௯. த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பூர்வமந்நபாநாதித்ரவ்யைகதேஶஃ ப்ராயோபயோகவாந்நிர்திஷ்டஃ, தஸ்ய சாஹாரவிதேர்மாத்ரா சோபதிஷ்டா| ஸம்ப்ரதி த்ரவ்யரஸவீர்யவிபாகாதயோ வாச்யாஃ| அந்நபாநஂ ஹி ரஸவீர்யவிபாகாதீந் பரீக்ஷ்யோபயோக்தவ்யம், நாந்யதா| தஸ்மாந்மாத்ராஶிதீயாத்யாயாதநந்தரஂ த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீய ஆரப்யதே-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரவ்யமாதிர்யேஷாஂ தே த்ரவ்யாதயஃ| ஆதிஶப்தேந ரஸவீர்யாதிபரிக்ரஹஃ| த்ரவ்யாதீநாஂ விஜ்ஞாநஂ-அவகமஃ, தஸ்மை ஹிதஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வைஶ்சதுர்பிரத்யாயைராஹார உக்தஃ| ஸ சாநந்தவிஶேஷத்வாத் தாவதா ஜ்ஞாதுமஶக்யஃ, அதோऽஶேஷஸங்ரஹார்தஂ த்ரவ்யரஸகுணவீர்யவிபாகப்ரபாவாஃ ஸாமாந்யதோ வாச்யாஃ| தே சாஸ்மிந்நத்யாயே| அத ஏவாயஂ த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸாதீநாமிதி நிர்தாரணே ஷஷ்டீ| ரஸவீர்யாதீநாஂ மத்யே த்ரவ்யமேவ ப்ரதாநம்| குதஃ ? தே-ரஸாதயோ, ஹி-யஸ்மாத், ததாஶ்ரயாஃ-ததேவ த்ரவ்யமாஶ்ரயோ யேஷாஂ த ஏவம்| அத ஏவ கேவலா ரஸாதயோ நோபலப்யந்தே| தஸ்மாத் த்ரவ்யஂ ப்ரதாநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர த்ரவ்யஸ்ய ப்ராதாந்யமாஹ-த்ரவ்யமேவேதி|| ரஸாதிப்யோ த்ரவ்யமேவ ப்ரதாநம்| ஹி-யஸ்மாத், தே-ரஸாதயஃ, ததாஶ்ரயாஃ-த்ரவ்யாதிஷ்டாநாஃ| ஏதேநைவ ரஸாத்யாஶ்ரயோ த்ரவ்யமித்யுக்தஂ பவதி| ப்ராதாந்யகதநஂ த்ரவ்யஜ்ஞாநே தாத்பர்யார்தம்| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௧௭)-"யஸ்மாத் தஷ்டோ யவஃ ஸ்வாதுர்குருரப்ய நிலப்ரதஃ| தீபநஂ ஶீதமப்யாஜ்யஂ வஸோஷ்ணாऽப்யக்நிஸாதிநீ|| காடுபகோऽபி பித்தக்நோ முத்கோ, மாஷஸ்து பித்தலஃ| ஸ்வாதுபாகோऽபி, சயகத்ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ குரு பாணிதம்|| ரஸே ஸ்வாதௌ யதா சைதத்ததாऽந்யேஷ்வபி தஶ்யதே| வாதலஂ கபபித்தக்நமம்லமப்யாக்ஷகீபலம்|| குருதே ததி குர்வேவ வஹ்நிஂ பாலேவதஂ ந து| கபித்தஂதாடிமஂ சாம்லஂ க்ராஹி, நாமலகீபலம்|| கஷாயா க்ராஹிணீ ஶீதா தாதகீ, ந ஹரீதகீ| அப்ரதாநாஃ பதக் தஸ்மாத்கஸாத்யாஃ ஸஂஶ்ரிதாஸ்து தே|| ப்ரபாவஶ்ச யதோ த்ரவ்யே, த்ரவ்யஂ ஶ்ரேஷ்டமதோ மதம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துரவதாரணே| யத்ததோஶ்ச நித்யாபிஸம்பந்தாத் யதித்யேததநுக்தமப்யர்தால்லப்யதே| தேநாயமர்தஃ,-யத் ரஸாதீநாமாஶ்ரயபூதஂ கார்யஂ த்ரவ்யஂ-ஹரீதக்யாதி ஸ்தாவரஂ, சாகாதி வா ஜங்கமஂ, தத் பஞ்சபூதாத்மகம், ந து யத்காரணஂ த்ரவ்யமாகாஶாதி| தஸ்ய ஹி பஞ்சபூதாத்மகத்வே ஸத்யாகாஶாதீநாஂ பதக்த்வேநாத்மலாபோ ந ஸ்யாத்| ததஶ்சேதமாகாஶஂ நாம மஹாபூதம், இதஂ பத்வீ நாம மஹாபூதமிதி கதிதுஂ ந பார்யேத, ஸர்வஸ்ய பஞ்சமஹாபூதாத்மகத்வாத்| ந ச யத்காரணஂ தத்கதாசித் கார்யஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாத் கார்யத்ரவ்யஸ்யைவ பஞ்சமஹாபூதாத்மகத்வம், ந காரணத்ரவ்யஸ்யாऽऽகாஶாதேஃ| முநிஸ்து (ச. ஸூ. அ. ௧|௪௭)- "காதீந்யாத்மா மநஃ காலோ திஶஶ்ச த்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ|" இதி நவதா த்ரவ்யமுக்த்வா தல்லக்ஷணஂ வ்யதீத| யதா (சரகே ஸூ. அ. ௧|௫௦)- "யத்ராஶ்ரிதாஃ கர்மகுணாஃ காரணஂ ஸமவாயி யத்| தத்த்ரவ்யம்" இதி| அஸ்யார்தஃ,-யத்ர கர்ம-பரிஸ்பந்தலக்ஷணஂ ஸஂயோகவியோககாரணம், ஸமவேதஶ்ச குணஃ-யத்ர ஶப்தாதயோ குர்வாதயோ வா| புத்திர்வா பராதயோ வா ஸமவேதாஃ, யச்ச காரணஂ ஸமவாயி தத்த்ரவ்யமுச்யதே| ஸமவாயீதி| யத்காரணமபதக்பவதி தத்ஸமவாயிகாரணம்| யதா,-தந்தவஃ படஸ்ய| ஏதாநி கர்மகுணாஶ்ரயித்வஸமவாயிகாரணத்வாநி யத்யபி ஸர்வாணி ஸர்வஸ்மிந் த்ரவ்யே ந வித்யந்தே, ததாऽபி யத்யத்ர ஸம்பவதி தத்ர தேந தஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய த்ரவ்யத்வஂ கல்ப்யம்| தத்யதா,-மநஸஃ கர்மகுணாஶ்ரயித்வேந, வாய்வாதீநாஂ து கர்மகுணாஶ்ரியத்வேந ஸமவாயிகாரண்த்வேந ச| நநு, ஆகாஶாதீநி காரணத்ரவ்யாணீதி கதமுக்தம் ? யாவதாऽऽகாஶஸ்ய த்ரவ்யத்வமேவ நாஸ்தீதி கேசித்| தாந்ப்ரூமஹே| ஜலதேரிவ ப்ரத்யக்ஷேணைவாஸ்ய நீலரூபதோபலப்தேரஸ்தித்வஂ ஸித்தம்| ததா, கவயோऽபி நீலத்வமேவாஸ்ய வர்ணயந்தி| யதா கர்ணாடஸ்ய-"விபுலபுலிநா ஹத்யா நத்யோ வஹந்த்யதிநிர்மலாஃ கமலஸுபகோ வாயுர்க்ராணஂ விலம்பதி மாஂஸலஃ| நவஜலதரச்சாயாவாஸாதிவாசிரநிர்கதோ வஹதி ஶஶபந்நீலஸ்நிக்தே நபஸ்யவதாததாம்||" இதி| ததா ச பாணஸ்ய-"தௌதாஶநி நபஸி" இதி| ததேதத்தூஷயந்தி| ததா ஹி,- தூராத் ப்ராந்திமாத்ரேணைவ நீலரூபத்வமஸ்யோபலப்யதே| யதா-கிரேர்விவிதவர்ணஸ்யாபி தூராந்நீலத்வப்ரதீதிஃ| யத்கவீநாஂ வர்ணநஂ தத்ஸாதஶ்யலேஶேந நிஷ்ப்ரமாணமேவ ஸம்பாவ்யதே| ததா ச தேஜஸஃ ஶுக்லத்வஂ வர்ணயந்தி| ந ச ஶுக்லத்வமேதஸ்யோபபத்யதே, நிராகாரத்வாத்| தஸ்மாந்நீலரூபத்வமாகாஶஸ்யாநுபபந்நம்| அபி ச, யத்யாகாஶஸ்ய நீலரூபதா ஸ்யாத், ததா நீலரூபஂ பவந்நபஃ| ந ச ஸ்யாத்ஸ்நிக்தநீலரூபத்வஂ நபஸஃ| நநு, தர்ஶநவைசித்ர்யாதஸ்ய ரூபவத்த்வமுபபந்நம்| யதா,-புருஷஃ ஶராதேரஜுதாஂ திதக்ஷுரேகஂ சக்ஷுர்நிமீல்யாபரஂ சோந்மீல்ய தாமுபலபதே, ந து நயநயுகலேந| தத்வத்ஸந்நிகஷ்டே ககநரூபஸ்யாநாதாநம், விப்ரகஷ்டே து க்ரஹணஂ ஸ்யாதிதி| ந சைதத்யுக்தம்| யதோ ரூபவத்த்வேऽப்யுபகம்யமாநே ஸ்பர்ஶவத்த்வமஸ்ய ப்ரஸஜ்யேத, ரூபஸ்ய ஸ்பர்ஶேந நித்யஸம்பந்தாத்| ஸ்பர்ஶவத்த்வே ச ஸத்யாகாஶத்வமேவ ந ஸ்யாத்| அதோ ந ரூபவத்வ்யோம| அந்யே த்வேவஂ மந்யந்தே| பவநவதாகாஶஸ்யாவஸ்தாऽஸ்து| யதா கில பவநஃ ஸ்பர்ஶவாந், ந ச தஸ்மிந் ரூபஂ ஸம்பவதி| ததைவாகாஶோ ரூபவாந், ந ச ஸ்பர்ஶவாநிதி| ததிதமநவகதபதார்தஸ்வரூபாணாஂ விலபநம்| ததோ யத்ர ரூபஂ தத்ராவஶ்யஂ ஸ்பர்ஶஃ, ந து யத்ர ஸ்பர்ஶஸ்தத்ராவஶ்யஂ ரூபம்| தஸ்மாந்ந நபோ ரூபவந்ந ச ஸத் (ஸ்பர்ஶவத்)| அத்ரோச்யதே| பரமார்ததர்ஶிபிர்யதுபாதாயோத்பத்திஃ கத்யதே, ததஸ்தி| யதா,-பதிவ்யாதி| உக்தஂ ச-"அக்ஷராத் கஂ ததோ வாயுஸ்தஸ்மாத்தேஜஸ்ததோ ஜலம்| உதகாத் பதிவீ ஜாதா பூதாநாமேஷ ஸம்பவஃ||" இதி| தஸ்மாதாகாஶஂ த்ரவ்யமஸ்தி| அபி ச, ஆகாஶமுபதாய யதிவத்திப்ரஸவாதிவிஶேஷோபலப்தேராகாஶஸ்யாஸ்தித்வம்| யதா,-ரூபோபலப்திவிஶேஷஸம்பவாநுமிதஂ சக்ஷுஃ| அபி ச, ஆகாஶாபாவே ஹ்யேககநத்வஂ ஜகதஃ ஸ்யாத்| ததா, ஶப்தாக்யஸ்ய குணஸ்யாந்யதாऽநுபபத்த்யாऽஸ்த்யாகாஶமிதி| நநு, வாயோர்த்ரவ்யத்வஂ நாஸ்தி, தத்ஸ்வரூபக்ராஹகப்ரமாணாபாவாத்| ஸ்பர்ஶோபலப்தேர்வாயோரஸ்தித்வமுச்யத இதி சேத் ததபி ந, யதோऽதுநைவோக்தஂ காத்வாயுரிதி| ககநஸ்ய ச ஸ்பர்ஶாபாவாத் வாயோரப்யஸ்பர்ஶவத்த்வம், காரணகுணபூர்வகத்வாத்கார்யஸ்ய| நைததஸ்தி| கார்யஸ்யோபயாத்மகத்வதர்ஶநாத்| காரணகுணபூர்வகஂ கார்யஂ தஷ்டமகாரணகுணபூர்வகஂ ச தஷ்டம்| தத்ர காரணகுணபூர்வகஂ தாவத்யதா,-தந்துஶ்வேதத்வபூர்வகஂ படே ஶ்வேதத்வஂ தஷ்டம்| அகாரணகுணபூர்வகஂ ச தஷ்டம், யதா-ஹரித்ராக்ஷாரஸஂயோகாத்ரக்ததா| தஸ்மாதஸ்பர்ஶாதாகாஶாதுத்பந்நோ வாயுஃ ஸ்யாதேவ ஸ்பர்ஶவாந்| நநு, ஏவமப்யக்நிஜலபதிவீஷ்வபி ஸ்பர்ஶவிஶேஷஸம்பவாத் அக்ந்யாதிஸமவாய ஏவ வாயுர்வ்யவஹ்ரியதே ந து தத்வ்யதிரிக்தோ வாயுரஸ்தி| அத்ரோச்யதே| ஸத்யமநலாதீநாமபி ஸ்பர்ஶோऽஸ்தி, கிந்து விலக்ஷண ஏவாஸௌ| ததா ஹி,- தேஜஸஃ ஸ்பர்ஶோ ரூபைகார்தஸமவாயீ| அபாஂ ஸ்பர்ஶோ ரூபரஸாப்யாஂ ஸமவேதஃ| பதிவ்யாஃ ஸ்பர்ஶோ ரூபரஸகந்தஸமவேதஃ| யஸ்து வாயோஃ ஸ்பர்ஶஃ, ஸ பத்ரசலநஶாகாபஞ்ஜநாதிகர்மஸமவாயீ| ஸ நைஷாமக்ந்யாதீநாஂ தஷ்டாநாஂ நாப்யதஷ்டாநாமாத்மகிக்காலாதீநாம்| குணாஶ்ச ஸர்வே த்ரவ்யாஶ்ரயா தஷ்டாஃ, ரூபாதய இவ படாதிஷு| தஸ்மாத்வாயோர்விஶிஷ்டஸ்பர்ஶவத்த்வாதஸ்தித்வமநுமீயதே| ததா, பவநஸ்ய தத்கர்மோபதேஶாதஸ்தித்வம்| யஸ்ய தத்த்வதர்ஶிபிஃ கர்மோபதிஶ்யதே, ததஸ்தி| யதா,- கபாதிவத்வாதஸ்ய ச கர்மோபதிஷ்டம் (ஹ.ஸூ.அ. ௧௨|௪௯)- "ஸ்ரஂஸவ்யாஸவ்யதஸ்வாப" இத்யாதி| தஸ்மாதஸ்தி வாயுர்த்ரவ்யமிதி| அக்நிர்த்ரவ்யஂ நாஸ்தி, இந்தநவ்யதிரேகேணாநுபலப்தேஃ| அத்ரோச்யதே| தத்த்வதர்ஶிபிரக்நேர்த்ரவ்யோத்பத்திஹேதுத்வேநோபதேஶாதஸ்தித்வம்| ததா சேஹைவ வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ. ௮)- "ஆக்நேயஂ தாஹபாவர்ணப்ரகாஶபசநாத்மகம்|" இதி| நநு, யுக்தஶ்சதுர்ணாஂ பதிவ்யாபஸ்தேஜோவாயூநாஂ பூதாநாஂ ஸாவயவத்வாத் த்ரவ்யேஷூத்கர்ஷாபகர்ஷஸந்நிவேஶஃ, க்வசித்த்ரவ்யே கஸ்யசித்பூதஸ்ய ப்ரமாணதஃ ப்ரபாவதஶ்சாவயவாநாமுக்தர்ஷாபகர்ஷஸத்பாவாத்| ஆகாஶஸ்ய து நிரவயவத்வாத்ஸூக்ஷ்மத்வாதேகத்வாச்சோத்கர்ஷாபகர்ஷஸந்நிவேஶோ ந யுக்தஃ| யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்து ஸாவயவாநாமேவ த்ரவ்யாணாஂ யேऽவயவாஃ க்வசித்பாஷாணாதௌ ஸஂஹதாஸ்ததாऽவதிஷ்டந்தே| யதா தத்ர த்ரவ்யே காடிந்யஸ்ய ப்ரகர்ஷோ பவதி| தத்ர சாகாஶமபகஷ்யதே| அநிபிடாவயவே து ஸந்நிவேஶே ஆகாஶஃ ப்ரகஷ்யதே| ததேவமநயா யுக்த்யாऽऽகாஶஸ்யாபி ந்யூநாதிகபாவ உபபந்நஃ| அத கேந மஹாபூதேந கதஂ கத்வாऽऽரப்தஂ தத்த்ரவ்யமித்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவ்யபேதாநாஹ-பஞ்சபூதாத்மகமிதி| பஞ்ச ஸங்க்யாகாநி பூதாந்யேவ ஆத்மாநோ யஸ்ய தத்ததா, பார்திவாதிபேதாத் பஞ்சதேத்யர்தஃ| கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத் பூதஶப்தேந பௌதிகமுச்யதே| த்ரவ்யமித்யநுவர்ததே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பத்வீமாதாரீகத்வோத்பத்யதே| ஏவஂ பதிவ்யாக்யேந பூதேநாऽऽதாரத்வேநோபகத்ய தேந ததாரப்தஂ த்ரவ்யமித்யுச்யதே| ஸ௦-ததா, அம்பு-ஸலிலஂ, யோநிஃ-காரணஂ, யஸ்ய ததம்புயோநி த்ரவ்யம்| ஏவஂ ஜலஂ நாம மஹாபூதஂ ரஸவத்த்வாத்யோநிதயோபகத்ய தேந ததாரப்தமித்யுச்யதே| [முநிநாऽப்யுக்தம் (ச. ஸூ. அ. ௧|௬௩)- "ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா| நிர்வத்தௌ ச விஶேஷே ச ப்ரத்யயாஃ காதயஸ்த்ரயஃ||" இதி| அமீஷாஂ த்ரவ்யாதீநாமாஶ்ரயகர்மணோர்பேதஶ்சிந்த்யஃ|] ததா, அக்நிபவநநபஸாஂ ஸமவாயாத்-அபதக்பாவாத், தஸ்ய-த்ரவ்யஸ்ய, நிவத்திஃ-நிஷ்பத்திஃ| ததா, தஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய யோ விஶேஷஃ-இதமந்யதிதமந்யத்த்ரவ்யமித்யேவஂரூபோ நாநாஸ்வபாவஃ, ஸோऽப்யக்நிபவநநபஸாஂ ஸமவாயாத்| ஏவமக்நி பவநநபோபிஃ ஸமவாயிகாரணத்வைநோபகத்ய தைரேதத்த்ரவ்யமாரப்தமித்யுச்யதே| ஏவஂ ச ஸர்வஂ கார்யத்ரவ்யஂ பஞ்சமஹாபூதாத்மகம், பஞ்சபிர்மஹாபூதைராரப்தத்வாத்| நநு, யதி பஞ்சமஹாபூதாத்மகஂ த்ரவ்யஂ தத்கதமுச்யதே பார்திவமிதஂ த்ரவ்யமிதமாப்யமித்யாஹ- ஸ௦-யத்ர த்ரவ்யே யத்பூதஂ பூயிஷ்டமதிகதம், தேந தஸ்ய வ்யபதேஶஃ-ஸஂஜ்ஞா பவதி| யதா,-பதிவ்யாऽதிகயோத்பாதிதஂ த்ரவ்யஂ பார்திவம்| ஏவமாப்யஂ தைஜஸஂ ச வேத்யம்| ததேவஂ ஸர்வஂ த்ரவ்யஂ பஞ்சபூதாத்மகஂ ஸ்திதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவ்யோத்பத்திமாஹ-தத்த்விதி| தத்-த்ரவ்யம், க்ஷ்மாஂ-பதிவீம், அதிஷ்டாய ஜாயதே, மதமிவ கடஃ, உபாதாநகாரணஂ பத்வீத்யர்தஃ| ஆ ரஂ-அம்பு-உதகஂ, யோநிஃ-விபரிணாமகாரணஂ யஸ்ய ததம்புயோநி| யதா,-கடே நிஷ்பாத்யே மதஃ பிண்டீபாவாதௌ| அக்ந்யாதீநாஂ ஸம்பந்தாத் தந்நிர்வத்திஃ-ஸம்பூர்ணாவயவத்வம், காடிந்யக்ரியாவகாஶாதிதாநேந| விஶேஷஃ-பரஸ்பரம், ஸோऽபி தத ஏவ| யதா,- பிண்டீபூதாயா மதோ மணிககரகஶராவாதிபேதஃ| ஆ ரஂ-ஸர்வேஷாஂ பஞ்சபுதாத்மகத்வாதபேதே ப்ராப்தே பேதஹேதுமாஹ-வ்யபதேஶ இதி| வ்யபதேஶஃ-இதஂ பார்திவமிதமாப்யமித்யாதி பேதேந வ்யவஹாரஃ| ஸ பூயஸா-அதிகேந பூதேந, யத்ர யஸ்யாதிக்யஂ தஸ்ய தேந வ்யபதேஶஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஸ்மாத்பூதஸங்காதஸம்பவாத் காரணாத்த்ரவ்யஂ நைகரஸஂ-அபி த்வநேகரஸம்| ஏவஂ த்ரவ்யவத்ரஸஸ்யாபி பூதஸங்காதஸம்பவத்வம்| அத ஏவ ப்ரதித்ரவ்யஂ மதுராதிரஸஸ்ய நாநாஸ்வாதோபலம்பஃ| ததா ச, த்ராக்ஷாऽக்ஷோடக்ஷீரேக்ஷுக்ஷௌத்ரகோக்ஷுராதௌ த்ரவ்யே ஸத்யபி மாதுர்யேऽபரோऽபர ஆஸ்வாத உபலப்யதே| ஏவமம்லாநாமபி மாதுலுங்கதாந்யாம்லாதீநாஂ த்ரவ்யாணாஂ நாநாஸ்வாதோபலம்பஃ| ஏவஂ லவணாதீநாமபி வேத்யம்| அபி சைஷாஂ த்ராக்ஷாதீநாமநேகரஸத்வமாஸ்வாதவிஶேஷாதநுமீயமாநஂ பூயஸா ரஸேநாந்யரஸாபிபவஂ கத்வா வ்யபதிஶ்யதே இதஂ மதுரமிதமம்லாத்யந்யதமம், மஹாபூதவத்| யதா,-ஸர்வஂ த்ரவ்யஂ பஞ்சமஹாபூதாத்மகஂ பூயஸா மஹாபூதேநாந்யமஹாபூதாபிபவஂ கத்வா யதா தேந வ்யபதிஶ்யதே பார்திவமிதமாப்யமிதமிதி| நநு, த்ரவ்யநிர்ணயே ப்ரகதே பாஞ்சபௌதிகஂ யதேவ த்ரவ்யஂ ப்ரதிஜ்ஞாதஂ ததேவ "தஸ்மாத்" இத்யாதிநா நிகமக்ரந்தேநாதிவாஹயிதுஂ யுக்தம், ந புநரப்ரஸ்துதமநேகரஸத்வம்| தஸ்மாதத்ரைவஂ க்ரந்தஃ கர்துஂ ந்யாய்யஃ-"தஸ்மாந்நைகபூதஜஂ த்ரவ்யஂ பூதஸங்காதஸம்பவாத்|" இதி| அத்ரோச்யதே| ஷண்ணாமபி ரஸாநாஂ யோநிருதகம்| ததஶ்சைகஸ்யைவ மஹாபூதஸ்யோதகஸஂஜ்ஞஸ்ய ரஸகாரணத்வஂ ப்ராப்தஂ நாந்யேஷாம், நீரஸத்வாத்| இதி கத்வா ந பூதஸங்காதஸம்பவத்வஂ ரஸஸ்ய| இத்யேவஂவிதாமாஶங்காமபநிநீஷுர்பூதஸங்காதஸம்பவத்வஂ ரஸஸ்ய சைகேநைவ ப்ரயத்நேந "தஸ்மாந்நைகரஸஂ த்ரவ்யஂ பூதஸங்காதஸம்பவாத்|" இதி ஜகாத| முநிஶ்சாத ஏவ ரஸஸ்ய பூதஸங்காதஸம்பவத்வஂ ஸ்பஷ்டஂ கத்வோவாச| யதா (ச. ஸூ. அ. ௧|௬௩)- "ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா| நிவத்தௌ ச விஶேஷே ச ப்ரத்யயாஃ காதயஸ்த்ரயஃ||" இதி| ஏவஂ பூதஸங்காதோ ரஸாநாஂ த்ரவ்யாஶ்ரிதாநாமபி ஸம்பவகாரணம்| ஏதச்ச ரஸபேதீயே ஸவிஸ்தரஂ கதயிஷ்யாமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்வேஷாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஸர்வதர்மத்வமாஹ-தஸ்மாதிதி| தஸ்மாத்-ஸர்வபூதாரப்தத்வாத் ஸர்வமபி த்ரவ்யஂ நைகரஸஂ-அநேகரஸம், ஸர்வதர்மமித்யர்தஃ| ரஸஶப்தோऽத்ர தர்மமாத்ரோபலக்ஷணஃ| ஸர்வபூதாரப்தத்வேऽப்யேகரஸத்வே கோ தோஷஃ ? இத்யாஶங்க்யாஹ-பூத ஸங்காதஸம்பவாதிதி| ரஸாநாமபி பூதஸமுதாயாதுத்பத்தேஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ. ௧௦/௧)-"த்வயோல்பணைஃ க்ரமாத்பூதைர்மதுராதிரஸோத்பவஃ|" இதி| ஸதி ச காரணே கார்யேணாவஶ்யஂ பாவ்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதஃ ஸர்வஂ த்ரவ்யமநேகரஸம்| ததஃ-தஸ்மாத்காரணாத், ஏகதோஷா ரோகா ஜ்வராதயோ ந பவந்தி, அபி த்வநேகதோஷாஃ, த்ரிதோஷா இத்யர்தஃ| அத்ராபி "வ்யபதேஶஸ்து பூயஸா" இத்யத்யாஹார்யம்| தேந த்ரிதோஷாத்மகேऽபி ஜ்வரே வாதாதிகே வாதஜ்வர ஏவஂ பித்தஜ்வரஃ ஶ்லேஷ்மஜ்வர இத்யேவஂரூபோ வ்யபதேஶ உபபந்நஃ| நநு, யதி ஸர்வோ ஜ்வரஃ ஸந்நிபாதஜஃ, தத்கிமிதி வக்ஷ்யதி ? அயஂ ஸந்நிபாதஜ்வர இதி| ப்ரூமஹே| ஸமவிஷமரூபஂ ஶக்த்யுத்கர்ஷமாஶ்ரித்ய யத்ர தோஷா வர்தந்தே ஸ ஸந்நிபாதஜ்வர இதி தந்த்ரகதா புரஸ்தாத்விஸ்தரேண ப்ரதிபாதயிஷ்யதே| அத கோ ரஸோऽநுரஸோ வேத்யாஹ-தத்ரேத்யாதி| தத்ர-தஸ்மிந் த்ரவ்யே, யோ வ்யக்தஃ-ஸ்புட உபலப்யதே, ஸ ரஸஃ ஸ்மதஸ்தந்த்ரகத்பிஃ| யஶ்சாவ்யக்தோ-அஸ்புடப்ரதிபாஸோ ரஸநேந்த்ரியேணோபலப்யதே, ஸோऽநுரஸஃ| ஹீநார்தோऽத்ராநுஶப்தஃ, அல்போ ரஸ இத்யர்தஃ| ந சைதாவதேவாநுரஸலக்ஷணமித்யாஹ-கிஞ்சிதித்யாதி| முகக்ஷிப்தஸ்ய ஹரீதக்யாதேர்த்ரவ்யஸ்ய ரஸநேந்த்ரியேண கிஞ்சிதந்தே வ்யக்தோऽப்யுபலப்யதே யஃ ஸோऽப்யநுரஸ இஷ்யதே, முநிபிரதி வாக்யஶேஷஃ| அந்தே இத்யநேநைதத்போதயதி,-அந்தே-அவஸாநே, ந த்வாதாவாபாதமாத்ரே ந ச மத்யே| தயோர்ஹி ரஸஸ்யைவோபலம்பஃ| அநுஶப்தஸ்யாத்ர பஶ்சாதர்தத்வாத் பஶ்சாத் ஸ்புடோऽபி கிஞ்சித்ய உபலப்யதே ஸோऽப்யநுரஸ இத்யர்தஃ| நநு, மதுராதயோ ரஸா குர்வாதிகுணயுக்தாஃ கதஂ வக்துஂ பார்யந்தே| யதோ மதுராதயோ ரஸா குணா குர்வாதயஶ்ச குணாஃ| ந ச குணாநாஂ மதுராதீநாஂ குர்வாதிகுணாதாரத்வமுபபந்நம்| ததா ச வைஶேஷிகா:-"நிர்குணா குணாஃ" இதி| தஸ்மிந் பர்யநுயோக இதமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-துல்யந்யாயத்வப்ரஸங்காத் ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ ஸர்வதோஷஜத்வமாஹ-நைகதோஷா இதி| ரோகா நைகதோஷாஃ-ஸர்வேऽபி ரோகாஃ ஸர்வதோஷோத்பவாஃ| குதஃ? தத ஏவ ஹேதோஃ,-ரோகாணாமபி பூதஸங்காதஸம்பவாத்| புதஸங்காதஸ்ய து த்ரிஷு தோஷேஷு விபக்தத்வாத்| யதோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௨௦)-"வாய்வாகாஶதாதுப்யாஂ வாயுஃ ஆக்நேயஂ பித்தம், அம்பஃபதிவீப்யாஂ ஶ்லேஷ்மா|" இதி| பூதஸங்காதஂ விநா ந தோஷஸங்காதஃ, தஂ விநா ந ரோகோத்வபத்திரிதி, அதஃ ஸர்வே ரோகாஸ்த்ரிதோஷஜாஃ| கேசித்து ஸர்வத்ரவ்யாணாஂ ஸர்வரஸத்வேந ஸர்வதோஷஸாமாந்யாத் ஸர்வதோஷகோபநத்வம், ததோ ரோகா நைகதோஷா இதி வ்யாசக்ஷதே| ததஸத்| ஸாமாந்யவத்வைபரீத்யஸ்யாபி ஸத்த்வாத்| ஸாமாந்யஂ ப்ரயோஜகமிதி சேத் ந, தோஷக்நத்ரவ்யபேதாபாவப்ரஸங்காத்| வைபரீத்யமபி க்வசித் ப்ரயோஜகமிதி சேத் ந, ஸர்வதோஷகோபநத்வநியமவ்யாகாதாத்| ஸர்வதோஷகோபநாநாஂ நியம இதி சேத் ந, வ்த்யேகதோஷகோபநத்ரவ்யாபாவப்ரஸங்காத்| பாஹுல்யேநைவ வ்யபதேஶ இதி சேத் ந, த்விதோஷகோபநைகஶமநத்விஶமநைககோபநத்ரவ்யாபாவப்ரஸங்காத்| ஸித்தாந்தேऽபி ஸர்வேஷாஂ ஸர்வதர்மத்வஸ்வீகாராந்ந தோஷக்நாதிவிபாக இதி சேத் ந, தஸ்ய தஸ்ய தர்மஸ்ய தத்ர தத்ர ப்ரயோஜகத்வாத்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ.௨௨)-"கிஞ்சித்ரஸேந குருதே கர்ம பாகேந சாபரம்| குணாந்தரேண வீர்யேண ப்ரபாவேணைவ கிஞ்சந||" இத்யாதி| தஸ்மாத்பூர்வமேவ வ்யாக்யாநஂ யுக்தம்| ஸர்வேஷாஂ ஸர்வதர்மத்வாதிவிஶேஷே ப்ராப்தே தந்நிராஸார்தஂ தர்மதாரதம்யமாஹ-தத்ர வ்யக்த இதி| தத்ர-த்ரவ்யே, கஶ்சித்தர்மஃ ஸத்யோவ்யக்தஃ கஶ்சிதவ்யக்தஃ கஶ்சிதீஷவ்த்யக்தஃ கஶ்சிதந்தே வ்யக்தஃ| தேஷ்வாத்யோ ரஸாக்யஃ, இதரே த்ரயோऽநுரஸாக்யாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பதிவ்யாதௌ-பதிவ்யாதிமஹாபூதாரப்தே த்ரவ்யே, ரஸாஶ்ரயே குர்வாதயோ குணாஃ பரமார்தத ஆஶ்ரிதாஃ, ந து ரஸேஷு மதுராதிஷு| யத்து ரஸேஷு வ்யபதிஶ்யந்தே தத் ஸாஹசர்யோபசாரதஃ| ஸஹ சரதீதி ஸஹசரஃ, தஸ்ய பாவஃ ஸாஹசர்யம்| யஸ்மிந்நேவகுடாதௌ த்ரவ்யே மதுரோ ரஸ ஆஶ்ரிதஸ்தஸ்மிந்நபி குருகுண ஆஶ்ரிதஃ, இதி மதுரரஸகுருகுணயோஃ ஸஹசரபாவஃ| ஸாஹசர்யேண-துல்யாஶ்ரயத்வேநோபசாரஃ ஸாஹசர்யோபசாரஃ, தஸ்மாத்ஸாஹசர்யோபசாரதோ, குர்வாதயோ குணா ரஸேஷு-மதுராதிஷு வ்யபதிஶ்யந்தே| யதா,-குருர்மதுரோ ரஸோ லகுரம்ல இத்யாதி| ந புநஃ பரமார்ததோ ரஸேஷு குர்வாதயஃ ஸந்தி| அஸ்தி ச ஸாஹசர்யேண வ்யபதேஶஃ| யதா-கதஸஹசரேண கதஸ்தேநாக்நிநா தக்தோ கததக்த இத்யுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குர்வாதீநாஂ ரஸாஶ்ரயத்வாத்த்ரவ்யஸ்யாஸர்வதர்மத்வே ப்ராப்தே பரிஹாரமாஹ-குர்வாதய இதி| குர்வாதயோ குணா த்ரவ்ய ஏவ, ந ரஸேஷு | யஸ்து மதுரோ குருஃ, அம்லோ லகுரித்யாதி வ்யபதேஶஃ, ஸ ஸாஹசர்யோபசாரதஃ| ஏகஸ்மிந்நாஶ்ரயே த்வயோரவஸ்தாநஂ-ஸாஹசர்யம்| ஸாஹசர்யமேவ குதஃ? இத்யாஹ-ரஸாஶ்ரய இதி| த்ரவ்யஂ ஹி குர்வாதீநாமிவ ரஸாநாமப்யாஶ்ரயஃ| அத ஏகாஶ்ரயத்வாத்ஸாஹசர்யம், தேந உபசாரஃ-அவித்யமாநஸ்யாப்யாஶ்ரயாஶ்ரயீபாவஸ்யாரோபஃ| நநு, கிமேதத் ரஸாவ்த்யதிரிக்தஂ த்ரவ்யஂ நாம ? இத்யத ஆஹ-பதிவ்யாதாவிதி| பதிவ்யாதிஶப்தாபிலப்யஂ த்ரவ்யமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு பார்திவாதிஷு பஞ்சஸு த்ரவ்யேஷு மத்யே, பார்திவஂ த்ரவ்யஂ குர்வாதிகுணோத்கடம்| உல்பணஶப்தேநைதத் த்யோதயதி,-பார்திவே த்ரவ்யேऽந்யேऽபி குணாஃ ஸந்தி, ஸர்வத்ரவ்யாணாஂ பாஞ்சபௌதிகத்வாத்| குர்வாதயஸ்தத்ரோத்கடாஃ| ஏவமாப்யாதிஷு ஸர்வஂ யோஜ்யம்| ததா, கௌரவாத்யாவஹஂ- குருத்வாதிகதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத த்ரவ்யபேதாந் லக்ஷயர்தி| தத்ர பார்திவஂ லக்ஷயதி-தத்ர த்ரவ்யமிதி| குர்வாதிகுணோத்கடஂ கௌரவாதிகரஂ ச பார்திவஂ த்ரவ்யம்| ஸங்காதஃ-காடிந்யம்| உபசயஃ-ஸ்தௌல்யம்| குணஶப்தோऽத்ர தர்மவாசீ| உல்பணக்ரஹண ஸர்வேஷாஂ ஸர்வதர்மத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆப்யஂ த்ரவ்யஂ த்ரவாதிகுணோல்பணஂ ஸ்நேஹநாதிகத் |

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆப்யஂ லக்ஷயதி-த்ரவஶீதேதி| த்ரவாதிகுணோத்கடஂ ஸ்நேஹநாதிகரஂ ச த்ரவ்யமாப்யம்| த்ரவஸாந்த்ரயோஃ பரஸ்பரவிபரீதயோரப்யார்த்ரத்வஸாமாந்யாதாப்யத்வம்| விப்யந்தஃ-ஸ்ரோதஃஸ்ராவஃ| ப்ரஹ்லாதஃ-தப்திஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆக்நேயஂ த்ரவ்யஂ ரூக்ஷாதிகுணோத்கடஂ தாஹாதிகரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆக்நேயஂ லக்ஷயதி-ரூக்ஷதீக்ஷ்ணேதி| ரூக்ஷாதிகுணோத்கடஂ தாஹாதிகரஂ ச த்ரவ்யமாக்நேயம்| பா-காந்திஃ| வர்ணோ-கௌராதிஃ| ப்ரகாஶஃ-ஆலோகஃ| பசநஂ-பாகஃ| ததாத்மகத்வஂ கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாயவ்யஂ த்ரவ்யஂ ரூக்ஷாதிகுணோல்பணஂ ரௌக்ஷ்யலாகவாதிகரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாயவ்யஂ லக்ஷயதி-வாயவ்யமிதி| ரூக்ஷாதிகுணோத்கடஂ ரௌக்ஷ்யாதிகரஂ ச த்ரவ்யஂ வாயவ்யம்| விசாரோ-விவிதா சேஷ்டா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாபஸஂ த்ரவ்யஂ ஸூக்ஷ்மாதிகுணோல்பணஂ ஸௌஷிர்யாதிகரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நாபஸஂ லக்ஷயதி-நாபஸமிதி| ஸூக்ஷ்மாதிகுணோத்கடஂ ஸௌஷிர்யாதிகரஂ ச த்ரவ்யஂ நாபஸம்| ஸௌஷிர்யஂ ஸரந்த்ரத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏவஂ-அநேந பஞ்சமஹாபூதாரப்தேந குர்வாதிகுணயோகேந த்ரவ்யாணாஂ, ஜகதி-புவநேऽஸ்மிந், அநௌஷதபூதஂ ந கிஞ்சித் த்ரவ்யமஸ்தி,-அபி து ஸர்வமேவ த்ரவ்யஂ யத்ஸிகதாபாஂஸ்வாதிகஂ ததௌஷதஂ,-சிகித்ஸிதம்| வஶாந்நாநார்தயோகயோஃ,-அர்தஶ்ச யோகஶ்ச-அர்தயோகௌ, அர்தஃ-ப்ரயோஜநம், யோகோ-யுக்திஃ, யதா,-அநயா யுக்த்யௌஷதமிதஂ யோஜிதமஸ்ய ரோகஸ்ய விஜயாய ஸ்யாதநயா சாஸ்ய ரோகஸ்யேதி, நாநாவிதௌ யாவர்தயோகௌ தயோர்வஶாத்-ஸாமர்த்யாத், ஸர்வமபி த்ரவ்யமௌஷதம், ரோகப்ரதீகாரஹேதுத்வாத்| அத கிஂ த்ரவ்யஂ கிம்பூதோத்கடஂ பவதி ? இத்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவ்யமாத்ரஸ்யௌஷதத்வமாஹ-ஜகதீதி| ஏவஂ-உக்தேந ப்ரகாரேண, தஸ்ய தஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய தத்தத்குணயோகத்வாத் ஜகதி ந கிஞ்சித்த்ரவ்யமநௌஷதஂ வித்யதே-ஸர்வமேவ த்ரவ்யமௌஷதம்| குதஃ? நாநார்தயோகயோர்வஶாத்,-அர்தஃ-ப்ரயோஜநம், யோகோ-யோஜநா, நாநாவிதாவர்தயோகௌ-நாநார்தயோகௌ, தயோஃ| ஏததுக்தஂ பவதி,-யதேகஸ்மிந்நர்தே நோபயுஜ்யதே ததேவாந்யஸ்மிந்நுபயுஜ்யதே| யதேகேந யோகேந நோபயுஜ்யதே ததேவாந்யேநோபயுஜ்யதே| யதா,-அத்யந்தாநுபயுக்தோऽபி கரமேஷாதிவிட்ரஸோ பிந்துஶஃ ஶ்வாஸகாஸாதௌ, அத்யந்தாபத்யோऽபி மாப இண்டுரீகதஃ ஸநவநீதோऽர்திதாதௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஊர்த்வஂ கச்சதீதி-ஊர்த்வகமம்| கப்ரகரணே "கமேரப்யுபஸங்க்யாநம்" இதி கஃ| ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ஊர்த்வகமஂ த்ரவ்யமக்நிபவநாதிகஂ பவதி| யதா,-மதநபலாதி| பாஹுல்ய (ப்ராயோ) க்ரஹணாத் அக்நிஸமீரணோத்கடஸ்யாப்யதோகாமித்வஂ தஷ்டம்| யதா,-ஹரீதக்யாதேஃ, அசிந்த்யப்ரபாவத்வாத்| யதா,-ஸர்பஸ்ய விஷமயத்வேऽபி தத்பணாமணேர்விஷக்நத்வம்| பூயிஷ்டஂ-ப்ராயேண, பூமிதோயோல்பணஂ த்ரவ்யமதோகாமி பவதி| யதா,-த்ரிவதாதி| யத்து வ்யாமிஶ்ராத்மகஂ துல்யகாலமூர்த்வாதோதோஷஹரணஂ ததிஹ க்ரந்தகௌரவபயாந்நோக்தமபி வ்யாமிஶ்ரபூதோத்கடஂ த்ரவ்யஂ வ்யாமிஶ்ராத்மகமிதி ஸாமர்த்யலப்த ஏவாயமர்தஃ| ஸ௦-இதி-பரிஸமாப்தௌ, த்ரவ்யஂ ப்ரதி யத்வக்தவ்யஂ தந்நிஷ்பந்நமித்யர்தஃ| ஏவஂ த்ரவ்யே நிர்திஷ்டே ரஸா நிர்தேஷ்டுஂ யுக்தா இத்யாஹ- ஸ௦-பஹுவக்தவ்யத்வாதுத்தரத்ர-அநந்தரேऽத்யாயே, ரஸாந் பேதைஃ-த்ரிஷஷ்டிஸங்க்யாவச்சிந்நைஃ, உபதேக்ஷ்யதே தந்த்ரகத்| அத வீர்யஸ்ய விபகாதிப்யஃ ப்ராதாந்யாத்தச்சர்சாஂ ப்ரஸ்தௌதி-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஔஷதத்வைவித்யஂ பஞ்சவிதே த்ரவ்யே விபஜதி| த்ரவ்யமூர்த்வகமமிதி| த்விவிதமௌஷதம்,-ஶோதநஂ ஶமநஂ ச| ஶோதநஂ த்விவிதம்,-ஊர்த்வகமமதோகமஂ ச| தத்ராக்நிபவநோத்கடமூர்த்வகமம், பூமிதோயகுணமதோகமம்| பாரிஶேஷ்யாதாகாஶோத்கடஂ ஶமநம்| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௧/௬)-"ஆகாஶகுணபூயிஷ்டஂ ஸஂஶமநம்" இதி| கமநஂ-கமஃ| ஊர்த்வஂ கமோऽஸ்யாஸ்தீதி ஊர்த்வகமம்| ப்ராய இதி பூயிஷ்டமிதி ச வ்யபிசாரார்தம்| யதா,-சித்ரகவதக்நிபவநோத்கடாயா அபி தந்த்யா விரேசநத்வம், மத்வீகாவத்பூமிதோயகுணாதிகஸ்யாபி மதுகஸ்ய வமநத்வம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧௭)-"வ்யாமிஶ்ராத்மகமுபயதோபாகம்| ஶமநஂ து தோஷவிபரீதகுணமுக்தஂ ப்ராக்| தத்ஸங்க்கரே ச யதோ பாஹுல்யேந| தத்ஸங்கரே-குணஸங்கரே, யதோ பாஹுல்யேந-யேஷாஂ குணாநாஂ பாஹுல்யஂ தைர்நிர்ணயஃ| ததா, அநிலாத்மகஂ க்ரஹி| அநலாத்மகஂ தீபநபாசநம்| உபயாத்மகஂ லேகநம்| பூம்யுதகாத்மகஂ பஂஹணம்|" இதி| ப்ரகரணார்தமுபஸஂஹரதி-இதி த்ரவ்யமிதி| இதிபரிஸமாப்தௌ| ஆ௦ ர௦-க்ரமப்ராப்தஸ்ய ரஸஸ்யாநபிதாநே ஹேதுமாஹ-ரஸோ பேதைரிதி| உத்தரத்ர-உத்தரஸ்மிந்நத்யாயே, உபதேக்ஷ்யதே-வக்ஷ்யதே, யதோऽஸௌ பஹுபிர்பேதைர்விஶிஷ்டஃ, பஹுமேதத்வேந பஹுவக்தவ்யத்வாத் பதகத்யாயகரணமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரவ்யமுக்தம்| வீர்யஂ புநர்குர்வாதீநஷ்டௌ குணாந் த்ரவ்யாஶ்ரிதாநிதி ஸமாசக்ஷதே| தத்-தஸ்மாத், ஏவஂ-அநேந ப்ரகாரேண, வீர்யமஷ்டதா-அஷ்டப்ரகாரஂ, குர்வாதிவாதிநாஂ மதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத வீர்யம்| தத்ர பரமதஂ தர்ஶயதி-வீர்யஂ புநரிதி| ஏகே-காரணாதிப்ரபதயஃ, குர்வாதீந் குணாந் வீர்யஂ ச வதந்தி| ஏவஂ ச ததஷ்டதா ஸம்மதம்| ஸுஶ்ருதஸ்து குருலகூ விஹாய விஶதபிச்சிலௌ படதி (ஸூ.அ. ௪௦/௫)-"கேசிதஷ்டவிதமாஹுஃ,-உஷ்ணஂ ஶீதஂ ஸ்நிக்தஂ ரூக்ஷஂ விஶதஂ பிச்சிலஂ மது தீக்ஷ்ணஂ சேதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யேந-ஸ்வபாவேந, யா க்ரியா க்ரியதே-யத்கர்ம நிஷ்பாத்யதே, தத்வீர்யம்| ததேவஂ யாவத் கிஞ்சித்குணஜாதஂ த்ரவ்யே ஸ்திதஂ தத்ஸர்வஂ வீர்யமேவ| ஸர்வஂ கரோதீத்யத ஏவாஹ-நாவீர்யமித்யாதி| யந்ந வீர்யஂ தந்ந கிஞ்சித்கரோதி-ந காஞ்சிதப்யர்தக்ரியாஂ நிஷ்பாதயதி, ப்ரதிநியதஶக்திபரிஷ்வக்தத்வாத் ஸர்வபாவாநாம்| அத ஏவாஹ-ஸர்வேத்யாதி| ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யஸ்மாத்ஸர்வா க்ரியா வீர்யகதா-வீர்யேண ஜநிதா| ததோ யந்ந வீர்யஂ தந்ந கிஞ்சித்குருதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சரகமதஂ தர்ஶயதி-சரகஸ்த்வாஹேதி| யேந க்ரியதே தத்-வீர்யம், த்ரவ்யகர்தகே கர்மாணி கரணபூதமித்யர்தஃ| கதிவிதஂ தத் ? இத்யபேக்ஷாயாமாஹ-யா க்ரியேதி| யா க்ரியா யேந க்ரியதே தஸ்யாஂ தத்வீர்யம், யாவத்யஃ க்ரியாஸ்தாவந்த்யேவ வீர்யாணீத்யர்தஃ| குதஃ? இத்யாஹ-நாவீர்யமிதி| அவீர்யஂ த்ரவ்யஂ ந கிஞ்சித்குருதே-வீர்யஂ விநா கர்தத்வஂ நாஸ்தீத்யர்தஃ| குதஃ? இத்யாஹ-ஸர்வா வீர்யகதா ஹி ஸா| ஹி-யஸ்மாத், ஸா-க்ரியா ஸர்வோऽபி வீர்யகதா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதோ வீர்யஸ்யைவ கரணஸாமர்த்யஂ தேந காரணேந குர்வாதிஷ்வேவாஷ்டாஸு வீர்யாக்யா அந்வர்தேதி-அநுகதார்தேதி, பண்யதே| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| குர்வாதிஷ்வேவ வீர்யஸஂஜ்ஞா ந து ரஸவிபாகப்ரபாவேஷு [மந்தஸாந்த்ராதிஷு வா]| கிம்பூதேஷு குர்வாதிஷு ? ஸமக்ரேத்யாதி| ஸமக்ராஶ்ச தே குணாஶ்ச, தேஷு ஸாராஃ-சிரகாலாவஸ்திதயோ குர்வாதய ஏவ| ததா ச, ஜாடராக்நிஸஂயோகேநாபி ந மதுராதிரஸவத் ஸ்வபாவமேதே ஜஹதி| ஸர்தேஃ ஸுஸ்திர இதி கஞி ஸாரஶப்தஃ| ததா, அந்யேப்யோ மந்தஸாந்த்ராதிப்யோ குணேப்யோ ரஸாதிப்யோ வா குர்வாதயஃ ஶக்த்யுத்கர்ஷவிவர்திநஃ| ஶக்தேஃ-ஸாமர்த்யஸ்ய, உத்கர்ஷஃ-ஆதிக்யம், விஶேஷேண வர்தோ-விவர்தஃ,-விஶேஷேண பவநம், ஶக்த்யுத்கர்ஷஸ்ய விவர்தஃ, ஸ வித்யதே யேஷாஂ த ஏவம்| கிஞ்ச, குர்வாதீநாஂ குணாநாஂ வ்யவஹாராய-வ்யவஹாரார்தம், முக்யத்வாத்-அந்யேப்யோ குணேப்யோ குர்வாதயஃ ப்ரதாநபூதா இத்யர்தஃ| ததா ச, (ஶ்லோ. ௪)-"குர்வாதயோ குணா த்ரவ்யே பதிவ்யாதௌ ரஸாஶ்ரயே|" இத்யுக்தம், ந மதுராதயோ குணா இதி| தஸ்மாத் குர்வாதீநாஂ குணாநாஂ வ்யவஹாரமுக்யத்வஂ ரஸாதிப்யஃ| ததா, பஹ்வக்ரக்ரஹணாத்-பஹுக்ரஹணாதக்ரக்ரஹணாச்ச, பஹவோ த்ரவ்யரஸாதயோ குர்வாதிபிர்கஹீதா பவந்தி| ததா சாயுர்வேதஶாஸ்த்ரேஷு ரஸாதிப்யோ குர்வாதீநாமக்ரே க்ரஹணஂ தஷ்டம்| யதா,-வாதாதிதோஷகுணநிரூபணாயாஂ குர்வாதீநாமேவ பூர்வஂ க்ரஹணம், ந ரஸாதீநாம்| ததா ச, "தத்ர ரூக்ஷோ லகுஃ" இத்யாசார்யோऽபடத்வாய்வாதிலக்ஷணே (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௧௧)| ஏவஂ குர்வாதீநாமேவாக்ரக்ரஹணாத் குர்வாதிஷ்வேவ வீர்யாக்யாऽந்வர்தா-அநுகதார்தேதி பண்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நநு, ஏவஂ ரஸாதீநாமபி வீர்யத்வப்ரஸங்க இத்யாஹ-குர்வாதிஷ்விதி| தேந-சரகேண, குர்வாதிஷ்வேவ வீர்யாக்யா வர்ண்யதே| குதஃ? அம்வர்தேதி கத்வா| இதிஶப்தோ ஹேதௌ| யதஸ்தேஷு க்ரியமாணா வீர்யஸஂஜ்ஞாऽந்வர்தா ஸ்யாத்| அந்வர்தத்வமேவ தர்ஶயதி-ஸமக்ரேத்யாதி| கரணஂ ஹி வீர்யம்| கரணஂ ச ஸாதகதமம்| ஸாதகதமத்வஂ ச குர்வாதீநாமேவ| குதஃ? ஸமக்ரகுணஸாரத்வாத்| ஸமக்ரேஷு குணேஷு மத்யே ஸ்திர (ஸார)த்வாத்-சிரஸ்தாயித்வாத், ஶக்த்யுத்கர்ஷவிவர்தநாத்-உத்கஷ்டஶக்தித்வாத், வ்யவஹாராய முக்யத்வாத்-லோகே ஶாஸ்த்ரே ச முக்யத்வேந வ்யவஹ்நியமாணத்வாத், பஹ்நக்ரக்ரஹணாத்-பஹுகுணகணநாயாஂ ப்ரதமக்ரஹணாத்| விபாகேऽபி ஸ்திரத்வஸ்ய, ப்ரபாவேऽபி ஶக்யுத்கர்ஷஸ்ய, மதுகடிநாதாவபி வ்யவஹாரமுக்யத்வஸ்ய, ரஸேஷ்வபி பஹ்வக்ரக்ரஹணஸ்ய தர்ஶநாத் சதுர்ணாமுபாதாநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதஃ-அஸ்மாச்ச காரணகதம்பகாத், விபரீதத்வாத்-வைபரித்யேந ஸ்திதத்வாத், ந ரஸாதயோ வீர்யம்| ததா ஹி,-ரஸஸ்ய ஸாரத்வஂ நாஸ்தி, ஜாடராநலஸஂயோகவஶேந ரஸாந்தரோத்பத்தேஃ| குர்வாதீநாஂ து ஜாடராக்நிஸஂயோகவஶேநாபி நாந்யதாபாவஃ| ததா ச ந ரஸஸ்ய ஶக்த்யுத்கர்ஷவிவர்தித்வம்,-யதோ ரஸஸ்ய குர்வாத்யாஹிதஶக்தேரேவ ஸ்வகர்மணி ஸாமர்த்யம்| வ்யவஹாராய யதா குர்வாதேர்முக்யத்வஂ யதா ச பஹ்வக்ரக்ரஹணஂ ததா ப்ராக்தர்ஶிதம்| ப்ரபாவஃ-ஸர்வாதிஶாயி த்ரவ்யஸ்வபாவஃ, தஸ்ய ச க்ரியாநிர்வர்தநஸாமாந்யே ஸத்யபி வீர்யஸஂஜ்ஞா பூர்வோக்தாத்தேதோர்ந ப்ரவர்ததே| ஏவஂ விபாககர்மணோரபி சிந்த்யம்| தஸ்மாத் ரஸாத்யேஷு ஸம்பவத்யபி-வித்யமாநாऽபி, அஸத்ரூபேவ ஸா வீர்யஸஂஜ்ஞா ந விவக்ஷ்யதே-நோரரீக்ரியதே| ஆதௌ பவஃ-ஆத்யஃ| திகாதித்வாத்யத்| ரஸ ஆத்யோ யேஷாஂ-ப்ரபாவாதீநாஂ, த ஏவஂ தேஷு| வீர்யமித்யாதி| ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யத ஏவஂ ஸா-வீர்யஸஂஜ்ஞா, ஸம்பவத்யபி ரஸாதிஷு வைபரீத்யாந்ந விவக்ஷ்யதே, அதோ குர்வாதய ஏவ வீர்யம், ந ரஸாதயஃ |

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஏதச்ச ரஸாதிஷு நாஸ்தீதி தர்ஶயதி-அதஶ்சேதி| ஸா-வீர்யாக்யா, ரஸாதிஷு ஸம்பவத்யபி-வித்யமாநாபி, ந விவிக்ஷ்யதே, அநுதரா கந்யேதிவத்| க்ரியாநிர்வர்தநஸாமாந்யாத்ஸத்யபி வீர்யத்வே ரஸாதயோ வீர்யத்வேந ந வ்யவஹ்நியந்த இத்யர்தஃ| குதஃ? அதோ-ஹேதுசதுஷ்டயாத், விபரீதத்வாத்| ஸித்தமர்தமபநுததி-வீர்யமிதி| ஹி-ஸ்புடம், அதஃ-காரணாத், குர்வாதய ஏவ வீர்யம்| குர்வாதீநாமஷ்டாநாஂ யோகரூடா வீர்யஸஂஜ்ஞேதி பாவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்ய ஆசார்யா உஷ்ணஂ ஶீதமிதி த்விப்ரகாரஂ வீர்யமாசக்ஷதே| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| த்விதைவ வீர்யம், நாஷ்டதேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூர்வமதாபரிதோஷாந்மதாந்தரஂ தர்ஶயதி-உஷ்ணஂ ஶீதமிதி _ அந்யே-ஸுஶ்ருதாதயஃ, உஷ்ணஂ ஶீதஂ சேதி த்விவிதமேவ வீர்யமாசக்ஷதே-வதந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபி சேதி நிபாதஸமுதாயோ யுக்திஸமுச்சயே| தேऽபி ஸயுக்திகமேவாஹுரித்யர்தஃ| தாமேவ யுக்திஂ தர்ஶயந்நாஹ-நாநாத்மகமபீத்யாதி| நாநாஸ்வபாவமபி த்ரவ்யஂ-ஸ்தாவரஜங்கமாத்யஂ சேதநாசேதநம், அக்நீஷோமௌ மஹாபலௌ-உத்கஷ்டஶக்தீ, ந ஜாது கதாசிததிக்ராமதி-நோல்லங்க்ய வர்ததே| அவஶ்யஂ ஹி த்ரவ்யஂ கிஞ்சிதாக்நேயஂ கிஞ்சித்ஸௌம்யம், அதஃ கிஞ்சித்த்ரவ்யமுஷ்ணவீர்யஂ கிஞ்சிச்சீதவீர்யம்| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௬|௮௪)- "ந மத்ஸ்யாந் பயஸா ஸஹாப்யவஹ்ரியாத்| உபயஂ ஹ்யேதந்மதுரஂ மதுரவிபாகஂ ஶீதோஷ்ணத்வாத் விருத்தவீர்யம், விருத்தவீர்யத்வாச்சோணிதப்ரதூஷணாய|" இதி| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-வ்யக்தாவ்யக்தமித்யாதி| வ்யக்தஂ சாவ்யக்தஂ ச வ்யக்தாவ்யக்தம், நாநாத்மகமபி ஜகத்-த்ரைலோக்யஂ கர்த யதா வ்யக்தஂ சாவ்யக்தஂ ச நாதிக்ராமதி, ததா த்ரவ்யமக்நீஷோமாவித்யர்தஃ| வ்யக்தஂ-ஸ்தூலம், தஶ்யமித்யர்தஃ| ஸாங்க்யாநாஂ து மஹதாதி-வ்யக்தம், அவ்யக்தஂ-ப்ரதாநஂ புருஷஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தமதஸ்யோபபத்திமாஹ-அபி சேதி, நாநாத்மகமிதி| ந கேவலஂ மதமாத்ரமிதம், யுக்தஂ சேதஂ பூர்வஸ்மாந்மதாத், இத்யபி சேத்யஸ்யார்தஃ| நாநாத்மகமபி-பதிவ்யாத்யநேககாரணமபி, த்ரவ்யமக்நீஷோமௌ ஜாதுசித்-கதாசிதபி, நாதிக்ராமதி-தர்யோர்வஶே வர்ததே, கிஞ்சிதாக்நேயத்வாதுஷ்ணஂ கிஞ்சித்ஸௌம்யத்வாச்சீதமிதி த்விதைவ கதிரித்யர்தஃ| குதஃ? யதஸ்தௌ மஹாபலௌ| அத ஏவ ஸர்வாந் குணாந் குர்வாதயோऽபிபவந்தி| குர்வாதீநப்யுஷ்ணஶீதௌ| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-யதா விஶ்வஂ கர்த வ்யக்தாவ்யக்தாக்யபேதத்வயஂ நாதிக்ராமதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தயோருஷ்ணஶீதயோர்மத்யே, உஷ்ணஂ-உஷ்ணவீர்யஂ, ப்ரமாதீந் கரோதி| ஆஶுபாகிதாஂ-ஶீக்ரபாகித்வம்| ஶிஶிரஂ புநஃ-ஶீதவீர்யஂ து, ஹ்லாதநாதீந் கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உஷ்ணஂ லக்ஷ்யதி-தத்ரேதி| யத்ப்ரமாதிகஂ கரோதி ததுஷ்ணவீர்யம்| ஆஶுபாகிதா-ஶீக்ரபாகஃ| ஶீதஂ லக்ஷ்யதி-ஶிஶிரமிதி, ஹ்லாதநமிதி| யத் ஹ்லாதநாதீந் கரோதி தச்சீதவீர்யம்| ஹ்லாதநஂ-நிர்வத்திஃ| ஜீவநஂ மூர்ச்சாபநயநாதிபிஃ ப்ராணதாரணம்| ஸ்தம்பஃ-ஸ்வேதாபநயநம்| ரக்தபித்தயோஃ ப்ரஸாதஂ-நிர்மலத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜாடரேண-ஔதர்யேண, அக்நிநா யோகாத்-ஸஂஶ்லேஷாத், யத் ரஸாநாஂ பரிணாமாந்தே-ஜரணநிஷ்டாகாலே, ரஸாந்தரஂ-ரஸவிஶேஷஃ, உதேதி-உபத்யதே, ஸ விபாக இதி ஸ்மதோ-முநிபிஃ கதிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத விபாகஃ| தத்ர விபாகஂ லக்ஷயதி-ஜாடரேணேதி| ரஸாநாஂ-ரஸவதாஂ த்ரவ்யாணாஂ, ஜாடராக்நிநா ஸஂயோகாத் யத்ரஸாந்தரமுத்பத்யதே ஸ விபாகஃ| "ஆதௌ ஷட்ரஸமப்யந்நஂ மதுரீபூதமீரயேத்|" (ஹ. ஶா. அ. ௩௧௫௭) இத்யாத்யுக்தாநாஂ மதுராம்லகடுபாகாநாஂ வ்யாவத்த்யர்தமாஹ-பரிணாமாந்தே,-ஆஹாரபரிணாமாந்தே| தே து பரிணாமாத்ப்ராகேவ உத்பத்யந்தே, இதி தேஷாஂ ரஸத்வமேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வாதுஃ-மதுரோ குடாதிஃ, படுஃ-லவணஃ ஸைந்தவாதிஃ, மதுரஂ [ யதா பவதி ததா ] கத்வா பச்யதே ரஸ இதி ஸம்பந்தஃ| மதுரமிதி க்ரியாவிஶேஷணத்வாந்நபுஂஸகலிங்கம்| ஸ்வாதுஃஸ்வாதுவிபாகோ, லவணோऽபி ஸ்வாதுவிபாக இத்யர்தஃ| அம்லோ ரஸோ-ததிகாஞ்சிகாதிஃ, அம்லஂ பச்யதே-அம்லவிபாகோ பவதி| திக்தோஷணகஷாயாணாஂ ப்ராயஶஃ கடுர்விபாகோ பவதி| ப்ராயஶோக்ரஹணஂ பூர்வத்ராபி யோஜநீயம்| தேந வ்ரீஹிஸ்தோ மதுரோ ரஸோऽம்லஂ பச்யத இத்யுபபந்நம்| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௧௦)- "ஸ்வாதுரம்லவிபாகோऽந்யோ வ்ரீஹிஃ" இதி| ததா, ஹரீதக்யா பூயஸ்த்வேந யஃ கஷாயோ ரஸஃ, ஸ மதுரமேவ பச்யதே| ததா, கடுகோ ரஸஃ ஶுண்ட்யார்த்ரகபிப்பல்யாதிஸ்தோ மதுரஂ பச்யதே| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௧௫௩)- "கஷாயா மதுரா பாகே" இதி| ததா (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௧௬௩)- நாகரஂ தீபநஂ வஷ்யஂ க்ராஹி ஹத்யஂ விபந்தநுத்| ருச்யஂ லகு ஸ்வாதுபாகஂ " இதி, "தத்வதார்தகம்" இதி| ததா (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௧௬௧)- "ஶ்லேஷ்மலா ஸ்வாதுஶீதார்த்ரா" இத்யாரம்ப யாவத் "ஸ்வாதுபாகா" இதி| அத்ர கேசிதாஹுஃ,-திக்தகஷாயயோரேவ கடுவிபாகதயா பித்தகர்தத்வமாபத்யத இதி| ததேததஸத்| ஶீதவீர்யத்வேநைதயோஃ பித்தஹர்தத்வாத்| வீர்யஂ ஹி ரஸவிபாகௌ விஜயதே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௨௫)- "ரஸஂ விபாகஸ்தௌ வீர்யம்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விபாகத்ரைவித்யமாஹ-ஸ்வாதுரிதி| ஸ்வாதுஃ படுஶ்ச-மதுரோ லவணஶ்ச, மதுரஂ பச்யதே,-பக்வோ மதுரத்வஂ யாதீத்யர்தஃ| மதுரமிதி க்ரியாவிஶேஷணம்| பச்யத இதி கர்மகர்தர்யாத்மநேபதம்| ஏவமம்லோ ரஸோऽம்லஂ பச்யதே| திக்தாதீநாஂ த்ரயாணாஂ கடுகோ விபாகஃ| மதுரரஸஸ்யாபி வ்ரீஹேர்விபாகேऽம்லத்வாத், லவணஸ்யாபி ஸௌவர்சலஸ்ய கடுவிபாகத்வாத், அம்லதிக்தோஷணாநாமபி தாடிமபடோலபிப்பலீநாஂ மதுரத்வாத், கஷாயஸ்யாபி குலத்தஸ்யாம்லவிபாகத்வாத், ப்ராயஶ இத்யுக்தம், மதாந்தரஸங்க்ரஹார்தஂ ச| தத்ர த்வௌ விபாகாவிதி ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௦௧௧௧)- "த்ரவ்யேஷு பச்யமாநேஷு யேஷ்வம்புபதிவீகுணாஃ| நிவர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகோ மதுர இஷ்யதே|| தேஜோऽநிலாகாஶகுணாஃ பச்யமாநேஷு யேஷு து| நிவர்தந்தேऽதிகாஸ்தத்ர பாகஃ கடுக இஷ்யதே||" இதி| பராஶரஸ்து திக்தகஷாயயோர்மதுரவிபாகமாஹ (ஸஂ.ஸூ.அ. ௧௭)-"பாகாஸ்த்ரயோ ரஸாநாமம்லோऽம்லஂ பச்யதே கடுஃ கடுகம்| சத்வாரோऽந்யே மதுரஂ, ஸஂஸஷ்டரஸாஸ்து ஸஂஸஷ்டம்|| கடுதிக்தகஷாயாணாஂ கடுகோ யேஷாஂ விபாக இதி பக்ஷஃ| தேஷாஂ பித்தவிகாதே திக்தகஷாயௌ கதஂ பவதஃ||' இதி| ஷோடா பாகஸ்து ஸங்க்ரஹே நிரஸ்தஃ (ஸூ.அ. ௧௭)- "யதாரஸஂ ஜகுஃ பாகாந் ஷட் கேசித்ததஸாம்ப்ரதம்| யத்ஸ்வாதுர்வ்ரீஹிரம்லத்வஂ ந சாம்லமபி தாடிமம்|| யாதி தைலஂ ச கடுதாஂ கடுகாऽபி ந பிப்பலீ| யதாரஸத்வே பாகாநாஂ ந ஸ்யாதேவஂ விபர்யயஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸைஃ-ஜிஹ்வாவைஷயிகைர்மதுராம்லகடுகைஃ, விபாககாலோபலப்யோ மதுராம்லகடுகலக்ஷணோ யோ ரஸோ பவதி-அஸௌ, துல்யபலஃ,-துல்யஂ-ஸதஶஂ, பலஂ யஸ்ய ஸ துல்யபலஃ| ஏததுக்தஂ பவதி,-அப்யவஹதஸ்ய மதுரரஸஸ்ய ஜாடராக்நிஸஂயோகவஶாத் யத் ரஸாந்தரஂ பலதயா நிஷ்பந்நஂ தத் ரஸைஃ ஸதஶபலம்| பலக்ரஹணேநைதத்ப்ரதிபாதயதி,-பலோபமமேவ வஷ்யாதிலக்ஷணஂ கார்யஸதஶம், ந து குஸுமோபமஂ தேஹாஹ்லாதநாதிலக்ஷணஂ கார்யமிதி| ஏவமம்லாதீநாமபி வ்யாக்யேயம்| தத்ரேத்யாதி| தத்ர-தேஷு ரஸவீர்யவிபாகாதிஷு மத்யே, த்ரவ்யஂ கிஞ்சிச்சுபாஶுபஂ-ஸதஸத்கர்ம, ரஸேந குருதே| யதா,-மது மதுரகஷாயரஸத்வேந பித்தஂ ஶமயதி| கிஞ்சித்விபாகேந| யதா,-ததேவ மது கடுவிபாகதயா கபஂ ஹந்தி| கிஞ்சிந்ந த்ரவ்யஂ குணாந்தரேண,-அந்யோந்யகுணவிகதத்வாத் ரஸவிபாகதோ யஃ ஸ குணாந்தரோ குர்வாதிஃ, தேந| யதா,-அம்லஂ காஞ்ஜிகஂ கபஂ ஶமயதி ரௌக்ஷ்யாத்| கிஞ்சிந வீர்யேண| யதா (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௧௭)- "கஷாயதிக்தஂ மஹத்பஞ்சமூலஂ வாதஂ ஜயதி, ந து பித்தமுஷ்ணவீர்யத்வாத்|" கிஞ்சிந த்ரவ்யஂ ப்ரபாவேணைவ ஶுபாஶுபஂ கர்ம குருதே| யதா,-அம்லோஷ்ணா ஸுரா க்ஷீரஂ வர்தயதி| நநு, யத்ர த்ரவ்யாஶ்ரிதாநாஂ ரஸாதீநாஂ விரோதஃ, தத்ரைஷாஂ கார்யநிஷ்பத்தௌ ஸமஶக்தித்வஂ ந வா ? இத்யாஶங்காநிவத்த்யர்தமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரயாணாஂ பாகாநாஂ லக்ஷணமாஹ-ரஸைரிதி| அஸௌ-த்ரிவிதோ விபாகஃ, யதாஸ்வஂ ரஸைஃ-மதுராம்லகடுகைஃ, துல்யபலஃ-துல்யகார்யோ ஜ்ஞேயஃ| மதுரஸ்ய ரஸஸ்ய கார்யஂ தஷ்ட்வா மதுரஃ பாகோ லக்ஷணீயஃ| ஏவமம்லஸ்யாம்லஃ கடுகஸ்ய கடுகஃ| த்ரவ்யாதீநாஂ பதக் ப்ரயோஜகத்வமாஹ-தத்ர த்ரவ்யமிதி| குணாந்தரேண-ரஸாவ்த்யதிரிக்தேந குர்வாதிநா குணேந| ஏததேவ ரஸாதீநாமபி குணத்வஂ ஜ்ஞாபயதி| தேந "பலாண்டுஸ்தத்குணைர்ந்யூநஃ" (ஹ. ஸூ.அ. ௬/௧௧௨) இத்யாதிப்ரயோகா உபபந்நாஃ| ப்ரபாவேண-ஆத்மநைவ| த்ரவ்யஸ்யாத்மா-ப்ரபாவஃ| ததா ச ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ.அ. ௪௦/௧௪)-"தத்த்ரவ்யமாத்மநா கிஞ்சித்கிஞ்சித்வீர்யேண ஸேவிதம்| கிஞ்சித்ரஸவிபாகாப்யாஂ தோஷஂ ஹந்தி கரோதி ச||" இதி| ஶுபஂ-தோஷஶமநஂ கர்ம, அஶுபஂ-தோஷகோபநம்| கிஞ்சித்பரஂ கிஞ்சநேதி த்ரயஂ கர்தகர்மவிஶேஷணம்| யதா பஹூநி த்ரவ்யாணி ஏகமேவ கர்ம குர்வந்தி ததா-கர்தவிஶேஷணம், யதைகமேவ த்ரவ்யஂ பஹூநி கர்மாணி ததா-கர்மவிஶேஷணம்| ஏதச்சோதாஹதஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ. ௧௭)-"தத்ர யந்மதுரஂ ரஸவிபாகயோஃ ஶீதவீர்யஂ ச த்ரவ்யஂ, யச்சாம்லஂ தயோருஷ்நவீர்யஂ ச, யத்வா கடுகஂ, தேஷாஂ யதாஸ்வஂ ரஸாதிப்யஃ ப்ராயோ குணாந் தோஷகோபநஶமநத்வஂ ச வித்யாத்| தத்யதா-க்ஷீரமதிராமரிசாதீநாம்| ரஸாதிஸங்கரேண த்வந்யதாத்வம்| யதா-மது மதுரஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ ஶமயதி கடுவிபாகிதயா, ஸகஷாயத்வாத்ரௌக்ஷ்யாச்ச வாதஂ ஜநயதி ஶீதவீர்யத்வாச்ச| ததா, யவோऽபி| ஆநூபௌதகபிஶிதஂ ஶீதமபி பித்தஂ கரோதி, உஷ்ணவீர்யத்வத்| ததா தைலஂ கடுவிபாகிதயா ச விபாகத ஏவ பத்தவிண்மூத்ரம்| அம்லஂ காஞ்ஜிகஂ கபஂ ஜயதி, தீக்ஷ்ணோஷ்ணத்வாத்| கபித்தஂ து ரௌக்ஷ்யாத்கபம், பித்தஂ ச ஶீதவீர்யத்வாத்| ஆமலகஂ பித்தஂ ஶீதவீர்யத்வாத் ஸ்வாதுபாகிதயா ச, கபஂ ரௌக்ஷ்யால்லாகவாச்ச, ஶைத்யரௌக்ஷ்யலாகாவைஸ்து ந வாதம்| லவணஂ ஸைந்தவஂ ஸ்வாதுபாகதயா பித்தஂ ஜயதி, லாகவாத் கபம்| கடுகாऽபி ஶுண்டீ ஸ்நேஹௌஷ்ண்யஸ்வாதுபாகதயா வாதஂ ஜயதி, பிப்பலீ ச, லஶுநோऽபி ஸ்நேஹௌஷ்ண்யகௌரவைஃ, பலாண்டுஶ்ச| ஸ து ஸ்நேஹகௌரவாப்யாஂ ஜநயதி ஶ்லேஷ்மாணம், வத்தஂ ச மூலகஂ ஸ்வாதுபாகதயா| திக்தா பித்தஂ ஜயதி| திக்தா அபி வ்யாக்ரீவிஶல்யார்கவாருண்ய உஷ்ணவீர்யத்வாத் பித்தஂ ஜநயந்தி| கஷாயதிக்தஂ மஹத் பஞ்சமூலஂ வாதஂ ஜயதி, ந து பித்தம், உஷ்ணவீர்யத்வாத்| கஷாயாஃ குலத்தாஶ்சாம்லபாகதயா ச| இத்யேதந்நிதர்ஶநமாத்ரமுக்தம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸாதீநாஂ-ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவாநாஂ மத்யே, யத்-ரஸாதிவஸ்து,-ரஸோ வா வீர்யஂ வா விபாகோ வா ப்ரபாவோ வா, பலவத்த்வேந-பலிஷ்டதயா, த்ரவ்யே வர்ததே-அவதிஷ்டதே, தத்-வஸ்துஜாதம், இதராந்-அபலிஷ்டாந், அபிபூய-விபலீகத்ய, காரணத்வஂ ப்ரபத்யதே,-கர்மகரணே காரணதாமாஸாதயதீத்யர்தஃ| அத இதமாஹ-விருத்தேத்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், விருத்தகுணஸஂயோகே-ஸஂஹதீபாவே ஸதி, யதல்பஂ வஸ்து தத் பூயஸா-பலவதா, ஜீயதே-அபிபூயதே| குணஶப்தேந சாத்ர ரஸாதயோ கஹ்யந்தே, ந பாரிபாஶிகா குர்வாதயோऽப்ரகதத்வாத்| விருத்தகுணஸஂயோக இத்யத்ர விருத்தகுணஸமவேதத்ரவ்யஸஂயோக இதி போத்யம், ந விருத்தகுணஸஂயோக இதி| ந ஹி குணாநாஂ ஸஂயோகோ வக்துஂ யுஜ்யதே, கிஂ தர்ஹி ? த்ரவ்யாணாம்| ததா ச முநிஃ (ச. வி. அ. ௧|௨௮)- "ஸஂயோகஸ்து த்வயோர்பஹூநாஂ வா த்ரவ்யாணாஂ ஸஂஹதீபாவஃ|" இதி| விரோதஶ்ச த்விவிதஃ,-ஸ்வரூபதஃ கார்யதஶ்ச| ஸ்வரூபவிரோதோ யதா,-குருலக்வோஃ ஶீதோஷ்ணயோஶ்ச| கார்யதோ யதா,-வாயௌ ஜேதவ்யே ரூக்ஷோஷ்ணத்ரவ்யஸஂயோகோபயோகஃ| அத்ர ஹி யோ குணாநாஂ விரோதஃ, ஸ கார்யேண| தத்ர யதல்பஂ வஸ்துஜாதஂ தத் பூயஸா வஸ்துஜாதேநாபிபூயதே| தத்ர யதா,-க்ஷீரஂ ஶீதவீர்யமபி மதுரரஸஹேதுகஸ்நேஹகௌரவாதிபிஃ ஸஹாயபாஹுல்யாத்வாதஶமநாக்யஂ கார்யஂ கரோதி, ந புநஃ ஸ்வகார்யஂ வாதப்ரகோபாக்யம்| யத்ர து த்ரவ்யே ரஸாதீநாமுத்கர்ஷாஸம்பவஃ பரஸ்பரஂ ஸாம்யம், தத்ர கஸ்ய கார்யகாரணத்வம் ? இத்யாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸத்ஸ்வபி ஸர்வேஷ்வேகஸ்யைவ ப்ரயோஜகத்வே ஹேதுமாஹ யத்யதிதி| பலவத்த்வேந-பலாதிக்யேந| பலஂ ச த்விவிதஂ,- கத்ரிமமகத்ரிமஂ ச| மாத்ராதிக்யேந ஸஹாயஸம்பத்த்யா ச கதஂகத்ரிமம், ஸ்வாபாவிகஂ-அகத்ரிமம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸஂ-மதுராதிஷட்விதம், விபாகஃ கர்தா அபோஹதி-கார்யகரணே குண்டயதி| யதா,-மதுரோ மதுநி ரஸஃ கடுநா விபாகேநாபிபூயதே, அத ஏவ பவநஶமநாக்யஂ கார்யஂ மதுரரஸஹேதுகஂ ந கரோதி, அபி து வாதப்ரகோபநாக்யஂ கடுவிபாகஹேதுகமேவ கரோதி| தௌ-ரஸவிபாகௌ, வீர்யஂ கர்தபூதமபோஹதி| யதா,-மஹிஷாமிஷே ஸ்திதௌ மதுரரஸவிபாகாவுஷ்ணவீர்யாக்யஂ கர்த அபிபவதி, அத ஏவ தந்மாஂஸஂ பித்தாதிதூஷணம், அந்யதா ஸ்வாதுரஸவிபாகித்வாத் பித்தஶமகமேவ ஸ்யாத்| ப்ரபாவஸ்து த்ரீண்யபி ரஸாதீநி விஜயதே| யதா,-அம்லரஸவிபாகோஷ்ணவீர்யா ஸுரா க்ஷீரஂ ஜநயதி| பலஸாம்யே இதி-ஈதஶம், ரஸாதீநாஂ நைஸர்கிகஂ பலஂ,-ஸ்வாபாவிகீ ஶக்திஃ| ஏததுக்தஂ பவதி,-ரஸஂ ஸமபலமபி விபாகோऽபோஹதி, ரஸவிபாகௌ ச ஸமபலாவபி வீர்யஂ ஸ்வபாவாதபோஹதி, ஏதாநி ச ஸமபலாந்யபி ப்ரபாவோऽபோஹதீதி| நநு, த்ரவ்யரஸவிபாகவீர்யாணி கர்மாநுமாநேந யதாஸ்வரூபாண்யேவாவகச்சாமஃ| ப்ரபாவஸ்ய து ந ஜ்ஞாயதே கீதஶஂ கர்ம ? இத்யத ஆஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர ஸ்வாபாவிகஂ பலமாஹ-ரஸமிதி| தௌரஸவிபாகௌ| தாநி-ரஸவிபாகவீர்யாணி| அபோஹதி-ஜயதி| பலஸாம்யே-கத்ரிமபலதுல்யத்வே, யத்ர ரஸவிபாகயோஸ்துல்யமாத்ரத்வஂ துல்யஸஹாயத்வஂ ச தத்ர ரஸாத்விபாகோ பலீ, மாத்ராஸஹாயவைஷம்யே து யோ மாத்ராதிகஃ ஸஹாயாதிகோ வா ஸ பலீத்யர்தஃ| ஏவஂ வீர்யாதிஷ்வபி வாச்யம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௧௭)- விருத்தா அபி சாந்யோந்யஂ ரஸாத்யாஃ கார்யஸாதநே| நாவஶ்யஂ ஸ்யுர்விகாதாய குணதோஷா மிதோ யதா|| ரஸவீர்யப்ரபதயோ பூதோத்கர்ஷாபகர்ஷதஃ| ஏகரூபா விரூபா வா த்ரவ்யஂ ஸமதிஶேரதே| மாதுர்யஶைத்யபைச்சில்யஸ்நேஹகௌரவமந்ததாஃ| ஸஹ வத்த்யா ஸ்திதாஃ க்ஷீரே ந த்வாநூபௌதகாமிஷே|| குணா த்ரவ்யேஷு யே சோக்தாஸ்த ஏவ தநுதோஷயோஃ| ஸ்திதிவத்திக்ஷயாஸ்தஸ்மாத்தேஷாஂ ஹி த்ரவ்யஹேதுகாஃ| ரஸஂ வித்யாந்நிபாதேந தேநாதிவஸநேந ச| வீர்யஂ விபாகஂ த்ரவ்யாணாஂ கர்மணஃ பரிநிஷ்டயா|| மதுரஸ்கந்தநிர்த்திஷ்டகததைலகுடாதிஷு| குணாऽऽஸ்வாத்வாதிபேதேந ரஸஷட்கஂ ந யுஜ்யதே|| அஸ்து பேதாதஸஹ்வயாத்வமைக்யஂ வாऽऽஸ்வாதலக்ஷணாத்| பூதோத்கர்ஷாபகர்ஷேண பேதோ யோऽல்பேந கல்ப்யதே|| ஸங்கீர்ணத்வாத் பலே சாஸௌ துல்யத்வாந்ந விவிக்ஷ்யதே| குர்வாதீநாஂ விஶேஷேऽபி ஸ்வஜாதேரநதிக்ரமாத்|| ஸங்க்யாபேதோ யதா நாஸ்தி ரஸாநாமபி ஸ க்ரமஃ| தஷ்டஂ முகோபலேபாதி யத்ஸர்வேஷு கதாதிஷு|| ந ச தத்தாடிமாத்யேஷு ஷடேவாதோ ரஸாஃ ஸ்மதாஃ| ஆநந்த்யைகத்வயோஶ்ச ஸ்யாந்ந விசித்ரார்ததந்த்ரணம்|| குர்வாத்யா வீர்யமுச்யந்தே ஶக்திமந்தோऽந்யதா குணாஃ| படுஸாமர்த்யஹீநத்வாத்குணா த்வாதஶ தே குணாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வயோர்த்ரவ்யயோ ரஸாதீநாஂ-ரஸவீர்யவிபாகாநாஂ ஸாம்யே ஸதி, யதேகஂ த்ரவ்யமந்யத்கர்ம குருதே, அந்யத்புநரந்யத்விஶிஷ்டஂ கர்ம, தத் ப்ரபாவஜஂ-ப்ரபாவாஜ்ஜாதமிதி ஜ்ஞேயம்| அயமஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய ப்ரபாவ இதி விஶிஷ்டகர்மகரணாந்நிஶ்சீயத இத்யர்தஃ| நநு, ப்ரபாவஃ க உச்யதே ? இதி சேத் ப்ரூமஃ| ரஸவீர்யவிபாகாதிகுணாதிஶாயீ த்ரவ்யஸ்ய ஸ்வபாவோ யஃ, ஸ ப்ரபாவஃ| உக்தஂ ச-"ரஸவீர்யவிபாகாதிகுணாதிஶயவாநலம்| த்ரவ்யஸ்வபாவோ நிர்திஷ்டோ யஃ ப்ரபாவஃ ஸ கீர்திதஃ||" இதி| அத்ர நிதர்ஶநார்தமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ப்ரபாவஃ| ப்ரபாவஂ லக்ஷயதி-ரஸாதிஸாம்ய இதி| த்வயோர்த்ரவ்யயோ ரஸாதிஸாம்யே ஸத்யப்யேகஸ்ய யத்விஶிஷ்டஂ கர்ம தஶ்யதே, தத்ப்ரபாவஜம்| தத்ர யோ த்ரவ்யதர்மோ ஹேதுஃ, ஸ ப்ரபாவ இத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சித்ரகஸ்ய ரஸவீர்யவிபாகைஸ்துல்யாऽபி தந்தி ரஸாதிப்யோऽதிஶாயித்ரவ்யஸ்வபாவயோகாத்விரேசநீ, ந சித்ரகஃ, சித்ரகத்வாத்| மதுகஸ்ய ச மத்வீகா துல்யாऽபி ரஸாதிப்யோऽதிஶாயித்ரவ்யஸ்வபாவயோகாத் மத்வீகா விரேசநீ, ந மதுகம்| கதஂ க்ஷீரஸ்ய ரஸாதிபிஸ்துல்யமபி கதஂ தீபநம், ந புநஃ க்ஷீரம்| அந்யே ப்ரபாவலக்ஷணமந்யதாऽऽஹ-ப்ரதிவஸ்து ஸ்வஸஂஜ்ஞாப்ரவத்திநிமித்தலக்ஷணோ யோ தர்மஸ்த்வதலாதிப்ரத்யயப்ரதீதிஸமதிகம்யஃ ஸ ப்ரபாவஃ| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"வஸ்தூநாஂ யஃ ஸ்வஸஂஜ்ஞாயாஃ ப்ரவத்தௌ காரணே ஸ்மதஃ| த்வதலாதிப்ரபோத்யஶ்ச ப்ரபாவ இதி ஸ ஸ்மதஃ||" இதி| ஏவஂ ச தந்தீத்வாத்தந்த்யா விரேசநகாரித்வஂ ப்ரபாவஃ, சித்ரகஸ்ய சித்ரகத்வாதவிரேசநகாரித்வஂ ப்ரபாவஃ, ஏவஂ மத்வீகாத்வாந்மத்வீகாயா விரேசநகாரித்வஂ ப்ரபாவஃ, இத்யாதி ஸகலபதார்தேஷு போத்யம்| ஸாமாந்யவிஶேஷாப்யாஂ யதஃ ஸகலஂ வ்யாப்தம், அதோ க்ரந்தகார இதமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரபாவமுதாஹரதி-தந்தீதி| ரஸாதய உக்தாஶ்வரகேண (ஸூ. அ. ௨௬/௭௦)- "கடுகஃ கடுகஃ பாகே வீர்யோஷ்ணஶ்சித்ரகோ மதஃ| தத்வத்தந்தீ ப்ரபாவாத்து விரேசயதி" ஸா நரம்||" இதி| மதுமமத்வீகயோஃ க்ஷீரகதயோஶ்ச மதுரரஸபாகத்வேந ஶீதவீர்யத்வேந ச ஸாம்யேऽபி மத்வீகைவ விரேசநீ ந மதுகம், கதமேவ தீபநஂ ந க்ஷீரம்| ஸங்க்ரஹே த்வந்யதப்யுதாஹதம் (ஸூ.அ. ௧௭)-"கடுபாகரஸஸ்நிக்தகுருத்வைஃ கபவாதஜித்| லஶுநோ வாதகபகந்ந து தைரேவ யத்குணைஃ|| மிதோ விருத்தாந் வாதாதீந் லோஹிதாத்யா ஜயந்தி யத்| குர்வந்தி யவகாத்யாஶ்ச தத்ப்ரபாவவிஜம்பிதம்|| ஶிரீஷாதி விஷஂ ஹந்தி ஸ்வப்நாத்யஂ தத்விவத்தயே| மணிமந்த்ரௌஷதீநாஂ ச யத்கர்ம விவிதாத்மகம்|| ஶல்யாகர்ஷணபுஂஜந்மரக்ஷார்யுதவஶாதிகம்| தர்ஶநாத்யைரபி விஷஂ யந்நியச்சதி சாகதஃ|| விரேசயதி யத்தஷ்யமாஶு ஶுக்ரஂ கரோதி வா| ஊர்த்வாதோபாகிகஂ யச்ச த்ரவ்யஂ யச்சமநாதிகம்|| மாத்ராதி ப்ராப்ய தத்தச்ச யத்ப்ரபஞ்சேந வர்ணிதம்| தச்ச ப்ரபாவஜஂ ஸர்வமதோऽசிந்த்யஃ ஸ உச்யதே|| ரஸேந வீர்யேண குணைஶ்சகர்ம த்ரவ்யஂ விபாகேந ச யத்விதத்யாத்| ஸத்யோऽந்யதா தத் குருதே ப்ரபாவாத்தேதோரதஸ்தஸ்ய ந கோசரோऽஸ்தி||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-ப்ரகாரே, அநேந ப்ரகாரேண த்ரவ்யரஸவீர்யாதீநாஂ ஸாமாந்யேந கர்ம வ்யாக்யாதம், ந விஶேஷேண| யைரேவ மஹாபூதை ரஸவீர்யாதயோ த்ரவ்யாஶ்ரிதா ஆரப்தாஃ, தைரேவ ததாபூதைஸ்ததாஶ்ரயமபி த்ரவ்யம்| அதஃ ஸாமாந்யதஃ கர்ம த்ரவ்யாதீநாமுக்தம்| ஸாம்ப்ரதஂ விஶிஷ்டஂ கர்ம ப்ரதித்ரவ்யஂ வக்துமிதமாஹ-புநஶ்ச ததிதி| தத்-ஸாமாந்யோக்தஂ கர்ம த்ரவ்யரஸாதீநாஂ ஸம்பந்தி, புநர்பித்யதே-விஶிஷ்யதே| கேந ? இத்யாஹ-விசித்ரேத்யாதி| விசித்ராஶ்ச தே ப்ரத்யயாஶ்ச விசித்ரப்ரத்யயாஃ,-நாநாகாரஸந்நிவேஶவிஶேஷயுக்தாநி மஹாபூதாநி, ப்ரதிஸத்த்வஂ ப்ராக்தநஶுபாஶுபகர்மப்ரேரிதோ விசித்ரோ மஹாபூதபரிணாம இத்யர்தஃ| விசித்ரப்ரத்யயாரப்தஂ ச தத்த்ரவ்யஂ ச, தஸ்ய பேதோ-விஶேஷஃ, தேந விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்ரவ்யபேதேந, தத்-ஸாமாந்யோக்தஂ கர்ம த்ரவ்யாதீநாஂ, பித்யதே-நாநாத்வேந ஸம்பத்யதே| த்ரவ்யாஶ்ரிதத்வாத்ரஸாதீநாமபி யத்கர்ம ததபி த்ரவ்யபேதேந பித்யதே| நநு, ஸர்வமபி தேஶகாலாதிவஶாத்விசித்ரப்ரத்யயாரப்தம், பரஸ்பரவைலக்ஷண்யாத்த்ரவ்யாணாம்| பரஸ்பரவைலக்ஷண்யே சைஷாஂ விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வமேவ காரணம்| யத்வஶாதந்யதிதஂ த்ரவ்யமிதி ரூபரஸவீர்யவிபாகாதிபிந்நமுத்பத்யதே, ததா ப்ரதிபாஸதே ச| தத்கிந்நு ? "விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்ரவ்யபேதேந பித்யதே|" இதி| அத்ராசக்ஷ்மஹே| ஸத்யமேதத், கிந்து விஶிஷ்டத்ரவ்யஸ்ய ஸங்க்ரஹார்தஂ விசித்ரப்ரத்யயாரப்தமிதி விஶேஷணஂ ஶாஸ்த்ரகதா கதம்| யஸ்ய பேதேந த்ரவ்யே ரஸவீர்யாதீநாஂ யத்ஸாமாந்யோக்தஂ கர்ம தத்பித்யதே| யஸ்மிந் த்ரவ்யே ரஸாதீநாமந்யாநி மஹாபூதாந்யாரம்பகாணி த்ரவ்யஸ்ய சாரம்பகாண்யபராணி, தத்த்ரவ்யஂ விசித்ரப்ரத்யயாரப்தம்| ததேவஂ த்ரவ்யாணாஂ த்வைவித்யம்| யதஃ காநிசித்த்ரவ்யாணி யைரேவ மஹாபூதைர்யதாவிதை ரஸாதய ஆரப்தாஃ, தைரேவ ததாவிதைர்மஹாபூதைஸ்ததாஶ்ரயாண்யபி த்ரவ்யாண்யாரப்தாநி| தாநி ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தாந்யுச்யந்தே| தாநி ச யதாயதஂ தத்கர்ம ரஸாத்யநுகுணஂ ஸாமாந்யாத் குர்வதே| யதா,-க்ஷீரேக்ஷுஶர்கராதீநி| காநிசித்புநஸ்ததாஶ்ரிதரஸாதிஸமாரம்பகமஹாபூதாந்யந்யாநி ததாஶ்ரயத்ரவ்யாரம்பகாண்யந்யாநி ச மஹாபூதாநி, தைராரப்தாநி தாநி விசித்ரப்ரத்யயாரப்தாநி த்ரவ்யாணி| ஏததுக்தஂ பவதி,-ரஸாதீநாமாரம்பகாண்யந்யாநி த்ரவ்யஸ்ய சாரம்பகாண்யந்யதாபூதாநி மஹாபூதாநி, நோபயத்ரைகரூபாணீதி| தாநி ச யதாயதஂ ரஸாத்யநுகுணஂ கர்ம ந குர்வந்தி, பிந்நத்வாத்தேதுபாவஸ்ய| ததா ஹி,-ரஸாதீநாமாரம்பேऽந்யோ ஹேதுரந்யஶ்ச ததாஶ்ரயத்ரவ்யாரம்ப இதி| யதா,-மகுஷ்டயவமத்ஸ்யஸிஂஹாதீநி| ஏதாநி ஹி யதாரஸஂ ந வீர்யவிபாககர்ம குர்வந்தி, விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| இத்தஂ யாநி ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தாநி த்ரவ்யாணி பஹூந்யபி தேஷாஂ ரஸோபதேஶேந கர்ம நிர்தேஷ்டுஂ ஶக்யதே| அத ஏவ ஹேதோஃ ஷண்ணாஂ ரஸாநாஂ யோ குணநிர்தேஶஃ, தஸ்ய ஸார்தகத்வம்| ரஸோபதேஶமந்தரேண ஹி பஹுதராணாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஸமாநரூபாணாஂ க்ஷீரேக்ஷ்வாதீநாஂ கர்ம வக்துஂ ஸுகேந ஶக்யதே| யாநி து விசித்ரப்ரத்யயாரப்தாநி த்ரவ்யாணி தேஷாஂ ப்ரதித்ரவ்யஂ கர்மோபதேஶஂ விநா யதாயதஂ கர்ம வக்துஂ ந ஶக்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-இதி ஸாமாந்யத இதி| த்ரவ்யாதீநாஂ ப்ரபாவாந்தாநாம்| ஸாமாந்யோக்தஂ கர்மாபவததி-புநஶ்வ ததிதி| தத்-ஸாமாந்யோக்தஂ கர்ம, பித்யதே-விஶிஷ்யதே, அந்யதா க்ரியத இத்யர்தஃ| கேந ? விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்ரவ்யபேதேந, விசித்ராஃ-பரஸ்பரவிலக்ஷணாஃ, ப்ரத்யயாஃ-காரணபூதா மஹாபூதஸங்காதாஃ, தைராரப்தஂ யத்த்த்ரவ்யஂ தஸ்ய பேதோ-த்ரவ்யாந்தரவிஶிஷ்டத்வம், தேந| பார்திவாத்யவாந்தரஸாமாந்யபேதஸ்ய பூர்வமுக்தத்வாத் புநஸ்ததித்யுக்தம்| ஏததுக்தஂ பவதி,-க்வச்சித்த்ரவ்யே யாதகேவ பூதஸங்காதோ த்ரவ்யஸ்யாரம்பகஃ, ததகேவ ரஸாதீநாம்| தத்ஸமாநப்ரத்யயாரப்தம், தத்ஸாமாந்யகுணாந்நாதிக்ராமதி| க்வசிதந்யாதக்பூதஸங்காதோ த்ரவ்யஸ்யாரம்பகோऽந்யாதக்ரஸஸ்யாந்யாதக் குணஸ்யேத்யாதி, தத்விசித்ரப்ரத்யயாரப்தம், தத்ஸாமாந்யகுணாநதிக்ராமதி | ததர்தே த்ரவத்ரவ்யாந்நஸ்வருபவிஜ்ஞாநீயாத்யாரம்பஃ |

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வாதுரஸோபேதோ குருகுணயுக்தக்தஶ்ச கோதூமோ மதுரரஸோபதிஷ்டஂ வாதஜித்த்வஂ யத் கர்ம தத் கரோதி, ஸமாநப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| யவஸ்து ஸ்வாதுரஸோபேதோ குருகுணயுக்தக்தஶ்ச கோதூமோ மதுரரஸோபதிஷ்டஂ யத்வாதஜித்த்வஂ கர்ம தந்ந கரோதி, அபி து வாதகத்த்வமேவ கரோதி, விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| மத்ஸ்யஃ ஸ்வாதுரஸோபேதோ குருகுணோபேதஶ்ச ந மதுரரஸோபதிஷ்டஃ ஶீதவீர்யஃ, கிஂ தர்ஹி ? உஷ்ணவீர்யஃ, விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| க்ஷீரஂ ச ஸ்வாதுரஸோபேதஂ குருகுணயுக்தஂ ச மதுரரஸோபதிஷ்டஂ ஶீதவீர்யம், ஸமாநப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| ஸ்வாதுரஸயுக்தோ குருகுணயுக்தஶ்ச ஸிஂஹோ ந யதாரஸஂ மதுரவிபாகஃ, கிஂ தர்ஹி ? கடுகோ விபாகே, விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| ஶூகரோ மதுரரஸயுக்தோ குருகுணோபேதஶ்ச யதாரஸஂ மதுரவிபாக ஏவ, ஸமாநப்ரத்யயாரப்தத்வாத்| ஏவஂ யாநி ஸமாநப்ரத்யயாரப்தாநி த்ரவ்யாணி தேஷாஂ ரஸோபதேஶேநைவ குணா நிர்திஷ்டா பவந்தி| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௩|௪௮)- "ஶீதஂ வீர்யேண யத்த்ரவ்யஂ மதுரஂ ரஸபாகயோஃ| தயோரம்லஂ யதுஷ்ணஂ ச யச்சோக்தஂ கடுகஂ தயோஃ|| தேஷாஂ ரஸோபதேஶேந நிர்திஷ்டோ குணஸங்க்ரஹஃ| வீர்யதோऽவிபரீதாநாஂ பாகதஶ்சோபதேக்ஷ்யதே|| யதா பயோ யதா ஸர்பிர்யதா வா சவ்யசித்ரகௌ| ஏவமாதீநி சாந்யாநி நிர்திஶேத்ரஸதோ பிஷக்||" இதி| பாஹுல்யேந ச ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தாந்யேவ த்ரவ்யாணீதி சேதஸி கத்வாऽऽசார்யோऽவோசத்| யதா (ஶ்லோ.௪)- "குர்வாதயோ குணா த்ரவ்யே பதிவ்யாதௌ ரஸாஶ்ரயே| ரஸேஷு வ்யபதிஶ்யந்தே ஸாஹசர்யோபசாரதஃ||" இதி| அத ஏவ ச பஹுதராணி த்ரவ்யாணி ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தாநி, அதோ ரஸோபதேஶவ்யாப்த்யா தாநி நிர்தேஷ்டுஂ ஶக்யந்தே, நாந்யதா| விசித்ரப்ரத்யயாரப்தாநி புநஃ கதிபயாந்யேவ த்ரவ்யாணி, தாநி ப்ரதித்ரவ்யமேவோபதிஶ்யந்தே| முநிநாऽப்யயமர்தோ யுக்த்யவோக்தஃ| யதா (ச. ஸூ. அ. ௨௩|௫௯)- "மதுரஂ கிஞ்சிதுஷ்ணஂ ஸ்யாத்கஷாயஂ திக்தமேவ ச| யதா மஹத்பஞ்சமூலஂ யதா சாநூபமாமிஷம்|| லவணஂ ஸைந்தவஂ நோஷ்ணமம்லமாமலகஂ யதா| அர்ககுருகுடூசீநாஂ திக்தாநாஂ சோஷ்ணமுச்யதே|| கிஞ்சிதம்லரஸஂ க்ராஹி கிஞ்சிதம்ல பிநத்தி ச| யதா கபித்தஂ ஸங்க்ராஹி பேதி சாமலகஂ யதா|| பிப்பலீநாகரஂ வஷ்யஂ கடு சாவஷ்யமுச்யதே| கஷாயஃ ஸ்தம்பநஃ ஶீதஃ ஸோऽபயாயா மதோऽந்யதா| தஸ்மாத்ரஸோபதேஶேந ந ஸர்வஂ த்ரவ்யமாதிஶேத்|" இதி| யே ச ரஸஸஂயோகா வக்ஷ்யமாணாஸ்தே ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தைர்மதுராம்லலவணதிக்தகடுகஷாயரூபைர்மிதஃ கல்பநீயாஃ, ந து விசித்ரப்ரத்யயாரப்தைர்மதுராம்லலவணதிக்தகடுகஷாயரூபைஃ| யஸ்மாத்தேஷாஂ ந யதாஶாஸ்த்ரநிரூபிதா ரஸவீர்யவிபாகாதயோ வித்யந்தே, விசித்ரப்ரத்யயாரப்தவாத்| [அதோ ரஸோபதேஶவ்யாப்த்யா தைர்த்ரவ்யைஸ்தே ரஸஸஂயோகாஃ கல்பயிதுஂ ந யுஜ்யந்தே|] அயஂ ரஸஸஂயோகபேத ஏவஂகுணோऽயமேவஂகுணஃ, ஏவஂகுணத்வாச்சாமுஷ்மிந்விஷயே யோஜ்ய ஏதஸ்மிந்விஷயே சாயமிதி நிர்தேஷ்டுஂ ந ஶக்யதே, அநிர்ஜ்ஞாதஸ்வரூபத்வாத்| ந ஹி விசித்ரப்ரத்யயாரப்தைர்யே ரஸஸஂயோகாஃ க்ரியந்தே, தேஷாஂ ஸ்வரூபஂ கதமப்யவதாரயிதுஂ ஶக்யதே| அபி ச, ஸமாநப்ரத்யயாரப்தைர்யே ஸஂயோகாஃ கல்ப்யந்தே, தேஷாஂ ஸஂயோகிநாஂ வீர்யதி யோ விரோதஃ ஶீதோஷ்ணலக்ஷணஃ, ஸ ந தோஷாய| யே து விசித்ரப்ரத்யயாரப்தைஃ ஸஂயோகாஃ கல்ப்யந்தே, தேஷாஂ ஸஂயோகிநாஂ யஃ ஶீதோஷ்ணலக்ஷணோ விரோதஃ, ஸ தோஷாயேதி வேத்யம்| அந்யதா ரஸாலாபாநகாதீநாமநேகத்ரவ்யகதாநாமநப்யவஹார ஏவ ப்ராப்நுயாத்| ததா, த்ரயஸ்த்ரிஂஶத்வர்கா யே வக்ஷ்யமாணாஸ்தேஷு யதயௌகிகஂ தஜ்ஜஹ்யாத் யௌகிகஂ த்வநுக்தமபி யுஞ்ஜ்யாதிதி யத்வக்ஷ்யதே தத்ர ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தமேவ யோஜ்யம், ந விசித்ரப்ரத்யயாரப்தம்| தஸ்ய ரஸவீர்யவிபாகாநாஂ நிஶ்சயஸ்ய கர்துமஶக்யத்வாத்| தஸ்மாதித்யாதி| யத ஏவஂ விசித்ரப்ரத்யயாரப்தஂ விசித்ரரூபம், தஸ்மாத்ரஸோபதேஶேந ந தத்ஸர்வஂ த்ரவ்யமாதிஶேத், அபி து ரஸாதிஸமாநப்ரத்யயாரப்தமேவ த்ரவ்யஂ ரஸோபதேஶேந நிர்திஶேதிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயாத்யாயோ நவமஃ ஸமாப்தஃ|| ௯||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரவ்யபேதமுதாஹரதி-ஸ்வாதுரிதி| யவகோதூமயோர்மத்ஸ்யபபயஸோஃ ஸிஂஹஶூகரயோஶ்ச ஸ்வாதுத்வகுருத்வாப்யாஂ துல்யத்வேऽபி யவமத்ஸ்யஸிஂஹாநாஂ விசித்ரப்ரத்யயாரப்தத்வாத் வாதல ப்ரபாவத்வோஷ்ணவீர்யத்வகடுவிபாகித்வாநி ஸ்வாதுத்வகுருத்வவிபரீதாநி| கோதூமபயஃஶூகராணாஂ து ஸமாநப்ரத்யயாரப்தத்வாத் வாதக்நப்ரபவத்வஶீதவீர்யத்வமதுரவிபாகித்வாநி ஸ்வாதுத்வகுருத்வயோரவிபரீதாநி| வாதஜித்த்வவாதகத்த்வாப்யாஂ தத்காரணபூதௌ ப்ரபாவௌ லக்ஷ்யேதே| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| த்ரவ்யாதீநாஂ ப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௯||