೯. ದ್ರವ್ಯಾಧಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಪೂರ್ವಮನ್ನಪಾನಾದಿದ್ರವ್ಯೈಕದೇಶಃ ಪ್ರಾಯೋಪಯೋಗವಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ತಸ್ಯ ಚಾಹಾರವಿಧೇರ್ಮಾತ್ರಾ ಚೋಪದಿಷ್ಟಾ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ದ್ರವ್ಯರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಯೋ ವಾಚ್ಯಾಃ| ಅನ್ನಪಾನಂ ಹಿ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದೀನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯೋಪಯೋಕ್ತವ್ಯಮ್, ನಾನ್ಯಥಾ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಆರಭ್ಯತೇ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ರವ್ಯಮಾದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ದ್ರವ್ಯಾದಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ರಸವೀರ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಗಮಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರಧ್ಯಾಯೈರಾಹಾರ ಉಕ್ತಃ| ಸ ಚಾನನ್ತವಿಶೇಷತ್ವಾತ್ ತಾವತಾ ಜ್ಞಾತುಮಶಕ್ಯಃ, ಅತೋಽಶೇಷಸಙ್ರಹಾರ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಾಚ್ಯಾಃ| ತೇ ಚಾಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ| ಅತ ಏವಾಯಂ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ ಷಷ್ಠೀ| ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಕುತಃ ? ತೇ-ರಸಾದಯೋ, ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಾಶ್ರಯಾಃ-ತದೇವ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಅತ ಏವ ಕೇವಲಾ ರಸಾದಯೋ ನೋಪಲಭ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಧಾನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ-ದ್ರವ್ಯಮೇವೇತಿ|| ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯಮೇವ ಪ್ರಧಾನಮ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ರಸಾದಯಃ, ತದಾಶ್ರಯಾಃ-ದ್ರವ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಾಃ| ಏತೇನೈವ ರಸಾದ್ಯಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಕಥನಂ ದ್ರವ್ಯಜ್ಞಾನೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೭)-"ಯಸ್ಮಾದ್ ದೃಷ್ಟೋ ಯವಃ ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುರಪ್ಯ ನಿಲಪ್ರದಃ| ದೀಪನಂ ಶೀತಮಪ್ಯಾಜ್ಯಂ ವಸೋಷ್ಣಾಽಪ್ಯಗ್ನಿಸಾದಿನೀ|| ಕಾಟುಪಕೋಽಪಿ ಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗೋ, ಮಾಷಸ್ತು ಪಿತ್ತಲಃ| ಸ್ವಾದುಪಾಕೋಽಪಿ, ಚಯಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಗುರು ಫಾಣಿತಮ್|| ರಸೇ ಸ್ವಾದೌ ಯಥಾ ಚೈತತ್ತಥಾಽನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಮಮ್ಲಮಪ್ಯಾಕ್ಷಕೀಫಲಮ್|| ಕುರುತೇ ದಧಿ ಗುರ್ವೇವ ವಹ್ನಿಂ ಪಾಲೇವತಂ ನ ತು| ಕಪಿತ್ಥಂದಾಡಿಮಂ ಚಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ, ನಾಮಲಕೀಫಲಮ್|| ಕಷಾಯಾ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಶೀತಾ ಧಾತಕೀ, ನ ಹರೀತಕೀ| ಅಪ್ರಧಾನಾಃ ಪೃಥಕ್ ತಸ್ಮಾದ್ಗಸಾದ್ಯಾಃ ಸಂಶ್ರಿತಾಸ್ತು ತೇ|| ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ಯತೋ ದ್ರವ್ಯೇ, ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮತೋ ಮತಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಯತ್ತದೋಶ್ಚ ನಿತ್ಯಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಯದಿತ್ಯೇತದನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,-ಯತ್ ರಸಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಭೂತಂ ಕಾರ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಾವರಂ, ಛಾಗಾದಿ ವಾ ಜಙ್ಗಮಂ, ತತ್ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಮ್, ನ ತು ಯತ್ಕಾರಣಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಕಾಶಾದಿ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಸತ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನಾತ್ಮಲಾಭೋ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತತಶ್ಚೇದಮಾಕಾಶಂ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಮ್, ಇದಂ ಪೃಥ್ವೀ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಮಿತಿ ಗದಿತುಂ ನ ಪಾರ್ಯೇತ, ಸರ್ವಸ್ಯ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ನ ಚ ಯತ್ಕಾರಣಂ ತತ್ಕದಾಚಿತ್ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯೈವ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಮ್, ನ ಕಾರಣದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಽಽಕಾಶಾದೇಃ| ಮುನಿಸ್ತು (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೪೭)- "ಖಾದೀನ್ಯಾತ್ಮಾ ಮನಃ ಕಾಲೋ ದಿಶಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ|" ಇತಿ ನವಧಾ ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಧೀತ| ಯಥಾ (ಚರಕೇ ಸೂ. ಅ. ೧|೫೦)- "ಯತ್ರಾಶ್ರಿತಾಃ ಕರ್ಮಗುಣಾಃ ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ಯತ್| ತದ್ದ್ರವ್ಯಮ್" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ,-ಯತ್ರ ಕರ್ಮ-ಪರಿಸ್ಪನ್ದಲಕ್ಷಣಂ ಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಕಾರಣಮ್, ಸಮವೇತಶ್ಚ ಗುಣಃ-ಯತ್ರ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಗುರ್ವಾದಯೋ ವಾ| ಬುದ್ಧಿರ್ವಾ ಪರಾದಯೋ ವಾ ಸಮವೇತಾಃ, ಯಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ಸಮವಾಯಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಸಮವಾಯೀತಿ| ಯತ್ಕಾರಣಮಪೃಥಗ್ಭವತಿ ತತ್ಸಮವಾಯಿಕಾರಣಮ್| ಯಥಾ,-ತನ್ತವಃ ಪಟಸ್ಯ| ಏತಾನಿ ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಯಿತ್ವಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವಾನಿ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ನ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಯದ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಭವತಿ ತತ್ರ ತೇನ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯತ್ವಂ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ತದ್ಯಥಾ,-ಮನಸಃ ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಯಿತ್ವೇನ, ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ತು ಕರ್ಮಗುಣಾಶ್ರಿಯತ್ವೇನ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣ್ತ್ವೇನ ಚ| ನನು, ಆಕಾಶಾದೀನಿ ಕಾರಣದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯಾವತಾಽಽಕಾಶಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯತ್ವಮೇವ ನಾಸ್ತೀತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ಬ್ರೂಮಹೇ| ಜಲಧೇರಿವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣೈವಾಸ್ಯ ನೀಲರೂಪತೋಪಲಬ್ಧೇರಸ್ತಿತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ತಥಾ, ಕವಯೋಽಪಿ ನೀಲತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಯಥಾ ಕರ್ಣಾಟಸ್ಯ-"ವಿಪುಲಪುಲಿನಾ ಹೃದ್ಯಾ ನದ್ಯೋ ವಹನ್ತ್ಯತಿನಿರ್ಮಲಾಃ ಕಮಲಸುಭಗೋ ವಾಯುರ್ಘ್ರಾಣಂ ವಿಲಮ್ಬತಿ ಮಾಂಸಲಃ| ನವಜಲಧರಚ್ಛಾಯಾವಾಸಾದಿವಾಚಿರನಿರ್ಗತೋ ವಹತಿ ಶಶಭೃನ್ನೀಲಸ್ನಿಗ್ಧೇ ನಭಸ್ಯವದಾತತಾಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಬಾಣಸ್ಯ-"ಧೌತಾಶನಿ ನಭಸಿ" ಇತಿ| ತದೇತದ್ದೂಷಯನ್ತಿ| ತಥಾ ಹಿ,- ದೂರಾತ್ ಭ್ರಾನ್ತಿಮಾತ್ರೇಣೈವ ನೀಲರೂಪತ್ವಮಸ್ಯೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಗಿರೇರ್ವಿವಿಧವರ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ದೂರಾನ್ನೀಲತ್ವಪ್ರತೀತಿಃ| ಯತ್ಕವೀನಾಂ ವರ್ಣನಂ ತತ್ಸಾದೃಶ್ಯಲೇಶೇನ ನಿಷ್ಪ್ರಮಾಣಮೇವ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ತೇಜಸಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ನ ಚ ಶುಕ್ಲತ್ವಮೇತಸ್ಯೋಪಪದ್ಯತೇ, ನಿರಾಕಾರತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ನೀಲರೂಪತ್ವಮಾಕಾಶಸ್ಯಾನುಪಪನ್ನಮ್| ಅಪಿ ಚ, ಯದ್ಯಾಕಾಶಸ್ಯ ನೀಲರೂಪತಾ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ನೀಲರೂಪಂ ಭವನ್ನಭಃ| ನ ಚ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧನೀಲರೂಪತ್ವಂ ನಭಸಃ| ನನು, ದರ್ಶನವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದಸ್ಯ ರೂಪವತ್ತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ಯಥಾ,-ಪುರುಷಃ ಶರಾದೇರೃಜುತಾಂ ದಿದೃಕ್ಷುರೇಕಂ ಚಕ್ಷುರ್ನಿಮೀಲ್ಯಾಪರಂ ಚೋನ್ಮೀಲ್ಯ ತಾಮುಪಲಭತೇ, ನ ತು ನಯನಯುಗಲೇನ| ತದ್ವತ್ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟೇ ಗಗನರೂಪಸ್ಯಾನಾದಾನಮ್, ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟೇ ತು ಗ್ರಹಣಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ರೂಪವತ್ತ್ವೇಽಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಮಾನೇ ಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಮಸ್ಯ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ, ರೂಪಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ನಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವೇ ಚ ಸತ್ಯಾಕಾಶತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್| ಅತೋ ನ ರೂಪವದ್ವ್ಯೋಮ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಪವನವದಾಕಾಶಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಽಸ್ತು| ಯಥಾ ಕಿಲ ಪವನಃ ಸ್ಪರ್ಶವಾನ್, ನ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ರೂಪಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಥೈವಾಕಾಶೋ ರೂಪವಾನ್, ನ ಚ ಸ್ಪರ್ಶವಾನಿತಿ| ತದಿದಮನವಗತಪದಾರ್ಥಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ವಿಲಪನಮ್| ತತೋ ಯತ್ರ ರೂಪಂ ತತ್ರಾವಶ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶಃ, ನ ತು ಯತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶಸ್ತತ್ರಾವಶ್ಯಂ ರೂಪಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ನ ನಭೋ ರೂಪವನ್ನ ಚ ಸತ್ (ಸ್ಪರ್ಶವತ್)| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶಿಭಿರ್ಯದುಪಾದಾಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಥ್ಯತೇ, ತದಸ್ತಿ| ಯಥಾ,-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ಅಕ್ಷರಾತ್ ಖಂ ತತೋ ವಾಯುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಜಸ್ತತೋ ಜಲಮ್| ಉದಕಾತ್ ಪೃಥಿವೀ ಜಾತಾ ಭೂತಾನಾಮೇಷ ಸಮ್ಭವಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಕಾಶಂ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ| ಅಪಿ ಚ, ಆಕಾಶಮುಪದಾಯ ಯತಿವೃದ್ಧಿಪ್ರಸವಾದಿವಿಶೇಷೋಪಲಬ್ಧೇರಾಕಾಶಸ್ಯಾಸ್ತಿತ್ವಮ್| ಯಥಾ,-ರೂಪೋಪಲಬ್ಧಿವಿಶೇಷಸಮ್ಭವಾನುಮಿತಂ ಚಕ್ಷುಃ| ಅಪಿ ಚ, ಆಕಾಶಾಭಾವೇ ಹ್ಯೇಕಘನತ್ವಂ ಜಗತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಶಬ್ದಾಖ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಽನುಪಪತ್ತ್ಯಾಽಸ್ತ್ಯಾಕಾಶಮಿತಿ| ನನು, ವಾಯೋರ್ದ್ರವ್ಯತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ತತ್ಸ್ವರೂಪಗ್ರಾಹಕಪ್ರಮಾಣಾಭಾವಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶೋಪಲಬ್ಧೇರ್ವಾಯೋರಸ್ತಿತ್ವಮುಚ್ಯತ ಇತಿ ಚೇತ್ ತದಪಿ ನ, ಯತೋಽಧುನೈವೋಕ್ತಂ ಖಾದ್ವಾಯುರಿತಿ| ಗಗನಸ್ಯ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಾಭಾವಾತ್ ವಾಯೋರಪ್ಯಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಮ್, ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯ| ನೈತದಸ್ತಿ| ಕಾರ್ಯಸ್ಯೋಭಯಾತ್ಮಕತ್ವದರ್ಶನಾತ್| ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಕಾರ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ರ ಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ತಾವದ್ಯಥಾ,-ತನ್ತುಶ್ವೇತತ್ವಪೂರ್ವಕಂ ಪಟೇ ಶ್ವೇತತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅಕಾರಣಗುಣಪೂರ್ವಕಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್, ಯಥಾ-ಹರಿದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಂಯೋಗಾದ್ರಕ್ತತಾ| ತಸ್ಮಾದಸ್ಪರ್ಶಾದಾಕಾಶಾದುತ್ಪನ್ನೋ ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾದೇವ ಸ್ಪರ್ಶವಾನ್| ನನು, ಏವಮಪ್ಯಗ್ನಿಜಲಪೃಥಿವೀಷ್ವಪಿ ಸ್ಪರ್ಶವಿಶೇಷಸಮ್ಭವಾತ್ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಸಮವಾಯ ಏವ ವಾಯುರ್ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ ನ ತು ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ವಾಯುರಸ್ತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸತ್ಯಮನಲಾದೀನಾಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶೋಽಸ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣ ಏವಾಸೌ| ತಥಾ ಹಿ,- ತೇಜಸಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪೈಕಾರ್ಥಸಮವಾಯೀ| ಅಪಾಂ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪರಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮವೇತಃ| ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರೂಪರಸಗನ್ಧಸಮವೇತಃ| ಯಸ್ತು ವಾಯೋಃ ಸ್ಪರ್ಶಃ, ಸ ಪತ್ರಚಲನಶಾಖಾಭಞ್ಜನಾದಿಕರ್ಮಸಮವಾಯೀ| ಸ ನೈಷಾಮಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ದೃಷ್ಟಾನಾಂ ನಾಪ್ಯದೃಷ್ಟಾನಾಮಾತ್ಮಗಿಕ್ಕಾಲಾದೀನಾಮ್| ಗುಣಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಾ ದೃಷ್ಟಾಃ, ರೂಪಾದಯ ಇವ ಪಟಾದಿಷು| ತಸ್ಮಾದ್ವಾಯೋರ್ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಾದಸ್ತಿತ್ವಮನುಮೀಯತೇ| ತಥಾ, ಪವನಸ್ಯ ತತ್ಕರ್ಮೋಪದೇಶಾದಸ್ತಿತ್ವಮ್| ಯಸ್ಯ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ಕರ್ಮೋಪದಿಶ್ಯತೇ, ತದಸ್ತಿ| ಯಥಾ,- ಕಫಾದಿವದ್ವಾತಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಮೋಪದಿಷ್ಟಮ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨|೪೯)- "ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸವ್ಯಧಸ್ವಾಪ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದಸ್ತಿ ವಾಯುರ್ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ| ಅಗ್ನಿರ್ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿ, ಇನ್ಧನವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾನುಪಲಬ್ಧೇಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿರಗ್ನೇರ್ದ್ರವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಹೇತುತ್ವೇನೋಪದೇಶಾದಸ್ತಿತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚೇಹೈವ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೮)- "ಆಗ್ನೇಯಂ ದಾಹಭಾವರ್ಣಪ್ರಕಾಶಪಚನಾತ್ಮಕಮ್|" ಇತಿ| ನನು, ಯುಕ್ತಶ್ಚತುರ್ಣಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಪಸ್ತೇಜೋವಾಯೂನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಸಾವಯವತ್ವಾತ್ ದ್ರವ್ಯೇಷೂತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸನ್ನಿವೇಶಃ, ಕ್ವಚಿದ್ದ್ರವ್ಯೇ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭೂತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣತಃ ಪ್ರಭಾವತಶ್ಚಾವಯವಾನಾಮುಕ್ತರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸದ್ಭಾವಾತ್| ಆಕಾಶಸ್ಯ ತು ನಿರವಯವತ್ವಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದೇಕತ್ವಾಚ್ಚೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಸನ್ನಿವೇಶೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತು ಸಾವಯವಾನಾಮೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯೇಽವಯವಾಃ ಕ್ವಚಿತ್ಪಾಷಾಣಾದೌ ಸಂಹತಾಸ್ತಥಾಽವತಿಷ್ಠನ್ತೇ| ಯಥಾ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಕಾಠಿನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕರ್ಷೋ ಭವತಿ| ತತ್ರ ಚಾಕಾಶಮಪಕೃಷ್ಯತೇ| ಅನಿಬಿಡಾವಯವೇ ತು ಸನ್ನಿವೇಶೇ ಆಕಾಶಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಯತೇ| ತದೇವಮನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಽಕಾಶಸ್ಯಾಪಿ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಭಾವ ಉಪಪನ್ನಃ| ಅಥ ಕೇನ ಮಹಾಭೂತೇನ ಕಥಂ ಕೃತ್ವಾಽಽರಬ್ಧಂ ತದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವ್ಯಭೇದಾನಾಹ-ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಮಿತಿ| ಪಞ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯೇವ ಆತ್ಮಾನೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ, ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಧೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ಭೂತಶಬ್ದೇನ ಭೌತಿಕಮುಚ್ಯತೇ| ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೃಥ್ವೀಮಾಧಾರೀಕೃತ್ವೋತ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಖ್ಯೇನ ಭೂತೇನಾಽಽಧಾರತ್ವೇನೋಪಕೃತ್ಯ ತೇನ ತದಾರಬ್ಧಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸ೦-ತಥಾ, ಅಮ್ಬು-ಸಲಿಲಂ, ಯೋನಿಃ-ಕಾರಣಂ, ಯಸ್ಯ ತದಮ್ಬುಯೋನಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಏವಂ ಜಲಂ ನಾಮ ಮಹಾಭೂತಂ ರಸವತ್ತ್ವಾದ್ಯೋನಿತಯೋಪಕೃತ್ಯ ತೇನ ತದಾರಬ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| [ಮುನಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೬೩)- "ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ನಿರ್ವೃತ್ತೌ ಚ ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ||" ಇತಿ| ಅಮೀಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಕರ್ಮಣೋರ್ಭೇದಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ|] ತಥಾ, ಅಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯಾತ್-ಅಪೃಥಗ್ಭಾವಾತ್, ತಸ್ಯ-ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ, ನಿವೃತ್ತಿಃ-ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ, ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯೋ ವಿಶೇಷಃ-ಇದಮನ್ಯದಿದಮನ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯೇವಂರೂಪೋ ನಾನಾಸ್ವಭಾವಃ, ಸೋಽಪ್ಯಗ್ನಿಪವನನಭಸಾಂ ಸಮವಾಯಾತ್| ಏವಮಗ್ನಿ ಪವನನಭೋಭಿಃ ಸಮವಾಯಿಕಾರಣತ್ವೈನೋಪಕೃತ್ಯ ತೈರೇತದ್ದ್ರವ್ಯಮಾರಬ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಚ ಸರ್ವಂ ಕಾರ್ಯದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಮ್, ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮಹಾಭೂತೈರಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ನನು, ಯದಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಂ ದ್ರವ್ಯಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಯದ್ಭೂತಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಧಿಕೃತಮ್, ತೇನ ತಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶಃ-ಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಪೃಥಿವ್ಯಾಽಧಿಕಯೋತ್ಪಾದಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| ಏವಮಾಪ್ಯಂ ತೈಜಸಂ ಚ ವೇದ್ಯಮ್| ತದೇವಂ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಥಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ-ತತ್ತ್ವಿತಿ| ತತ್-ದ್ರವ್ಯಮ್, ಕ್ಷ್ಮಾಂ-ಪೃಥಿವೀಮ್, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಜಾಯತೇ, ಮೃದಮಿವ ಘಟಃ, ಉಪಾದಾನಕಾರಣಂ ಪೃಥ್ವೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆ ರಂ-ಅಮ್ಬು-ಉದಕಂ, ಯೋನಿಃ-ವಿಪರಿಣಾಮಕಾರಣಂ ಯಸ್ಯ ತದಮ್ಬುಯೋನಿ| ಯಥಾ,-ಘಟೇ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯೇ ಮೃದಃ ಪಿಣ್ಡೀಭಾವಾದೌ| ಅಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ತನ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ-ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾವಯವತ್ವಮ್, ಕಾಠಿನ್ಯಕ್ರಿಯಾವಕಾಶಾದಿದಾನೇನ| ವಿಶೇಷಃ-ಪರಸ್ಪರಮ್, ಸೋಽಪಿ ತತ ಏವ| ಯಥಾ,- ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಾಯಾ ಮೃದೋ ಮಣಿಕಕರಕಶರಾವಾದಿಭೇದಃ| ಆ ರಂ-ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಭುತಾತ್ಮಕತ್ವಾದಭೇದೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಭೇದಹೇತುಮಾಹ-ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ| ವ್ಯಪದೇಶಃ-ಇದಂ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಭೇದೇನ ವ್ಯವಹಾರಃ| ಸ ಭೂಯಸಾ-ಅಧಿಕೇನ ಭೂತೇನ, ಯತ್ರ ಯಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ತಸ್ಯ ತೇನ ವ್ಯಪದೇಶಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಮಾದ್ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ನೈಕರಸಂ-ಅಪಿ ತ್ವನೇಕರಸಮ್| ಏವಂ ದ್ರವ್ಯವದ್ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಮ್| ಅತ ಏವ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಾದಿರಸಸ್ಯ ನಾನಾಸ್ವಾದೋಪಲಮ್ಭಃ| ತಥಾ ಚ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಽಕ್ಷೋಡಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಕ್ಷೌದ್ರಗೋಕ್ಷುರಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ಮಾಧುರ್ಯೇಽಪರೋಽಪರ ಆಸ್ವಾದ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ಏವಮಮ್ಲಾನಾಮಪಿ ಮಾತುಲುಙ್ಗಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ನಾನಾಸ್ವಾದೋಪಲಮ್ಭಃ| ಏವಂ ಲವಣಾದೀನಾಮಪಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಅಪಿ ಚೈಷಾಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಮನೇಕರಸತ್ವಮಾಸ್ವಾದವಿಶೇಷಾದನುಮೀಯಮಾನಂ ಭೂಯಸಾ ರಸೇನಾನ್ಯರಸಾಭಿಭವಂ ಕೃತ್ವಾ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಇದಂ ಮಧುರಮಿದಮಮ್ಲಾದ್ಯನ್ಯತಮಮ್, ಮಹಾಭೂತವತ್| ಯಥಾ,-ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಭೂಯಸಾ ಮಹಾಭೂತೇನಾನ್ಯಮಹಾಭೂತಾಭಿಭವಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಥಾ ತೇನ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥಿವಮಿದಮಾಪ್ಯಮಿದಮಿತಿ| ನನು, ದ್ರವ್ಯನಿರ್ಣಯೇ ಪ್ರಕೃತೇ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಂ ಯದೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತಂ ತದೇವ "ತಸ್ಮಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಗಮಗ್ರನ್ಥೇನಾತಿವಾಹಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಪುನರಪ್ರಸ್ತುತಮನೇಕರಸತ್ವಮ್| ತಸ್ಮಾದತ್ರೈವಂ ಗ್ರನ್ಥಃ ಕರ್ತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ-"ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕಭೂತಜಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ರಸಾನಾಂ ಯೋನಿರುದಕಮ್| ತತಶ್ಚೈಕಸ್ಯೈವ ಮಹಾಭೂತಸ್ಯೋದಕಸಂಜ್ಞಸ್ಯ ರಸಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಾನ್ಯೇಷಾಮ್, ನೀರಸತ್ವಾತ್| ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ನ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ರಸಸ್ಯ| ಇತ್ಯೇವಂವಿಧಾಮಾಶಙ್ಕಾಮಪನಿನೀಷುರ್ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ರಸಸ್ಯ ಚೈಕೇನೈವ ಪ್ರಯತ್ನೇನ "ತಸ್ಮಾನ್ನೈಕರಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್|" ಇತಿ ಜಗಾದ| ಮುನಿಶ್ಚಾತ ಏವ ರಸಸ್ಯ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋವಾಚ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೬೩)- "ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಸ್ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಮಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ನಿವೃತ್ತೌ ಚ ವಿಶೇಷೇ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಖಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ||" ಇತಿ| ಏವಂ ಭೂತಸಙ್ಘಾತೋ ರಸಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಮಪಿ ಸಮ್ಭವಕಾರಣಮ್| ಏತಚ್ಚ ರಸಭೇದೀಯೇ ಸವಿಸ್ತರಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ವೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸರ್ವಧರ್ಮತ್ವಮಾಹ-ತಸ್ಮಾದಿತಿ| ತಸ್ಮಾತ್-ಸರ್ವಭೂತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ ನೈಕರಸಂ-ಅನೇಕರಸಮ್, ಸರ್ವಧರ್ಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಧರ್ಮಮಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಸರ್ವಭೂತಾರಬ್ಧತ್ವೇಽಪ್ಯೇಕರಸತ್ವೇ ಕೋ ದೋಷಃ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ-ಭೂತ ಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾದಿತಿ| ರಸಾನಾಮಪಿ ಭೂತಸಮುದಾಯಾದುತ್ಪತ್ತೇಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೦/೧)-"ದ್ವಯೋಲ್ಬಣೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಭೂತೈರ್ಮಧುರಾದಿರಸೋದ್ಭವಃ|" ಇತಿ| ಸತಿ ಚ ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೇಣಾವಶ್ಯಂ ಭಾವ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತಃ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮನೇಕರಸಮ್| ತತಃ-ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಏಕದೋಷಾ ರೋಗಾ ಜ್ವರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ, ಅಪಿ ತ್ವನೇಕದೋಷಾಃ, ತ್ರಿದೋಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ "ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಭೂಯಸಾ" ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತೇನ ತ್ರಿದೋಷಾತ್ಮಕೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ವಾತಾಧಿಕೇ ವಾತಜ್ವರ ಏವಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪೋ ವ್ಯಪದೇಶ ಉಪಪನ್ನಃ| ನನು, ಯದಿ ಸರ್ವೋ ಜ್ವರಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ, ತತ್ಕಿಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ? ಅಯಂ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರ ಇತಿ| ಬ್ರೂಮಹೇ| ಸಮವಿಷಮರೂಪಂ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತ್ರ ದೋಷಾ ವರ್ತನ್ತೇ ಸ ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ಪುರಸ್ತಾದ್ವಿಸ್ತರೇಣ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿಷ್ಯತೇ| ಅಥ ಕೋ ರಸೋಽನುರಸೋ ವೇತ್ಯಾಹ-ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ, ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಃ-ಸ್ಫುಟ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ಸ ರಸಃ ಸ್ಮೃತಸ್ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿಃ| ಯಶ್ಚಾವ್ಯಕ್ತೋ-ಅಸ್ಫುಟಪ್ರತಿಭಾಸೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣೋಪಲಭ್ಯತೇ, ಸೋಽನುರಸಃ| ಹೀನಾರ್ಥೋಽತ್ರಾನುಶಬ್ದಃ, ಅಲ್ಪೋ ರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚೈತಾವದೇವಾನುರಸಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ-ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ ಹರೀತಕ್ಯಾದೇರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಕಿಞ್ಚಿದನ್ತೇ ವ್ಯಕ್ತೋಽಪ್ಯುಪಲಭ್ಯತೇ ಯಃ ಸೋಽಪ್ಯನುರಸ ಇಷ್ಯತೇ, ಮುನಿಭಿರತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಅನ್ತೇ ಇತ್ಯನೇನೈತದ್ಬೋಧಯತಿ,-ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ನ ತ್ವಾದಾವಾಪಾತಮಾತ್ರೇ ನ ಚ ಮಧ್ಯೇ| ತಯೋರ್ಹಿ ರಸಸ್ಯೈವೋಪಲಮ್ಭಃ| ಅನುಶಬ್ದಸ್ಯಾತ್ರ ಪಶ್ಚಾದರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸ್ಫುಟೋಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಯ ಉಪಲಭ್ಯತೇ ಸೋಽಪ್ಯನುರಸ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಕಥಂ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯನ್ತೇ| ಯತೋ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಶ್ಚ ಗುಣಾಃ| ನ ಚ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಾಧಾರತ್ವಮುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ ಚ ವೈಶೇಷಿಕಾ:-"ನಿರ್ಗುಣಾ ಗುಣಾಃ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ಪರ್ಯನುಯೋಗ ಇದಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತುಲ್ಯನ್ಯಾಯತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಸರ್ವದೋಷಜತ್ವಮಾಹ-ನೈಕದೋಷಾ ಇತಿ| ರೋಗಾ ನೈಕದೋಷಾಃ-ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾಃ ಸರ್ವದೋಷೋದ್ಭವಾಃ| ಕುತಃ? ತತ ಏವ ಹೇತೋಃ,-ರೋಗಾಣಾಮಪಿ ಭೂತಸಙ್ಘಾತಸಮ್ಭವಾತ್| ಭುತಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ತು ತ್ರಿಷು ದೋಷೇಷು ವಿಭಕ್ತತ್ವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೨೦)-"ವಾಯ್ವಾಕಾಶಧಾತುಭ್ಯಾಂ ವಾಯುಃ ಆಗ್ನೇಯಂ ಪಿತ್ತಮ್, ಅಮ್ಭಃಪೃಥಿವೀಭ್ಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|" ಇತಿ| ಭೂತಸಙ್ಘಾತಂ ವಿನಾ ನ ದೋಷಸಙ್ಘಾತಃ, ತಂ ವಿನಾ ನ ರೋಗೋತ್ವಪತ್ತಿರಿತಿ, ಅತಃ ಸರ್ವೇ ರೋಗಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸರ್ವರಸತ್ವೇನ ಸರ್ವದೋಷಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವದೋಷಕೋಪನತ್ವಮ್, ತತೋ ರೋಗಾ ನೈಕದೋಷಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತದಸತ್| ಸಾಮಾನ್ಯವದ್ವೈಪರೀತ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಸತ್ತ್ವಾತ್| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜಕಮಿತಿ ಚೇತ್ ನ, ದೋಷಘ್ನದ್ರವ್ಯಭೇದಾಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ವೈಪರೀತ್ಯಮಪಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರಯೋಜಕಮಿತಿ ಚೇತ್ ನ, ಸರ್ವದೋಷಕೋಪನತ್ವನಿಯಮವ್ಯಾಘಾತಾತ್| ಸರ್ವದೋಷಕೋಪನಾನಾಂ ನಿಯಮ ಇತಿ ಚೇತ್ ನ, ವ್ದ್ಯೇಕದೋಷಕೋಪನದ್ರವ್ಯಾಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ಬಾಹುಲ್ಯೇನೈವ ವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ಚೇತ್ ನ, ದ್ವಿದೋಷಕೋಪನೈಕಶಮನದ್ವಿಶಮನೈಕಕೋಪನದ್ರವ್ಯಾಭಾವಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ಸಿದ್ಧಾನ್ತೇಽಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವಧರ್ಮತ್ವಸ್ವೀಕಾರಾನ್ನ ದೋಷಘ್ನಾದಿವಿಭಾಗ ಇತಿ ಚೇತ್ ನ, ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರಯೋಜಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ.೨೨)-"ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚನ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವಧರ್ಮತ್ವಾದಿವಿಶೇಷೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತನ್ನಿರಾಸಾರ್ಥಂ ಧರ್ಮತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತ ಇತಿ| ತತ್ರ-ದ್ರವ್ಯೇ, ಕಶ್ಚಿದ್ಧರ್ಮಃ ಸದ್ಯೋವ್ಯಕ್ತಃ ಕಶ್ಚಿದವ್ಯಕ್ತಃ ಕಶ್ಚಿದೀಷವ್ದ್ಯಕ್ತಃ ಕಶ್ಚಿದನ್ತೇ ವ್ಯಕ್ತಃ| ತೇಷ್ವಾದ್ಯೋ ರಸಾಖ್ಯಃ, ಇತರೇ ತ್ರಯೋಽನುರಸಾಖ್ಯಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧೇ ದ್ರವ್ಯೇ, ರಸಾಶ್ರಯೇ ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಪರಮಾರ್ಥತ ಆಶ್ರಿತಾಃ, ನ ತು ರಸೇಷು ಮಧುರಾದಿಷು| ಯತ್ತು ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ತತ್ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ| ಸಹ ಚರತೀತಿ ಸಹಚರಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಸಾಹಚರ್ಯಮ್| ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಗುಡಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ಮಧುರೋ ರಸ ಆಶ್ರಿತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಗುರುಗುಣ ಆಶ್ರಿತಃ, ಇತಿ ಮಧುರರಸಗುರುಗುಣಯೋಃ ಸಹಚರಭಾವಃ| ಸಾಹಚರ್ಯೇಣ-ತುಲ್ಯಾಶ್ರಯತ್ವೇನೋಪಚಾರಃ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತೋ, ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ರಸೇಷು-ಮಧುರಾದಿಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ,-ಗುರುರ್ಮಧುರೋ ರಸೋ ಲಘುರಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ಪುನಃ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ರಸೇಷು ಗುರ್ವಾದಯಃ ಸನ್ತಿ| ಅಸ್ತಿ ಚ ಸಾಹಚರ್ಯೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಯಥಾ-ಘೃತಸಹಚರೇಣ ಘೃತಸ್ಥೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧೋ ಘೃತದಗ್ಧ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ರಸಾಶ್ರಯತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಸರ್ವಧರ್ಮತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪರಿಹಾರಮಾಹ-ಗುರ್ವಾದಯ ಇತಿ| ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯ ಏವ, ನ ರಸೇಷು | ಯಸ್ತು ಮಧುರೋ ಗುರುಃ, ಅಮ್ಲೋ ಲಘುರಿತ್ಯಾದಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ, ಸ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ| ಏಕಸ್ಮಿನ್ನಾಶ್ರಯೇ ದ್ವಯೋರವಸ್ಥಾನಂ-ಸಾಹಚರ್ಯಮ್| ಸಾಹಚರ್ಯಮೇವ ಕುತಃ? ಇತ್ಯಾಹ-ರಸಾಶ್ರಯ ಇತಿ| ದ್ರವ್ಯಂ ಹಿ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಿವ ರಸಾನಾಮಪ್ಯಾಶ್ರಯಃ| ಅತ ಏಕಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್ಸಾಹಚರ್ಯಮ್, ತೇನ ಉಪಚಾರಃ-ಅವಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯಾಪ್ಯಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯೀಭಾವಸ್ಯಾರೋಪಃ| ನನು, ಕಿಮೇತತ್ ರಸಾವ್ದ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಮ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಾವಿತಿ| ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾಭಿಲಭ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪಾರ್ಥಿವಾದಿಷು ಪಞ್ಚಸು ದ್ರವ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಮ್| ಉಲ್ಬಣಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಪಾರ್ಥಿವೇ ದ್ರವ್ಯೇಽನ್ಯೇಽಪಿ ಗುಣಾಃ ಸನ್ತಿ, ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಾತ್| ಗುರ್ವಾದಯಸ್ತತ್ರೋತ್ಕಟಾಃ| ಏವಮಾಪ್ಯಾದಿಷು ಸರ್ವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಗೌರವಾದ್ಯಾವಹಂ- ಗುರುತ್ವಾದಿಕೃದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ದ್ರವ್ಯಭೇದಾನ್ ಲಕ್ಷಯರ್ತಿ| ತತ್ರ ಪಾರ್ಥಿವಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ| ಗುರ್ವಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ಗೌರವಾದಿಕರಂ ಚ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಸಙ್ಘಾತಃ-ಕಾಠಿನ್ಯಮ್| ಉಪಚಯಃ-ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಗುಣಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಧರ್ಮವಾಚೀ| ಉಲ್ಬಣಗ್ರಹಣ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವಧರ್ಮತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಪ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ಸ್ನೇಹನಾದಿಕೃತ್ |

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಪ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ದ್ರವಶೀತೇತಿ| ದ್ರವಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ಸ್ನೇಹನಾದಿಕರಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಾಪ್ಯಮ್| ದ್ರವಸಾನ್ದ್ರಯೋಃ ಪರಸ್ಪರವಿಪರೀತಯೋರಪ್ಯಾರ್ದ್ರತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದಾಪ್ಯತ್ವಮ್| ವಿಪ್ಯನ್ದಃ-ಸ್ರೋತಃಸ್ರಾವಃ| ಪ್ರಹ್ಲಾದಃ-ತೃಪ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಗ್ನೇಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ದಾಹಾದಿಕರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಗ್ನೇಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೇತಿ| ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ದಾಹಾದಿಕರಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಾಗ್ನೇಯಮ್| ಭಾ-ಕಾನ್ತಿಃ| ವರ್ಣೋ-ಗೌರಾದಿಃ| ಪ್ರಕಾಶಃ-ಆಲೋಕಃ| ಪಚನಂ-ಪಾಕಃ| ತದಾತ್ಮಕತ್ವಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾಯವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವಾದಿಕರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾಯವ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ವಾಯವ್ಯಮಿತಿ| ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಕರಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ವಾಯವ್ಯಮ್| ವಿಚಾರೋ-ವಿವಿಧಾ ಚೇಷ್ಟಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಭಸಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣೋಲ್ಬಣಂ ಸೌಷಿರ್ಯಾದಿಕರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಾಭಸಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ನಾಭಸಮಿತಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣೋತ್ಕಟಂ ಸೌಷಿರ್ಯಾದಿಕರಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ನಾಭಸಮ್| ಸೌಷಿರ್ಯಂ ಸರನ್ಧ್ರತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಂ-ಅನೇನ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾರಬ್ಧೇನ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗೇನ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ಜಗತಿ-ಭುವನೇಽಸ್ಮಿನ್, ಅನೌಷಧಭೂತಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ,-ಅಪಿ ತು ಸರ್ವಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಯತ್ಸಿಕತಾಪಾಂಸ್ವಾದಿಕಂ ತದೌಷಧಂ,-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಶಾನ್ನಾನಾರ್ಥಯೋಗಯೋಃ,-ಅರ್ಥಶ್ಚ ಯೋಗಶ್ಚ-ಅರ್ಥಯೋಗೌ, ಅರ್ಥಃ-ಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಯೋಗೋ-ಯುಕ್ತಿಃ, ಯಥಾ,-ಅನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯೌಷಧಮಿದಂ ಯೋಜಿತಮಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ವಿಜಯಾಯ ಸ್ಯಾದನಯಾ ಚಾಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯೇತಿ, ನಾನಾವಿಧೌ ಯಾವರ್ಥಯೋಗೌ ತಯೋರ್ವಶಾತ್-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಸರ್ವಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮೌಷಧಮ್, ರೋಗಪ್ರತೀಕಾರಹೇತುತ್ವಾತ್| ಅಥ ಕಿಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಮ್ಭೂತೋತ್ಕಟಂ ಭವತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ರಸ್ಯೌಷಧತ್ವಮಾಹ-ಜಗತೀತಿ| ಏವಂ-ಉಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ತಸ್ಯ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ತತ್ತದ್ಗುಣಯೋಗತ್ವಾತ್ ಜಗತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮನೌಷಧಂ ವಿದ್ಯತೇ-ಸರ್ವಮೇವ ದ್ರವ್ಯಮೌಷಧಮ್| ಕುತಃ? ನಾನಾರ್ಥಯೋಗಯೋರ್ವಶಾತ್,-ಅರ್ಥಃ-ಪ್ರಯೋಜನಮ್, ಯೋಗೋ-ಯೋಜನಾ, ನಾನಾವಿಧಾವರ್ಥಯೋಗೌ-ನಾನಾರ್ಥಯೋಗೌ, ತಯೋಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಯದೇಕಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ ತದೇವಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನುಪಯುಜ್ಯತೇ| ಯದೇಕೇನ ಯೋಗೇನ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ ತದೇವಾನ್ಯೇನೋಪಯುಜ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಅತ್ಯನ್ತಾನುಪಯುಕ್ತೋಽಪಿ ಖರಮೇಷಾದಿವಿಡ್ರಸೋ ಬಿನ್ದುಶಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾದೌ, ಅತ್ಯನ್ತಾಪಥ್ಯೋಽಪಿ ಮಾಪ ಇಣ್ಡುರೀಕೃತಃ ಸನವನೀತೋಽರ್ದಿತಾದೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ-ಊರ್ಧ್ವಗಮಮ್| ಖಪ್ರಕರಣೇ "ಗಮೇರಪ್ಯುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್" ಇತಿ ಖಃ| ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಊರ್ಧ್ವಗಮಂ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನಿಪವನಾಧಿಕಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಮದನಫಲಾದಿ| ಬಾಹುಲ್ಯ (ಪ್ರಾಯೋ) ಗ್ರಹಣಾತ್ ಅಗ್ನಿಸಮೀರಣೋತ್ಕಟಸ್ಯಾಪ್ಯಧೋಗಾಮಿತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ,-ಹರೀತಕ್ಯಾದೇಃ, ಅಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್| ಯಥಾ,-ಸರ್ಪಸ್ಯ ವಿಷಮಯತ್ವೇಽಪಿ ತತ್ಫಣಾಮಣೇರ್ವಿಷಘ್ನತ್ವಮ್| ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಪ್ರಾಯೇಣ, ಭೂಮಿತೋಯೋಲ್ಬಣಂ ದ್ರವ್ಯಮಧೋಗಾಮಿ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ತ್ರಿವೃತಾದಿ| ಯತ್ತು ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಂ ತುಲ್ಯಕಾಲಮೂರ್ಧ್ವಾಧೋದೋಷಹರಣಂ ತದಿಹ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾನ್ನೋಕ್ತಮಪಿ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಭೂತೋತ್ಕಟಂ ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಲಬ್ಧ ಏವಾಯಮರ್ಥಃ| ಸ೦-ಇತಿ-ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ, ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಯದ್ವಕ್ತವ್ಯಂ ತನ್ನಿಷ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ರಸಾ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದುತ್ತರತ್ರ-ಅನನ್ತರೇಽಧ್ಯಾಯೇ, ರಸಾನ್ ಭೇದೈಃ-ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಚ್ಛಿನ್ನೈಃ, ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ತನ್ತ್ರಕೃತ್| ಅಥ ವೀರ್ಯಸ್ಯ ವಿಪಕಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಚ್ಚರ್ಚಾಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಔಷಧದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಭಜತಿ| ದ್ರವ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಗಮಮಿತಿ| ದ್ವಿವಿಧಮೌಷಧಮ್,-ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚ| ಶೋಧನಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್,-ಊರ್ಧ್ವಗಮಮಧೋಗಮಂ ಚ| ತತ್ರಾಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಮೂರ್ಧ್ವಗಮಮ್, ಭೂಮಿತೋಯಗುಣಮಧೋಗಮಮ್| ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದಾಕಾಶೋತ್ಕಟಂ ಶಮನಮ್| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೧/೬)-"ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸಂಶಮನಮ್" ಇತಿ| ಗಮನಂ-ಗಮಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಮೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಮಮ್| ಪ್ರಾಯ ಇತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಭಿಚಾರಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ,-ಚಿತ್ರಕವದಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಾಯಾ ಅಪಿ ದನ್ತ್ಯಾ ವಿರೇಚನತ್ವಮ್, ಮೃದ್ವೀಕಾವದ್ಭೂಮಿತೋಯಗುಣಾಧಿಕಸ್ಯಾಪಿ ಮಧುಕಸ್ಯ ವಮನತ್ವಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೧೭)-"ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಾತ್ಮಕಮುಭಯತೋಭಾಗಮ್| ಶಮನಂ ತು ದೋಷವಿಪರೀತಗುಣಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್| ತತ್ಸಙ್ಗ್ಕರೇ ಚ ಯತೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ| ತತ್ಸಙ್ಕರೇ-ಗುಣಸಙ್ಕರೇ, ಯತೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ-ಯೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಂ ತೈರ್ನಿರ್ಣಯಃ| ತಥಾ, ಅನಿಲಾತ್ಮಕಂ ಗ್ರಹಿ| ಅನಲಾತ್ಮಕಂ ದೀಪನಪಾಚನಮ್| ಉಭಯಾತ್ಮಕಂ ಲೇಖನಮ್| ಭೂಮ್ಯುದಕಾತ್ಮಕಂ ಬೃಂಹಣಮ್|" ಇತಿ| ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಇತಿ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ| ಇತಿಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ| ಆ೦ ರ೦-ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ರಸಸ್ಯಾನಭಿಧಾನೇ ಹೇತುಮಾಹ-ರಸೋ ಭೇದೈರಿತಿ| ಉತ್ತರತ್ರ-ಉತ್ತರಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ, ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ-ವಕ್ಷ್ಯತೇ, ಯತೋಽಸೌ ಬಹುಭಿರ್ಭೇದೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟಃ, ಬಹುಮೇದತ್ವೇನ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ ಪೃಥಗಧ್ಯಾಯಕರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ರವ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಪುನರ್ಗುರ್ವಾದೀನಷ್ಟೌ ಗುಣಾನ್ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಿತಿ ಸಮಾಚಕ್ಷತೇ| ತತ್-ತಸ್ಮಾತ್, ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವೀರ್ಯಮಷ್ಟಧಾ-ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರಂ, ಗುರ್ವಾದಿವಾದಿನಾಂ ಮತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವೀರ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಪರಮತಂ ದರ್ಶಯತಿ-ವೀರ್ಯಂ ಪುನರಿತಿ| ಏಕೇ-ಖಾರಣಾದಿಪ್ರಭೃತಯಃ, ಗುರ್ವಾದೀನ್ ಗುಣಾನ್ ವೀರ್ಯಂ ಚ ವದನ್ತಿ| ಏವಂ ಚ ತದಷ್ಟಧಾ ಸಮ್ಮತಮ್| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಗುರುಲಘೂ ವಿಹಾಯ ವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲೌ ಪಠತಿ (ಸೂ.ಅ. ೪೦/೫)-"ಕೇಚಿದಷ್ಟವಿಧಮಾಹುಃ,-ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿಶದಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಮೃದು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೇತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೇನ-ಸ್ವಭಾವೇನ, ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ-ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ತದ್ವೀರ್ಯಮ್| ತದೇವಂ ಯಾವತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಣಜಾತಂ ದ್ರವ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೀರ್ಯಮೇವ| ಸರ್ವಂ ಕರೋತೀತ್ಯತ ಏವಾಹ-ನಾವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯನ್ನ ವೀರ್ಯಂ ತನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋತಿ-ನ ಕಾಞ್ಚಿದಪ್ಯರ್ಥಕ್ರಿಯಾಂ ನಿಷ್ಪಾದಯತಿ, ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿಪರಿಷ್ವಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮ್| ಅತ ಏವಾಹ-ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾ ಕ್ರಿಯಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ-ವೀರ್ಯೇಣ ಜನಿತಾ| ತತೋ ಯನ್ನ ವೀರ್ಯಂ ತನ್ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕುರುತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚರಕಮತಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಚರಕಸ್ತ್ವಾಹೇತಿ| ಯೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್-ವೀರ್ಯಮ್, ದ್ರವ್ಯಕರ್ತೃಕೇ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕರಣಭೂತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕತಿವಿಧಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಾಹ-ಯಾ ಕ್ರಿಯೇತಿ| ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಯೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ತಸ್ಯಾಂ ತದ್ವೀರ್ಯಮ್, ಯಾವತ್ಯಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತಾವನ್ತ್ಯೇವ ವೀರ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ? ಇತ್ಯಾಹ-ನಾವೀರ್ಯಮಿತಿ| ಅವೀರ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕುರುತೇ-ವೀರ್ಯಂ ವಿನಾ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸರ್ವಾ ವೀರ್ಯಕೃತಾ ಹಿ ಸಾ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಸಾ-ಕ್ರಿಯಾ ಸರ್ವೋಽಪಿ ವೀರ್ಯಕೃತಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತೋ ವೀರ್ಯಸ್ಯೈವ ಕರಣಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವಾಷ್ಟಾಸು ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ ಅನ್ವರ್ಥೇತಿ-ಅನುಗತಾರ್ಥೇತಿ, ಭಣ್ಯತೇ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ನ ತು ರಸವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೇಷು [ಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರಾದಿಷು ವಾ]| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ಗುರ್ವಾದಿಷು ? ಸಮಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಗ್ರಾಶ್ಚ ತೇ ಗುಣಾಶ್ಚ, ತೇಷು ಸಾರಾಃ-ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥಿತಯೋ ಗುರ್ವಾದಯ ಏವ| ತಥಾ ಚ, ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗೇನಾಪಿ ನ ಮಧುರಾದಿರಸವತ್ ಸ್ವಭಾವಮೇತೇ ಜಹತಿ| ಸರ್ತೇಃ ಸುಸ್ಥಿರ ಇತಿ ಘಞಿ ಸಾರಶಬ್ದಃ| ತಥಾ, ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮನ್ದಸಾನ್ದ್ರಾದಿಭ್ಯೋ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ವಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿನಃ| ಶಕ್ತೇಃ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಸ್ಯ, ಉತ್ಕರ್ಷಃ-ಆಧಿಕ್ಯಮ್, ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ತೋ-ವಿವರ್ತಃ,-ವಿಶೇಷೇಣ ಭವನಮ್, ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಸ್ಯ ವಿವರ್ತಃ, ಸ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಕಿಞ್ಚ, ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾಯ-ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಮ್, ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್-ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ಗುರ್ವಾದಯಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ, (ಶ್ಲೋ. ೪)-"ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ನ ಮಧುರಾದಯೋ ಗುಣಾ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವ್ಯವಹಾರಮುಖ್ಯತ್ವಂ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ| ತಥಾ, ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಾತ್-ಬಹುಗ್ರಹಣಾದಗ್ರಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ, ಬಹವೋ ದ್ರವ್ಯರಸಾದಯೋ ಗುರ್ವಾದಿಭಿರ್ಗೃಹೀತಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇಷು ರಸಾದಿಭ್ಯೋ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಗ್ರೇ ಗ್ರಹಣಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ,-ವಾತಾದಿದೋಷಗುಣನಿರೂಪಣಾಯಾಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವ ಪೂರ್ವಂ ಗ್ರಹಣಮ್, ನ ರಸಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಚ, "ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ" ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯೋಽಪಠದ್ವಾಯ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೧೧)| ಏವಂ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವಾಗ್ರಗ್ರಹಣಾತ್ ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಽನ್ವರ್ಥಾ-ಅನುಗತಾರ್ಥೇತಿ ಭಣ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನನು, ಏವಂ ರಸಾದೀನಾಮಪಿ ವೀರ್ಯತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹ-ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವಿತಿ| ತೇನ-ಚರಕೇಣ, ಗುರ್ವಾದಿಷ್ವೇವ ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ ವರ್ಣ್ಯತೇ| ಕುತಃ? ಅಮ್ವರ್ಥೇತಿ ಕೃತ್ವಾ| ಇತಿಶಬ್ದೋ ಹೇತೌ| ಯತಸ್ತೇಷು ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾಽನ್ವರ್ಥಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ವರ್ಥತ್ವಮೇವ ದರ್ಶಯತಿ-ಸಮಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕರಣಂ ಹಿ ವೀರ್ಯಮ್| ಕರಣಂ ಚ ಸಾಧಕತಮಮ್| ಸಾಧಕತಮತ್ವಂ ಚ ಗುರ್ವಾದೀನಾಮೇವ| ಕುತಃ? ಸಮಗ್ರಗುಣಸಾರತ್ವಾತ್| ಸಮಗ್ರೇಷು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿರ (ಸಾರ)ತ್ವಾತ್-ಚಿರಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್, ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತನಾತ್-ಉತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್, ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್-ಲೋಕೇ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಚ ಮುಖ್ಯತ್ವೇನ ವ್ಯವಹ್ನಿಯಮಾಣತ್ವಾತ್, ಬಹ್ನಗ್ರಗ್ರಹಣಾತ್-ಬಹುಗುಣಗಣನಾಯಾಂ ಪ್ರಥಮಗ್ರಹಣಾತ್| ವಿಪಾಕೇಽಪಿ ಸ್ಥಿರತ್ವಸ್ಯ, ಪ್ರಭಾವೇಽಪಿ ಶಕ್ಯುತ್ಕರ್ಷಸ್ಯ, ಮೃದುಕಠಿನಾದಾವಪಿ ವ್ಯವಹಾರಮುಖ್ಯತ್ವಸ್ಯ, ರಸೇಷ್ವಪಿ ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಸ್ಯ ದರ್ಶನಾತ್ ಚತುರ್ಣಾಮುಪಾದಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಕದಮ್ಬಕಾತ್, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್-ವೈಪರಿತ್ಯೇನ ಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್, ನ ರಸಾದಯೋ ವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ,-ರಸಸ್ಯ ಸಾರತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ಜಾಠರಾನಲಸಂಯೋಗವಶೇನ ರಸಾನ್ತರೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ತು ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶೇನಾಪಿ ನಾನ್ಯಥಾಭಾವಃ| ತಥಾ ಚ ನ ರಸಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿವರ್ತಿತ್ವಮ್,-ಯತೋ ರಸಸ್ಯ ಗುರ್ವಾದ್ಯಾಹಿತಶಕ್ತೇರೇವ ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ವ್ಯವಹಾರಾಯ ಯಥಾ ಗುರ್ವಾದೇರ್ಮುಖ್ಯತ್ವಂ ಯಥಾ ಚ ಬಹ್ವಗ್ರಗ್ರಹಣಂ ತಥಾ ಪ್ರಾಗ್ದರ್ಶಿತಮ್| ಪ್ರಭಾವಃ-ಸರ್ವಾತಿಶಾಯಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಃ, ತಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಸಾಮಾನ್ಯೇ ಸತ್ಯಪಿ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋರ್ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಏವಂ ವಿಪಾಕಕರ್ಮಣೋರಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ರಸಾದ್ಯೇಷು ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ-ವಿದ್ಯಮಾನಾಽಪಿ, ಅಸದ್ರೂಪೇವ ಸಾ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ-ನೋರರೀಕ್ರಿಯತೇ| ಆದೌ ಭವಃ-ಆದ್ಯಃ| ದಿಗಾದಿತ್ವಾದ್ಯತ್| ರಸ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ-ಪ್ರಭಾವಾದೀನಾಂ, ತ ಏವಂ ತೇಷು| ವೀರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯತ ಏವಂ ಸಾ-ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ, ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ ರಸಾದಿಷು ವೈಪರೀತ್ಯಾನ್ನ ವಿವಕ್ಷ್ಯತೇ, ಅತೋ ಗುರ್ವಾದಯ ಏವ ವೀರ್ಯಮ್, ನ ರಸಾದಯಃ |

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಏತಚ್ಚ ರಸಾದಿಷು ನಾಸ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ-ಅತಶ್ಚೇತಿ| ಸಾ-ವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾ, ರಸಾದಿಷು ಸಮ್ಭವತ್ಯಪಿ-ವಿದ್ಯಮಾನಾಪಿ, ನ ವಿವಿಕ್ಷ್ಯತೇ, ಅನುದರಾ ಕನ್ಯೇತಿವತ್| ಕ್ರಿಯಾನಿರ್ವರ್ತನಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಸತ್ಯಪಿ ವೀರ್ಯತ್ವೇ ರಸಾದಯೋ ವೀರ್ಯತ್ವೇನ ನ ವ್ಯವಹ್ನಿಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ? ಅತೋ-ಹೇತುಚತುಷ್ಟಯಾತ್, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್| ಸಿದ್ಧಮರ್ಥಮಪನುದತಿ-ವೀರ್ಯಮಿತಿ| ಹಿ-ಸ್ಫುಟಮ್, ಅತಃ-ಕಾರಣಾತ್, ಗುರ್ವಾದಯ ಏವ ವೀರ್ಯಮ್| ಗುರ್ವಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಯೋಗರೂಢಾ ವೀರ್ಯಸಂಜ್ಞೇತಿ ಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ಯ ಆಚಾರ್ಯಾ ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಮಿತಿ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ದ್ವಿಧೈವ ವೀರ್ಯಮ್, ನಾಷ್ಟಧೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೂರ್ವಮತಾಪರಿತೋಷಾನ್ಮತಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಮಿತಿ _ ಅನ್ಯೇ-ಸುಶ್ರುತಾದಯಃ, ಉಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ಚೇತಿ ದ್ವಿವಿಧಮೇವ ವೀರ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ-ವದನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಿ ಚೇತಿ ನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋ ಯುಕ್ತಿಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತೇಽಪಿ ಸಯುಕ್ತಿಕಮೇವಾಹುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಮೇವ ಯುಕ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-ನಾನಾತ್ಮಕಮಪೀತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾಸ್ವಭಾವಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ-ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾದ್ಯಂ ಚೇತನಾಚೇತನಮ್, ಅಗ್ನೀಷೋಮೌ ಮಹಾಬಲೌ-ಉತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತೀ, ನ ಜಾತು ಕದಾಚಿದತಿಕ್ರಾಮತಿ-ನೋಲ್ಲಙ್ಘ್ಯ ವರ್ತತೇ| ಅವಶ್ಯಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗ್ನೇಯಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸೌಮ್ಯಮ್, ಅತಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬|೮೪)- "ನ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಪಯಸಾ ಸಹಾಭ್ಯವಹ್ರಿಯಾತ್| ಉಭಯಂ ಹ್ಯೇತನ್ಮಧುರಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಂ ಶೀತೋಷ್ಣತ್ವಾತ್ ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯಮ್, ವಿರುದ್ಧವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೋಣಿತಪ್ರದೂಷಣಾಯ|" ಇತಿ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಕ್ತಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಮ್, ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ಜಗತ್-ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಕರ್ತೃ ಯಥಾ ವ್ಯಕ್ತಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತಥಾ ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಕ್ತಂ-ಸ್ಥೂಲಮ್, ದೃಶ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಙ್ಖ್ಯಾನಾಂ ತು ಮಹದಾದಿ-ವ್ಯಕ್ತಮ್, ಅವ್ಯಕ್ತಂ-ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಮತಸ್ಯೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ-ಅಪಿ ಚೇತಿ, ನಾನಾತ್ಮಕಮಿತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಮತಮಾತ್ರಮಿದಮ್, ಯುಕ್ತಂ ಚೇದಂ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾನ್ಮತಾತ್, ಇತ್ಯಪಿ ಚೇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ-ಪೃಥಿವ್ಯಾದ್ಯನೇಕಕಾರಣಮಪಿ, ದ್ರವ್ಯಮಗ್ನೀಷೋಮೌ ಜಾತುಚಿತ್-ಕದಾಚಿದಪಿ, ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ-ತರ್ಯೋರ್ವಶೇ ವರ್ತತೇ, ಕಿಞ್ಚಿದಾಗ್ನೇಯತ್ವಾದುಷ್ಣಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸೌಮ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೀತಮಿತಿ ದ್ವಿಧೈವ ಗತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ? ಯತಸ್ತೌ ಮಹಾಬಲೌ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾನ್ ಗುಣಾನ್ ಗುರ್ವಾದಯೋಽಭಿಭವನ್ತಿ| ಗುರ್ವಾದೀನಪ್ಯುಷ್ಣಶೀತೌ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ಯಥಾ ವಿಶ್ವಂ ಕರ್ತೃ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಾಖ್ಯಭೇದದ್ವಯಂ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋರುಷ್ಣಶೀತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಂ, ಭ್ರಮಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಆಶುಪಾಕಿತಾಂ-ಶೀಘ್ರಪಾಕಿತ್ವಮ್| ಶಿಶಿರಂ ಪುನಃ-ಶೀತವೀರ್ಯಂ ತು, ಹ್ಲಾದನಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣಂ ಲಕ್ಷ್ಯತಿ-ತತ್ರೇತಿ| ಯದ್ಭ್ರಮಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ ತದುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ಆಶುಪಾಕಿತಾ-ಶೀಘ್ರಪಾಕಃ| ಶೀತಂ ಲಕ್ಷ್ಯತಿ-ಶಿಶಿರಮಿತಿ, ಹ್ಲಾದನಮಿತಿ| ಯತ್ ಹ್ಲಾದನಾದೀನ್ ಕರೋತಿ ತಚ್ಛೀತವೀರ್ಯಮ್| ಹ್ಲಾದನಂ-ನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ| ಜೀವನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪನಯನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಮ್| ಸ್ತಮ್ಭಃ-ಸ್ವೇದಾಪನಯನಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋಃ ಪ್ರಸಾದಂ-ನಿರ್ಮಲತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜಾಠರೇಣ-ಔದರ್ಯೇಣ, ಅಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾತ್-ಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್, ಯತ್ ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ-ಜರಣನಿಷ್ಠಾಕಾಲೇ, ರಸಾನ್ತರಂ-ರಸವಿಶೇಷಃ, ಉದೇತಿ-ಉಪದ್ಯತೇ, ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತೋ-ಮುನಿಭಿಃ ಕಥಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವಿಪಾಕಃ| ತತ್ರ ವಿಪಾಕಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಜಾಠರೇಣೇತಿ| ರಸಾನಾಂ-ರಸವತಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ, ಜಾಠರಾಗ್ನಿನಾ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಯದ್ರಸಾನ್ತರಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ ವಿಪಾಕಃ| "ಆದೌ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಂ ಮಧುರೀಭೂತಮೀರಯೇತ್|" (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩೧೫೭) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಾನಾಂ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಪಾಕಾನಾಂ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಹ-ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ,-ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ| ತೇ ತು ಪರಿಣಾಮಾತ್ಪ್ರಾಗೇವ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಇತಿ ತೇಷಾಂ ರಸತ್ವಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವಾದುಃ-ಮಧುರೋ ಗುಡಾದಿಃ, ಪಟುಃ-ಲವಣಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಃ, ಮಧುರಂ [ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ] ಕೃತ್ವಾ ಪಚ್ಯತೇ ರಸ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಧುರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣತ್ವಾನ್ನಪುಂಸಕಲಿಙ್ಗಮ್| ಸ್ವಾದುಃಸ್ವಾದುವಿಪಾಕೋ, ಲವಣೋಽಪಿ ಸ್ವಾದುವಿಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲೋ ರಸೋ-ದಧಿಕಾಞ್ಚಿಕಾದಿಃ, ಅಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ-ಅಮ್ಲವಿಪಾಕೋ ಭವತಿ| ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕೋ ಭವತಿ| ಪ್ರಾಯಶೋಗ್ರಹಣಂ ಪೂರ್ವತ್ರಾಪಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತೇನ ವ್ರೀಹಿಸ್ಥೋ ಮಧುರೋ ರಸೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತ ಇತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೦)- "ಸ್ವಾದುರಮ್ಲವಿಪಾಕೋಽನ್ಯೋ ವ್ರೀಹಿಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಹರೀತಕ್ಯಾ ಭೂಯಸ್ತ್ವೇನ ಯಃ ಕಷಾಯೋ ರಸಃ, ಸ ಮಧುರಮೇವ ಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಕಟುಕೋ ರಸಃ ಶುಣ್ಠ್ಯಾರ್ದ್ರಕಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸ್ಥೋ ಮಧುರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೫೩)- "ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ಪಾಕೇ" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೬೩)- ನಾಗರಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹೃದ್ಯಂ ವಿಬನ್ಧನುತ್| ರುಚ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ " ಇತಿ, "ತದ್ವದಾರ್ದಕಮ್" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೧೬೧)- "ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಸ್ವಾದುಶೀತಾರ್ದ್ರಾ" ಇತ್ಯಾರಮ್ಭ ಯಾವತ್ "ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ,-ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋರೇವ ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮಾಪದ್ಯತ ಇತಿ| ತದೇತದಸತ್| ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವೇನೈತಯೋಃ ಪಿತ್ತಹರ್ತೃತ್ವಾತ್| ವೀರ್ಯಂ ಹಿ ರಸವಿಪಾಕೌ ವಿಜಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೨೫)- "ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಮ್" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಪಾಕತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ಸ್ವಾದುರಿತಿ| ಸ್ವಾದುಃ ಪಟುಶ್ಚ-ಮಧುರೋ ಲವಣಶ್ಚ, ಮಧುರಂ ಪಚ್ಯತೇ,-ಪಕ್ವೋ ಮಧುರತ್ವಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧುರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಪಚ್ಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಕರ್ತರ್ಯಾತ್ಮನೇಪದಮ್| ಏವಮಮ್ಲೋ ರಸೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ| ತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಕಟುಕೋ ವಿಪಾಕಃ| ಮಧುರರಸಸ್ಯಾಪಿ ವ್ರೀಹೇರ್ವಿಪಾಕೇಽಮ್ಲತ್ವಾತ್, ಲವಣಸ್ಯಾಪಿ ಸೌವರ್ಚಲಸ್ಯ ಕಟುವಿಪಾಕತ್ವಾತ್, ಅಮ್ಲತಿಕ್ತೋಷಣಾನಾಮಪಿ ದಾಡಿಮಪಟೋಲಪಿಪ್ಪಲೀನಾಂ ಮಧುರತ್ವಾತ್, ಕಷಾಯಸ್ಯಾಪಿ ಕುಲತ್ಥಸ್ಯಾಮ್ಲವಿಪಾಕತ್ವಾತ್, ಪ್ರಾಯಶ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಮತಾನ್ತರಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಚ| ತತ್ರ ದ್ವೌ ವಿಪಾಕಾವಿತಿ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೦೧೧೧)- "ದ್ರವ್ಯೇಷು ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷ್ವಮ್ಬುಪೃಥಿವೀಗುಣಾಃ| ನಿವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕೋ ಮಧುರ ಇಷ್ಯತೇ|| ತೇಜೋಽನಿಲಾಕಾಶಗುಣಾಃ ಪಚ್ಯಮಾನೇಷು ಯೇಷು ತು| ನಿವರ್ತನ್ತೇಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ರ ಪಾಕಃ ಕಟುಕ ಇಷ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಪರಾಶರಸ್ತು ತಿಕ್ತಕಷಾಯಯೋರ್ಮಧುರವಿಪಾಕಮಾಹ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ. ೧೭)-"ಪಾಕಾಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾನಾಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ಕಟುಃ ಕಟುಕಮ್| ಚತ್ವಾರೋಽನ್ಯೇ ಮಧುರಂ, ಸಂಸೃಷ್ಟರಸಾಸ್ತು ಸಂಸೃಷ್ಟಮ್|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುಕೋ ಯೇಷಾಂ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಪಕ್ಷಃ| ತೇಷಾಂ ಪಿತ್ತವಿಘಾತೇ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ಕಥಂ ಭವತಃ||' ಇತಿ| ಷೋಢಾ ಪಾಕಸ್ತು ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ನಿರಸ್ತಃ (ಸೂ.ಅ. ೧೭)- "ಯಥಾರಸಂ ಜಗುಃ ಪಾಕಾನ್ ಷಟ್ ಕೇಚಿತ್ತದಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್| ಯತ್ಸ್ವಾದುರ್ವ್ರೀಹಿರಮ್ಲತ್ವಂ ನ ಚಾಮ್ಲಮಪಿ ದಾಡಿಮಮ್|| ಯಾತಿ ತೈಲಂ ಚ ಕಟುತಾಂ ಕಟುಕಾಽಪಿ ನ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಯಥಾರಸತ್ವೇ ಪಾಕಾನಾಂ ನ ಸ್ಯಾದೇವಂ ವಿಪರ್ಯಯಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸೈಃ-ಜಿಹ್ವಾವೈಷಯಿಕೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕೈಃ, ವಿಪಾಕಕಾಲೋಪಲಭ್ಯೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಲಕ್ಷಣೋ ಯೋ ರಸೋ ಭವತಿ-ಅಸೌ, ತುಲ್ಯಫಲಃ,-ತುಲ್ಯಂ-ಸದೃಶಂ, ಫಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತುಲ್ಯಫಲಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯ ಮಧುರರಸಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾತ್ ಯತ್ ರಸಾನ್ತರಂ ಫಲತಯಾ ನಿಷ್ಪನ್ನಂ ತತ್ ರಸೈಃ ಸದೃಶಫಲಮ್| ಫಲಗ್ರಹಣೇನೈತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಫಲೋಪಮಮೇವ ವೃಷ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಸದೃಶಮ್, ನ ತು ಕುಸುಮೋಪಮಂ ದೇಹಾಹ್ಲಾದನಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ| ಏವಮಮ್ಲಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ-ತೇಷು ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ದ್ರವ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛುಭಾಶುಭಂ-ಸದಸತ್ಕರ್ಮ, ರಸೇನ ಕುರುತೇ| ಯಥಾ,-ಮಧು ಮಧುರಕಷಾಯರಸತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಪಾಕೇನ| ಯಥಾ,-ತದೇವ ಮಧು ಕಟುವಿಪಾಕತಯಾ ಕಫಂ ಹನ್ತಿ| ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ದ್ರವ್ಯಂ ಗುಣಾನ್ತರೇಣ,-ಅನ್ಯೋನ್ಯಗುಣವಿಕೃತತ್ವಾತ್ ರಸವಿಪಾಕತೋ ಯಃ ಸ ಗುಣಾನ್ತರೋ ಗುರ್ವಾದಿಃ, ತೇನ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಫಂ ಶಮಯತಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್| ಕಿಞ್ಚಿನ ವೀರ್ಯೇಣ| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೧೭)- "ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ನ ತು ಪಿತ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್|" ಕಿಞ್ಚಿನ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಶುಭಾಶುಭಂ ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲೋಷ್ಣಾ ಸುರಾ ಕ್ಷೀರಂ ವರ್ಧಯತಿ| ನನು, ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ವಿರೋಧಃ, ತತ್ರೈಷಾಂ ಕಾರ್ಯನಿಷ್ಪತ್ತೌ ಸಮಶಕ್ತಿತ್ವಂ ನ ವಾ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕಾನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪಾಕಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ರಸೈರಿತಿ| ಅಸೌ-ತ್ರಿವಿಧೋ ವಿಪಾಕಃ, ಯಥಾಸ್ವಂ ರಸೈಃ-ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕೈಃ, ತುಲ್ಯಫಲಃ-ತುಲ್ಯಕಾರ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಮಧುರಸ್ಯ ರಸಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಮಧುರಃ ಪಾಕೋ ಲಕ್ಷಣೀಯಃ| ಏವಮಮ್ಲಸ್ಯಾಮ್ಲಃ ಕಟುಕಸ್ಯ ಕಟುಕಃ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಯೋಜಕತ್ವಮಾಹ-ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ-ರಸಾವ್ದ್ಯತಿರಿಕ್ತೇನ ಗುರ್ವಾದಿನಾ ಗುಣೇನ| ಏತದೇವ ರಸಾದೀನಾಮಪಿ ಗುಣತ್ವಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ| ತೇನ "ಪಲಾಣ್ಡುಸ್ತದ್ಗುಣೈರ್ನ್ಯೂನಃ" (ಹೃ. ಸೂ.ಅ. ೬/೧೧೨) ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗಾ ಉಪಪನ್ನಾಃ| ಪ್ರಭಾವೇಣ-ಆತ್ಮನೈವ| ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮಾ-ಪ್ರಭಾವಃ| ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೦/೧೪)-"ತದ್ದ್ರವ್ಯಮಾತ್ಮನಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವೀರ್ಯೇಣ ಸೇವಿತಮ್| ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಂ ದೋಷಂ ಹನ್ತಿ ಕರೋತಿ ಚ||" ಇತಿ| ಶುಭಂ-ದೋಷಶಮನಂ ಕರ್ಮ, ಅಶುಭಂ-ದೋಷಕೋಪನಮ್| ಕಿಞ್ಚಿದ್ಪರಂ ಕಿಞ್ಚನೇತಿ ತ್ರಯಂ ಕರ್ತೃಕರ್ಮವಿಶೇಷಣಮ್| ಯದಾ ಬಹೂನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಏಕಮೇವ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ ತದಾ-ಕರ್ತೃವಿಶೇಷಣಮ್, ಯದೈಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಬಹೂನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ತದಾ-ಕರ್ಮವಿಶೇಷಣಮ್| ಏತಚ್ಚೋದಾಹೃತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೧೭)-"ತತ್ರ ಯನ್ಮಧುರಂ ರಸವಿಪಾಕಯೋಃ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ, ಯಚ್ಚಾಮ್ಲಂ ತಯೋರುಷ್ನವೀರ್ಯಂ ಚ, ಯದ್ವಾ ಕಟುಕಂ, ತೇಷಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯೋ ಗುಣಾನ್ ದೋಷಕೋಪನಶಮನತ್ವಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್| ತದ್ಯಥಾ-ಕ್ಷೀರಮದಿರಾಮರಿಚಾದೀನಾಮ್| ರಸಾದಿಸಙ್ಕರೇಣ ತ್ವನ್ಯಥಾತ್ವಮ್| ಯಥಾ-ಮಧು ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಶಮಯತಿ ಕಟುವಿಪಾಕಿತಯಾ, ಸಕಷಾಯತ್ವಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ವಾತಂ ಜನಯತಿ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ| ತಥಾ, ಯವೋಽಪಿ| ಆನೂಪೌದಕಪಿಶಿತಂ ಶೀತಮಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವತ್| ತಥಾ ತೈಲಂ ಕಟುವಿಪಾಕಿತಯಾ ಚ ವಿಪಾಕತ ಏವ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಕಫಂ ಜಯತಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಕಪಿತ್ಥಂ ತು ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್ಕಫಮ್, ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಮಲಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಾದುಪಾಕಿತಯಾ ಚ, ಕಫಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಲಾಘವಾಚ್ಚ, ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘಾವೈಸ್ತು ನ ವಾತಮ್| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ಪಿತ್ತಂ ಜಯತಿ, ಲಾಘವಾತ್ ಕಫಮ್| ಕಟುಕಾಽಪಿ ಶುಣ್ಠೀ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ಪಿಪ್ಪಲೀ ಚ, ಲಶುನೋಽಪಿ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವೈಃ, ಪಲಾಣ್ಡುಶ್ಚ| ಸ ತು ಸ್ನೇಹಗೌರವಾಭ್ಯಾಂ ಜನಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮ್, ವೃದ್ಧಂ ಚ ಮೂಲಕಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಯಾ| ತಿಕ್ತಾ ಪಿತ್ತಂ ಜಯತಿ| ತಿಕ್ತಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಘ್ರೀವಿಶಲ್ಯಾರ್ಕವಾರುಣ್ಯ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಜನಯನ್ತಿ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಂ ಮಹತ್ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ವಾತಂ ಜಯತಿ, ನ ತು ಪಿತ್ತಮ್, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಕಷಾಯಾಃ ಕುಲತ್ಥಾಶ್ಚಾಮ್ಲಪಾಕತಯಾ ಚ| ಇತ್ಯೇತನ್ನಿದರ್ಶನಮಾತ್ರಮುಕ್ತಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಾದೀನಾಂ-ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ, ಯತ್-ರಸಾದಿವಸ್ತು,-ರಸೋ ವಾ ವೀರ್ಯಂ ವಾ ವಿಪಾಕೋ ವಾ ಪ್ರಭಾವೋ ವಾ, ಬಲವತ್ತ್ವೇನ-ಬಲಿಷ್ಠತಯಾ, ದ್ರವ್ಯೇ ವರ್ತತೇ-ಅವತಿಷ್ಠತೇ, ತತ್-ವಸ್ತುಜಾತಮ್, ಇತರಾನ್-ಅಬಲಿಷ್ಠಾನ್, ಅಭಿಭೂಯ-ವಿಫಲೀಕೃತ್ಯ, ಕಾರಣತ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ,-ಕರ್ಮಕರಣೇ ಕಾರಣತಾಮಾಸಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಇದಮಾಹ-ವಿರುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗೇ-ಸಂಹತೀಭಾವೇ ಸತಿ, ಯದಲ್ಪಂ ವಸ್ತು ತತ್ ಭೂಯಸಾ-ಬಲವತಾ, ಜೀಯತೇ-ಅಭಿಭೂಯತೇ| ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಚಾತ್ರ ರಸಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನ ಪಾರಿಭಾಶಿಕಾ ಗುರ್ವಾದಯೋಽಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್| ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಮವೇತದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ನ ವಿರುದ್ಧಗುಣಸಂಯೋಗ ಇತಿ| ನ ಹಿ ಗುಣಾನಾಂ ಸಂಯೋಗೋ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ವಿ. ಅ. ೧|೨೮)- "ಸಂಯೋಗಸ್ತು ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ವಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಂಹತೀಭಾವಃ|" ಇತಿ| ವಿರೋಧಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ಸ್ವರೂಪತಃ ಕಾರ್ಯತಶ್ಚ| ಸ್ವರೂಪವಿರೋಧೋ ಯಥಾ,-ಗುರುಲಘ್ವೋಃ ಶೀತೋಷ್ಣಯೋಶ್ಚ| ಕಾರ್ಯತೋ ಯಥಾ,-ವಾಯೌ ಜೇತವ್ಯೇ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೋಪಯೋಗಃ| ಅತ್ರ ಹಿ ಯೋ ಗುಣಾನಾಂ ವಿರೋಧಃ, ಸ ಕಾರ್ಯೇಣ| ತತ್ರ ಯದಲ್ಪಂ ವಸ್ತುಜಾತಂ ತತ್ ಭೂಯಸಾ ವಸ್ತುಜಾತೇನಾಭಿಭೂಯತೇ| ತತ್ರ ಯಥಾ,-ಕ್ಷೀರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮಪಿ ಮಧುರರಸಹೇತುಕಸ್ನೇಹಗೌರವಾದಿಭಿಃ ಸಹಾಯಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ವಾತಶಮನಾಖ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ಪುನಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ವಾತಪ್ರಕೋಪಾಖ್ಯಮ್| ಯತ್ರ ತು ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾಸಮ್ಭವಃ ಪರಸ್ಪರಂ ಸಾಮ್ಯಮ್, ತತ್ರ ಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಣತ್ವಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸತ್ಸ್ವಪಿ ಸರ್ವೇಷ್ವೇಕಸ್ಯೈವ ಪ್ರಯೋಜಕತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ ಯದ್ಯದಿತಿ| ಬಲವತ್ತ್ವೇನ-ಬಲಾಧಿಕ್ಯೇನ| ಬಲಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಕೃತ್ರಿಮಮಕೃತ್ರಿಮಂ ಚ| ಮಾತ್ರಾಧಿಕ್ಯೇನ ಸಹಾಯಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಚ ಕೃತಂಕೃತ್ರಿಮಮ್, ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ-ಅಕೃತ್ರಿಮಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಂ-ಮಧುರಾದಿಷಡ್ವಿಧಮ್, ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ತಾ ಅಪೋಹತಿ-ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ಕುಣ್ಠಯತಿ| ಯಥಾ,-ಮಧುರೋ ಮಧುನಿ ರಸಃ ಕಟುನಾ ವಿಪಾಕೇನಾಭಿಭೂಯತೇ, ಅತ ಏವ ಪವನಶಮನಾಖ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಮಧುರರಸಹೇತುಕಂ ನ ಕರೋತಿ, ಅಪಿ ತು ವಾತಪ್ರಕೋಪನಾಖ್ಯಂ ಕಟುವಿಪಾಕಹೇತುಕಮೇವ ಕರೋತಿ| ತೌ-ರಸವಿಪಾಕೌ, ವೀರ್ಯಂ ಕರ್ತೃಭೂತಮಪೋಹತಿ| ಯಥಾ,-ಮಹಿಷಾಮಿಷೇ ಸ್ಥಿತೌ ಮಧುರರಸವಿಪಾಕಾವುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಖ್ಯಂ ಕರ್ತೃ ಅಭಿಭವತಿ, ಅತ ಏವ ತನ್ಮಾಂಸಂ ಪಿತ್ತಾದಿದೂಷಣಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಸ್ವಾದುರಸವಿಪಾಕಿತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಶಮಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಭಾವಸ್ತು ತ್ರೀಣ್ಯಪಿ ರಸಾದೀನಿ ವಿಜಯತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲರಸವಿಪಾಕೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಸುರಾ ಕ್ಷೀರಂ ಜನಯತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ ಇತಿ-ಈದೃಶಮ್, ರಸಾದೀನಾಂ ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಬಲಂ,-ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಶಕ್ತಿಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ರಸಂ ಸಮಬಲಮಪಿ ವಿಪಾಕೋಽಪೋಹತಿ, ರಸವಿಪಾಕೌ ಚ ಸಮಬಲಾವಪಿ ವೀರ್ಯಂ ಸ್ವಭಾವಾದಪೋಹತಿ, ಏತಾನಿ ಚ ಸಮಬಲಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಭಾವೋಽಪೋಹತೀತಿ| ನನು, ದ್ರವ್ಯರಸವಿಪಾಕವೀರ್ಯಾಣಿ ಕರ್ಮಾನುಮಾನೇನ ಯಥಾಸ್ವರೂಪಾಣ್ಯೇವಾವಗಚ್ಛಾಮಃ| ಪ್ರಭಾವಸ್ಯ ತು ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕೀದೃಶಂ ಕರ್ಮ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಬಲಮಾಹ-ರಸಮಿತಿ| ತೌರಸವಿಪಾಕೌ| ತಾನಿ-ರಸವಿಪಾಕವೀರ್ಯಾಣಿ| ಅಪೋಹತಿ-ಜಯತಿ| ಬಲಸಾಮ್ಯೇ-ಕೃತ್ರಿಮಬಲತುಲ್ಯತ್ವೇ, ಯತ್ರ ರಸವಿಪಾಕಯೋಸ್ತುಲ್ಯಮಾತ್ರತ್ವಂ ತುಲ್ಯಸಹಾಯತ್ವಂ ಚ ತತ್ರ ರಸಾದ್ವಿಪಾಕೋ ಬಲೀ, ಮಾತ್ರಾಸಹಾಯವೈಷಮ್ಯೇ ತು ಯೋ ಮಾತ್ರಾಧಿಕಃ ಸಹಾಯಾಧಿಕೋ ವಾ ಸ ಬಲೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ವೀರ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೧೭)- ವಿರುದ್ಧಾ ಅಪಿ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಂ ರಸಾದ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೇ| ನಾವಶ್ಯಂ ಸ್ಯುರ್ವಿಘಾತಾಯ ಗುಣದೋಷಾ ಮಿಥೋ ಯಥಾ|| ರಸವೀರ್ಯಪ್ರಭೃತಯೋ ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷತಃ| ಏಕರೂಪಾ ವಿರೂಪಾ ವಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಮಧಿಶೇರತೇ| ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಸ್ನೇಹಗೌರವಮನ್ದತಾಃ| ಸಹ ವೃತ್ತ್ಯಾ ಸ್ಥಿತಾಃ ಕ್ಷೀರೇ ನ ತ್ವಾನೂಪೌದಕಾಮಿಷೇ|| ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇಷು ಯೇ ಚೋಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ ತನುದೋಷಯೋಃ| ಸ್ಥಿತಿವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಹೇತುಕಾಃ| ರಸಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿಪಾತೇನ ತೇನಾಧಿವಸನೇನ ಚ| ವೀರ್ಯಂ ವಿಪಾಕಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕರ್ಮಣಃ ಪರಿನಿಷ್ಠಯಾ|| ಮಧುರಸ್ಕನ್ಧನಿರ್ದ್ದಿಷ್ಟಘೃತತೈಲಗುಡಾದಿಷು| ಗುಣಾಽಽಸ್ವಾದ್ವಾದಿಭೇದೇನ ರಸಷಟ್ಕಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ|| ಅಸ್ತು ಭೇದಾದಸಹ್ವಯಾತ್ವಮೈಕ್ಯಂ ವಾಽಽಸ್ವಾದಲಕ್ಷಣಾತ್| ಭೂತೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣ ಭೇದೋ ಯೋಽಲ್ಪೇನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ|| ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವಾತ್ ಫಲೇ ಚಾಸೌ ತುಲ್ಯತ್ವಾನ್ನ ವಿವಿಕ್ಷ್ಯತೇ| ಗುರ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಸ್ವಜಾತೇರನತಿಕ್ರಮಾತ್|| ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದೋ ಯಥಾ ನಾಸ್ತಿ ರಸಾನಾಮಪಿ ಸ ಕ್ರಮಃ| ದೃಷ್ಟಂ ಮುಖೋಪಲೇಪಾದಿ ಯತ್ಸರ್ವೇಷು ಘೃತಾದಿಷು|| ನ ಚ ತದ್ದಾಡಿಮಾದ್ಯೇಷು ಷಡೇವಾತೋ ರಸಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆನನ್ತ್ಯೈಕತ್ವಯೋಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ನ ವಿಚಿತ್ರಾರ್ಥತನ್ತ್ರಣಮ್|| ಗುರ್ವಾದ್ಯಾ ವೀರ್ಯಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಶಕ್ತಿಮನ್ತೋಽನ್ಯಥಾ ಗುಣಾಃ| ಪಟುಸಾಮರ್ಥ್ಯಹೀನತ್ವಾದ್ಗುಣಾ ದ್ವಾದಶ ತೇ ಗುಣಾಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ವಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಯೋ ರಸಾದೀನಾಂ-ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸತಿ, ಯದೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಮನ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಕುರುತೇ, ಅನ್ಯತ್ಪುನರನ್ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ, ತತ್ ಪ್ರಭಾವಜಂ-ಪ್ರಭಾವಾಜ್ಜಾತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಯಮಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಕರ್ಮಕರಣಾನ್ನಿಶ್ಚೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಪ್ರಭಾವಃ ಕ ಉಚ್ಯತೇ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ಬ್ರೂಮಃ| ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಗುಣಾತಿಶಾಯೀ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವೋ ಯಃ, ಸ ಪ್ರಭಾವಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಗುಣಾತಿಶಯವಾನಲಮ್| ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಯಃ ಪ್ರಭಾವಃ ಸ ಕೀರ್ತಿತಃ||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ನಿದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಪ್ರಭಾವಃ| ಪ್ರಭಾವಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯ ಇತಿ| ದ್ವಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಯೋ ರಸಾದಿಸಾಮ್ಯೇ ಸತ್ಯಪ್ಯೇಕಸ್ಯ ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ದೃಶ್ಯತೇ, ತತ್ಪ್ರಭಾವಜಮ್| ತತ್ರ ಯೋ ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮೋ ಹೇತುಃ, ಸ ಪ್ರಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕೈಸ್ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ದನ್ತಿ ರಸಾದಿಭ್ಯೋಽತಿಶಾಯಿದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನೀ, ನ ಚಿತ್ರಕಃ, ಚಿತ್ರಕತ್ವಾತ್| ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ ಮೃದ್ವೀಕಾ ತುಲ್ಯಾಽಪಿ ರಸಾದಿಭ್ಯೋಽತಿಶಾಯಿದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಯೋಗಾತ್ ಮೃದ್ವೀಕಾ ವಿರೇಚನೀ, ನ ಮಧುಕಮ್| ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ರಸಾದಿಭಿಸ್ತುಲ್ಯಮಪಿ ಘೃತಂ ದೀಪನಮ್, ನ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಭಾವಲಕ್ಷಣಮನ್ಯಥಾಽಽಹ-ಪ್ರತಿವಸ್ತು ಸ್ವಸಂಜ್ಞಾಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಲಕ್ಷಣೋ ಯೋ ಧರ್ಮಸ್ತ್ವತಲಾದಿಪ್ರತ್ಯಯಪ್ರತೀತಿಸಮಧಿಗಮ್ಯಃ ಸ ಪ್ರಭಾವಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ವಸ್ತೂನಾಂ ಯಃ ಸ್ವಸಂಜ್ಞಾಯಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಕಾರಣೇ ಸ್ಮೃತಃ| ತ್ವತಲಾದಿಪ್ರಬೋಧ್ಯಶ್ಚ ಪ್ರಭಾವ ಇತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ||" ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ದನ್ತೀತ್ವಾದ್ದನ್ತ್ಯಾ ವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ಚಿತ್ರಕತ್ವಾದವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಏವಂ ಮೃದ್ವೀಕಾತ್ವಾನ್ಮೃದ್ವೀಕಾಯಾ ವಿರೇಚನಕಾರಿತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಃ, ಇತ್ಯಾದಿ ಸಕಲಪದಾರ್ಥೇಷು ಬೋಧ್ಯಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಯತಃ ಸಕಲಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್, ಅತೋ ಗ್ರನ್ಥಕಾರ ಇದಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಭಾವಮುದಾಹರತಿ-ದನ್ತೀತಿ| ರಸಾದಯ ಉಕ್ತಾಶ್ವರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೨೬/೭೦)- "ಕಟುಕಃ ಕಟುಕಃ ಪಾಕೇ ವೀರ್ಯೋಷ್ಣಶ್ಚಿತ್ರಕೋ ಮತಃ| ತದ್ವದ್ದನ್ತೀ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತು ವಿರೇಚಯತಿ" ಸಾ ನರಮ್||" ಇತಿ| ಮಧುಮಮೃದ್ವೀಕಯೋಃ ಕ್ಷೀರಘೃತಯೋಶ್ಚ ಮಧುರರಸಪಾಕತ್ವೇನ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಸಾಮ್ಯೇಽಪಿ ಮೃದ್ವೀಕೈವ ವಿರೇಚನೀ ನ ಮಧುಕಮ್, ಘೃತಮೇವ ದೀಪನಂ ನ ಕ್ಷೀರಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವನ್ಯದಪ್ಯುದಾಹೃತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೧೭)-"ಕಟುಪಾಕರಸಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುತ್ವೈಃ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಲಶುನೋ ವಾತಕಫಕೃನ್ನ ತು ತೈರೇವ ಯದ್ಗುಣೈಃ|| ಮಿಥೋ ವಿರುದ್ಧಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ಲೋಹಿತಾದ್ಯಾ ಜಯನ್ತಿ ಯತ್| ಕುರ್ವನ್ತಿ ಯವಕಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಭಾವವಿಜೃಮ್ಭಿತಮ್|| ಶಿರೀಷಾದಿ ವಿಷಂ ಹನ್ತಿ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಯಂ ತದ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ| ಮಣಿಮನ್ತ್ರೌಷಧೀನಾಂ ಚ ಯತ್ಕರ್ಮ ವಿವಿಧಾತ್ಮಕಮ್|| ಶಲ್ಯಾಕರ್ಷಣಪುಂಜನ್ಮರಕ್ಷಾರ್ಯುಧವಶಾದಿಕಮ್| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರಪಿ ವಿಷಂ ಯನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ ಚಾಗದಃ|| ವಿರೇಚಯತಿ ಯದ್ದೃಷ್ಯಮಾಶು ಶುಕ್ರಂ ಕರೋತಿ ವಾ| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋಭಾಗಿಕಂ ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಯಚ್ಛಮನಾದಿಕಮ್|| ಮಾತ್ರಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತತ್ತಚ್ಚ ಯತ್ಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ವರ್ಣಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಪ್ರಭಾವಜಂ ಸರ್ವಮತೋಽಚಿನ್ತ್ಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ರಸೇನ ವೀರ್ಯೇಣ ಗುಣೈಶ್ಚಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಪಾಕೇನ ಚ ಯದ್ವಿದಧ್ಯಾತ್| ಸದ್ಯೋಽನ್ಯಥಾ ತತ್ ಕುರುತೇ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧೇತೋರತಸ್ತಸ್ಯ ನ ಗೋಚರೋಽಸ್ತಿ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ, ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದ್ರವ್ಯರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್, ನ ವಿಶೇಷೇಣ| ಯೈರೇವ ಮಹಾಭೂತೈ ರಸವೀರ್ಯಾದಯೋ ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ಆರಬ್ಧಾಃ, ತೈರೇವ ತಥಾಭೂತೈಸ್ತದಾಶ್ರಯಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಮುಕ್ತಮ್| ಸಾಮ್ಪ್ರತಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ವಕ್ತುಮಿದಮಾಹ-ಪುನಶ್ಚ ತದಿತಿ| ತತ್-ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯರಸಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಪುನರ್ಭಿದ್ಯತೇ-ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ಕೇನ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವಿಚಿತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಚಿತ್ರಾಶ್ಚ ತೇ ಪ್ರತ್ಯಯಾಶ್ಚ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾಃ,-ನಾನಾಕಾರಸನ್ನಿವೇಶವಿಶೇಷಯುಕ್ತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ಪ್ರತಿಸತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಪ್ರೇರಿತೋ ವಿಚಿತ್ರೋ ಮಹಾಭೂತಪರಿಣಾಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಂ ಚ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಚ, ತಸ್ಯ ಭೇದೋ-ವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ, ತತ್-ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ, ಭಿದ್ಯತೇ-ನಾನಾತ್ವೇನ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವಾದ್ರಸಾದೀನಾಮಪಿ ಯತ್ಕರ್ಮ ತದಪಿ ದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ| ನನು, ಸರ್ವಮಪಿ ದೇಶಕಾಲಾದಿವಶಾದ್ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್, ಪರಸ್ಪರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಪರಸ್ಪರವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇ ಚೈಷಾಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಮೇವ ಕಾರಣಮ್| ಯದ್ವಶಾದನ್ಯದಿದಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ರೂಪರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಿಭಿನ್ನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ, ತಥಾ ಪ್ರತಿಭಾಸತೇ ಚ| ತತ್ಕಿನ್ನು ? "ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಸತ್ಯಮೇತತ್, ಕಿನ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಕೃತಮ್| ಯಸ್ಯ ಭೇದೇನ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸವೀರ್ಯಾದೀನಾಂ ಯತ್ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ತದ್ಭಿದ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ರಸಾದೀನಾಮನ್ಯಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಾರಮ್ಭಕಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯಪರಾಣಿ, ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್| ತದೇವಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್| ಯತಃ ಕಾನಿಚಿದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೈರೇವ ಮಹಾಭೂತೈರ್ಯಥಾವಿಧೈ ರಸಾದಯ ಆರಬ್ಧಾಃ, ತೈರೇವ ತಥಾವಿಧೈರ್ಮಹಾಭೂತೈಸ್ತದಾಶ್ರಯಾಣ್ಯಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರಬ್ಧಾನಿ| ತಾನಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ತತ್ಕರ್ಮ ರಸಾದ್ಯನುಗುಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಕುರ್ವತೇ| ಯಥಾ,-ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಶರ್ಕರಾದೀನಿ| ಕಾನಿಚಿತ್ಪುನಸ್ತದಾಶ್ರಿತರಸಾದಿಸಮಾರಮ್ಭಕಮಹಾಭೂತಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ತದಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಾನಿ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ತೈರಾರಬ್ಧಾನಿ ತಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ರಸಾದೀನಾಮಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚಾರಮ್ಭಕಾಣ್ಯನ್ಯಥಾಭೂತಾನಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ, ನೋಭಯತ್ರೈಕರೂಪಾಣೀತಿ| ತಾನಿ ಚ ಯಥಾಯಥಂ ರಸಾದ್ಯನುಗುಣಂ ಕರ್ಮ ನ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಭಿನ್ನತ್ವಾದ್ಧೇತುಭಾವಸ್ಯ| ತಥಾ ಹಿ,-ರಸಾದೀನಾಮಾರಮ್ಭೇಽನ್ಯೋ ಹೇತುರನ್ಯಶ್ಚ ತದಾಶ್ರಯದ್ರವ್ಯಾರಮ್ಭ ಇತಿ| ಯಥಾ,-ಮಕುಷ್ಠಯವಮತ್ಸ್ಯಸಿಂಹಾದೀನಿ| ಏತಾನಿ ಹಿ ಯಥಾರಸಂ ನ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಇತ್ಥಂ ಯಾನಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬಹೂನ್ಯಪಿ ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ಹೇತೋಃ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಂ ಯೋ ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ, ತಸ್ಯ ಸಾರ್ಥಕತ್ವಮ್| ರಸೋಪದೇಶಮನ್ತರೇಣ ಹಿ ಬಹುತರಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸಮಾನರೂಪಾಣಾಂ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷ್ವಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ತುಂ ಸುಖೇನ ಶಕ್ಯತೇ| ಯಾನಿ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತೇಷಾಂ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಂ ಕರ್ಮೋಪದೇಶಂ ವಿನಾ ಯಥಾಯಥಂ ಕರ್ಮ ವಕ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯತ ಇತಿ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವಾನ್ತಾನಾಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮಾಪವದತಿ-ಪುನಶ್ವ ತದಿತಿ| ತತ್-ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ, ಭಿದ್ಯತೇ-ವಿಶಿಷ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇನ ? ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧದ್ರವ್ಯಭೇದೇನ, ವಿಚಿತ್ರಾಃ-ಪರಸ್ಪರವಿಲಕ್ಷಣಾಃ, ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ-ಕಾರಣಭೂತಾ ಮಹಾಭೂತಸಙ್ಗಾತಾಃ, ತೈರಾರಬ್ಧಂ ಯದ್ದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತಸ್ಯ ಭೇದೋ-ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಮ್, ತೇನ| ಪಾರ್ಥಿವಾದ್ಯವಾನ್ತರಸಾಮಾನ್ಯಭೇದಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಪುನಸ್ತದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ,-ಕ್ವಚ್ಚಿದ್ದ್ರವ್ಯೇ ಯಾದೃಗೇವ ಭೂತಸಙ್ಘಾತೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರಮ್ಭಕಃ, ತದೃಗೇವ ರಸಾದೀನಾಮ್| ತತ್ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್, ತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನ್ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ| ಕ್ವಚಿದನ್ಯಾದೃಗ್ಭೂತಸಙ್ಘಾತೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರಮ್ಭಕೋಽನ್ಯಾದೃಗ್ರಸಸ್ಯಾನ್ಯಾದೃಕ್ ಗುಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ, ತದ್ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್, ತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನತಿಕ್ರಾಮತಿ | ತದರ್ಥೇ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾನ್ನಸ್ವರುಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದ್ಯಾರಮ್ಭಃ |

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಕ್ತಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ವಾತಜಿತ್ತ್ವಂ ಯತ್ ಕರ್ಮ ತತ್ ಕರೋತಿ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಯವಸ್ತು ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಕ್ತಶ್ಚ ಗೋಧೂಮೋ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ಯದ್ವಾತಜಿತ್ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ತನ್ನ ಕರೋತಿ, ಅಪಿ ತು ವಾತಕೃತ್ತ್ವಮೇವ ಕರೋತಿ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಮತ್ಸ್ಯಃ ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತೋ ಗುರುಗುಣೋಪೇತಶ್ಚ ನ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಃ ಶೀತವೀರ್ಯಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಃ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಕ್ಷೀರಂ ಚ ಸ್ವಾದುರಸೋಪೇತಂ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ ಮಧುರರಸೋಪದಿಷ್ಟಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮ್, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸ್ವಾದುರಸಯುಕ್ತೋ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಶ್ಚ ಸಿಂಹೋ ನ ಯಥಾರಸಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಕಟುಕೋ ವಿಪಾಕೇ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಶೂಕರೋ ಮಧುರರಸಯುಕ್ತೋ ಗುರುಗುಣೋಪೇತಶ್ಚ ಯಥಾರಸಂ ಮಧುರವಿಪಾಕ ಏವ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಏವಂ ಯಾನಿ ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನೈವ ಗುಣಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೩|೪೮)- "ಶೀತಂ ವೀರ್ಯೇಣ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ತಯೋರಮ್ಲಂ ಯದುಷ್ಣಂ ಚ ಯಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಕಟುಕಂ ತಯೋಃ|| ತೇಷಾಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಗುಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ವೀರ್ಯತೋಽವಿಪರೀತಾನಾಂ ಪಾಕತಶ್ಚೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ|| ಯಥಾ ಪಯೋ ಯಥಾ ಸರ್ಪಿರ್ಯಥಾ ವಾ ಚವ್ಯಚಿತ್ರಕೌ| ಏವಮಾದೀನಿ ಚಾನ್ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇದ್ರಸತೋ ಭಿಷಕ್||" ಇತಿ| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಚ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣೀತಿ ಚೇತಸಿ ಕೃತ್ವಾಽಽಚಾರ್ಯೋಽವೋಚತ್| ಯಥಾ (ಶ್ಲೋ.೪)- "ಗುರ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯೇ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೌ ರಸಾಶ್ರಯೇ| ರಸೇಷು ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಸಾಹಚರ್ಯೋಪಚಾರತಃ||" ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ಬಹುತರಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ, ಅತೋ ರಸೋಪದೇಶವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ತಾನಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಶಕ್ಯನ್ತೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಾನಿ ಪುನಃ ಕತಿಪಯಾನ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತಾನಿ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಮೇವೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ಮುನಿನಾಽಪ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಯುಕ್ತ್ಯವೋಕ್ತಃ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೩|೫೯)- "ಮಧುರಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ಸ್ಯಾತ್ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಮೇವ ಚ| ಯಥಾ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಯಥಾ ಚಾನೂಪಮಾಮಿಷಮ್|| ಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಂ ನೋಷ್ಣಮಮ್ಲಮಾಮಲಕಂ ಯಥಾ| ಅರ್ಕಗುರುಗುಡೂಚೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಂ ಚೋಷ್ಣಮುಚ್ಯತೇ|| ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲರಸಂ ಗ್ರಾಹಿ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲ ಭಿನತ್ತಿ ಚ| ಯಥಾ ಕಪಿತ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಭೇದಿ ಚಾಮಲಕಂ ಯಥಾ|| ಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಕಟು ಚಾವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯಃ ಸ್ತಮ್ಭನಃ ಶೀತಃ ಸೋಽಭಯಾಯಾ ಮತೋಽನ್ಯಥಾ| ತಸ್ಮಾದ್ರಸೋಪದೇಶೇನ ನ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾದಿಶೇತ್|" ಇತಿ| ಯೇ ಚ ರಸಸಂಯೋಗಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೇ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯರೂಪೈರ್ಮಿಥಃ ಕಲ್ಪನೀಯಾಃ, ನ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯರೂಪೈಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇಷಾಂ ನ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರನಿರೂಪಿತಾ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾದಯೋ ವಿದ್ಯನ್ತೇ, ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧವಾತ್| [ಅತೋ ರಸೋಪದೇಶವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಸ್ತೇ ರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ನ ಯುಜ್ಯನ್ತೇ|] ಅಯಂ ರಸಸಂಯೋಗಭೇದ ಏವಂಗುಣೋಽಯಮೇವಂಗುಣಃ, ಏವಂಗುಣತ್ವಾಚ್ಚಾಮುಷ್ಮಿನ್ವಿಷಯೇ ಯೋಜ್ಯ ಏತಸ್ಮಿನ್ವಿಷಯೇ ಚಾಯಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇ, ಅನಿರ್ಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್| ನ ಹಿ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಯೇ ರಸಸಂಯೋಗಾಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಕಥಮಪ್ಯವಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ| ಅಪಿ ಚ, ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈರ್ಯೇ ಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ವೀರ್ಯತಿ ಯೋ ವಿರೋಧಃ ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣಃ, ಸ ನ ದೋಷಾಯ| ಯೇ ತು ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧೈಃ ಸಂಯೋಗಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ಯಃ ಶೀತೋಷ್ಣಲಕ್ಷಣೋ ವಿರೋಧಃ, ಸ ದೋಷಾಯೇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ರಸಾಲಾಪಾನಕಾದೀನಾಮನೇಕದ್ರವ್ಯಕೃತಾನಾಮನಭ್ಯವಹಾರ ಏವ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ತಥಾ, ತ್ರಯಸ್ತ್ರಿಂಶದ್ವರ್ಗಾ ಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಸ್ತೇಷು ಯದಯೌಗಿಕಂ ತಜ್ಜಹ್ಯಾತ್ ಯೌಗಿಕಂ ತ್ವನುಕ್ತಮಪಿ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತತ್ರ ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮೇವ ಯೋಜ್ಯಮ್, ನ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮ್| ತಸ್ಯ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಂ ನಿಶ್ಚಯಸ್ಯ ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಯತ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಂ ವಿಚಿತ್ರರೂಪಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ರಸೋಪದೇಶೇನ ನ ತತ್ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾದಿಶೇತ್, ಅಪಿ ತು ರಸಾದಿಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ರಸೋಪದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯೋ ನವಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೯||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವ್ಯಭೇದಮುದಾಹರತಿ-ಸ್ವಾದುರಿತಿ| ಯವಗೋಧೂಮಯೋರ್ಮತ್ಸ್ಯಪಪಯಸೋಃ ಸಿಂಹಶೂಕರಯೋಶ್ಚ ಸ್ವಾದುತ್ವಗುರುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತುಲ್ಯತ್ವೇಽಪಿ ಯವಮತ್ಸ್ಯಸಿಂಹಾನಾಂ ವಿಚಿತ್ರಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ವಾತಲ ಪ್ರಭಾವತ್ವೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವಾನಿ ಸ್ವಾದುತ್ವಗುರುತ್ವವಿಪರೀತಾನಿ| ಗೋಧೂಮಪಯಃಶೂಕರಾಣಾಂ ತು ಸಮಾನಪ್ರತ್ಯಯಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ವಾತಘ್ನಪ್ರಭವತ್ವಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಾನಿ ಸ್ವಾದುತ್ವಗುರುತ್ವಯೋರವಿಪರೀತಾನಿ| ವಾತಜಿತ್ತ್ವವಾತಕೃತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ಕಾರಣಭೂತೌ ಪ್ರಭಾವೌ ಲಕ್ಷ್ಯೇತೇ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೯||