવિસૂચિકાયામ્| અનિલાત્ શૂલાદયો ભવન્તિ| પિત્તાત્ જ્વરાદયઃ| કફાત્ છર્દ્યાદયઃ| અન્તર્દાહઃ-કોષ્ઠદાહઃ| પ્રલયો-મૂર્ચ્છા| અઙ્ગગ્રહણં સર્વાઙ્ગદૌરવાર્થમ્| વાક્સઙ્ગો-વાચઃ સ્ખલનમ્| ષ્ઠીવનં-શ્લેષ્મનિઃસરણમ્| અનિલાદિગ્રહણમનિલાદિકૃતસમસ્તવિકારપ્રાપ્ત્યર્થમ્| અત એવાદિશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ| શૂલાદિગ્રહણં તુ મન્દબુદ્ધિપ્રબોધનાર્થમ્| એતેન ત્રૈવિધ્યશઙ્કાઽપ્યપાસ્તા| સુશ્રુતોઽપિ મુર્ચ્છાદીન્યભેદેનાહ (ઉ. અ. ૫૬/૬)- "મૂર્ચ્છાતિસારૌ વમથુઃ પિપાસા સૂલભ્રમોદ્વેષ્ટનજૃમ્ભદાહાઃ| વૈવર્ણ્યકમ્પૌ હૃદયે રુજશ્ચ ભવન્તિ તસ્યાં શિરસશ્ચ ભેદઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્બલત્વાદિયુક્તસ્ય યન્મારુતેન વિશેષાદન્નં પીડિતમ્, અન્તરા-આમાશયમધ્ય એવ, શ્લેષ્મણા રુદ્ધં-અલસીભૂતમ્, તથા દોષૈઃ ક્ષોભિતં-આકુલિતમ્, અત એવાતિપીડાકારિત્વાચ્છલ્યરૂપતયૈવ સ્થિતમ્, તીવ્રાન્-દુઃસહાન્, શૂલાદીન્ છર્દ્યાદિવર્જિતાન્ કુરુતે| છર્દ્યતીસારાભ્યાં હિ વિસૂચિકોક્તા| સોઽલસસંજ્ઞો રોગઃ| દુર્બલો હ્યનુપચિતધાતુઃ, સ ન કદાચિદાહારં સોઢું શક્તઃ| અલ્પાગ્નિશ્ચાહારં ન સમ્યક્ જરયતિ| યતો વેગધારણશીલસ્ય પ્રતિહતો વાયુર્વિમાર્ગગઃ પિત્તકફાવપિ વિમાર્ગગૌ કુરુતે, ઇત્યેતદ્વિશેષેણ નિર્દેશઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અલસકલક્ષણમાહ-વિશેષાદિતિ| યત્રાન્નં છર્દ્યતીસારવર્જિતાન્ શૂલાદીન્ વિસૂચિકોક્તાન્ કુરુતે, સ વ્યાધિરલસકઃ| કીદૃશમન્નમ્ ? મારુતેન પીડિતમ્,- અલબ્ધસઞ્ચારેણ વાયુનાઽઽક્રાન્તમ્, આક્રાન્તત્વાદૂર્ધ્વમધો વા અનિર્ગચ્છદેવ અન્તરા-મધ્ય એવ, સ્લેષ્મણા રુદ્ધં-નિષિદ્ધનિર્ગમમ્ અત એવાલસં-નિષ્ક્રિયતાં ગતમ્, તતો દોષૈઃ- વાતપિત્તકફૈઃ ક્ષોભિતં-સઞ્ચાલિતમ્| કિં સર્વેષામવિશેષેણ ? નેત્યાહ-વિશેષાદિત્યાદિ| દુર્બલત્વાદિવિશિષ્ટસ્ય વિશેષેણલસ ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચેદ્યદ્યર્થે| અતિશયેન દુષ્ટા દોષાઃ, તથા દુષ્ટામેન બદ્ધાનિ-પૂર્ણાનિ, ખાનિ-સ્રોતાંસિ, યૈસ્તે દુષ્ટામબદ્ધખાઃ, તથા તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ, તનું સર્વાં-શરીરં સકલં, દણ્ડવદ્યદિ સ્તમ્ભયન્તિ-પ્રસારણાકુઞ્ચનરહિતં કુર્વન્તિ, તદા દણ્ડકાલસકો નામ રોગો ભવતિ| તં-દણ્ડકાલસકં, ત્યજેત્-નોપક્રમેત્| યત આશુકારિણમ્,-આશુ-શીઘ્રં સ્વકર્મ મારણં કરોતીત્યાશુકારી, ક્ષિપ્રં હન્તીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દણ્ડકાલસકં લક્ષયતિ-અત્યર્થે| યદ્યલસકે દોષાઃ સર્વાં તનું દણ્ડવત્સ્તમ્ભયન્તિ, તમલસકં દણ્ડકાલસકસંજ્ઞમાશુકરિણં ત્યજેત્| કીદ્દશા દોષાઃ ? અન્યર્થદુષ્ટાઃ,-અતિમાત્રન્નસેવનેન અતિદુષ્ટા| દૃષ્ટામબદ્ધાખાઃ,-ચિરસઞ્ચયાત્ દિષ્ટેનામેન-કારણભૂતેન, બદ્ધાનિઃ-પૂરિતાનિ ખાનિ-સ્ત્રોતાંસિ, યૈસ્તે તથા| તિર્યગ્ગચ્છન્તઃ-માર્ગવરોથાત્તિર્યઙાર્ગેણ પ્રસરન્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિરુદ્ધં-પ્રાગુક્તમ્, "વિરુદ્ધમમ્લં" (હૃ.સૂ.અ. ૭|૩૧) ઇત્યાદિના| "વિદ્યાદધ્યશનં" (હૃ.સૂ.અ. ૮|૩૪) ઇત્યાદિના-અધ્યશનમ્| અજીર્ણં ચ-ત્રિવિધં વક્ષ્યતિ| એતાનિ શીલિતું શીલં યસ્ય તસ્ય પુંસો ય, આમદોષો વિષલક્ષણઃ-લાલાદિલક્ષણયુક્તો, મહાઘોરો-અતિકષ્ટો વિષાખ્યો યો ભવતિ, તં ન ચિકિત્સેત્| કુતઃ ? વિષરૂપત્વાદાશુકારિત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ| વિષસદૃશસ્વરૂપત્વાદ્વિષે શીતોપક્રમો યુક્તઃ, આમે ચોષ્ણોપક્રમો યુક્તઃ, ઇતિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આમવિષં લક્ષયતિ-વિરુદ્ધેતિ| વિરુદ્ધાશનાદિશીલિનઃ પુરુવસ્યોત્પન્નમામદોષં-અજીર્ણજં વ્યધિં વર્જયેત્| વિરુદ્ધં પયોમત્સ્યાદિ| અધ્યશનં-વક્ષ્યમાણમ્| અજીર્ણ-અજીર્ણાશનમ્| કીદૃશમામદોષમ્ ? વિષલક્ષણં,-દેહવ્યાપિવિષતુલ્યલક્ષણમ્| મહાઘોરં-તીવ્રપીડાકરમ્| વિષસંજ્ઞકં-વિષાખ્યમ્| આમોપપદૈવેયં સંજ્ઞા| ઉક્તં ચ ચરકેણ (વિ. અ. ૨/૧૫)-"વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણાશનશીલિનઃ પુનરામદોષમામવિષમાચક્ષતે" ઇતિ| કુતો વર્જયેત્ ? વિષરુપાશુકારિત્વાત્-વિષરૂપત્વાચ્છીઘ્રકારિત્વાચ્ચ| નનુ, વિષમપિ સાધ્યં દૃષ્ટમ્| તત્કુતોઽસ્ય વિષરૂપત્વાદસાધ્યત્વમ્ ? ઇત્યત આહ-વિરુદ્દોપક્રમત્વતઃ,- હેતુવિપરીતવ્યાધિવિપરીતયોરુપચારયોર્વિરોધાત્| હેતુર્હ્યત્રામસઞ્ચયઃ, તત્રાગ્નેય ઉપચારઃવ્યાધિસ્તુ વિષરૂપઃ તત્ર સૌમ્ય ઉપચાર ઇતિ વિરોધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| પૂર્વોક્તં સાધ્યાસાધ્યમવગમ્યાનન્તરમામં સાધ્યમદુષ્ટં સન્તં ત્વરિતં-દ્રાક્, આતુર ઉલ્લિખેત્-ઉદ્વમેદિત્યર્થઃ| કિંવિધમામમ્ ? અલસીભૂતમ્,-અલસલક્ષણતાં ગતમ્| કથમુલ્લિખેત્ ? ઇત્યાહ-પીત્વેત્યાદિ| જલમુષ્ણં પીત્વા વચાલવણમદનફલયુક્તં, વમેદિત્યર્થઃ| તતોઽનન્તરં સ્વેદનં યોજયેત્| તથા-"વિપાચ્ય મૂત્રામ્લમધૂનિ દન્તીપિણ્ડીતકૃષ્ણાબિડધૂમકુષ્ઠૈઃ| વર્તિં કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં ઘૃતાક્તાં ગુદે રુજાનાહહરીં વિદધ્યાત્||" ઇત્યાદિ ફલવર્તીં ચ મલવાતાનુલોમનીં યોજયેત્| તત્રામદોષે દોષવશાદઙ્ગાનિ ચ નામ્યમાનાનિ-સઙ્કોચ્યમાનાનિ સન્તિ, અત્યર્થં સ્વિન્નાનિ વસ્ત્રાદિના વેષ્ટયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનામામદોષાણાં ચિકિત્સામાહ-અથેતિ| અથશબ્દશ્ચિકિત્સારમ્ભે મઙ્ગલાર્થઃ| આમં-આમદોષમ્,ઉલ્લિખેત્-વમેત્, અલસીભૂતમ્| યઃ સ્વયં ન પ્રવર્તતે બલાત્પ્રવર્તમાનોઽપિ મન્દં મન્દં વા પ્રવર્તતે, સોઽલસઃ|આમદો(વિ)ષોઽપિ તથાભુતઃ| સ હ્યલસકેનૈવ(નેવ) પ્રવર્તતે| વિસૂચ્યાં તુ મન્દં મન્દં પ્રવર્તતે| સ દ્વિવિધોઽપ્યુલ્લેખનીયઃ| ઉક્તં હિ ખારણાદિના-"વિસૂચ્યલસકૌ વામ્યૌ પિપ્પલીલવણામ્ભસા|" ઇતિ| સાધ્યગ્રહણમિહ નિયમાર્થમ્, સાધ્યમેવ ન ત્વસાધ્યમપિ| દ્દશ્યતે હિ નિદાનેઽસાધ્યત્વેનોક્તાનાં માંસગ્રન્થ્યાદીનાં ચિકિત્સિતે ચિકિત્સોપદેશઃ| આમદોષસ્ત્વસાધ્યઃ, અસાધ્ય એવેત્યર્થઃ| કિં કૃત્વોલ્લિખેત્ ? સોગ્રાપટુફલમુષ્ણં વારિ પીત્વા| ઉગ્રા-વચા| પટુ-સૈન્ધવમ્| ફલં-મદનફલમ્| તતો-વમનાનન્તરં, સ્વેદનં યોજયેત્ ફલવર્તિ ચ| કસ્યા વર્તેઃ ફલવર્તિસંજ્ઞા ? ઇત્યપેક્ષાયામાહ-મલવાતાનુલોમનીમ્| વિણ્મૂત્રાધોવાતાનાં પ્રવર્તિની વર્તિઃ-ફલવર્તિરિત્યર્થઃ| સ્વેદફલવર્તિદ્રવ્યાણ્યુક્તાનિ ખારણાદિના-"શૂલે તુ સ્તિમિતે સામે સ્વેદઃ શસ્તો મુહુર્મુહુઃ| રૂક્ષોષ્ણૈઃ કટુકૈઃ પાંશુકરીષસિકતાદિભિઃ||પિપ્પલ્યોઽગારધૂમશ્ચ મદનં સર્ષપાસ્ત્રિવૃત્| હેમક્ષીરી વચા કિણ્વં કુષ્ઠં દન્તી યવાગ્રજઃ|| સમૂત્રલવણાભ્યક્તા ફલવર્તિરિયં હિતા| સંસ્વેદ્યાલસકે શૂલવિબન્ધાનાહનાશિની||" ઇતિ| યદ્યામદોષેણાઙ્ગાનિ નામ્યન્તે-સઙ્કોચ્યન્તે, તદા તાન્યતિસ્વિન્નાનિ કૃત્વા વસ્ત્રાદિભિર્વેષ્ટયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિસૂચ્યાં-પૂર્વોક્તલક્ષણાયામ્, અતિવૃદ્ધાયાં સત્યાં પાર્ષ્ણ્યોઃ-ખુરિકયોઃ, અયઃશલાકાદિના દાહઃ પ્રશસ્યતે| તદહઃ-વિસૂચિકારમ્ભદિવસ એવ, એનં-વિસૂચિકાવન્તં, ઉપવાસ્ય-લઙ્ઘયિત્વા, વિરક્તવત્-પેયાદિક્રમેણોપાચરેત્| સુશ્રુતે (?) ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૧૧)-"સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામેઽતિદારુણે| ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ|| ઘૃતતૈલં પચેત્ સામ્લૈસ્તચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્|| ત્વક્પત્રરાસ્નાગુરુશિગ્રુકુષ્ઠૈરમ્લપ્રતિષ્ઠૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ| ઉદ્વર્તનં ખલ્લિવિસૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ|| શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાર્ગફલાનિ વર્તિઃ| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ વિસૂચિકાઘ્ની પ્રલેપનસ્યાઞ્જનધૂમયોગૈઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિસૂચ્યાં વિશેષમાહ-વિસૂચ્યામિતિ| અતિવૃદ્ધાયાં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ અશાન્તાયાં, વિસૂચ્યાં પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ પ્રશસ્યતે| પ્રશબ્દઃ પ્રકર્ષાર્થઃ| સર્વેષ્વામદોષેષુ પાર્ષ્ણ્યોર્દાહઃ શસ્યતે, વિસૂચ્યાં તુ પ્રકર્ષેણ| યદાહ સુશ્રુતઃ (ઉ. અ. ૫૬/૧૨)- "સાધ્યાસુ પાર્ષ્ણ્યોર્દહનં પ્રશસ્તમગ્નિપ્રતાપો વમનં ચ તીક્ષ્ણમ્||" ઇતિ| સાધ્યાસ્વિતિ બહુવચનાત્ વિસુચિકાલસવિલમ્બિકાનાં ગ્રહણમ્| ઉક્તં ચ વઙ્ગસેનેન-"વિલમ્બિકાલસકયોર્વિસૂચ્યુક્તઃ ક્રિયાક્રમઃ|" ઇતિ| પાર્ષ્ણિદાહશ્ચ પિપ્પલ્યાદિભિઃ| યદાહ ભેડઃ-"વિસૂચ્યામતિવૃદ્ધાયાં પાર્ષ્ણિદેશે ચ દાહયેત્| પિપ્પલ્યા વાઽપ્યરણ્યા વા શસ્ત્રેણાતાપિતેન વા||" ઇતિ| નિવૃત્તામદોષસ્ય ચિકિત્સામાહ-તદહશ્ચેતિ| યસ્મિન્નહનિ આમદોષો નિવૃત્તઃ, તદહરેનમુપવાસ્ય| તથા ચ ખારણાદિઃ-"આમાશયવિશુધ્યર્થમથૈનમુપવાસયેત્| જીર્ણે વિરિક્તવૃત્તિઃ સ્યાદ્યા પ્રોક્તા મણ્ડપૂર્વિકા||" ઇતિ| વમનાદ્યુપક્રમાન્તે પઠ્યમાનેન પ્રકૃતપરામર્શિના તચ્છબ્દેન આમદોષનિવૃત્તિદિનમેવ પરામર્ષ્ટું યુક્તમ્, ન પુનરુત્પત્તિદિનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અજીર્ણી-અજીર્ણવાન્, તીવ્રશૂલોઽપિ સન્ શૂલહરમૌષધં ન પિબેત્| વમનકરમુષ્ણોદકં ચ પ્રાગુપદિષ્ટમેવ પિબેદિત્યર્થઃ| શૂલઘ્નમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્| છર્દ્યતીસારઘ્નમપિ વિસૂચિકાયાં ન પિબેત્| યત આમેન સન્નો-મન્દીભૂતોઽગ્નિર્દોષૌષધાશનં પક્તું ન સમર્થઃ| એતેષાં ચ-દોષૌશધાશનાનાં, ત્રયાણાં સમ્બન્ધી યો વિભ્રમો-વ્યાપત્તિઃ, સહસા-કાલમનપેક્ષ્યૈવ, આતુરં હન્યાત્| ન કેવલમિદં ગુણાય સમ્પદ્યતે, પ્રત્યુત દોષં કરોતીતિ સૂચનાર્થમપિ ચેતિ કૃતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમદોષિણઃ શમનૌષધં નિષેધતિ-તીવ્રાર્તિરિતિ| અપિષબ્દ ઉભયત્ર સમ્બધ્યતે| તીવ્રાર્તિરાપિ-કિંપુનર્મન્દાર્તિરનર્તિર્વા| શૂલન્ધમપિ-કિંપુનપાચનાદિકમ્| કુતઃ ? યત આમેનાન્નેન સન્નો-મન્દીભૂતો, અગ્નિર્દોષાદીનિ પક્તુંનાલં-ન સમર્થઃ| દોષઃ- આમાન્નક્ષોભિતઃ કફાદિઃ| ઔષધંતન્નિવૃત્યર્થં પ્રયુક્તં પાચનાદિ| અશનં-તદ્ધેતુભૂતમામાન્નમ્| નકેવલમૌષધાદર્થાનવાપ્તિઃ, અપિ તુ અનર્થાવાપ્તિરરપીત્યાહ-નિહન્યાદિતિ| એતેષાં-દોષાદીનામ્,વ્યપત્તિઃ-પાકાભાવજનિતસઙ્ક્ષોભઃ, આતુરં સહસા હન્યાત્| અપિ ચેતિ પ્રત્યુતાર્થે, રોગશમનાર્થમૌષધં રોગં ન શમયતિ પ્રત્યુત વર્ધયતીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણમશનં યસ્ય તસ્મિન્નૌષધં યુઞ્જ્યાદ્વૈદ્યઃ| કીદૃશિ ? સ્તબ્ધં-અચલં, ગુરૂદરં-કોષ્ઠો, યસ્ય તસ્મિન્| કિમર્થમૌષધં યુઞ્જ્યાત્ ? ઇત્યાહ-દોષેત્યાદિ| ગતાર્થમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અવસ્થાવિશેષે ઔષધમાહ-જીર્ણાશન ઇતિ| આમદોષિણો યદા જીર્ણમન્નં તદા દીપનપાચનમૌષધં દેયમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૧)- "સદ્યઃ સમ્યગ્વિશુદ્વશસ્ય શાગ્યન્તિ તદુપદ્રવાઃ| શૂલે નિરન્નકોષ્ઠોઽદ્ભિઃ કોષ્ણાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ પિબત્|| હિઙ્ગુપ્રતિવિષાવ્યોષસોવર્ચલવભયાઃ| અથવા પિણ્ણ લીમૂલત્રિવૃતાદારુસૈન્ધવમ્|| શુણ્ઠીસ્નુક્ક્ષીરલવણપિપ્પ લીમરિચાનિ ચ| પાઠામ્લવેતસક્ષારયવાનીર્યોકરાણિ ચ|| દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુવચાગ્નિકુષ્ઠસુવર્ચિકાક્ષારબિડાજમોદમ્| શૂલોદરાનાહવિસૂચિકાર્શોહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણાઘ્નમ્|| મુસ્તાજમોદપૂતીકવચાશુણ્ટ્યગ્નિધાન્યકૈઃ| સવાલકદી બિલ્વૈઃ ક્વાથં તૃટ્શૂલવાન્ પિબેત્|| રાસ્નાકટફલષડ્ગ્રન્થાબૃહત્પીદ્વયજોઙ્ગકૈઃ| ગુગ્ગુલ્વતિવિષાકુષ્ઠપત્રવ્યાઘ્રબખામ્બુદૈઃ|| કુર્યાચ્છુષ્કૈઃ સમૂત્રૈર્વા લેપોદ્વર્તનધૂપનમ્| સરુગાનદ્ધમુદરમમ્લપિષ્ટૈઃ પ્રલેપયેત્|| દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ| યવચૂર્ણશ્ચ સક્ષારતક્રઃ કોષ્ઠાર્તિજિત્પરમ્|| યોજયેત્સૈન્ધવાન્તૈશ્ચ વાત વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહે| દ્વિક્ષારજીર્ણપિણ્યાકકુષ્ઠારુષ્કર ચિત્રકૈઃ|| સશુક્તસૈન્ધવૈસ્તૈલં પક્વમભ્યઞ્જને હિતમ્| સુચ્છર્દિતવિરિક્તસ્ય ગાત્રાયામે સુદારુણે|| ભલ્લાતકમધૂચ્છિષ્ટજીર્ણપિણ્યાકનાગરૈઃ| ઘૃતતૈલં પચેત્સામ્લૈરતચ્ચ ખલ્લીઘ્નમુત્તમમ્|| ત્વક્યત્રરાસ્નાગુરુશિગ્રુકુષ્ઠૈરમ્લપ્રપિષ્ટૈઃ સવચાશતાહ્વૈઃ| ઉદ્વર્તનં ખલ્લિવિસૂચિકાઘ્નં તૈલં વિપક્વં ચ તદર્થકારિ|| યઃ શ્યાવદન્તૌષ્ઠનખોઽલ્પસંજ્ઞઃ છર્દ્યર્દિતોઽન્તર્ગતતામ્રનેત્રઃ| ક્ષામસ્વરઃસ્ત્રસ્તસમસ્તસન્ધિર્યાયાન્નરોઽસૌ પુનરાગમાય|| વ્યોષાં કર ઞ્જસ્ય ફલં હરિદ્રાં મૂલં સમાવાપ્ય ચ માતુલુઙ્ગયાઃ| છાયાવિશુષ્કા ગુટિકાઃ કૃતાસ્તા હન્યુર્વિસૂચીં નયનાઞ્જનેન|| શિરીષનક્તાહ્વફણિજ્જબીજત્રાયન્ત્યપામાર્ગફલાનિ વર્તિઃ| બસ્તસ્યમૂત્રેણવિસૂચિકાઘ્ની પ્રલેપધૂમાઞ્જનનસ્યયોગૈઃ|| યામૈશ્ચતુભિર્દ્વાભ્યં ચ ભોજ્યભૈષજ્યયોઃ સમે| પાકોઽગ્નૌ યુક્તયોર્દ્રાક્ તુ તીક્ષ્ણે, મન્દે પુનશ્ચિરાત્|| સભક્તમૌષધં તસ્માન્મન્દાગ્નેરવચારયેત્| પૂર્વાહ્ણે ભોજનં સાત્મ્યં લઘુ દીપનબૃંહણમ્|| પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ|| દિવા પ્રબુધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્ત્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ|| વ્યાયામાચ્ચ વિહારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ય ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ|| અક્લિત્રેષ્વન્નમાસિક્તમન્યત્તેષુ ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધેષ્વિવ પયઃસ્વન્યત્ સમ્મિશ્રિતં પયઃ|| રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે દેહધાતવઃ|| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્ષેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયઃસ્વન્યત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાર્પિતમ્|| નૈશે તસ્માદજીર્ણેઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્| ઉદ્ગારશુદ્ધિરુત્સાહો વેગોત્સર્ગો યથોચિતઃ|| લઘુતા ક્ષુત્પિપાસા ચ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્| પ્રાયઃ પ્રજ્ઞાપરાધેન રોગગ્રામઃ પ્રજાયતે|| નૃણામશનલુબ્ધાનાં વિશેષેણ વિસૂચિકા|| દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમામં પિત્તોલ્બણસ્યાવૃણુયાન્ન વહ્વિમ્| જાયેત દુષ્ટા તુ તતો બુભુક્ષા સા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| યસ્માદતર્પણાદેવામજાનાં વિકારાણાં-આલસ્યજાડ્યાગ્નિમાન્દ્યાદીનામ્, શાન્તિઃ-ઉપશમો, ભવતિ| તસ્માદતર્પણં યોજયેત્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૪|૧૦)-"મેહામદોષાતિસ્નિગ્ધ" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "લઙ્ઘયેન્નિત્યમ્" ઇતિ| તસ્માદતર્પણં સમીક્ષ્ય-દેશકાલાગ્ન્યાદીન્ પર્યાલોચ્ય, ત્રિપ્રકારં ત્રિપ્રકારે દોષે વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉક્તાનુક્તામદોષસઙ્ગ્રહાર્થં સામાન્યચિકિત્સામાહ-શાન્તિરિતિ| આમવિકારાણાં-સર્વેષામજીર્ણાન્નજાનાં વ્યાધીનામ્| અપતર્પણાત્-લઙ્ઘનાત્| અપતર્પણં વિભજતિ-ત્રિવિધમિતિ| સમીક્ષ્ય-બલાદિકં સમ્યગ્જ્ઞાત્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ મધ્યે, અલ્પે દોષે, લઙ્ઘનં-ઉપવાસાખ્યં, પથ્યમ્| તેન હ્યનલાનિલવૃધ્દ્યાઽલ્પો દોષઃ શીઘ્રં સંશોષ્ય જીયતે| મધ્યે દોષે લઙ્ઘનં પાચનં ચ પથ્યમ્| અગ્નિઃ પચતિ, તસ્ય પચતો યે વિબન્ધહેતવઃ, તાન્નિષિધ્ય પાટવં પક્તુરાદધતઃ પચેતિ પ્રયુઙ્ક્ત ઇવ તત્ પાચયતીતિ પાચનમુચ્યતે| હેતુમણ્ણિજન્તાત્પચેર્બાહુલકાત્કર્તરિ લ્યુટ્| યદુપયુક્તમન્નપાનૌષધમપક્વાનાં સામાનાં ધાતૂનાં પાચને સમર્થં તત્ પાચનમિત્યર્થઃ| પ્રભૂતે શોધનં પથ્યમ્| શોધનં તુ કાયાદ્બહિર્દોષાનીરયતિ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૪|૫)-"યદીરયેદ્બહિર્દોષાન્ પઞ્ચધા શોધનં તુ તત્|" ઇત્યાદિ| કુતઃ પ્રભૂત આમદોષે શોધનં હિતમ્ ? ઇત્યાહ-તદ્ધીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્-શોધનમ્, મૂલાન્મલાન્નાશયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ. ૧૧)-બહુદોષાણાં પુનર્દોષાવસેચનમેવ કાર્યમ્| ન હ્યસ્રાવિતે પલ્વલોદકૌઘે શાલ્યાદિપુષ્ટિર્ભવતિ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિભાગં સ્પષ્ટીકરોતિ-તત્રેતિ| લઙ્ઘનમત્રોપવાસઃ| લઙ્ઘનપાચનં-ઉપવાસયુક્તં પાચનૌષધપાનમ્| પ્રભૂતે-બહુતરે| શોધનં-વમનાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્-શોધનમ્, મલાન્મૂલાદુન્મૂલયેત્-સમૂલાનુચ્છિન્દ્યાત્| મલબલમૂલં ચ વિકારે પ્રભૂત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથા સન્તર્પણોત્થ આમદોષો નિદાનવિપર્યયાચ્ચિકિત્સ્યતે, એવમન્યાનપિ જ્વરાદીન્ વિકારાન્ સ્વનિદાનવિપર્યયાચ્ચિકિત્સેત્| સન્તર્પણોત્થોઽપતર્પણેન, શીતોત્થ ઉષ્ણેન, ઇત્યાદિ| યદિ ત્વેવમુપક્રમ્યમાણો વ્યાધિરનુબધ્યેત-તેનોપશમં ન ગચ્છેત્, તતો હેતુવિપર્યયં ત્યક્ત્વા વ્યાધિવિપર્યયં યુઞ્જ્યાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? યથાયથં,-યદ્યસ્ય જ્વરાદિવ્યાધેર્ભૈષજ્યં વક્ષ્યમાણં તત્પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| યથા, (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૨)-"મુસ્તાપર્પટકં જ્વરે, રજની યવાન્નં પ્રમેહે" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તુલ્યન્યાપ્રસઙ્ગાદન્યેષામપિ વ્યાધીનાં ચિકિત્સામાહ-એવમિતિ| એવં-આમવિકારવત્| અન્યાન્-જ્વરાદીન્| યથા, આમવિકારાઃ સન્તર્પણોત્થાસ્તદ્વિપરીતેનાપતર્પણેન ચિકિત્સ્યન્તે, તથા, અન્યેઽપિ વિકારાઃ સ્વનિદાનવિપર્યયાચ્ચિકિત્સ્યાઃ| આમવિકારાણામન્યેષાં ચ સ્વનિદાનવિપર્યાનુપશમે ચિકિત્સામાહ-અનુબન્ધે ત્વિતિ| યદિ હેતુવિપર્યયે ક્રિયમાણેઽપ્યનુબન્ધો-અનુવર્તનં વ્યાધેઃ, તદા હેતુવિપર્યયં ત્યાક્ત્વા ભિષક્ વ્યાધિવિપર્યયં ભૈષજ્યં યથાયથં યુઞ્જ્યાત્| હેતુવિપરીતાદિસ્વરૂપમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.૧૨ " તત્ર હેતુવિપરીતં" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "વિપરીતમર્થં કરોતિ" ઇતિ|)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-નિદાનવ્યાધિવિપર્યયસાધ્યં, અર્થં-રોગોપશમલક્ષણં, કર્તું શીલં યસ્ય તત્-તદર્થકારિ| તદ્વા યુઞ્જ્યાત્| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૨)-"મદાત્યયે મદ્યપાનમ્, અતિસારે વિરેચનમ્" ઇતિ| વાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ| ઇતિ ત્રિવિધમૌષધં નિર્દિશ્યાઽઽમચિકિત્સામેવાનુસરન્નાહ-પક્વ ઇતિ| પક્વે દોષે-નિરામે, દીપ્તે પાવકે ચ| નિરામત્વે દીપ્તાગ્નિત્વે ચ સમુચિતમેવ હિતમભ્યઙ્ગાદિકમ્| યુક્તિતો-માત્રયા, યથાઽગ્નિસાદાદિ ન ભવતીતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પક્વદોષાણામામવિકારાણાં ચિકિત્સામાહ-પક્વેદોષે ઇતિ| ઉક્તેનોપક્રમેણ પક્વે દોષે દીત્પે ચાગ્નૌ સત્યામદોષિણામભ્યઞ્જનાદિ હિતમ્| આદિશબ્દાદ્રસાયનવાજીકરણાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અગ્નિપ્રતિપક્ષત્વેન કફસ્યાજીર્ણકરણપ્રાધાન્યાદગ્રે નિર્દેશઃ| કફાત્સકાશાદજીર્ણમામસંજ્ઞકં ભવતિ| તત્ર-આમાખ્યેઽજીર્ણે, અક્ષિકૂપયોર્ગણ્ડ્યોશ્ચ શોફો ભવતિ| સદ્યોભુક્તવદપ્રાપ્તવિદાહાવસ્થ ઉદ્ગારઃ| પ્રસેકઃ-પ્રસક્તં નિષ્ઠીવનમ્| ઉત્ક્લેશો-દોષાણાં સ્થાનાચ્ચલનમ્| ગૌરવં-ગાત્રાણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મહાન્તમામદોષમુક્ત્વા ક્ષુદ્રમાહ| તત્ર કફજમાહ-અજીર્ણમિતિ| આમં-આમસંજ્ઞમ્| તત્ર-આમે,અક્ષ્ણિ ગણ્ડે ચ શોફઃ| જાત્યપેક્ષમેકવચનમ્| સદ્યોભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ-ચિરભુક્તસ્યાપિ સદ્યોભુક્તવદપ્રાપ્તવિદાહાવસ્થ ઉદ્ગારઃ| ઉત્ક્લેશો-વમનોન્મુખત્વમિવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનિલાદ્વિષ્ટબ્ધં નામાજીર્ણં ભવતિ| તચ્ચ શૂલાદિકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનિલજમાહ-વિષ્ટબ્ધમિતિ| વિષ્ઠબ્ધં-વિષ્ટબ્ધસંજ્ઞમ્| સાદઃ-કાર્યાક્ષમત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તાદ્વિદગ્ધં નામાજીર્ણમુત્પદ્યતે| તચ્ચ તૃડાદિયુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તજમાહ-પિત્તાદ્વિદગ્ધમિતિ| વિદર્ગ્ધંવિદગ્ધાખ્યામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| આમાખ્યેઽજીર્ણે લઙ્ઘનમેવ કાર્યમ્, ન વમનવિરેચનાદિ| વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં ભૃશં કાર્યમ્| ભૃશશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-પૂર્વત્રાપિ સ્વેદનં કાર્યમત્ર ત્વત્યર્થમિતિ| વિદગ્ધે-વિદગ્ધનામ્ન્યજીર્ણે, વમનં કાર્યમ્| યદ્વા લઙ્ઘનસ્વેદનવમનાનાં યથાવસ્થં-યથાદોષોદ્રેકં, હિતં ભવેત્તદેવ કાર્યમ્| આમાજીર્ણેઽપિ સ્વેદનવમને, વિદગ્ધેઽપિ લઙ્ઘનસ્વેદને, ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આમાદીનાં ચિકિત્સાસાહ-લઙ્ઘનમિત્યાદિ ભૃશમિતિ ત્રિષ્વપિ યોજ્યમ્| લઙ્ઘનાદિવિભાગસ્ત્વતિશયાર્થઃ યદાહ ખારણાદિઃ-વિષ્ટબ્ધે સ્વેદનં વર્ત્યો લવણોષ્ણામ્બુ શસ્યતે| વિદગ્ધે વમનં શસ્તમુપવાસો વિરેચનમ્||" ઇતિ| યદ્વા-અથવા| યથાવસ્થં હિતં-યસ્યાજીર્ણસ્ય યસ્યામવસ્થાયાં યદ્ધિતં, તસ્ય તસ્યામવસ્થાયાં તષ્કાર્યમિત્યર્થઃ| વિભાગનિયમસ્તુ બાહુલ્યાભિપ્રાયેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગરીયસઃ-પ્રભૂતાત્, આજીર્ણાદેવ વિલમ્બિકા સ્યાત્| કીદૃશાત્ ? લીનાત્-અત્યર્થં સ્રોતઃસુ શ્લિષ્ટત્વાત્| લીનાદિતિ લીઙ્ શ્લેષણ ઇત્યસ્ય ક્તપ્રત્યયે સ્વાદય ઓદિત ઇત્યોદિતશ્ચેતિ નિષ્ઠાનત્વમ્| સા ચ શ્લેષ્મવાયુભ્યામનુબદ્ધા-યુક્તા ભવતિ| આમં નામ યદજીર્ણં તત્સદૃશલક્ષણા| યથા-"શોફોઽક્ષિગણ્ડયોઃ| અદ્યો ભુક્ત ઇવોદ્ગારઃ પ્રસેકોત્ક્લેશગૌરવમ્||" ઇતિ| તેન-આમેન, સમં-તુલ્યં, સાધનં-ચિકિત્સા, યસ્યાઃ સૈવમ્| "લઙ્ઘનં કાર્યમામે" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિલામ્બિકાલક્ષણમાહ-ગરીયસ ઇતિ| બિલમ્બિકાનામાજીર્ણં ભવેત્| કસ્માત્ ? લીનાદામાદેવ,-આમશબ્દ આમાદ્યજીર્ણસામાન્યવચનઃ, તયોત્પન્નસ્ય નિઃશેષમનિવર્તનાલ્લીનત્વમ્| એવં પુનઃ પુનર્લીનત્વાદ્ગરીયસ્ત્વમ્| પુનઃ પુનરુત્પાદો દુષ્ટબુભુક્ષાયાં ભોજનાત્| સા તૂક્તા સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ.૧૧)-"દોષોપનદ્ધં" ઇત્યાદિ (શ્લો ૧૯ ટી)| એવકારેણૈવં દ્યોતયતિ,-વિસૂચ્યલસકાવપ્યજીર્ણાદ્ભવતઃ, કિન્તુ તાવન્યતોઽપિ સદ્યોઽતિમાત્રભોજનાદેઃ| વિલમ્બિકા ત્વજીર્ણદેવેતિ| યદાહ સુશ્રુતઃ (ઉ. અ. ૫૬|૩)- "અજીર્ણમામં વિષ્ટબ્ધં વિદગ્ધં ચ યદીરિતમ્| વિસૂચ્યલસકૌ તસ્માદ્ભવેચ્ચાપિ વિલમ્બિકા||" ઇતિ| સા ચ કફવાતાનુબદ્ધા|તદનુબન્ધેન દીર્ઘકાલવિલમ્બનાત્ વિલમ્બિકેત્યુચ્યતે| ગરીયસ્વાત્ પતનયોગ્યમપ્યામં કફવાતાનુબદ્ધત્વાન્નોર્ધ્વં નાપ્યધઃ પતતિ, લીનમેવ ચિરમવતિષ્ઠતે ઇત્યર્થઃ| તથા ચ સુશ્રુતઃ (ઉ.અ. ૫૬/૯)- "દુષ્ટં હિ ભુક્તં કફમારુતાભ્યાં પ્રવર્તતે નોર્ધ્વમધશ્ચ યસ્ય| વિલમ્બિકાં તાં ચ વિવિર્જનીયામાચક્ષતે શાસ્ત્રવિદઃ પુરાણાઃ||" ઇતિ| કફવાતાનુબદ્ધત્વાદેવમિતરેષ્વપિ પિત્તારબ્ધત્વં વિદગ્ધત્વં ચ લક્ષ્યતે| અન્યેન હ્યારબ્ધામન્યેનાનુબધ્યતે| પિત્તં ચ વિદગ્ધાદેવ પ્રવર્તતે| તથા ચ ભેડઃ (ચિ. અ. ૧૧)- "યદા ભુક્તં વિદગ્ધં ચ નોર્ધ્વં નાધઃ પ્રવર્તતે|| તાં વિલમ્બીં વિગર્હન્તિ વિષકલ્પાં વિસૂચિકામ્||" ઇતિ| વિષમલ્પામિતિ પિત્તોલ્બણત્વં દ્યોત્યતે| વિસૂકામિતિ વિસૂચિકાવિશેષ્યત્વેન સાન્નિપાતિકત્વમ્| આમલિઙ્ગા-અજીર્ણતુલ્યલક્ષણા, વિશેષાનુપાદાનાત્ ત્રયાણામપ્યામાદીનાં લિઙૈર્યુક્તા| તથા ચ ખારણાદિઃ-"એતાન્યુક્તાનિ લિઙ્ગાનિ ત્વામાજીર્ણે વિનિર્દિશેત્|" ઇતિ| એતાનિ-અજીર્ણત્રયસમ્બન્ધીનિ| આમાત્-અજીર્ણાદન્નાત્ જાતમજીર્ણં-આમાજીર્ણમ્,વિલમ્બિકા, ન તુ કફજમામમ્| "યથાક્રમેણ વાતાદિ સન્નિપાતાર્મકં વદેત્|" ઇતિ તેનૈવ સાન્નિપાતિકસ્યોક્તત્વાત્| તત્સમસાધના,-તેષાંત્રયાણામજીર્ણાનાં, સમં-સાધારણં, સાધનં-ચિકિત્સિતં, યસ્યાઃ સા તથા| તથા ચ ખારણાદિઃ-"આમે ત્વામપ્રશમનં વિમાને દ્વિવિધં મતમ્|" ઇતિ| વિમાને-વિમાનસ્થાને, દ્વિવિધં-વિસૂચ્યલસકભેદેન| વઙ્ગસેનોઽપિ-"વિલમ્બિકાલસકયોર્વિસૂચ્યુક્તઃ ક્રિયાક્રમઃ|" ઇતિ| યુત્તુ સુશ્રુતેનવિવર્જનીયત્વમુક્તં તત્પ્રત્યાખ્યાયોપચરણીયત્વં (ત્વાત્) ન ત્વનુપક્રમત્વાત્| અત એવ "વિલમ્બિકાં તાં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યામ્" ઇતિ માધવકરઃ (મા. નિ. અગ્નિમાન્દ્યાદૌશ્લો.૨૧) પઠતિ| ઇયં ચ વિલમ્બિકા ચરકાચાર્યેણાન્નવિષસંજ્ઞયોક્તા (ચિ.અ.૧૪/૩૯)- "અભોજનાદજીર્ણાતિભોજ્નાદ્વિષમાશનાત્| અસાત્મ્યગુરુશીતાતિરૂક્ષસંદુષ્ટભોજનાત્| વિરેકવમનસ્નેહવિભ્રમાવ્દ્યાધિકર્ષણાત્| દેશકાલર્તુવૈષમ્યાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાત્|| દુષ્યત્યગ્નિઃ સ દુષ્ટોઽન્નં ન તત્ પચતિ લધ્વતિ| અપચ્યમાનં શુક્તત્વં યાત્યન્નં વિષતાં ચ તત્|| તસ્ય લિઙ્ગમજીર્ણસ્ય વિષ્ટમ્ભઃ સદનં ક્લમઃ| શિરોરુક્શોફમૂર્ચ્છાશ્ચ ભ્રમઃ પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દસ્તૃષ્ણા ચ જ્વરઃ ચ્છર્દિઃ પ્રવાહણમ્| અરોચકાવિપાકૌ ચ ઘોરમન્નવિષં ચ તત્|| પિત્તેન સહ સંસૃષ્ટં દાહતૃષ્ણામુખામયાન્| જનયત્યમ્લપિત્તં ચ પિત્તજાંશ્ચાપરાન્ ગદાન્|| યક્ષ્મપીનસમેહાદીન્ કફજાન્ કફસઙ્ગતમ્| કરોતિ વાતસંસૃષ્ટં વાતજાંશ્ચમયાન્ બહૂન્|| મૂત્રરોગાંશ્ચ મૂત્રસ્થં કુક્ષિરોગાન્ શકૃદ્ગતમ્| રસાદિભિશ્ચ સંસૃષ્ટં કુર્યાદ્રોગાન્ રસાદિજાન્|" ઇતિ| યત્તૂક્તં જૈજ્જટેન 'ઇયં વિલમ્બિકા તન્ત્રાન્તરે દણ્ડકાલસકસંજ્ઞયોક્તા' ઇતિ| તદસત્| ભેડાદિવચનપર્યાલોચનયા વિલમિકાયા વિદગ્ધમૂલત્વાત્| દણ્ડકાલસકસ્યાલસકભેદત્વેન વિષ્ટબ્ધમૂલત્વાત્| દણ્ડકાલસકસ્યાલ સકભેદત્વેન વિષ્ટબ્ધમૂલત્વાત્| આમાદ્યજીર્ણલક્ષણાધીનલક્ષણત્વાદ્વિલમ્બિકાયા ઇહાભિધાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસશેષે અશ્રદ્ધા-અન્નાનભિલાષઃ| હૃદ્વ્યથા-હૃદયશૂલં ગૌરવં ચ| શુદ્ધેઽપ્યુદ્ગારે-અન્નસમ્બન્ધિનિ| તેનાજીર્ણાદર્થાન્તરભૂત એવાયં રસશેષઃ| અતશ્ચ રસસ્ય રુધિરાદિહેતોરસમ્યક્પરિપાક ઇત્યર્થઃ| તચ્ચિકિત્સમાહ-શયીતેત્યાદિ| અત્ર-રસશેષે, કિઞ્ચિદેવ-સ્તોકમાત્રમેવ સ્વપ્યાત્, નાજીર્ણ ઇવ પ્રભૂતમ્| સર્વશ્ચાજીર્ણી, અનાશિતો દિવા શયીત, આલાઘવાત્| યદા ચોત્પન્નક્ષુત્ સ્યાત્તદા સ્તોકં લઘુ ચાદ્યાત્| આશઃ કૃતો યેન સઃ-આશિતઃ| ન આશિતો-અનાશિતઃ, અભુક્તવાનિત્યર્થઃ| નનુ, "અજીર્ણ્યભિહતોન્મત્તાન્" ઇત્યનેનૈવ વાક્યેનાજીર્ણિનાં દિવાસ્વપ્નોઽનુજ્ઞાત એવ| તત્કિં પુનરુક્તેન ? બ્રૂમઃ| વિશેષાર્થં વાક્યમિદમ્-"અભુક્તો દિવા સ્વપ્યાદજીર્ણી" ઇતિ| તત્ર તુ સામાન્યમ્, અશિતાનાશિતચિન્તા ન કૃતેતિ યુક્તા પુનરિહોક્તિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રસશેષં લક્ષયતિ-અશ્રદ્ધેતિ| અશ્રદ્ધા-ભોજનાનભિલાષઃ| નનુ, એતદામાદિષ્વપ્યસ્તિ,ત આહ્-શુદ્ધેઽપ્યુદ્ગારે ઇતિ| તેષુ પુનર્દુષ્ટ ઉદ્ગારઃ| રસસ્ય શેષો-રસશેષઃ| રસશબ્દેન રસહેતુભૂતાહારરાશિર્લક્ષ્યતે| ન હિ રસધાતોરપક્વસ્યાજીર્ણત્વમ્| સ હ્યપક્વ એવ રસશબ્દેનોચ્યતે, પક્વસ્તુરુધિરશબ્ધેન| દૃષ્ટત્વાદજીર્ણત્વમિતિ ચેત્ ન, તસ્યામત્વાત્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૩/૨૪)- "ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસામામં પ્રચક્ષતે|" ઇતિ| રસેશેષસ્યોષધમાહ-શયીતેતિ| કિઞ્ચિદેવ-મુહૂર્તમેવ| નનુ,મુહૂર્તમનુમાનતઃ સિદ્ધામેવ| મૈવમ્| અજીર્ણિનામધિકં દિવાસ્વપ્નં વિધાસ્યતિ| સ્વપ્નવિધિશ્ચયં પ્રધાન્યાત્| ઉષ્ણામ્બુપાનાદ્યપિ કાર્યમ્| યદાહ ખારણાદિઃ-"રસશેષે હિતઃ સ્વપ્નો ઘર્મામ્બુ લઘુબોજનમ્|" ઇતિ| અજીર્ણિનો દિવાસ્વપ્નં વિધત્તે-સર્વશ્ચેતિ| અનાશિતો-અભુક્તવાન્| સર્વગ્રહણં પ્રકૃતવિસૂચિકાદ્યજીર્ણસઙ્ગ્રહાર્થમ્| "મુક્ત્વા તુ ભાષ્ય" ઇત્યાદિના પ્રાપ્તે દિવાસ્વપ્ને પુનર્વિધાનં યથેષ્ટસ્વપનાર્થમ્| અજીર્ણિનો ભોજનં વિધત્તે-સઞ્જાતબુભુક્ષ ઇતિ| સઞ્જાતબુભુક્ષો-અભ્યુદીર્ણાન્નાભિલાષઃ| મિતગ્રહણં લઘૂનામપિ ગુરૂક્તાર્ધસૌહિત્યપ્રાપ્ત્યર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિબન્ધો-મૂત્રપુરીષયોરપ્રવૃત્તિલક્ષણઃ| અતિપ્રવૃત્તિઃ-તયોરેવ| ગ્લાનિઃ-શરીરસ્ય મ્લાનતા| મારુતમૂઢતા-વાતસ્ય પ્રતિલોમતા| વિષ્ટમ્ભઃ-કુક્ષેરાધ્માનમ્| ગૌરવં-ગુરુગાત્રત્વમ્| ભ્રમો-મોહઃ| એતત્સામાન્યમજીર્ણલક્ષણમ્| ઉક્તં ચ-"સીદત્યઙ્ગં ભ્રમો મોહઃ કોષ્ઠે મુહ્યતિ મારુતઃ| સર્વેષામપ્યજીર્ણાનામવિસંવાદિ લક્ષણ્મ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તાનુક્તાજીર્ણવિશેષસઙ્ગ્રહાર્થંમજીર્ણસામાન્યલક્ષણમાહ-વિબન્ધ ઇતિ| વિબન્ધો-માલાનામપ્રવૃત્તિઃ| મારુતમૂઢતા-વાયોર્વિમાર્ગગતિઃ| વિષ્ટમ્બો-વિશેષેણ સ્તમ્ભોગાત્રાણામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિમાત્રમેવ ભુક્તમન્નં ન કેવલમામદોષાય, કિં તર્હિ ? દ્વિષ્ટાદિ ચાન્નં ન જીર્યતિ| દ્વિષ્ટં-અપ્રિયમ્| વિષ્ટમ્ભિ-કુક્ષ્યાધ્માનકારિ| હિમં-અતિશીતમ્| અશુચિ-ઉચ્છિષ્ટં કેશાદિદૂષિતં ચ, એતચ્ચાચિન્ત્યપ્રભાવત્વાદામદોષહેતુઃ| વિદાહિ-પ્રાગુક્તમ્| શુષ્કં-અદ્રવપ્રાયમ્| અત્યમ્બુપ્લુતં-અતિજલેન પ્લાવિતમ્| ચઃ સમુચ્ચયે| ન કેવલં દ્વિષ્ટાદ્યન્નં ભુક્તં ન જીર્યતિ, યાવત્ શોકાદિભિશ્ચોપતપ્તેન ભુક્તં ન જીર્યતિ| શોકઃ-ઇષ્ટવિપત્ત્યાદિના મનોદૌસ્થ્યમ્| ક્રોધો-રોષઃ| ક્ષુત્-બુભુક્ષા| આદિશબ્દેન લોભભયાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અજીર્ણાશનં લક્ષયતિ- ન ચેતિ| ન કેવલમતિમાત્રમેવાન્નમામદોષય| કિં તર્હિ? દ્વિષ્ટાદિકમપ્યન્નં ન જીર્યતિ,-આમદોષાય ભવતિ| દ્વિષ્ટં-અપ્રિયમ્| વિષ્ટમ્ભિવાતાવરોધકારિ| દગ્ધં-અતિપક્વમ્| આમં-અપવ્કમ્| અશુચિ-મલિનમ્| શુષ્કં-નીરસમ્| અયમ્બુપ્લુતં-અત્યમ્બુપાનાત્| શોકદિભિરુપતપ્તેન ભુક્તમ્| ક્ષુત્-બુભુક્ષા,તદુપતપ્તત્વં-કાલાતિક્રમાત્| આદિશબ્દાદુદ્વેગાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પથ્યં-શાલ્યાદિ| અપથ્યં-યવકાદિ| તન્મિશ્રં-એકીકૃત્ય, ભુક્તં સમશનં મતમ્, અસ્મિન્વૈદ્યકતન્ત્રે| વિદ્યાદિત્યાદિ| ભુક્તસ્ય-અભ્યવહૃતસ્યોપરિ યદન્યદ્ભોજનં તદધ્યશનં જાનીયાત્| નનુ, એવં પ્રાતરાશે કૃતે યઃ સાયમાશઃ, તસ્યાધ્યશનત્વં પ્રસજ્યેત્| અધ્યશનં ચ વિવર્જ્યમેવ| યતોઽનન્તરમેવ પઠિષ્યતિ-"ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા" ઇત્યાદિ| વૈદ્યકતન્ત્રેષુ ચ નરાણાં દ્વિરાહાર ઉપદિષ્ટઃ| ભગવાન્ વ્યાસોઽપ્યવોચત્-"સાયંપ્રાતર્મનુષ્યાણાં ભોજનં વિધિનિર્મિતમ્|" ઇતિ| તસ્માદધ્યશનસ્યૈવં તદસમીચીનં લક્ષણમ્| અત્ર સઞ્ચક્ષ્મહે| પ્રાગ્ભુક્તસ્યોપરિ સમનન્તરેમેવ વહ્નાવવિભક્તે યદશનં તદેવાધ્યશનમ્, નાન્યત્| અત એવ સુશ્રુતો બ્રૂતે (સૂ.અ. ૪૬|૪૯૧)-"પ્રાગ્ભુક્તે ત્વવિભક્તેઽગ્નૌ દ્વિરન્નં ન સમાચરેત્|" ઇતિ| તસ્માત્ પ્રાતરાશે કૃતે સત્યગ્નૌ વિભક્તે યઃ સાયમાશઃ સ ન પરિહાર્યઃ, અપિ તુ કાર્ય એવ, ગુણાવહત્વાત્| એતદેવ પ્રતિપાદયિતું સઙ્ગ્રહેઽધ્યગીષ્ટ (સૂ.અ. ૧૧)-"પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ| અજીર્ણે સાયમાશે તુ પ્રાતરાશો હિ દુષ્યતિ|| દિવા પ્રબોધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ|| વ્યાયામાચ્ચ વિચારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ|| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસક્તમન્યત્તેષુ ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધેષ્વિવ પયઃસ્વન્યત્સમ્મિશ્રિતં પયઃ|| રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| પરિક્લેદં યાન્તિ કોષ્ઠે સંવૃતે દેહધાતવઃ|| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયઃસ્વન્યત્ પયસ્તપ્તેષ્વિવાર્પિતમ્|| નૈશે તસ્માદજીર્ણેઽન્ને નાન્યદ્ભુઞ્જીત ભોજનમ્|" ઇતિ| અધિશબ્દોઽત્રોપરિશબ્દાર્થઃ| યથા-'પ્રાસાદમધિરોહતિ|' ઇતિ| અકાલે બહુ ચાલ્પં વા ભુક્તં ત્વશનં વિષમાશનસંજ્ઞં વિદ્યાત્| કઃ પુનરકાલો ભોજનસ્ય ? ઇતિ ચેત્, બ્રૂમઃ| "પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે" (શ્લો. ૫૫) ઇત્યાદિનાઽઽહારકાલં વક્ષ્યતિ| તદ્વૈપરીત્યેનાકાલો વેદ્યઃ| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ-સમશનાધ્યશનવિષમાશનાનિ, મૃત્યું વા સૃજન્તિ-જનયન્તિ, ઘોરાન્ વ્યાધીન્-ગુલ્માદીન્ વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સમશનં લક્ષયતિ-મિશ્રમિતિ| પથ્યં-શાલ્યાદિ, અપથ્યં-યવકાદિ, તદ્દ્વયં મિશ્રીકૃત્ય ભુક્તં-સમશનાખ્યમ્| યત્તુ કેવલમપથ્યં તદ્વિરુદ્ધાખ્યમ્| અધ્યશનં લક્ષયતિ-વિદ્યાદિતિ| ભુક્તસ્યોપરિ પુનર્ભોજનં-અધ્યશનાખ્યમ્| ભુક્તસ્ય-પ્રાગભ્યવહ્રતસ્યાન્નસ્ય પાકાભાવાદામાશય એવ સ્થિતસ્ય, ઉપરિ-ઊર્ધ્વમન્યદન્નમાધીયતે યત્તત્-ભુક્તસ્યોપરિ ભોજનમ્, પૂર્વાન્નશેષે ભુક્તમિત્યર્થઃ| તથા ચ ચરકઃ (ચિ.અ. ૧૪/૨૩૩)- "પૂર્વાન્નશેષે તુ પુનર્ભુક્તમધ્યશનં મતમ્|" ઇતિ| સુશ્રુતોઽપિ (સૂ.અ. ૪૬/૫૦૮)- "અજીર્ણે ભુજ્યતે યત્તુ તદધ્યશનમુચ્યતે|" ઇતિ| કથમ્? ભૂયો-બાહુલ્યેન| અનેન ક્વચિદન્નશેષે ભુક્તમપિ નાધ્યશનમ્| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૧)- "પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો નદુષ્યતિ|" ઇતિ| તથા, અત્યગ્નૌ (હૃદયે ચિ. અ. ૧૦/૮૪)- "મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપકલ્પયેત્|" ઇતિ| નનુ, એતદપ્રાત્પકાલાશનત્વાદ્વિષમાશનાદભિન્નમ્| મૈવમ્| જીર્ણે પૂર્વાન્ને યદપ્રાપ્તકાલં તદ્વિશમાશનમ્, અધ્યશનં તજીર્ણે ઇતિ ભેદઃ| નનુ,"પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે" (શ્લો ૫૫) ઇત્યાદિના જીર્ણાન્નત્વસ્યૈવ કાલત્વં વક્ષયતિ| તત્કથમપ્રાત્પકાલત્વમ્ ? મૈવમ્| યો હિ યદા પ્રત્યહં ભુઙ્ક્તે સ તસ્ય ભોજનકાલઃ| પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રવાદિકં તુ તસ્યૈવ વિશેષણમ્| તદ્વિશિષ્ટસ્યૈવ તસ્ય કાલત્વાર્થમ્| તસ્માત્ પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રત્વાદિવિશિષ્ટે સ્વકાલે ભોજનં-કાલભોજનમ્| પ્રાપ્તેઽપિ પૂર્વાન્નસ્યાજીર્ણત્વાદનુત્પન્નેષુ પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રત્વાદિષુ ભોજનં-અધ્યશનમ્| પૂર્વાન્નસ્ય જીર્ણત્વાદુત્પન્નેષ્વપિ તેષ્વપ્રાત્પે સ્વકાલે ભોજનં-વિષમાશનમ્| અવશ્યં ચૈતદભ્યુપગન્તવ્યમ્| અન્યથા હિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૬/૧૮)- "હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહોઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ| શમનઃક્ષુદ્વતોઽનન્નો મધ્યમાત્રશ્ચ શસ્યતે||" ઇતિ કાલભેદો ન સ્યાત્| વિષમાશનં લક્ષયતિ-અકાલ ઇતિ| અકાલે ભુક્તં વિષમાશનમ્| તદ્દ્વિવિધમ્,-અપ્રાત્પકાલમતીતકાલં ચ| અમાત્રાશનમપ્યકાલે ભુક્તં વિષમાશનમેવેત્યાહ-બહુ ચાલ્પં વેતિ| તસ્માત્ કાલે યદમાત્રયા ભુજ્યતે તદમાત્રાશનમ્| યચ્ચાકાલે માત્રયા અમાત્રયા વા તદ્વિષમાશનમ્| સમશનાદીનાં દોષમાહ-ત્રીણીતિ| એતાનિ-સમશન-વિષમાશનાધ્યશનાનિ, અનિયતાયુષાં મૃત્યું, નિયતાયુષાં ઘોરાન્ વ્યાધીન્ સૃજન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાલે-વક્ષ્યમાણે| તન્મનાઃ-ભોજનગતચિત્તઃ| ક્ષુદ્વાન્-બુભુક્ષિતઃ| વિવિક્તસ્થઃ-એકાન્તસ્થિતઃ| તથા, પ્રક્ષાલિતચરણ્હસ્તમુખઃ| અનિન્દન્-ભોજનમગર્હમાણઃ| અબ્રુવન્-અભાષમાણઃ| ઇષ્ટં-મનોરુચિતં ભોજનમ્| તથા, દ્રવં-દ્રવપ્રાયમ્| ઇષ્ટૈઃ-પ્રિયૈઃ, સહાશ્નીયાત્| 'ક્ષુદ્વાન્' ઇત્યત્ર પ્રશંસાયાં મતુપ્, ઉત્પન્નપ્રશસ્તબુભુક્ષઃ| તેન કિઞ્ચિદપિ યદા દુષ્ટબુભુક્ષા સ્યાત્તદા નાદ્યાદિત્યર્થઃ| દુષ્ટબુભુક્ષાયા લક્ષણમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૧૧)- "દોષોપનદ્ધં યદિ લીનમન્નં પિત્તોદ્ધતસ્યાવૃણુયાન્ન વહ્નિમ્| જાયેત દુષ્ટા તુ તદા બુભુક્ષા યા મન્દબુદ્ધીન્ વિષવન્નિહન્તિ||" ઇતિ| કિમ્ભૂતં ભોજનમ્ ? સાત્મ્યમ્| તચ્ચ સાત્મ્યં દ્વિધા,-એકં સ્વલ્પકાલાભ્યસ્તં સુખાવહમ્, અન્યચ્ચ જન્મનઃ પ્રભુતિ સહાત્મનાભ્યસ્તં સુખાવહં ચ| એતદેવૈકં સાત્મ્યમુચ્યતે| તથા, શુચિ-અનુચ્છિષ્ટં કેશાદ્યનુપહતં ચ| હિતં-પથ્યમ્| સ્નિગ્ધં ચ તદુષ્ણં ચ-સ્નિગ્ધોષ્ણમ્| તથા, લઘુ-લઘુપ્રાયમ્. ન તુ લઘ્વેવ| અત એવેદમુપપન્નમ્ "ષડ્રસં મધુરપ્રાયમ્" ઇતિ| મધુરરસો હિ ગુરુઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૦|૩૮)- "પટોઃ કષાયસ્તસ્માચ્ચ મધુરઃ પરમં ગુરુઃ|" ઇતિ| તદ્યદિ લઘ્વેવ સ્યાત્ (તર્હિ) મધુરપ્રાયમિતિ ન ઘટતે| તસ્માલ્લઘુપ્રાયમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| કથમદ્યાત્ ? તદાહ-નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્| કિં કૃત્વા ? પિત્રાદીંસ્તર્પયિત્વા| તથા, તિરશ્ચોઽપિ-અશ્વવૃષાદીન્, પ્રતિપન્નપરિગ્રહાન્-કૃતસ્વીકારાન્, પ્રત્યવેક્ષ્ય-તદાહારચિન્તાં કૃત્વેત્યર્થઃ| તથા, આત્માનં સમીક્ષ્ય-યથા મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ નિત્યમપ્રમત્તઃ સન્ પર્યાલોચ્ય| ખરનાદેનોક્તમ્-"અતિદ્રુતાશી ત્વાહારગુણદોષાન્ન વિન્દતિ| ઉન્મુહ્યત્યલ્પમશ્નાતિ ચ્છર્દયેદ્વાઽનવસ્થિતઃ|| વિલમ્બિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ| ખાદન્ બહ્વપિ શીતત્વાદ્યાતિ ભોજ્યમહૃદ્યતામ્|| જલ્પતો હસતશ્ચાપિ ભુઞ્જાનસ્યાન્યચેતસઃ| ત એવ દોષા મન્તવ્યા યે વિલમ્બિતભોજને||" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ ભોજનસમ્યગ્યોગઃ| તત્ર સમ્યગ્યોગપ્રકારમાહ-કાલે સાત્મ્યમિતિ| કાલે-"પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે" (શ્લો. ૫૫) ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણે| શુચિ-નિર્મલમ્| સાત્મ્યમિતિ હિતસ્યાપ્યનભ્યાસાસાત્મ્યસ્ય નિવૃત્ત્યર્થમ્, હિતમિત્યહિતસ્યાભ્યાસસાત્મ્યસસાત્મ્યસ્ય| તન્મનાઃ-ભોજનૈકદત્તચિત્તઃ| મધુરપ્રાયં-ષડ્રસત્વેઽપ્યધિકધુરરસમ્| નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| વિવિક્તસ્થો-વિજનસ્થઃ| પિત્રાદીંસ્તર્પયિત્વા| પ્રતિપન્નપરિગ્રહાન્-પાલ્યત્વેન સ્વીકૃતાન્| તિરશ્ચોઽપિ-કિં પુનર્મનુષ્યાન્| પ્રત્યવેક્ષ્ય-તેષામાહારચિન્તાં વિધાય| અત્માનં સમીક્ષ્ય-પ્રકૃતિં વિચાર્ય| અનિન્દન્ભોજ્યમકુત્સયન્| અબ્રુવન્-કૃતમૌનઃ| દ્રવં-દ્રવબહુલમ્| ઇષ્ટં-પ્રિયમ્| ઇષ્ટૈઃ સહ-પ્રિયજનૈઃ સહ| શુચિભક્તજનાહૃતંશુચયો-બાહ્યાભ્યન્તરશૌચયુક્તાઃ, ભક્તાઃ-અનુરક્તાઃ, યે જનાસ્તૈરાહૃતં-આનીતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃણાદિજુષ્ટં ભોજનં ત્યજેત્| આદિશબ્દેન મક્ષિકાદિપરિગ્રહઃ| તથા, ભૂય ઉષ્ણીકૃતમ્| તથા, શાકબહુલમ્| તથા, અવરાન્નં-માષાદિ, તદ્ભૂયિષ્ઠમ્| તથા, અત્યુષ્ણમતિલવણં ચ ત્યજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તૃણજુષ્ટાદિભોજનમપવદતિ-ભોજનમિતિ| તત્રાનિન્દાન્નિતિ ગ્રહ્ણાત્ તૃણકેશમક્શિકાદિજુષ્તસ્ય નિન્દિતસ્યાપિ પ્રપ્તિઃ, ઉષ્ણગ્ર્હણાત્ પુનરૂષ્ણીકૃતાત્યુષ્ણયોઃ, ઇષ્ટગ્રહણાત્ શાકસૂપબહુલસ્ય, ષડ્રસગ્રહણાત્ અતિલવણસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, કિલાટાદીન્ન શીલયેત્-નાભ્યસેત્, ન કાદાચિત્કોઽભ્યવહાર એષાં નિષિધ્યતે| મુનિના તુ (ચ. સૂ. અ. ૫|૭)- "નાભ્યસેદ્ગૌરવાત્" ઇતિ યથા હેતુરુપન્યસ્તઃ, તથેહ નોક્તઃ, અયુક્તત્વાત્| તથા હિ-એષામનભ્યવહારે યદિ ગુરુત્વમેવ હેતુઃ સ્યાત્| તતો ગુડયવાદીનામપિ બહુતરાણાં દ્રવ્યાણાં શીલનમયુક્તં સ્યાત્| તસ્માદેષામશીલનેઽન્યદપિ કારણં ચિન્ત્યમ્, ન તુ ગુરુત્વમાત્રમેવ| યથા-કિલાટકૂચિકયોર્દોષલત્વં, દધ્નસ્તુ જ્વરાદિકર્તૃત્વં તથા સ્રોતોલેપઃ, સ્રોતોલેપત્વાચ્ચાનેકરોગહેતુત્વમ્, ક્ષારસ્ય પુંસ્ત્વહાનિકૃત્ત્વમ્, શુક્તસ્ય દૃષ્ટિહન્તૃત્વાદિ| તસ્માદેષામપથ્યત્વાચ્છીલનનિષેધો બોધ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સાત્મ્યત્વાદિપ્રસક્તં કિલાટાદ્યભ્યાસમપવદતિકિલાટેતિ| આમમિતિ મૂલકસ્ય વિશેષણમ્, કૃશાદીન્યામિષસ્ય| ન શીલયેત્-ન નિત્યં ભજેત્| યદા તત્સેવનં વિના સ્થાતુમશક્તિઃ, યદા વા તત્સાધ્યરોગોત્પત્તિઃ, તદા ભજેદિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાલ્યાદીન્ શીલયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સાત્મ્યાદીન્યુદાહરતિ-શીલયેદેતિ| જાઙ્ગલંહરિણાદિમાંસમ્| પથ્યા-હરીતકી| મૃદ્વીકા-દ્રાક્ષા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુસર્પિર્ભ્યાં સહ ત્રિફલાં ચ રાત્રૌ નેત્રબલાય શીલયેત્| ન કેવલં શાલ્યાદીનેવ શીલયેત્| યચ્ચ દ્રવ્યં સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિં કરોત્યૃતુચર્યાવિધ્યાદ્યુક્તમન્નપાનાદિકમ્| તથા, રોગોચ્છેદકરં યત્-કિરાતતિક્તકાદિદ્રવ્યમ્, તચ્ચ શીલયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રસઙ્ગાન્નિત્યસેવ્યમૌષધમાહ-ત્રિફલામિતિ| નિશિ-સ્વપ્નકાલે| નેત્રેબલાય-ચક્ષુરિન્દ્રિયદાર્ઢ્યાય| યચ્ચ ઔષધં રસાયનાદિકં, સ્વાસ્થ્યમનુવર્તયતિ રોગોત્પતિબીજં ચોચ્છિનત્તિ તદપિ યથાકાલં ભજેત્| ઉક્તં ચ ચરકેણ (સૂ. અ. ૫/૧૦)- "તચ્ચ નિત્યં પ્રયુઞ્જીત સ્વાથ્યં યેનાનુવર્તતે| અજાતાનાં વિકારાણામનુત્પતિકરં ચ યત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિસાદિદ્રવ્યં ગુર્વાદિગુણયક્તં પુરઃ-પૂર્વમદ્યાત્| મોદકો-લડ્ડુકઃ| ઉત્કારિકા-લપ્યસિકા| અતઃ-અસ્માચ્ચ, વિપરીતં-લઘુરૂક્ષકટુતીક્ષ્ણસરપ્રાયમ્, અન્તે ભોજનસ્ય સેવેત| મધ્યે ચામ્લલવણોત્કટમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"કટું લવણમમ્લં વા પૂર્વમાહારમાહરેત્| આહારો મધુરોઽગ્રે હિ ગુરુર્વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||" ઇતિ| તદેતદુક્તમુભયમપિ દેશસાત્મ્યાદિવશાત્ પ્રમાણયિતવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભોજ્યક્રમમાહ-બિસેતિ| ગુર્વાદિગુણં બિસાદિભોજ્યદ્રવ્યં પુરઃ-પૂર્વમદ્યાત્| મોચં-કદલીફલમ્| ચોચં-નારિકેલફલં પનસં વા| મોદકો-લઙ્ગુકઃ| ઉત્કારિકા-પૂપલિકા| આદિશબ્દાદિણ્ડરિકાદયઃ| અતો વિપરીતં-લઘ્વાદિગુણં ષષ્ટિકૌદનાદિકમ્, અન્તે અદ્યાત્| અમ્લલવણોત્કટં-શુક્તાદિકં, મધ્યેઽદ્યાત્| યત્તૂક્તં ખારણદિના-"કટું લવણમમ્લં વા પુર્વમાહારમાહરેત્| આહારો મધુરોઽગ્રે હિ ગુરુર્વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ||" ઇતિ| તન્મન્દાગ્નિવિષયમ્| તદ્ભોજનસ્ય દીપનપુર્વકત્વાત્| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૦)- "યથાગ્નિસાત્મ્યં તુ પ્રાગ્દ્રાવમુપશુષ્કં વાઽશ્નીયાત્| પ્રાગેવ તુ ગુરુ સ્વાદુ સ્નિગ્ધં ચ| મધ્યેઽમ્લલવણમ્| અન્તે રૂક્ષદ્રવમિતરરસયુક્તં ચ| તત્ર મન્દાગ્નેઃ દ્રવોષ્ણેન સમુત્તેજિતોષ્મણોઽન્યદપ્યુપયુક્તં સમ્યક્ પાકમુપૈતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુક્ષેઃ-જઠરસ્ય, અન્નેન દ્વૌ ભાગૌ પ્રપૂરયેત્| પાનેન-જલાદિના, એકમંશં પ્રપૂરયેત્| ચતુર્થમંશં પવનાદીનામાશ્રયમવશેષયેત્-ન ત્વન્નેન પાનેન વા પ્રપૂરયેત્| અત્ર ત્વંશકલ્પના પરિકલ્પનેનૈવ યુજ્યતે, ન ત્વઙ્ગુલમાનાદિના| સુશ્રુતે ચાભિહિતમ્ (સૂ. અ. ૪૬|૪૭૮)- "પ્રક્ષાલયેદદ્ભિરાસ્યં ભુઞ્જાનશ્ચ મુહુર્મુહુઃ| વિશુદ્ધે રસને હ્યસ્મિન્ રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્||" ઇતિ| [રસના વિદ્યતે યસ્ય મુખસ્ય તદ્રસનમ્, તસ્મિન્ રસને વિશુદ્ધે રોચતેઽન્નમપૂર્વવત્||]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્નપાનયોર્વિભાગમાહ-અન્નેનેતિ| કુક્ષિઃઉદરમ્, ચતુર્થા વિભજ્ય દ્વાવંશવન્નેન-અદ્રવેણ પૂરયેત્| તૃતીયમંશં પાનેન-દ્રવેણ પૂરયેત્| ચતુર્થમંશં પવનાદિસુખસઞ્ચારાર્થમનશેષયેત્-ન કેનાપિ પૂરયેત્| એતદેવ ચ સૌહિત્યમાનમ્| અત એવાર્ધસૌહિત્યં નાતિતૃત્પતા ચ જ્ઞેયા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવગોધૂમયોર્ભુક્તયોરનુ-પશ્ચાત્, પાનં શીતં જલં હિતમ્| તથા, દધ્નિ મદ્યે વિષે ક્ષૌદ્રે ચ હિમં જલમનુપાને હિતમ્| પિષ્ટમયેષુ કોષ્ણં જલં હિતમ્| શાકમુદ્ગાદિવિકૃતૌ ચ મસ્ત્વાદિકમનુપાનં હિતમ્| કૃશાનાં પુંસાં સુરા પુષ્ટ્યર્થં હિતા| સ્થૂલાનાં પુનઃ કર્શનાય મધૂદકં હિતમ્| શોષે-ક્ષયે, માંસરસો હિતઃ, પુષ્ટિકારિત્વાત્| માંસે ભુક્તે મદ્યમનુપાનં હિતમ્| સ્વલ્પે ચ પાવકે મદ્યમેવાનુપાનં હિતમ્| વ્યાધ્યાદિભિઃ ક્ષીણે-ક્ષપિતે, પયો-દુગ્ધં, પથ્યં-હિતમ્| ઇહ (હિતમિતિ) પ્રકૃતેઽપિ પથ્યગ્રહણં પથ્યતરત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| યથાઽમૃતમિત્યનેનૈતત્ પ્રતિપાદયતિ,-યથાઽમૃતં બલવર્ણૌજઃકાન્ત્યાયુરાદિજનકં તથેદમપીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથાનુપાનમ્| તેન હ્યસમ્યગ્યોગોઽપિ સમ્યગ્યોગતાં યાતિ| યદાહ ખારણાદિઃ-"કામં દોષવદપ્યન્નમમાત્રં વા નિષેવિત,| અલ્પદોષમદોષં વાઽપ્યનુપાનેન જીર્યતિ||" ઇતિ| અનુ-પશ્ચાત્પીયત ઇત્યનુપાનમ્| એતચ્ચ બાહુલ્યાભિપ્રયેણ| તદ્ધિ મધ્યેઽપ્યાદાવપિ પીયતે| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૪૬૮)- "તદાદૌ કર્શયેત્ પીતં સ્થાપયેન્મધ્યસેવિતમ્| પશ્ચાત્પીતં બૃંહયતિ તસ્માદ્વીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્||" ઇતિ| તથા, (સુ.સૂ.અ. ૪૬/૪૨૮)- "નિરામયાનાં ચૈતત્તુ ભુક્તમધ્યે પ્રશસ્યતે|" ઇતિ ચ| કસ્તર્હિ પાનાનુપાનયોર્ભેદઃ ? ઉચ્યતે| યદનિયતકાલં રુચિવશાત્પીયતે તત્-પાનમ્, યન્નેયતકાલં વિધિવશાત્પીયતે તત્-અનુપાનમ્| તત્રાદાવનુપાનવિભાગઃ| તત્ર યવાદિષુ શીતોદકમાહ-અનુપાનં હિમમિતિ| પિષ્ટમયેષુ ઈષદુષ્ણોદકમાહ-કોષ્ણમિતિ| યત્તુ સુશ્રુતેનોક્તમ્ (સૂ. અ. ૪૬/૪૨૩)- "શીતોદકં માક્ષિકસ્ય પિષ્ટાન્નસ્ય ચ સર્વશઃ| દધિપાયસમદ્યાર્તિવિષજુષ્ટે તથૈવ ચ||" ઇતિ| તદ્વિદાહિપિષ્ટાન્નવિષયમ્| ઉક્તં વ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૦)- "તચ્છીતં દધિમધુયવદોધૂમમદ્યવિષેષુસર્વેષુ ચ વિદાહિષુ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ|" ઇતિ| શાકાદિષુ મસ્ત્વાદ્યાહ-શાકેતિ| શાકં-પાઠાદિ, મુદ્ગાદિસૂપ્યમ્, તસ્ય (તયોઃ) વિકૃતિઃ-વટકાદિકા| વિકૃતિગ્રહણં રસાદ્યન્યત્વ એવ મસ્ત્વાદિપ્રાપ્ત્યર્થમ્| અવિકૃતે તુ સૂપાદૌ સુશ્રુતેનોક્તમ્ (સૂ. અ. ૪૬/૪૨૫)- "પયો માંસરસો વાઽપિ શાકમુદ્ગાદિભોજને|" ઇતિ| મસ્ત્વાદિષુ યસ્ય યત્સાત્મ્યમિષ્ટં વા તસ્ય તદ્યોજ્યમિતિ| એકસ્યૈવ તત્કાર્યકરત્વાત્ ન મિશ્રીકૃત્યપ્રયોગઃ| અત એવ પૃથગુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૦)- "ધાન્યામ્લં મસ્તુ તક્રં વા શાકાવરાન્નેષુ|" ઇતિ| કૃશાનાં સુરામાહ-સુરેતિ| કૃશાનાં શીતોદકાદ્યુચિતેષ્વન્નેષુ સુરૈવાનુપાનમ્, અનવકાશ્ત્વાત્| પુષ્ટ્યર્થે- ન તુ રોગનિવૃત્યર્થમ્| યસ્તુ કૃશો રોગાર્તઃ તસ્ય રોગાનુરૂપમનુપાનં પ્રયોજ્યમ્| સ્થૂલાનાં મધૂદકમાહ-સ્થૂલાનાં ત્વિતિ| મધુમિશ્રમુદકં-મધૂદકમ્| શેષં પુર્વવત્| શોષે માંસરસમાહ-શોષ ઇતિ| શોષે-શુષ્યતિ દેહે| યદાહ ખારણાદિઃ-"કૃશક્ષીણામયોન્મુક્તપુષ્ટિવર્ણબલાર્થિનામ્| મદ્યસ્ત્રીશ્રમનિત્યાનાં શુષ્યતાં ચ રસો હિતઃ||" ઇતિ| માંસાશિનાં મન્દાગ્નીનાં ચ મદ્યમાહ-મદ્યમિતિ| તચ્ચ મદ્યોચિતાનામેવ| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૪૨૬)- "મદ્યં મદ્યોચિતાનાં તુ સર્વમાંસેષુ પૂજિતમ્| અમદ્યપાનામુદકં ફલામ્લં વા પ્રશ્સ્યતે||" ઇતિ| વ્યાધ્યાદિષીણાદીનાં ક્ષીરમાહ-વ્યાધ્યૌષધેતિ| લઙ્ઘનંઉપવાસઃ| કર્મ-ચેષ્ટા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્નસ્ય-ભક્તવટકાદેઃ, યદ્વિપરીતં ગુણૈસ્તદનુપાનં સદા પ્રશસ્યતે| યથા,-સ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષમ્, રૂક્ષસ્ય સ્નિગ્ધમ્, શીતસ્યોષ્ણમ્, ઉષ્ણસ્ય શીતમ્, મધુરસ્યામ્લમ્, અમ્લસ્ય મધુરમિત્યાદિ| નનુ, એવમુરરીક્રિયમાણે ક્ષીરસ્ય ક્ષૈરેયાદેર્વા તક્રચુક્રાદીનામમ્લાનામનુપાનત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-ગુણૈરિત્યાદિ| વિપરીતગુણમપિ યદવિરોધિ તદેવાનુપાનં સદા હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુક્તાનુપાનવિભાગોપાયમાહ-વિપરીતમિતિ| યત્-દ્રવ્યં, યસ્યાન્નસ્ય ગુણૈઃ કૃત્વા વિપરીતં ન ચ તેન સહ વિરુદ્ધમ્, તત્તદન્નસ્યાનુપાનમ્| સમાસેન-સામાન્યેન, વિશેષતસ્તુ સાત્મ્યાદિપર્યાલોચનયા સ્વયમૂહ્યમ્| અનુપાનસ્ય નિત્યસેવ્યત્વમાહ-સર્વદેતિ| તત્-અનુપાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુપાનમૂર્જાદીન્ કરોતિ| ઊર્જા-મનઃપ્રહર્ષઃ| તૃપ્તિઃ-પ્રીણનં શરીરેન્દ્રિયસ્ય, ક્ષામતાવિપરીતોઽન્નગુણઃ| તથા, વ્યાપ્તિઃદ્રવસ્ય હિ ગમનમ્, ન કઠિનસ્ય| દૃઢાઙ્ગતા-સ્થિરશરીરત્વમ્| તથા, અન્નસઙ્ઘાતસ્ય શૈથિલ્યમ્| વિક્લિત્તિઃ-વિક્લેદનમ્| જરણં-પરિણામઃ| એતાનિ ચ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અનુપાનસ્ય ફલમાહ-અનુપાનમિતિ| ઊર્જાંબલમ્| તૃપ્તિં-સૌહિત્યમ્| વ્યાપ્તિં-અન્નસ્ય સર્વસ્રોતોનુસરણમ્| અન્નસઙ્ઘાતશૈથિલ્યાદીનિ ચ| શૈથિલ્યં-કાઠિન્યનિવૃત્તિઃ| વિક્લિત્તિઃ-શુષ્કત્વનિવૃત્તિઃ| જરણં-પાકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વં જત્રુણઃ-ઊર્ધ્વજત્રુ, તસ્મિન્ યે ગદાસ્તેષુ તત્-અનુપાનં, ન હિતમ્| તથા, શ્વાસાદિષુ ન હિતમ્| ગીત-ભાષ્યયોઃ પ્રકર્ષેણ સઙ્ગઃ-સાતત્યેન સમ્બન્ધઃ, તસ્મિન્| તથા, સ્વરભેદે-સ્વરસાદે ન તદ્ધિતમ્| ઊર્ધ્વજત્રુગદાદીનાં હ્યનુપાનં પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્યાભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઊર્ધ્વજત્રુગદાદાવનુપાનં નિષેધતિ-નોર્ધ્વેત્યાદિ| વક્ષઃસ્કન્ધયોઃ સન્ધી-જત્રુણી, તયોરૂર્ધ્વં-ઊર્ધ્વજત્રુ,-કણ્ઠાદિકપાલન્તમ્, તત્ર યે ગદાસ્તે-ઊર્ધ્વજત્રુગદાઃ| કાસોત્પત્તેઃ પ્રાગપિ નિષેધાર્થમુરઃક્ષતગ્રહણમ્| ગીતભાષ્યયોઃ પ્રસઙ્ગો-ગાયનાધ્યયનાદ્યભ્યાસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રક્લિન્નો દેહો યેષાં આમવિસર્પાદ્યાર્તાનાં તે પાનં ત્યજેયુઃ| મેહાદીનામાતુરશબ્દેન પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| મેહરોગાદ્યાતુરાઃ પાનં-દ્રવરૂપં ત્યજેયુઃ, ન કેવલમન્નસ્યોપરિ યદનુપાનમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"મેહી પ્લીહી વ્રણી કુષ્ઠી પાણ્ડુર્જઠરપીનસી| શોષાતિસારી મન્દાગ્નિઃ પાનીયં મન્દમાચરેત્|| નોર્ધ્વાઙ્ગપવનાવિષ્ટે વાગ્વ્યાયામહતે ન ચ| ક્ષતોરસિ શ્વાસકાસહિક્કાવમ્યર્દિતે ન ચ|| નિરન્ને ચોર્ધ્વરોગે ચ ન પેયં વારિ શીતલમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રક્લિન્નદેહાદીનાં પાનમાત્રં નિષેધતિ-પ્રક્લિન્નેતિ| પ્રક્લિન્નદેહઃ-ક્લેદબહુલશરીરઃ| મેહાદિભિરાતુરાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટોઽત્ર| સર્વોઽપિ પુરુષઃ-સ્વસ્થો રોગી ચ, પીત્વા ભુક્ત્વા ચ ભાષ્યાદીંસ્ત્યજેત્| તથા, આતપાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| ત્યજેદિત્યત્રાપ્યનુવૃત્ત્યા યોજ્યમ્| યાનં-રથાદિ| પ્લવનં-તરણમ્| વાહનં-અશ્વાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાનાનન્તરં ભાષ્યાદિ નિષેધતિ-સર્વશ્ચેતિ| સર્વઃ-સષિદ્ધપાનોઽનિષિધાપાનો વા, નિષિદ્ધપાનસ્યાપિ પ્રમાદાદવસ્થાદિવશાદ્વા પાનપ્રસક્તિઃ| ભોજનાનન્તરમાતપાદિ નિષેધતિ-ભુક્ત્વાઽઽતપમિતિ| યાનં-પભ્દ્યાં ગમનમ્| વાહનં-અશ્વાદિભિઃ| પ્લવનં-પ્રતરણમ્| ગમનં તુ પદશતાદૂર્ધ્વં નિષિદ્ધમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૪૮૬)- "તતઃ પદશતં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આહારં વિધિના-પૂર્વોક્તેન " કાલે સાત્મ્યં શુચિ હિતમ્" ઇત્યાદિના નિયમિતં પ્રયુઞ્જીત,-અશ્નીયાદિત્યર્થઃ| કદા ? મૂત્રપુરીષે પ્રકર્ષેણ સૃષ્ટે સતિ| ન તુ કિઞ્ચિદેવ ત્યક્ત ઇતિ પ્રશબ્દેન દ્યોતયતિ| તથા, હૃદયે સુષ્ઠુ વિમલે-રસશેષકૃતગૌરવાદિરહિતે| તથા, દોષે-વાતાદૌ, સ્વપથગે-સ્વમાર્ગગે, અજીર્ણે હ્યાહારેઽન્નશેષેણ રુદ્ધગતયો વાતાદયઃ સ્વસ્થાનં ન લભરેન્, સુજીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થાઃ સ્યુઃ| ઉદ્ગારે ચ વિશુદ્ધે-ચશબ્દોઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ, સ્રોતોમુખેષુ ચ વિશુદ્ધેષ્વિત્યર્થઃ| ક્ષુદુપગમને-ઉપગતાયાં ક્ષુધિ| વાતેઽનુસરતિ-અનુલોમં ગચ્છતિ| તથા, અગ્નૌ-કાયાગ્નૌ, ઉદ્રિક્તે-પાકક્ષમે| તથા, દેહે પટ્વિન્દ્રિયે સુષ્ટુ લઘૌ ચ| કાલઃ સ હિ મતઃ| હિશબ્દ એવાર્થે| સ એવ કાલો ભોજનસ્ય દૃષ્ટઃ, ન ત્વતોઽપ્યૂર્ધ્વમ્| સ હ્યતિકાલઃ, તત્ર ભુક્તમન્નં વાતવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે-"અતીતકાલે ભુઞ્જાનો વાયુનોપહતેઽનલે| કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે ભુક્તં દ્વિતીયં ન ચ કાઙ્ક્ષતિ|| કુક્ષાવાધ્માનમાટોપસાદાંશ્ચ કુરુતેઽધિકમ્|" ઇતિ| તસ્માત્પૂર્વોક્તે કાલે ભોજનમદ્યાદિતિ| યમૌ ન્સૌ તઃ સસ્યાદ્રસરવિવિરામા ધીરલલિતા| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને માત્રાશિતીયાધ્યાયોઽષ્ટમઃ સમાપ્તઃ|| ૮||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભોજબકાલમાહ-પ્રસૃષ્ટે વિણ્મૂત્ર ઇતિ| પ્રસૃષ્ટે- પ્રવૃત્તે| સુવિમલે-અતિપ્રસન્ને| સ્વપથગે-સ્વમાર્ગગામિનિ| વિશુદ્ધે-માધુર્યાદિરહિતે ક્ષુદુપગમને-બુભુક્ષોત્પત્તૌ| અનુસરતિ-અનુકૂલં પ્રવર્તમાને| 'દોષે સ્વપથગે' ઇત્યનેનૈવ વાતાનુલોમ્યે લબ્ધે 'વાતેઽનુસરતિ' ઇતિ વાતાનુલોમ્યસ્ય પ્રાધાન્યાર્થમ્| ઉદ્રિક્તે-અતિદીત્પે| વિશદકરણેનિર્મલેન્દ્રિયે| સુલગૌ-લઘીયસિ| વિધિઃ-શાસ્ત્રોક્તો નિયમઃ, તેન નિયમિતં-નિષિદ્ધકામચારમ્| નનુ, યો યદા ભુઙ્ક્તે સ તસ્ય ભોજનકાલઃ| કિમનેન ? ઇત્યત આહ-કાલ ઇત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, સઃ-તહાવિધઃ પ્રસૃષ્તવિણ્મૂત્રત્વાદિવિશિષ્ટો, ભોજનકાલો ભતઃ આચાર્યાણામ્, ન કેવલઃ| તસ્માત્ પ્રસૃષ્ટવિણ્મૂત્રત્વાદિવિશિષ્ટે સ્વકાલે ભુઞ્જીત| ઇતિ ભોજનપ્રક્રિયા| સઙ્ગ્રહે તુ (સુ.અ. ૧૦)- "વિધિવિહિતમન્નપાનમિષ્ટેન્દ્રિયાર્થમાયતનમાયુષો બ્રુવતે|તદાયત્તાનિહ્યોજસ્તેજોધાત્વિન્દ્રિયબલપુષ્ટિતુષ્ટિપ્રતિભારોગ્યાદીનિ| તદિન્ધના ચાન્તરગ્નેઃ સ્થિતિઃ, અગ્નિમૂલં ચ દેહધારણમિતિ| અથાત્મવાન્ સ્વભાવસંયોગસંસ્કારમાત્રાદેશકાલોપયોગવ્યવસ્થાઃ સપ્તાહારકલ્પનાવિશેષણાં સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યફલાનાં હેતુભૂતાઃ સમીક્ષ્ય હિતમેવાનુરુધ્યેત| તત્ર સ્વભાવતો-દિવ્યોદકરક્તશાલિશષ્ટિકમુદ્ગૈણલાવાદયો લઘવઃ, ક્ષીરેક્ષુવ્રીહિમાષાનૂપમિષાદયો ગુરવ તિ| તે ખ્લ્વપિ સંયોગાદિવિશેષૈરન્યથાત્વં પ્રતિપદ્યન્તે| તત્ર સંયોગો નામ-દ્વયોર્બહૂનાં વા સંહતીભાવઃ| સ વિશેષમારભતે યન્નૈકૈકશો દ્રવ્યાણિ| સંસ્કારુસ્તુ-તોયાગ્નિસન્નિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલભાવનાભાજનાદિભિરુપજન્યતે| માત્રા પુનઃ-પિણ્ડપરિમાણતઃ સમુદાયેન પ્રતિદ્રવ્યાપેક્ષયા ચાહારરાશિઃ| દેશો-દ્રવ્યસ્યોપયોક્તુશ્ચોત્પત્યવસ્થાને| તત્ર પુનરુપયોક્તા સ્વસ્થાતુરત્વતઃ પ્રકૃતિભેદતશ્ચ| અજીર્ણે હિ પૂર્વસ્યાહારસ્યાપરિણતો રસ ઉત્તરેણોપસૃજ્યમાનઃ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ| જીર્ણે તુ સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષુ વાતાનુલોમ્યે સૃષ્ટેષુ વાતમૂત્રપુરીષવેગેષુ વિશુદ્ધેષૂદ્ગારહૃદયસ્રોતોમુખેષુ વિશદકરણે લઘુનિ શરીરેઽગ્નાવુર્દીર્ણે જાતાયાં બુભુક્ષાયામભ્યવહૃતમન્નમપ્રદૂષયદ્દોષાનાયુર્બલવર્ણાનભિવર્ધયતિ| કેવલમયમેવ કાલો ભોજનસ્ય| અતીતકાલં પુનસ્તદ્વ્તવિષ્ટબ્ધં કૃચ્છ્રાદ્વિપચ્યતે| કર્શયત્યન્નરુચિં ચ પુનરુપહન્તિ| ઉપયોગવ્યવસ્થા-નાસ્નાતો ન દિગ્વાસા નૈકવસ્ત્રધૃક્ ન મલિનવસનો નાહુત્વા નાજપિત્વા નાનિરૂપ્ય દેવતાભ્યો ન પિતૃભ્યો નાદત્વાઽગ્રમગ્નયે ન ગુરૂભ્યો નાતિથિભ્યો નાભ્યાગતેભ્યો શ્વવયઃ શ્વપચેભ્યઃ| પ્રત્યવેક્ષ્ય ચાશ્રિતોપાશ્રિતાનપિ તિરશ્ચઃ પરિગૃહીતાન્ પ્રશસ્તદેશકાલોપકરણયુક્તઃ સ્રગ્વી વિભૂષિતઃ સુગન્ધિરાર્દ્રપાણિપાદઃ સુવિશુદ્ધવદનોઽભિમરસહાયઃ કેશમક્ષિકાદ્યજુષ્ટમનિન્દ્યમનિન્દ્રન્નનિન્દિતં પુનર્નોષ્ણીકૃતં નાત્યુષ્ણમનુપદગ્ધં સુસિદ્ધમલોલો નાસાત્મ્યં નાવિદિતં નાવિદિતાગમં નાતિપ્રગે નાતિસાયં નાકાશે નાતપે નાન્ધકારે નાધો વૃક્ષસ્ય ન શય્યાસ્થો નોન્નમ્ય પ્રદેશિનીં ન પાત્રે ભીન્ને નાસંવૃતે ન મલિને ન ભાવદૂષિતે ન ચાસનસ્થિતે ન હસ્તસ્થે ન હસ્તે| પ્રાઙ્મુખઃ સુમનાઃ શુચિભક્તાક્ષુધિતાનુકૂલજનોપહિતં હિતમન્નમશ્નીયાત્| ન પર્યુષિતમન્યત્ર માંસોપદંશશુષ્કશાકફલભક્ષ્યેભ્યઃ| નાશેષમન્યત્ર દધિમધુઘૃતસલિલસક્તુશુક્તપાયસેભ્યઃ| અપિ ચ| સ્નિગ્ધં લઘૂષ્ણમવિલમ્બિતમનતિદ્ગુતમજલ્પન્નહસંસ્તન્માનાઃ સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમ્| સ્નિગ્ધલઘૂષ્ણાનિ હિ વહ્નિમૌદર્યમુદીરયન્તિ કોષ્ટં પરિશોધયન્તિ ધાતૂન્ન વિકુર્વતે, ક્ષિપ્રં જીર્યન્ત્યનિલમનુલોમયન્તિ| તથા, સ્નિગ્ધં દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણ્યુપચિનોતિ શરીરમપચિનોતિ જરસં, બલમભિવર્ધયતિ, વર્ણપ્રસાદમભિનિર્વર્તયતિ| લઘુ ચ પુનઃ સ્વાભાદિભિરન્નમપ્રતિપીડયદ્દોષાનવ્યયં પરિણામમેતિ, વિપન્નમપિ ચાલ્પદોષં ભવતિ| ઉષ્ણં ચ પુનર્જનયતિ રુચિમુપશોષયતિ શ્લેષ્માણમ્| વિલબિતં તુ ભુઞ્જાનો ન તૃત્પિમભિગચ્છતિ બહુ ચ ભુઙ્ક્તે શીતીભવતિ ચાન્નજાતં વિષમપાકં ચ ભવતિ| અતિદ્રુતં તુ ભુઞ્જાનસ્ય જલ્પતો હસતોઽન્યમનસો વા ભવેદુત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ગુણદોષાવિભાવનં ચ| સમીક્ષ્ય સમ્યગાત્માનમિતિ મમેદં સાત્મ્યમિદમસાત્મ્યમિતિ વા નિત્યમપ્રમત્તઃ પ્રત્યવેક્ષેત| તત્ર સાત્મ્યં નામ સહાત્મના ભવતિ, અતસ્તદૌચિત્યાદુપશેત ઇત્યેકે| સાત્મ્યવિપરીતમનુપશયાદસાત્મ્યમ્| અન્યે પુનઃ પ્રકૃતિવયોદેશર્તુદોષવ્યાધિવશેન સાત્મ્યં બહુવિધમિચ્છન્તિ| તે હ્યુપશયમાત્રમઙ્ગીકૃત્ય વિપરીતગુણમપ્યુપચારેણ સાત્મ્યમાચક્ષતે| તુલ્યગુણં ચાનુપશયાદસાત્મ્યમ્| સાત્મ્યં તુ પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન ત્રિવિધમ્| તત્ર સર્વરસં પ્રવરમ્, એકરસમવરમ્, મધ્યમં તુ મધ્યમેવ| તેષુ પ્રવરં સમદોષસ્યોપદિશન્તિ| ઇતરેષામપિ ક્રમેણ સાત્મ્યમપિ ચાહિતં પાદેન પાદપાદેન વા વિવર્જયેદિત્યુક્તં પ્રાક્| તત્ર યદાહારજાતં સમાન્ ધાતૂનનુવર્તયતિ, વિષમાંશ્ચ સમીકરોતિ, તત્સમાસતો હિતમ્| વિપરીરમહિતમ્| તત્પુનર્માત્રાયોગાદિવૈચિત્ર્યાદનિયમપિ યથોપદેશં યથાભૂયિષ્ઠં ચ શીલયેત્ પરિહરેચ્ચ| ભુઞ્જાનસ્તુ પેયાયૂષરસામ્લવ્યઞ્જનાનિ રાજતેષુ પાત્રેષુ નિદધ્યાત્| પરિશુષ્કપ્રદગ્ધાન્યુષ્ણં ચ પયઃ સૌવર્ણેષુ| ખલકટ્વરકામ્બલિકાન્ કાંસ્યેષુ| રાગખાણ્ડવસટ્ટકાન્ વજ્રવૈડૂર્યવિચિત્રેષુ| ધૃતમાયસે| પયઃ સુશીતં તામ્રમયે| પાનીયં પાનકાનિ ચ મૃદ્ધેમસ્ફટિકકાચમયેષુ| ઓદનં ચ વિસ્તીર્ણે મનોરમે વિમલેઽન્યતમે સ્થાલે| અન્યથા હિ વર્ણગન્ધરસાન્યત્વાદહિતં સ્યાત્| અપિ ચ| દક્ષિણપાર્શ્વે ભક્ષ્યં સ્થાપયેત્, સવ્યે પેયં લેહ્યં મુખોદ્ધર્ષણપિણ્ડીં ચ, મધ્યે ભોજ્યમિતિ| યથાગ્નિસાત્મ્યં તુ પ્રાગ્દ્રવમુપશુષ્કં વાઽશ્નીયાત્| પ્રાગેવ તુ ગુરુ સ્વાદુ સ્નિગ્ધં ચ, મધ્યેઽમ્લલવણમ્, અન્તે રૂક્ષં દ્રવમિતરરસયુક્તં ચ| તત્ર મન્દાગ્રેર્દ્રવોષ્ણેન સમુત્તેજિતોષ્મણોઽન્યદપ્યુપયુક્તં સમ્યક્પાકમેતિ| અનુપાનં તુ સલિલમેવ શ્રેષ્ઠમ્, સર્વરસયોનિત્વાત્સર્વભૂતસાત્મ્યત્વાજ્જીવનાદિગુણયોગાચ્ચ| તચ્છીતં દધિમધુગોધૂમયવપિષ્ટમયેષુ સર્વેષુ ચ વિદાહિષુ શરદ્ગ્રીષ્મયોશ્ચ| ઉષ્ણં પિષ્ઠમયેષ્વબ્યેષુ ચ દુર્જરેષુ હેમન્તશિશિરયોશ્ચ, દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયં ચેક્ષેત| ક્ષીરં શાલિષષ્ટિકયોસ્તથોપવાસાધ્વભાષ્યસ્ત્રીવ્યાયામક્લિન્નબાલવૃદ્ધેષુ| માંસરસઃ શોષાદિષુ| વાતે ત્વામ્લાનિ ચ| પિત્તે શર્કરોદકમ્| ત્રિફલોદકં તુ સક્ષૌદ્રં શ્લેષ્મણિ, પ્રાયશશ્ચાક્ષિગલરોગેષુ| મસ્ત્વેવ વા દધ્નિ કૂર્ચિકાકિલાટયોશ્ચ| મદ્યં માંસેષુ ફલામ્લમમ્બુ વા, આસવાંસ્ચ વિવિધાન્ વિભજ્ય પ્રયોજયેત્| વિશેષતસ્તુ મધ્વાસવાન્ ગ્રામ્યેષુ, તીક્ષ્ણાન્ ફલાસવાન્ વન્યેષુ, ન્યગ્રોધાદિફલાસવાન્ વિષ્કિરેષુ, અર્કશેલુશિરીષકપિત્થાસવાન્ બિલેશયેષુ દિગ્ધહતેષુ ચ, અમ્લકફલાસવાન્ પ્રસહેષુ, કાસેક્ષુપદ્મબીજશૃઙ્ગાઅટકસેરુકમૃદ્વીકામદિરાસવાન્ ક્ષૌદ્રયુક્તં વા શીતમુદકમુદશ્વિદ્વા મહામૃગેષ્વૌદકેષુ ચ, સુરાં પ્રતુદેષુ| વર્જ્યં તૂર્ધ્વજત્રુગદશ્વાસકાસપ્રસેકહિધ્માસ્વરભેદોરઃક્ષતિભિર્ગીતભાષ્યપ્રસક્તૈશ્ચ| તેષાં હિ પ્રદૂષ્યામાશયમુરઃકણ્ઠસ્થિતમાહારજં સ્નેહમાસાદ્ય તદભિષ્યન્દાગ્નિસાદચ્છર્દ્યાદીનામયાન્ વિદધ્યાત્| તેષાં-નિષિદ્ધાનુપાનાનામ્| તતઃ પાણિગતમન્નમન્યેનાપનીય દન્તાન્તરસ્થં ચ શનૈઃ શોધનેન લેપગન્ધસ્નેહાપનોદમાચાન્તોઽઙ્ગુલ્યગ્રગલિતામ્બુપરિષિક્તનેત્રસ્તામ્બૂલાદિકૃતવદનવૈશદ્યો ધૂમપાનાદિહૃતોર્ધ્વકફવેગઃ પદશતમાત્રં ગત્વા વામપાર્શ્વેન સંવિશેત્| દ્રવોત્તરભોજનાસ્તુ સુખશય્યાં નાતિસેવેત| આહારપરિણામકરાઃ પુનરિમે ભાવાઃ| તદ્યથા,-ઊષ્મા વાયુઃ ક્લેદઃ સ્નેહઃ કાલઃ સમયોગશ્ચ| તત્રોષ્મા પચતિ, વાયુરપકર્ષતિ, ક્લેદઃ શૈથિલ્યમાપાદયતિ, સ્નેહો માર્દવં જનયતિ, કાલઃ સર્વવપુર્વ્યાત્પિમભિનિર્વર્તયતિ, સમયોગસ્ત્વેષાં પરિણમધાતુસામ્યકરઃ સમ્પદ્યતે| સમયોગસ્ય પુનઃ કારણાન્યુચિતો હિતશ્ચ દેહસંસ્કારોઽભ્યવહારશ્ચેષ્ટા શયનં સૌમનસ્યં ચ| પરિણામતસ્ત્વાહારગુણાઃ શરીરજગુણભાવમાપદ્યન્તે યથાસ્વમવિરુદ્ધાઃ| વિરુદ્ધાસ્તુ વિહિતાશ્ચ વિરોધિભિર્વિહન્યુઃ શરીરમિતિ| ભવન્તિ ચાત્ર| ઔકુલાભ્યોષપૃથુકાન્ સિપિષ્ટકૃતતન્દુલાન્| ન જાતુ ભુક્તવાનદ્યન્માત્રયાઽદ્યાત્સુકાઙ્ક્ષિતઃ|| શાકાવરાન્નકટ્વમ્લકષાયલવણોત્કટમ્| ત્યજેદેકરસાસાત્મ્યં ગુરુ શુષ્કં ચ ભોજનમ્|| વક્ષ્યતે યન્નિદાનાદૌ સર્વદોષપ્રકોપણમ્| અત્યભિષ્યન્દિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ હિભરૂક્ષણમ્|| ત્યાગાદ્વિષમહેતૂનાં સમાનાં ચોપસેવનાત્| વિષમા નાનુબધ્નન્તિ જાયન્તે ધાતવઃ સમાઃ|| મન્દાનલબલારોગ્યનૃપેશ્વરસુખાત્મસુ| યોજ્યઃ ક્રમોઽયં સતતં નાવશ્યમિતરેષુ તુ|| કરોતિ રૂક્ષં બલવર્ણનાશં ત્વગ્રૂક્ષતાં વાતશકૃન્નિરોધમ્| સ્નિગ્ધં ત્વતિશ્લેષ્મચયપ્રસેકહૃદ્ગૌરવાલસ્યરુચિપ્રણાશાન્|| અત્યુષ્ણમન્નં મદદાહતૃષ્ણાબલપ્રણાશભ્રમરક્તપિત્તમ્| શીતં તુ કાસારુચિવહ્નિનાશહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભનરોમહર્ષાન્| અતિસ્થિરં મૂત્રશકૃદ્વિબન્ધમતૃપ્તિમવ્યાપ્તિશીઘ્રપક્તિમ્| અતિદ્રવં પીનસમેહકાસસ્યન્દાન્ કરોત્યગ્નિબલં ચ હન્તિ|| અતિમધુરમનલશમનં ભુક્તમસાત્મ્યં ન પિષ્ટયે વપુષઃ| અતિલવણમચક્ષુષ્યં તીક્ષ્ણાત્યમ્લં જરા સાક્ષાત્|| ઇતિ વિધિમવલમ્બ્ય યોઽન્નપાનં બલમિવવિગ્રહવત્સદોપયુઙ્ક્તે| તનુમપિ રુજામનાપ્ય વ્રજતિ નરઃ સ સમાશતસ્ય પારમ્||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| માત્રાશીતિપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૮||