૯. દ્રવ્યાધિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- પૂર્વમન્નપાનાદિદ્રવ્યૈકદેશઃ પ્રાયોપયોગવાન્નિર્દિષ્ટઃ, તસ્ય ચાહારવિધેર્માત્રા ચોપદિષ્ટા| સમ્પ્રતિ દ્રવ્યરસવીર્યવિપાકાદયો વાચ્યાઃ| અન્નપાનં હિ રસવીર્યવિપાકાદીન્ પરીક્ષ્યોપયોક્તવ્યમ્, નાન્યથા| તસ્માન્માત્રાશિતીયાધ્યાયાદનન્તરં દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્રવ્યમાદિર્યેષાં તે દ્રવ્યાદયઃ| આદિશબ્દેન રસવીર્યાદિપરિગ્રહઃ| દ્રવ્યાદીનાં વિજ્ઞાનં-અવગમઃ, તસ્મૈ હિતઃ| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| યતઃ પૂર્વૈશ્ચતુર્ભિરધ્યાયૈરાહાર ઉક્તઃ| સ ચાનન્તવિશેષત્વાત્ તાવતા જ્ઞાતુમશક્યઃ, અતોઽશેષસઙ્રહાર્થં દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકપ્રભાવાઃ સામાન્યતો વાચ્યાઃ| તે ચાસ્મિન્નધ્યાયે| અત એવાયં દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાદીનામિતિ નિર્ધારણે ષષ્ઠી| રસવીર્યાદીનાં મધ્યે દ્રવ્યમેવ પ્રધાનમ્| કુતઃ ? તે-રસાદયો, હિ-યસ્માત્, તદાશ્રયાઃ-તદેવ દ્રવ્યમાશ્રયો યેષાં ત એવમ્| અત એવ કેવલા રસાદયો નોપલભ્યન્તે| તસ્માત્ દ્રવ્યં પ્રધાનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર દ્રવ્યસ્ય પ્રાધાન્યમાહ-દ્રવ્યમેવેતિ|| રસાદિભ્યો દ્રવ્યમેવ પ્રધાનમ્| હિ-યસ્માત્, તે-રસાદયઃ, તદાશ્રયાઃ-દ્રવ્યાધિષ્ઠાનાઃ| એતેનૈવ રસાદ્યાશ્રયો દ્રવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ| પ્રાધાન્યકથનં દ્રવ્યજ્ઞાને તાત્પર્યાર્થમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૭)-"યસ્માદ્ દૃષ્ટો યવઃ સ્વાદુર્ગુરુરપ્ય નિલપ્રદઃ| દીપનં શીતમપ્યાજ્યં વસોષ્ણાઽપ્યગ્નિસાદિની|| કાટુપકોઽપિ પિત્તઘ્નો મુદ્ગો, માષસ્તુ પિત્તલઃ| સ્વાદુપાકોઽપિ, ચયકૃત્સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ ફાણિતમ્|| રસે સ્વાદૌ યથા ચૈતત્તથાઽન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે| વાતલં કફપિત્તઘ્નમમ્લમપ્યાક્ષકીફલમ્|| કુરુતે દધિ ગુર્વેવ વહ્નિં પાલેવતં ન તુ| કપિત્થંદાડિમં ચામ્લં ગ્રાહિ, નામલકીફલમ્|| કષાયા ગ્રાહિણી શીતા ધાતકી, ન હરીતકી| અપ્રધાનાઃ પૃથક્ તસ્માદ્ગસાદ્યાઃ સંશ્રિતાસ્તુ તે|| પ્રભાવશ્ચ યતો દ્રવ્યે, દ્રવ્યં શ્રેષ્ઠમતો મતમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| યત્તદોશ્ચ નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્ યદિત્યેતદનુક્તમપ્યર્થાલ્લભ્યતે| તેનાયમર્થઃ,-યત્ રસાદીનામાશ્રયભૂતં કાર્યં દ્રવ્યં-હરીતક્યાદિ સ્થાવરં, છાગાદિ વા જઙ્ગમં, તત્ પઞ્ચભૂતાત્મકમ્, ન તુ યત્કારણં દ્રવ્યમાકાશાદિ| તસ્ય હિ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વે સત્યાકાશાદીનાં પૃથક્ત્વેનાત્મલાભો ન સ્યાત્| તતશ્ચેદમાકાશં નામ મહાભૂતમ્, ઇદં પૃથ્વી નામ મહાભૂતમિતિ ગદિતું ન પાર્યેત, સર્વસ્ય પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વાત્| ન ચ યત્કારણં તત્કદાચિત્ કાર્યં સ્યાત્| તસ્માત્ કાર્યદ્રવ્યસ્યૈવ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકત્વમ્, ન કારણદ્રવ્યસ્યાઽઽકાશાદેઃ| મુનિસ્તુ (ચ. સૂ. અ. ૧|૪૭)- "ખાદીન્યાત્મા મનઃ કાલો દિશશ્ચ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ|" ઇતિ નવધા દ્રવ્યમુક્ત્વા તલ્લક્ષણં વ્યધીત| યથા (ચરકે સૂ. અ. ૧|૫૦)- "યત્રાશ્રિતાઃ કર્મગુણાઃ કારણં સમવાયિ યત્| તદ્દ્રવ્યમ્" ઇતિ| અસ્યાર્થઃ,-યત્ર કર્મ-પરિસ્પન્દલક્ષણં સંયોગવિયોગકારણમ્, સમવેતશ્ચ ગુણઃ-યત્ર શબ્દાદયો ગુર્વાદયો વા| બુદ્ધિર્વા પરાદયો વા સમવેતાઃ, યચ્ચ કારણં સમવાયિ તદ્દ્રવ્યમુચ્યતે| સમવાયીતિ| યત્કારણમપૃથગ્ભવતિ તત્સમવાયિકારણમ્| યથા,-તન્તવઃ પટસ્ય| એતાનિ કર્મગુણાશ્રયિત્વસમવાયિકારણત્વાનિ યદ્યપિ સર્વાણિ સર્વસ્મિન્ દ્રવ્યે ન વિદ્યન્તે, તથાઽપિ યદ્યત્ર સમ્ભવતિ તત્ર તેન તસ્ય દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યત્વં કલ્પ્યમ્| તદ્યથા,-મનસઃ કર્મગુણાશ્રયિત્વેન, વાય્વાદીનાં તુ કર્મગુણાશ્રિયત્વેન સમવાયિકારણ્ત્વેન ચ| નનુ, આકાશાદીનિ કારણદ્રવ્યાણીતિ કથમુક્તમ્ ? યાવતાઽઽકાશસ્ય દ્રવ્યત્વમેવ નાસ્તીતિ કેચિત્| તાન્બ્રૂમહે| જલધેરિવ પ્રત્યક્ષેણૈવાસ્ય નીલરૂપતોપલબ્ધેરસ્તિત્વં સિદ્ધમ્| તથા, કવયોઽપિ નીલત્વમેવાસ્ય વર્ણયન્તિ| યથા કર્ણાટસ્ય-"વિપુલપુલિના હૃદ્યા નદ્યો વહન્ત્યતિનિર્મલાઃ કમલસુભગો વાયુર્ઘ્રાણં વિલમ્બતિ માંસલઃ| નવજલધરચ્છાયાવાસાદિવાચિરનિર્ગતો વહતિ શશભૃન્નીલસ્નિગ્ધે નભસ્યવદાતતામ્||" ઇતિ| તથા ચ બાણસ્ય-"ધૌતાશનિ નભસિ" ઇતિ| તદેતદ્દૂષયન્તિ| તથા હિ,- દૂરાત્ ભ્રાન્તિમાત્રેણૈવ નીલરૂપત્વમસ્યોપલભ્યતે| યથા-ગિરેર્વિવિધવર્ણસ્યાપિ દૂરાન્નીલત્વપ્રતીતિઃ| યત્કવીનાં વર્ણનં તત્સાદૃશ્યલેશેન નિષ્પ્રમાણમેવ સમ્ભાવ્યતે| તથા ચ તેજસઃ શુક્લત્વં વર્ણયન્તિ| ન ચ શુક્લત્વમેતસ્યોપપદ્યતે, નિરાકારત્વાત્| તસ્માન્નીલરૂપત્વમાકાશસ્યાનુપપન્નમ્| અપિ ચ, યદ્યાકાશસ્ય નીલરૂપતા સ્યાત્, તદા નીલરૂપં ભવન્નભઃ| ન ચ સ્યાત્સ્નિગ્ધનીલરૂપત્વં નભસઃ| નનુ, દર્શનવૈચિત્ર્યાદસ્ય રૂપવત્ત્વમુપપન્નમ્| યથા,-પુરુષઃ શરાદેરૃજુતાં દિદૃક્ષુરેકં ચક્ષુર્નિમીલ્યાપરં ચોન્મીલ્ય તામુપલભતે, ન તુ નયનયુગલેન| તદ્વત્સન્નિકૃષ્ટે ગગનરૂપસ્યાનાદાનમ્, વિપ્રકૃષ્ટે તુ ગ્રહણં સ્યાદિતિ| ન ચૈતદ્યુક્તમ્| યતો રૂપવત્ત્વેઽભ્યુપગમ્યમાને સ્પર્શવત્ત્વમસ્ય પ્રસજ્યેત, રૂપસ્ય સ્પર્શેન નિત્યસમ્બન્ધાત્| સ્પર્શવત્ત્વે ચ સત્યાકાશત્વમેવ ન સ્યાત્| અતો ન રૂપવદ્વ્યોમ| અન્યે ત્વેવં મન્યન્તે| પવનવદાકાશસ્યાવસ્થાઽસ્તુ| યથા કિલ પવનઃ સ્પર્શવાન્, ન ચ તસ્મિન્ રૂપં સમ્ભવતિ| તથૈવાકાશો રૂપવાન્, ન ચ સ્પર્શવાનિતિ| તદિદમનવગતપદાર્થસ્વરૂપાણાં વિલપનમ્| તતો યત્ર રૂપં તત્રાવશ્યં સ્પર્શઃ, ન તુ યત્ર સ્પર્શસ્તત્રાવશ્યં રૂપમ્| તસ્માન્ન નભો રૂપવન્ન ચ સત્ (સ્પર્શવત્)| અત્રોચ્યતે| પરમાર્થદર્શિભિર્યદુપાદાયોત્પત્તિઃ કથ્યતે, તદસ્તિ| યથા,-પૃથિવ્યાદિ| ઉક્તં ચ-"અક્ષરાત્ ખં તતો વાયુસ્તસ્માત્તેજસ્તતો જલમ્| ઉદકાત્ પૃથિવી જાતા ભૂતાનામેષ સમ્ભવઃ||" ઇતિ| તસ્માદાકાશં દ્રવ્યમસ્તિ| અપિ ચ, આકાશમુપદાય યતિવૃદ્ધિપ્રસવાદિવિશેષોપલબ્ધેરાકાશસ્યાસ્તિત્વમ્| યથા,-રૂપોપલબ્ધિવિશેષસમ્ભવાનુમિતં ચક્ષુઃ| અપિ ચ, આકાશાભાવે હ્યેકઘનત્વં જગતઃ સ્યાત્| તથા, શબ્દાખ્યસ્ય ગુણસ્યાન્યથાઽનુપપત્ત્યાઽસ્ત્યાકાશમિતિ| નનુ, વાયોર્દ્રવ્યત્વં નાસ્તિ, તત્સ્વરૂપગ્રાહકપ્રમાણાભાવાત્| સ્પર્શોપલબ્ધેર્વાયોરસ્તિત્વમુચ્યત ઇતિ ચેત્ તદપિ ન, યતોઽધુનૈવોક્તં ખાદ્વાયુરિતિ| ગગનસ્ય ચ સ્પર્શાભાવાત્ વાયોરપ્યસ્પર્શવત્ત્વમ્, કારણગુણપૂર્વકત્વાત્કાર્યસ્ય| નૈતદસ્તિ| કાર્યસ્યોભયાત્મકત્વદર્શનાત્| કારણગુણપૂર્વકં કાર્યં દૃષ્ટમકારણગુણપૂર્વકં ચ દૃષ્ટમ્| તત્ર કારણગુણપૂર્વકં તાવદ્યથા,-તન્તુશ્વેતત્વપૂર્વકં પટે શ્વેતત્વં દૃષ્ટમ્| અકારણગુણપૂર્વકં ચ દૃષ્ટમ્, યથા-હરિદ્રાક્ષારસંયોગાદ્રક્તતા| તસ્માદસ્પર્શાદાકાશાદુત્પન્નો વાયુઃ સ્યાદેવ સ્પર્શવાન્| નનુ, એવમપ્યગ્નિજલપૃથિવીષ્વપિ સ્પર્શવિશેષસમ્ભવાત્ અગ્ન્યાદિસમવાય એવ વાયુર્વ્યવહ્રિયતે ન તુ તદ્વ્યતિરિક્તો વાયુરસ્તિ| અત્રોચ્યતે| સત્યમનલાદીનામપિ સ્પર્શોઽસ્તિ, કિન્તુ વિલક્ષણ એવાસૌ| તથા હિ,- તેજસઃ સ્પર્શો રૂપૈકાર્થસમવાયી| અપાં સ્પર્શો રૂપરસાભ્યાં સમવેતઃ| પૃથિવ્યાઃ સ્પર્શો રૂપરસગન્ધસમવેતઃ| યસ્તુ વાયોઃ સ્પર્શઃ, સ પત્રચલનશાખાભઞ્જનાદિકર્મસમવાયી| સ નૈષામગ્ન્યાદીનાં દૃષ્ટાનાં નાપ્યદૃષ્ટાનામાત્મગિક્કાલાદીનામ્| ગુણાશ્ચ સર્વે દ્રવ્યાશ્રયા દૃષ્ટાઃ, રૂપાદય ઇવ પટાદિષુ| તસ્માદ્વાયોર્વિશિષ્ટસ્પર્શવત્ત્વાદસ્તિત્વમનુમીયતે| તથા, પવનસ્ય તત્કર્મોપદેશાદસ્તિત્વમ્| યસ્ય તત્ત્વદર્શિભિઃ કર્મોપદિશ્યતે, તદસ્તિ| યથા,- કફાદિવદ્વાતસ્ય ચ કર્મોપદિષ્ટમ્ (હૃ.સૂ.અ. ૧૨|૪૯)- "સ્રંસવ્યાસવ્યધસ્વાપ" ઇત્યાદિ| તસ્માદસ્તિ વાયુર્દ્રવ્યમિતિ| અગ્નિર્દ્રવ્યં નાસ્તિ, ઇન્ધનવ્યતિરેકેણાનુપલબ્ધેઃ| અત્રોચ્યતે| તત્ત્વદર્શિભિરગ્નેર્દ્રવ્યોત્પત્તિહેતુત્વેનોપદેશાદસ્તિત્વમ્| તથા ચેહૈવ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૮)- "આગ્નેયં દાહભાવર્ણપ્રકાશપચનાત્મકમ્|" ઇતિ| નનુ, યુક્તશ્ચતુર્ણાં પૃથિવ્યાપસ્તેજોવાયૂનાં ભૂતાનાં સાવયવત્વાત્ દ્રવ્યેષૂત્કર્ષાપકર્ષસન્નિવેશઃ, ક્વચિદ્દ્રવ્યે કસ્યચિદ્ભૂતસ્ય પ્રમાણતઃ પ્રભાવતશ્ચાવયવાનામુક્તર્ષાપકર્ષસદ્ભાવાત્| આકાશસ્ય તુ નિરવયવત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદેકત્વાચ્ચોત્કર્ષાપકર્ષસન્નિવેશો ન યુક્તઃ| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્તુ સાવયવાનામેવ દ્રવ્યાણાં યેઽવયવાઃ ક્વચિત્પાષાણાદૌ સંહતાસ્તથાઽવતિષ્ઠન્તે| યથા તત્ર દ્રવ્યે કાઠિન્યસ્ય પ્રકર્ષો ભવતિ| તત્ર ચાકાશમપકૃષ્યતે| અનિબિડાવયવે તુ સન્નિવેશે આકાશઃ પ્રકૃષ્યતે| તદેવમનયા યુક્ત્યાઽઽકાશસ્યાપિ ન્યૂનાધિકભાવ ઉપપન્નઃ| અથ કેન મહાભૂતેન કથં કૃત્વાઽઽરબ્ધં તદ્દ્રવ્યમિત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવ્યભેદાનાહ-પઞ્ચભૂતાત્મકમિતિ| પઞ્ચ સઙ્ખ્યાકાનિ ભૂતાન્યેવ આત્માનો યસ્ય તત્તથા, પાર્થિવાદિભેદાત્ પઞ્ચધેત્યર્થઃ| કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્ ભૂતશબ્દેન ભૌતિકમુચ્યતે| દ્રવ્યમિત્યનુવર્તતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૃથ્વીમાધારીકૃત્વોત્પદ્યતે| એવં પૃથિવ્યાખ્યેન ભૂતેનાઽઽધારત્વેનોપકૃત્ય તેન તદારબ્ધં દ્રવ્યમિત્યુચ્યતે| સ૦-તથા, અમ્બુ-સલિલં, યોનિઃ-કારણં, યસ્ય તદમ્બુયોનિ દ્રવ્યમ્| એવં જલં નામ મહાભૂતં રસવત્ત્વાદ્યોનિતયોપકૃત્ય તેન તદારબ્ધમિત્યુચ્યતે| [મુનિનાઽપ્યુક્તમ્ (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)- "રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિર્વૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||" ઇતિ| અમીષાં દ્રવ્યાદીનામાશ્રયકર્મણોર્ભેદશ્ચિન્ત્યઃ|] તથા, અગ્નિપવનનભસાં સમવાયાત્-અપૃથગ્ભાવાત્, તસ્ય-દ્રવ્યસ્ય, નિવૃત્તિઃ-નિષ્પત્તિઃ| તથા, તસ્ય દ્રવ્યસ્ય યો વિશેષઃ-ઇદમન્યદિદમન્યદ્દ્રવ્યમિત્યેવંરૂપો નાનાસ્વભાવઃ, સોઽપ્યગ્નિપવનનભસાં સમવાયાત્| એવમગ્નિ પવનનભોભિઃ સમવાયિકારણત્વૈનોપકૃત્ય તૈરેતદ્દ્રવ્યમારબ્ધમિત્યુચ્યતે| એવં ચ સર્વં કાર્યદ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકમ્, પઞ્ચભિર્મહાભૂતૈરારબ્ધત્વાત્| નનુ, યદિ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં દ્રવ્યં તત્કથમુચ્યતે પાર્થિવમિદં દ્રવ્યમિદમાપ્યમિત્યાહ- સ૦-યત્ર દ્રવ્યે યદ્ભૂતં ભૂયિષ્ઠમધિકૃતમ્, તેન તસ્ય વ્યપદેશઃ-સંજ્ઞા ભવતિ| યથા,-પૃથિવ્યાઽધિકયોત્પાદિતં દ્રવ્યં પાર્થિવમ્| એવમાપ્યં તૈજસં ચ વેદ્યમ્| તદેવં સર્વં દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્થિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવ્યોત્પત્તિમાહ-તત્ત્વિતિ| તત્-દ્રવ્યમ્, ક્ષ્માં-પૃથિવીમ્, અધિષ્ઠાય જાયતે, મૃદમિવ ઘટઃ, ઉપાદાનકારણં પૃથ્વીત્યર્થઃ| આ રં-અમ્બુ-ઉદકં, યોનિઃ-વિપરિણામકારણં યસ્ય તદમ્બુયોનિ| યથા,-ઘટે નિષ્પાદ્યે મૃદઃ પિણ્ડીભાવાદૌ| અગ્ન્યાદીનાં સમ્બન્ધાત્ તન્નિર્વૃત્તિઃ-સમ્પૂર્ણાવયવત્વમ્, કાઠિન્યક્રિયાવકાશાદિદાનેન| વિશેષઃ-પરસ્પરમ્, સોઽપિ તત એવ| યથા,- પિણ્ડીભૂતાયા મૃદો મણિકકરકશરાવાદિભેદઃ| આ રં-સર્વેષાં પઞ્ચભુતાત્મકત્વાદભેદે પ્રાપ્તે ભેદહેતુમાહ-વ્યપદેશ ઇતિ| વ્યપદેશઃ-ઇદં પાર્થિવમિદમાપ્યમિત્યાદિ ભેદેન વ્યવહારઃ| સ ભૂયસા-અધિકેન ભૂતેન, યત્ર યસ્યાધિક્યં તસ્ય તેન વ્યપદેશઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્માદ્ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્ કારણાદ્દ્રવ્યં નૈકરસં-અપિ ત્વનેકરસમ્| એવં દ્રવ્યવદ્રસસ્યાપિ ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વમ્| અત એવ પ્રતિદ્રવ્યં મધુરાદિરસસ્ય નાનાસ્વાદોપલમ્ભઃ| તથા ચ, દ્રાક્ષાઽક્ષોડક્ષીરેક્ષુક્ષૌદ્રગોક્ષુરાદૌ દ્રવ્યે સત્યપિ માધુર્યેઽપરોઽપર આસ્વાદ ઉપલભ્યતે| એવમમ્લાનામપિ માતુલુઙ્ગધાન્યામ્લાદીનાં દ્રવ્યાણાં નાનાસ્વાદોપલમ્ભઃ| એવં લવણાદીનામપિ વેદ્યમ્| અપિ ચૈષાં દ્રાક્ષાદીનામનેકરસત્વમાસ્વાદવિશેષાદનુમીયમાનં ભૂયસા રસેનાન્યરસાભિભવં કૃત્વા વ્યપદિશ્યતે ઇદં મધુરમિદમમ્લાદ્યન્યતમમ્, મહાભૂતવત્| યથા,-સર્વં દ્રવ્યં પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં ભૂયસા મહાભૂતેનાન્યમહાભૂતાભિભવં કૃત્વા યથા તેન વ્યપદિશ્યતે પાર્થિવમિદમાપ્યમિદમિતિ| નનુ, દ્રવ્યનિર્ણયે પ્રકૃતે પાઞ્ચભૌતિકં યદેવ દ્રવ્યં પ્રતિજ્ઞાતં તદેવ "તસ્માત્" ઇત્યાદિના નિગમગ્રન્થેનાતિવાહયિતું યુક્તમ્, ન પુનરપ્રસ્તુતમનેકરસત્વમ્| તસ્માદત્રૈવં ગ્રન્થઃ કર્તું ન્યાય્યઃ-"તસ્માન્નૈકભૂતજં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્|" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| ષણ્ણામપિ રસાનાં યોનિરુદકમ્| તતશ્ચૈકસ્યૈવ મહાભૂતસ્યોદકસંજ્ઞસ્ય રસકારણત્વં પ્રાપ્તં નાન્યેષામ્, નીરસત્વાત્| ઇતિ કૃત્વા ન ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં રસસ્ય| ઇત્યેવંવિધામાશઙ્કામપનિનીષુર્ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં રસસ્ય ચૈકેનૈવ પ્રયત્નેન "તસ્માન્નૈકરસં દ્રવ્યં ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્|" ઇતિ જગાદ| મુનિશ્ચાત એવ રસસ્ય ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવત્વં સ્પષ્ટં કૃત્વોવાચ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)- "રસનાર્થો રસસ્તસ્ય દ્રવ્યમાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| નિવૃત્તૌ ચ વિશેષે ચ પ્રત્યયાઃ ખાદયસ્ત્રયઃ||" ઇતિ| એવં ભૂતસઙ્ઘાતો રસાનાં દ્રવ્યાશ્રિતાનામપિ સમ્ભવકારણમ્| એતચ્ચ રસભેદીયે સવિસ્તરં કથયિષ્યામઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્વેષાં દ્રવ્યાણાં સર્વધર્મત્વમાહ-તસ્માદિતિ| તસ્માત્-સર્વભૂતારબ્ધત્વાત્ સર્વમપિ દ્રવ્યં નૈકરસં-અનેકરસમ્, સર્વધર્મમિત્યર્થઃ| રસશબ્દોઽત્ર ધર્મમાત્રોપલક્ષણઃ| સર્વભૂતારબ્ધત્વેઽપ્યેકરસત્વે કો દોષઃ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-ભૂત સઙ્ઘાતસમ્ભવાદિતિ| રસાનામપિ ભૂતસમુદાયાદુત્પત્તેઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૧૦/૧)-"દ્વયોલ્બણૈઃ ક્રમાદ્ભૂતૈર્મધુરાદિરસોદ્ભવઃ|" ઇતિ| સતિ ચ કારણે કાર્યેણાવશ્યં ભાવ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતઃ સર્વં દ્રવ્યમનેકરસમ્| તતઃ-તસ્માત્કારણાત્, એકદોષા રોગા જ્વરાદયો ન ભવન્તિ, અપિ ત્વનેકદોષાઃ, ત્રિદોષા ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ "વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા" ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| તેન ત્રિદોષાત્મકેઽપિ જ્વરે વાતાધિકે વાતજ્વર એવં પિત્તજ્વરઃ શ્લેષ્મજ્વર ઇત્યેવંરૂપો વ્યપદેશ ઉપપન્નઃ| નનુ, યદિ સર્વો જ્વરઃ સન્નિપાતજઃ, તત્કિમિતિ વક્ષ્યતિ ? અયં સન્નિપાતજ્વર ઇતિ| બ્રૂમહે| સમવિષમરૂપં શક્ત્યુત્કર્ષમાશ્રિત્ય યત્ર દોષા વર્તન્તે સ સન્નિપાતજ્વર ઇતિ તન્ત્રકૃતા પુરસ્તાદ્વિસ્તરેણ પ્રતિપાદયિષ્યતે| અથ કો રસોઽનુરસો વેત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| તત્ર-તસ્મિન્ દ્રવ્યે, યો વ્યક્તઃ-સ્ફુટ ઉપલભ્યતે, સ રસઃ સ્મૃતસ્તન્ત્રકૃદ્ભિઃ| યશ્ચાવ્યક્તો-અસ્ફુટપ્રતિભાસો રસનેન્દ્રિયેણોપલભ્યતે, સોઽનુરસઃ| હીનાર્થોઽત્રાનુશબ્દઃ, અલ્પો રસ ઇત્યર્થઃ| ન ચૈતાવદેવાનુરસલક્ષણમિત્યાહ-કિઞ્ચિદિત્યાદિ| મુખક્ષિપ્તસ્ય હરીતક્યાદેર્દ્રવ્યસ્ય રસનેન્દ્રિયેણ કિઞ્ચિદન્તે વ્યક્તોઽપ્યુપલભ્યતે યઃ સોઽપ્યનુરસ ઇષ્યતે, મુનિભિરતિ વાક્યશેષઃ| અન્તે ઇત્યનેનૈતદ્બોધયતિ,-અન્તે-અવસાને, ન ત્વાદાવાપાતમાત્રે ન ચ મધ્યે| તયોર્હિ રસસ્યૈવોપલમ્ભઃ| અનુશબ્દસ્યાત્ર પશ્ચાદર્થત્વાત્ પશ્ચાત્ સ્ફુટોઽપિ કિઞ્ચિદ્ય ઉપલભ્યતે સોઽપ્યનુરસ ઇત્યર્થઃ| નનુ, મધુરાદયો રસા ગુર્વાદિગુણયુક્તાઃ કથં વક્તું પાર્યન્તે| યતો મધુરાદયો રસા ગુણા ગુર્વાદયશ્ચ ગુણાઃ| ન ચ ગુણાનાં મધુરાદીનાં ગુર્વાદિગુણાધારત્વમુપપન્નમ્| તથા ચ વૈશેષિકા:-"નિર્ગુણા ગુણાઃ" ઇતિ| તસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તુલ્યન્યાયત્વપ્રસઙ્ગાત્ સર્વેષાં રોગાણાં સર્વદોષજત્વમાહ-નૈકદોષા ઇતિ| રોગા નૈકદોષાઃ-સર્વેઽપિ રોગાઃ સર્વદોષોદ્ભવાઃ| કુતઃ? તત એવ હેતોઃ,-રોગાણામપિ ભૂતસઙ્ઘાતસમ્ભવાત્| ભુતસઙ્ઘાતસ્ય તુ ત્રિષુ દોષેષુ વિભક્તત્વાત્| યથોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૨૦)-"વાય્વાકાશધાતુભ્યાં વાયુઃ આગ્નેયં પિત્તમ્, અમ્ભઃપૃથિવીભ્યાં શ્લેષ્મા|" ઇતિ| ભૂતસઙ્ઘાતં વિના ન દોષસઙ્ઘાતઃ, તં વિના ન રોગોત્વપત્તિરિતિ, અતઃ સર્વે રોગાસ્ત્રિદોષજાઃ| કેચિત્તુ સર્વદ્રવ્યાણાં સર્વરસત્વેન સર્વદોષસામાન્યાત્ સર્વદોષકોપનત્વમ્, તતો રોગા નૈકદોષા ઇતિ વ્યાચક્ષતે| તદસત્| સામાન્યવદ્વૈપરીત્યસ્યાપિ સત્ત્વાત્| સામાન્યં પ્રયોજકમિતિ ચેત્ ન, દોષઘ્નદ્રવ્યભેદાભાવપ્રસઙ્ગાત્| વૈપરીત્યમપિ ક્વચિત્ પ્રયોજકમિતિ ચેત્ ન, સર્વદોષકોપનત્વનિયમવ્યાઘાતાત્| સર્વદોષકોપનાનાં નિયમ ઇતિ ચેત્ ન, વ્દ્યેકદોષકોપનદ્રવ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્| બાહુલ્યેનૈવ વ્યપદેશ ઇતિ ચેત્ ન, દ્વિદોષકોપનૈકશમનદ્વિશમનૈકકોપનદ્રવ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્| સિદ્ધાન્તેઽપિ સર્વેષાં સર્વધર્મત્વસ્વીકારાન્ન દોષઘ્નાદિવિભાગ ઇતિ ચેત્ ન, તસ્ય તસ્ય ધર્મસ્ય તત્ર તત્ર પ્રયોજકત્વાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૨૨)-"કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્| ગુણાન્તરેણ વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચન||" ઇત્યાદિ| તસ્માત્પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાનં યુક્તમ્| સર્વેષાં સર્વધર્મત્વાદિવિશેષે પ્રાપ્તે તન્નિરાસાર્થં ધર્મતારતમ્યમાહ-તત્ર વ્યક્ત ઇતિ| તત્ર-દ્રવ્યે, કશ્ચિદ્ધર્મઃ સદ્યોવ્યક્તઃ કશ્ચિદવ્યક્તઃ કશ્ચિદીષવ્દ્યક્તઃ કશ્ચિદન્તે વ્યક્તઃ| તેષ્વાદ્યો રસાખ્યઃ, ઇતરે ત્રયોઽનુરસાખ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૃથિવ્યાદૌ-પૃથિવ્યાદિમહાભૂતારબ્ધે દ્રવ્યે, રસાશ્રયે ગુર્વાદયો ગુણાઃ પરમાર્થત આશ્રિતાઃ, ન તુ રસેષુ મધુરાદિષુ| યત્તુ રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે તત્ સાહચર્યોપચારતઃ| સહ ચરતીતિ સહચરઃ, તસ્ય ભાવઃ સાહચર્યમ્| યસ્મિન્નેવગુડાદૌ દ્રવ્યે મધુરો રસ આશ્રિતસ્તસ્મિન્નપિ ગુરુગુણ આશ્રિતઃ, ઇતિ મધુરરસગુરુગુણયોઃ સહચરભાવઃ| સાહચર્યેણ-તુલ્યાશ્રયત્વેનોપચારઃ સાહચર્યોપચારઃ, તસ્માત્સાહચર્યોપચારતો, ગુર્વાદયો ગુણા રસેષુ-મધુરાદિષુ વ્યપદિશ્યન્તે| યથા,-ગુરુર્મધુરો રસો લઘુરમ્લ ઇત્યાદિ| ન પુનઃ પરમાર્થતો રસેષુ ગુર્વાદયઃ સન્તિ| અસ્તિ ચ સાહચર્યેણ વ્યપદેશઃ| યથા-ઘૃતસહચરેણ ઘૃતસ્થેનાગ્નિના દગ્ધો ઘૃતદગ્ધ ઇત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગુર્વાદીનાં રસાશ્રયત્વાદ્દ્રવ્યસ્યાસર્વધર્મત્વે પ્રાપ્તે પરિહારમાહ-ગુર્વાદય ઇતિ| ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્ય એવ, ન રસેષુ | યસ્તુ મધુરો ગુરુઃ, અમ્લો લઘુરિત્યાદિ વ્યપદેશઃ, સ સાહચર્યોપચારતઃ| એકસ્મિન્નાશ્રયે દ્વયોરવસ્થાનં-સાહચર્યમ્| સાહચર્યમેવ કુતઃ? ઇત્યાહ-રસાશ્રય ઇતિ| દ્રવ્યં હિ ગુર્વાદીનામિવ રસાનામપ્યાશ્રયઃ| અત એકાશ્રયત્વાત્સાહચર્યમ્, તેન ઉપચારઃ-અવિદ્યમાનસ્યાપ્યાશ્રયાશ્રયીભાવસ્યારોપઃ| નનુ, કિમેતત્ રસાવ્દ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં નામ ? ઇત્યત આહ-પૃથિવ્યાદાવિતિ| પૃથિવ્યાદિશબ્દાભિલભ્યં દ્રવ્યમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ પાર્થિવાદિષુ પઞ્ચસુ દ્રવ્યેષુ મધ્યે, પાર્થિવં દ્રવ્યં ગુર્વાદિગુણોત્કટમ્| ઉલ્બણશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-પાર્થિવે દ્રવ્યેઽન્યેઽપિ ગુણાઃ સન્તિ, સર્વદ્રવ્યાણાં પાઞ્ચભૌતિકત્વાત્| ગુર્વાદયસ્તત્રોત્કટાઃ| એવમાપ્યાદિષુ સર્વં યોજ્યમ્| તથા, ગૌરવાદ્યાવહં- ગુરુત્વાદિકૃદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ દ્રવ્યભેદાન્ લક્ષયર્તિ| તત્ર પાર્થિવં લક્ષયતિ-તત્ર દ્રવ્યમિતિ| ગુર્વાદિગુણોત્કટં ગૌરવાદિકરં ચ પાર્થિવં દ્રવ્યમ્| સઙ્ઘાતઃ-કાઠિન્યમ્| ઉપચયઃ-સ્થૌલ્યમ્| ગુણશબ્દોઽત્ર ધર્મવાચી| ઉલ્બણગ્રહણ સર્વેષાં સર્વધર્મત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આપ્યં દ્રવ્યં દ્રવાદિગુણોલ્બણં સ્નેહનાદિકૃત્ |

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આપ્યં લક્ષયતિ-દ્રવશીતેતિ| દ્રવાદિગુણોત્કટં સ્નેહનાદિકરં ચ દ્રવ્યમાપ્યમ્| દ્રવસાન્દ્રયોઃ પરસ્પરવિપરીતયોરપ્યાર્દ્રત્વસામાન્યાદાપ્યત્વમ્| વિપ્યન્દઃ-સ્રોતઃસ્રાવઃ| પ્રહ્લાદઃ-તૃપ્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આગ્નેયં દ્રવ્યં રૂક્ષાદિગુણોત્કટં દાહાદિકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આગ્નેયં લક્ષયતિ-રૂક્ષતીક્ષ્ણેતિ| રૂક્ષાદિગુણોત્કટં દાહાદિકરં ચ દ્રવ્યમાગ્નેયમ્| ભા-કાન્તિઃ| વર્ણો-ગૌરાદિઃ| પ્રકાશઃ-આલોકઃ| પચનં-પાકઃ| તદાત્મકત્વં કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાયવ્યં દ્રવ્યં રૂક્ષાદિગુણોલ્બણં રૌક્ષ્યલાઘવાદિકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાયવ્યં લક્ષયતિ-વાયવ્યમિતિ| રૂક્ષાદિગુણોત્કટં રૌક્ષ્યાદિકરં ચ દ્રવ્યં વાયવ્યમ્| વિચારો-વિવિધા ચેષ્ટા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાભસં દ્રવ્યં સૂક્ષ્માદિગુણોલ્બણં સૌષિર્યાદિકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાભસં લક્ષયતિ-નાભસમિતિ| સૂક્ષ્માદિગુણોત્કટં સૌષિર્યાદિકરં ચ દ્રવ્યં નાભસમ્| સૌષિર્યં સરન્ધ્રત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવં-અનેન પઞ્ચમહાભૂતારબ્ધેન ગુર્વાદિગુણયોગેન દ્રવ્યાણાં, જગતિ-ભુવનેઽસ્મિન્, અનૌષધભૂતં ન કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યમસ્તિ,-અપિ તુ સર્વમેવ દ્રવ્યં યત્સિકતાપાંસ્વાદિકં તદૌષધં,-ચિકિત્સિતમ્| વશાન્નાનાર્થયોગયોઃ,-અર્થશ્ચ યોગશ્ચ-અર્થયોગૌ, અર્થઃ-પ્રયોજનમ્, યોગો-યુક્તિઃ, યથા,-અનયા યુક્ત્યૌષધમિદં યોજિતમસ્ય રોગસ્ય વિજયાય સ્યાદનયા ચાસ્ય રોગસ્યેતિ, નાનાવિધૌ યાવર્થયોગૌ તયોર્વશાત્-સામર્થ્યાત્, સર્વમપિ દ્રવ્યમૌષધમ્, રોગપ્રતીકારહેતુત્વાત્| અથ કિં દ્રવ્યં કિમ્ભૂતોત્કટં ભવતિ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવ્યમાત્રસ્યૌષધત્વમાહ-જગતીતિ| એવં-ઉક્તેન પ્રકારેણ, તસ્ય તસ્ય દ્રવ્યસ્ય તત્તદ્ગુણયોગત્વાત્ જગતિ ન કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમનૌષધં વિદ્યતે-સર્વમેવ દ્રવ્યમૌષધમ્| કુતઃ? નાનાર્થયોગયોર્વશાત્,-અર્થઃ-પ્રયોજનમ્, યોગો-યોજના, નાનાવિધાવર્થયોગૌ-નાનાર્થયોગૌ, તયોઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-યદેકસ્મિન્નર્થે નોપયુજ્યતે તદેવાન્યસ્મિન્નુપયુજ્યતે| યદેકેન યોગેન નોપયુજ્યતે તદેવાન્યેનોપયુજ્યતે| યથા,-અત્યન્તાનુપયુક્તોઽપિ ખરમેષાદિવિડ્રસો બિન્દુશઃ શ્વાસકાસાદૌ, અત્યન્તાપથ્યોઽપિ માપ ઇણ્ડુરીકૃતઃ સનવનીતોઽર્દિતાદૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊર્ધ્વં ગચ્છતીતિ-ઊર્ધ્વગમમ્| ખપ્રકરણે "ગમેરપ્યુપસઙ્ખ્યાનમ્" ઇતિ ખઃ| પ્રાયો-બાહુલ્યેન, ઊર્ધ્વગમં દ્રવ્યમગ્નિપવનાધિકં ભવતિ| યથા,-મદનફલાદિ| બાહુલ્ય (પ્રાયો) ગ્રહણાત્ અગ્નિસમીરણોત્કટસ્યાપ્યધોગામિત્વં દૃષ્ટમ્| યથા,-હરીતક્યાદેઃ, અચિન્ત્યપ્રભાવત્વાત્| યથા,-સર્પસ્ય વિષમયત્વેઽપિ તત્ફણામણેર્વિષઘ્નત્વમ્| ભૂયિષ્ઠં-પ્રાયેણ, ભૂમિતોયોલ્બણં દ્રવ્યમધોગામિ ભવતિ| યથા,-ત્રિવૃતાદિ| યત્તુ વ્યામિશ્રાત્મકં તુલ્યકાલમૂર્ધ્વાધોદોષહરણં તદિહ ગ્રન્થગૌરવભયાન્નોક્તમપિ વ્યામિશ્રભૂતોત્કટં દ્રવ્યં વ્યામિશ્રાત્મકમિતિ સામર્થ્યલબ્ધ એવાયમર્થઃ| સ૦-ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ, દ્રવ્યં પ્રતિ યદ્વક્તવ્યં તન્નિષ્પન્નમિત્યર્થઃ| એવં દ્રવ્યે નિર્દિષ્ટે રસા નિર્દેષ્ટું યુક્તા ઇત્યાહ- સ૦-બહુવક્તવ્યત્વાદુત્તરત્ર-અનન્તરેઽધ્યાયે, રસાન્ ભેદૈઃ-ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નૈઃ, ઉપદેક્ષ્યતે તન્ત્રકૃત્| અથ વીર્યસ્ય વિપકાદિભ્યઃ પ્રાધાન્યાત્તચ્ચર્ચાં પ્રસ્તૌતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઔષધદ્વૈવિધ્યં પઞ્ચવિધે દ્રવ્યે વિભજતિ| દ્રવ્યમૂર્ધ્વગમમિતિ| દ્વિવિધમૌષધમ્,-શોધનં શમનં ચ| શોધનં દ્વિવિધમ્,-ઊર્ધ્વગમમધોગમં ચ| તત્રાગ્નિપવનોત્કટમૂર્ધ્વગમમ્, ભૂમિતોયગુણમધોગમમ્| પારિશેષ્યાદાકાશોત્કટં શમનમ્| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૧/૬)-"આકાશગુણભૂયિષ્ઠં સંશમનમ્" ઇતિ| ગમનં-ગમઃ| ઊર્ધ્વં ગમોઽસ્યાસ્તીતિ ઊર્ધ્વગમમ્| પ્રાય ઇતિ ભૂયિષ્ઠમિતિ ચ વ્યભિચારાર્થમ્| યથા,-ચિત્રકવદગ્નિપવનોત્કટાયા અપિ દન્ત્યા વિરેચનત્વમ્, મૃદ્વીકાવદ્ભૂમિતોયગુણાધિકસ્યાપિ મધુકસ્ય વમનત્વમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૧૭)-"વ્યામિશ્રાત્મકમુભયતોભાગમ્| શમનં તુ દોષવિપરીતગુણમુક્તં પ્રાક્| તત્સઙ્ગ્કરે ચ યતો બાહુલ્યેન| તત્સઙ્કરે-ગુણસઙ્કરે, યતો બાહુલ્યેન-યેષાં ગુણાનાં બાહુલ્યં તૈર્નિર્ણયઃ| તથા, અનિલાત્મકં ગ્રહિ| અનલાત્મકં દીપનપાચનમ્| ઉભયાત્મકં લેખનમ્| ભૂમ્યુદકાત્મકં બૃંહણમ્|" ઇતિ| પ્રકરણાર્થમુપસંહરતિ-ઇતિ દ્રવ્યમિતિ| ઇતિપરિસમાપ્તૌ| આ૦ ર૦-ક્રમપ્રાપ્તસ્ય રસસ્યાનભિધાને હેતુમાહ-રસો ભેદૈરિતિ| ઉત્તરત્ર-ઉત્તરસ્મિન્નધ્યાયે, ઉપદેક્ષ્યતે-વક્ષ્યતે, યતોઽસૌ બહુભિર્ભેદૈર્વિશિષ્ટઃ, બહુમેદત્વેન બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયકરણમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્રવ્યમુક્તમ્| વીર્યં પુનર્ગુર્વાદીનષ્ટૌ ગુણાન્ દ્રવ્યાશ્રિતાનિતિ સમાચક્ષતે| તત્-તસ્માત્, એવં-અનેન પ્રકારેણ, વીર્યમષ્ટધા-અષ્ટપ્રકારં, ગુર્વાદિવાદિનાં મતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ વીર્યમ્| તત્ર પરમતં દર્શયતિ-વીર્યં પુનરિતિ| એકે-ખારણાદિપ્રભૃતયઃ, ગુર્વાદીન્ ગુણાન્ વીર્યં ચ વદન્તિ| એવં ચ તદષ્ટધા સમ્મતમ્| સુશ્રુતસ્તુ ગુરુલઘૂ વિહાય વિશદપિચ્છિલૌ પઠતિ (સૂ.અ. ૪૦/૫)-"કેચિદષ્ટવિધમાહુઃ,-ઉષ્ણં શીતં સ્નિગ્ધં રૂક્ષં વિશદં પિચ્છિલં મૃદુ તીક્ષ્ણં ચેતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યેન-સ્વભાવેન, યા ક્રિયા ક્રિયતે-યત્કર્મ નિષ્પાદ્યતે, તદ્વીર્યમ્| તદેવં યાવત્ કિઞ્ચિદ્ગુણજાતં દ્રવ્યે સ્થિતં તત્સર્વં વીર્યમેવ| સર્વં કરોતીત્યત એવાહ-નાવીર્યમિત્યાદિ| યન્ન વીર્યં તન્ન કિઞ્ચિત્કરોતિ-ન કાઞ્ચિદપ્યર્થક્રિયાં નિષ્પાદયતિ, પ્રતિનિયતશક્તિપરિષ્વક્તત્વાત્ સર્વભાવાનામ્| અત એવાહ-સર્વેત્યાદિ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માત્સર્વા ક્રિયા વીર્યકૃતા-વીર્યેણ જનિતા| તતો યન્ન વીર્યં તન્ન કિઞ્ચિત્કુરુતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચરકમતં દર્શયતિ-ચરકસ્ત્વાહેતિ| યેન ક્રિયતે તત્-વીર્યમ્, દ્રવ્યકર્તૃકે કર્માણિ કરણભૂતમિત્યર્થઃ| કતિવિધં તત્ ? ઇત્યપેક્ષાયામાહ-યા ક્રિયેતિ| યા ક્રિયા યેન ક્રિયતે તસ્યાં તદ્વીર્યમ્, યાવત્યઃ ક્રિયાસ્તાવન્ત્યેવ વીર્યાણીત્યર્થઃ| કુતઃ? ઇત્યાહ-નાવીર્યમિતિ| અવીર્યં દ્રવ્યં ન કિઞ્ચિત્કુરુતે-વીર્યં વિના કર્તૃત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ| કુતઃ? ઇત્યાહ-સર્વા વીર્યકૃતા હિ સા| હિ-યસ્માત્, સા-ક્રિયા સર્વોઽપિ વીર્યકૃતા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતો વીર્યસ્યૈવ કરણસામર્થ્યં તેન કારણેન ગુર્વાદિષ્વેવાષ્ટાસુ વીર્યાખ્યા અન્વર્થેતિ-અનુગતાર્થેતિ, ભણ્યતે| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યસંજ્ઞા ન તુ રસવિપાકપ્રભાવેષુ [મન્દસાન્દ્રાદિષુ વા]| કિમ્ભૂતેષુ ગુર્વાદિષુ ? સમગ્રેત્યાદિ| સમગ્રાશ્ચ તે ગુણાશ્ચ, તેષુ સારાઃ-ચિરકાલાવસ્થિતયો ગુર્વાદય એવ| તથા ચ, જાઠરાગ્નિસંયોગેનાપિ ન મધુરાદિરસવત્ સ્વભાવમેતે જહતિ| સર્તેઃ સુસ્થિર ઇતિ ઘઞિ સારશબ્દઃ| તથા, અન્યેભ્યો મન્દસાન્દ્રાદિભ્યો ગુણેભ્યો રસાદિભ્યો વા ગુર્વાદયઃ શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિનઃ| શક્તેઃ-સામર્થ્યસ્ય, ઉત્કર્ષઃ-આધિક્યમ્, વિશેષેણ વર્તો-વિવર્તઃ,-વિશેષેણ ભવનમ્, શક્ત્યુત્કર્ષસ્ય વિવર્તઃ, સ વિદ્યતે યેષાં ત એવમ્| કિઞ્ચ, ગુર્વાદીનાં ગુણાનાં વ્યવહારાય-વ્યવહારાર્થમ્, મુખ્યત્વાત્-અન્યેભ્યો ગુણેભ્યો ગુર્વાદયઃ પ્રધાનભૂતા ઇત્યર્થઃ| તથા ચ, (શ્લો. ૪)-"ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે|" ઇત્યુક્તમ્, ન મધુરાદયો ગુણા ઇતિ| તસ્માત્ ગુર્વાદીનાં ગુણાનાં વ્યવહારમુખ્યત્વં રસાદિભ્યઃ| તથા, બહ્વગ્રગ્રહણાત્-બહુગ્રહણાદગ્રગ્રહણાચ્ચ, બહવો દ્રવ્યરસાદયો ગુર્વાદિભિર્ગૃહીતા ભવન્તિ| તથા ચાયુર્વેદશાસ્ત્રેષુ રસાદિભ્યો ગુર્વાદીનામગ્રે ગ્રહણં દૃષ્ટમ્| યથા,-વાતાદિદોષગુણનિરૂપણાયાં ગુર્વાદીનામેવ પૂર્વં ગ્રહણમ્, ન રસાદીનામ્| તથા ચ, "તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ" ઇત્યાચાર્યોઽપઠદ્વાય્વાદિલક્ષણે (હૃ. સૂ. અ. ૧|૧૧)| એવં ગુર્વાદીનામેવાગ્રગ્રહણાત્ ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યાખ્યાઽન્વર્થા-અનુગતાર્થેતિ ભણ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નનુ, એવં રસાદીનામપિ વીર્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-ગુર્વાદિષ્વિતિ| તેન-ચરકેણ, ગુર્વાદિષ્વેવ વીર્યાખ્યા વર્ણ્યતે| કુતઃ? અમ્વર્થેતિ કૃત્વા| ઇતિશબ્દો હેતૌ| યતસ્તેષુ ક્રિયમાણા વીર્યસંજ્ઞાઽન્વર્થા સ્યાત્| અન્વર્થત્વમેવ દર્શયતિ-સમગ્રેત્યાદિ| કરણં હિ વીર્યમ્| કરણં ચ સાધકતમમ્| સાધકતમત્વં ચ ગુર્વાદીનામેવ| કુતઃ? સમગ્રગુણસારત્વાત્| સમગ્રેષુ ગુણેષુ મધ્યે સ્થિર (સાર)ત્વાત્-ચિરસ્થાયિત્વાત્, શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તનાત્-ઉત્કૃષ્ટશક્તિત્વાત્, વ્યવહારાય મુખ્યત્વાત્-લોકે શાસ્ત્રે ચ મુખ્યત્વેન વ્યવહ્નિયમાણત્વાત્, બહ્નગ્રગ્રહણાત્-બહુગુણગણનાયાં પ્રથમગ્રહણાત્| વિપાકેઽપિ સ્થિરત્વસ્ય, પ્રભાવેઽપિ શક્યુત્કર્ષસ્ય, મૃદુકઠિનાદાવપિ વ્યવહારમુખ્યત્વસ્ય, રસેષ્વપિ બહ્વગ્રગ્રહણસ્ય દર્શનાત્ ચતુર્ણામુપાદાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતઃ-અસ્માચ્ચ કારણકદમ્બકાત્, વિપરીતત્વાત્-વૈપરિત્યેન સ્થિતત્વાત્, ન રસાદયો વીર્યમ્| તથા હિ,-રસસ્ય સારત્વં નાસ્તિ, જાઠરાનલસંયોગવશેન રસાન્તરોત્પત્તેઃ| ગુર્વાદીનાં તુ જાઠરાગ્નિસંયોગવશેનાપિ નાન્યથાભાવઃ| તથા ચ ન રસસ્ય શક્ત્યુત્કર્ષવિવર્તિત્વમ્,-યતો રસસ્ય ગુર્વાદ્યાહિતશક્તેરેવ સ્વકર્મણિ સામર્થ્યમ્| વ્યવહારાય યથા ગુર્વાદેર્મુખ્યત્વં યથા ચ બહ્વગ્રગ્રહણં તથા પ્રાગ્દર્શિતમ્| પ્રભાવઃ-સર્વાતિશાયિ દ્રવ્યસ્વભાવઃ, તસ્ય ચ ક્રિયાનિર્વર્તનસામાન્યે સત્યપિ વીર્યસંજ્ઞા પૂર્વોક્તાદ્ધેતોર્ન પ્રવર્તતે| એવં વિપાકકર્મણોરપિ ચિન્ત્યમ્| તસ્માત્ રસાદ્યેષુ સમ્ભવત્યપિ-વિદ્યમાનાઽપિ, અસદ્રૂપેવ સા વીર્યસંજ્ઞા ન વિવક્ષ્યતે-નોરરીક્રિયતે| આદૌ ભવઃ-આદ્યઃ| દિગાદિત્વાદ્યત્| રસ આદ્યો યેષાં-પ્રભાવાદીનાં, ત એવં તેષુ| વીર્યમિત્યાદિ| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યત એવં સા-વીર્યસંજ્ઞા, સમ્ભવત્યપિ રસાદિષુ વૈપરીત્યાન્ન વિવક્ષ્યતે, અતો ગુર્વાદય એવ વીર્યમ્, ન રસાદયઃ |

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એતચ્ચ રસાદિષુ નાસ્તીતિ દર્શયતિ-અતશ્ચેતિ| સા-વીર્યાખ્યા, રસાદિષુ સમ્ભવત્યપિ-વિદ્યમાનાપિ, ન વિવિક્ષ્યતે, અનુદરા કન્યેતિવત્| ક્રિયાનિર્વર્તનસામાન્યાત્સત્યપિ વીર્યત્વે રસાદયો વીર્યત્વેન ન વ્યવહ્નિયન્ત ઇત્યર્થઃ| કુતઃ? અતો-હેતુચતુષ્ટયાત્, વિપરીતત્વાત્| સિદ્ધમર્થમપનુદતિ-વીર્યમિતિ| હિ-સ્ફુટમ્, અતઃ-કારણાત્, ગુર્વાદય એવ વીર્યમ્| ગુર્વાદીનામષ્ટાનાં યોગરૂઢા વીર્યસંજ્ઞેતિ ભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્ય આચાર્યા ઉષ્ણં શીતમિતિ દ્વિપ્રકારં વીર્યમાચક્ષતે| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| દ્વિધૈવ વીર્યમ્, નાષ્ટધેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૂર્વમતાપરિતોષાન્મતાન્તરં દર્શયતિ-ઉષ્ણં શીતમિતિ _ અન્યે-સુશ્રુતાદયઃ, ઉષ્ણં શીતં ચેતિ દ્વિવિધમેવ વીર્યમાચક્ષતે-વદન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપિ ચેતિ નિપાતસમુદાયો યુક્તિસમુચ્ચયે| તેઽપિ સયુક્તિકમેવાહુરિત્યર્થઃ| તામેવ યુક્તિં દર્શયન્નાહ-નાનાત્મકમપીત્યાદિ| નાનાસ્વભાવમપિ દ્રવ્યં-સ્થાવરજઙ્ગમાદ્યં ચેતનાચેતનમ્, અગ્નીષોમૌ મહાબલૌ-ઉત્કૃષ્ટશક્તી, ન જાતુ કદાચિદતિક્રામતિ-નોલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે| અવશ્યં હિ દ્રવ્યં કિઞ્ચિદાગ્નેયં કિઞ્ચિત્સૌમ્યમ્, અતઃ કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યમુષ્ણવીર્યં કિઞ્ચિચ્છીતવીર્યમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૬|૮૪)- "ન મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહ્રિયાત્| ઉભયં હ્યેતન્મધુરં મધુરવિપાકં શીતોષ્ણત્વાત્ વિરુદ્ધવીર્યમ્, વિરુદ્ધવીર્યત્વાચ્છોણિતપ્રદૂષણાય|" ઇતિ| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-વ્યક્તાવ્યક્તમિત્યાદિ| વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ વ્યક્તાવ્યક્તમ્, નાનાત્મકમપિ જગત્-ત્રૈલોક્યં કર્તૃ યથા વ્યક્તં ચાવ્યક્તં ચ નાતિક્રામતિ, તથા દ્રવ્યમગ્નીષોમાવિત્યર્થઃ| વ્યક્તં-સ્થૂલમ્, દૃશ્યમિત્યર્થઃ| સાઙ્ખ્યાનાં તુ મહદાદિ-વ્યક્તમ્, અવ્યક્તં-પ્રધાનં પુરુષશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તમતસ્યોપપત્તિમાહ-અપિ ચેતિ, નાનાત્મકમિતિ| ન કેવલં મતમાત્રમિદમ્, યુક્તં ચેદં પૂર્વસ્માન્મતાત્, ઇત્યપિ ચેત્યસ્યાર્થઃ| નાનાત્મકમપિ-પૃથિવ્યાદ્યનેકકારણમપિ, દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ જાતુચિત્-કદાચિદપિ, નાતિક્રામતિ-તર્યોર્વશે વર્તતે, કિઞ્ચિદાગ્નેયત્વાદુષ્ણં કિઞ્ચિત્સૌમ્યત્વાચ્છીતમિતિ દ્વિધૈવ ગતિરિત્યર્થઃ| કુતઃ? યતસ્તૌ મહાબલૌ| અત એવ સર્વાન્ ગુણાન્ ગુર્વાદયોઽભિભવન્તિ| ગુર્વાદીનપ્યુષ્ણશીતૌ| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-યથા વિશ્વં કર્તૃ વ્યક્તાવ્યક્તાખ્યભેદદ્વયં નાતિક્રામતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તયોરુષ્ણશીતયોર્મધ્યે, ઉષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યં, ભ્રમાદીન્ કરોતિ| આશુપાકિતાં-શીઘ્રપાકિત્વમ્| શિશિરં પુનઃ-શીતવીર્યં તુ, હ્લાદનાદીન્ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણં લક્ષ્યતિ-તત્રેતિ| યદ્ભ્રમાદિકં કરોતિ તદુષ્ણવીર્યમ્| આશુપાકિતા-શીઘ્રપાકઃ| શીતં લક્ષ્યતિ-શિશિરમિતિ, હ્લાદનમિતિ| યત્ હ્લાદનાદીન્ કરોતિ તચ્છીતવીર્યમ્| હ્લાદનં-નિર્વૃત્તિઃ| જીવનં મૂર્ચ્છાપનયનાદિભિઃ પ્રાણધારણમ્| સ્તમ્ભઃ-સ્વેદાપનયનમ્| રક્તપિત્તયોઃ પ્રસાદં-નિર્મલત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જાઠરેણ-ઔદર્યેણ, અગ્નિના યોગાત્-સંશ્લેષાત્, યત્ રસાનાં પરિણામાન્તે-જરણનિષ્ઠાકાલે, રસાન્તરં-રસવિશેષઃ, ઉદેતિ-ઉપદ્યતે, સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતો-મુનિભિઃ કથિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ વિપાકઃ| તત્ર વિપાકં લક્ષયતિ-જાઠરેણેતિ| રસાનાં-રસવતાં દ્રવ્યાણાં, જાઠરાગ્નિના સંયોગાત્ યદ્રસાન્તરમુત્પદ્યતે સ વિપાકઃ| "આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્|" (હૃ. શા. અ. ૩૧૫૭) ઇત્યાદ્યુક્તાનાં મધુરામ્લકટુપાકાનાં વ્યાવૃત્ત્યર્થમાહ-પરિણામાન્તે,-આહારપરિણામાન્તે| તે તુ પરિણામાત્પ્રાગેવ ઉત્પદ્યન્તે, ઇતિ તેષાં રસત્વમેવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વાદુઃ-મધુરો ગુડાદિઃ, પટુઃ-લવણઃ સૈન્ધવાદિઃ, મધુરં [ યથા ભવતિ તથા ] કૃત્વા પચ્યતે રસ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| મધુરમિતિ ક્રિયાવિશેષણત્વાન્નપુંસકલિઙ્ગમ્| સ્વાદુઃસ્વાદુવિપાકો, લવણોઽપિ સ્વાદુવિપાક ઇત્યર્થઃ| અમ્લો રસો-દધિકાઞ્ચિકાદિઃ, અમ્લં પચ્યતે-અમ્લવિપાકો ભવતિ| તિક્તોષણકષાયાણાં પ્રાયશઃ કટુર્વિપાકો ભવતિ| પ્રાયશોગ્રહણં પૂર્વત્રાપિ યોજનીયમ્| તેન વ્રીહિસ્થો મધુરો રસોઽમ્લં પચ્યત ઇત્યુપપન્નમ્| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૦)- "સ્વાદુરમ્લવિપાકોઽન્યો વ્રીહિઃ" ઇતિ| તથા, હરીતક્યા ભૂયસ્ત્વેન યઃ કષાયો રસઃ, સ મધુરમેવ પચ્યતે| તથા, કટુકો રસઃ શુણ્ઠ્યાર્દ્રકપિપ્પલ્યાદિસ્થો મધુરં પચ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૫૩)- "કષાયા મધુરા પાકે" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૬૩)- નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં " ઇતિ, "તદ્વદાર્દકમ્" ઇતિ| તથા (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૬૧)- "શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાર્દ્રા" ઇત્યારમ્ભ યાવત્ "સ્વાદુપાકા" ઇતિ| અત્ર કેચિદાહુઃ,-તિક્તકષાયયોરેવ કટુવિપાકતયા પિત્તકર્તૃત્વમાપદ્યત ઇતિ| તદેતદસત્| શીતવીર્યત્વેનૈતયોઃ પિત્તહર્તૃત્વાત્| વીર્યં હિ રસવિપાકૌ વિજયતે| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૨૫)- "રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યમ્" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિપાકત્રૈવિધ્યમાહ-સ્વાદુરિતિ| સ્વાદુઃ પટુશ્ચ-મધુરો લવણશ્ચ, મધુરં પચ્યતે,-પક્વો મધુરત્વં યાતીત્યર્થઃ| મધુરમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| પચ્યત ઇતિ કર્મકર્તર્યાત્મનેપદમ્| એવમમ્લો રસોઽમ્લં પચ્યતે| તિક્તાદીનાં ત્રયાણાં કટુકો વિપાકઃ| મધુરરસસ્યાપિ વ્રીહેર્વિપાકેઽમ્લત્વાત્, લવણસ્યાપિ સૌવર્ચલસ્ય કટુવિપાકત્વાત્, અમ્લતિક્તોષણાનામપિ દાડિમપટોલપિપ્પલીનાં મધુરત્વાત્, કષાયસ્યાપિ કુલત્થસ્યામ્લવિપાકત્વાત્, પ્રાયશ ઇત્યુક્તમ્, મતાન્તરસઙ્ગ્રહાર્થં ચ| તત્ર દ્વૌ વિપાકાવિતિ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૦૧૧૧)- "દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વમ્બુપૃથિવીગુણાઃ| નિવર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઇષ્યતે|| તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ| નિવર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઇષ્યતે||" ઇતિ| પરાશરસ્તુ તિક્તકષાયયોર્મધુરવિપાકમાહ (સં.સૂ.અ. ૧૭)-"પાકાસ્ત્રયો રસાનામમ્લોઽમ્લં પચ્યતે કટુઃ કટુકમ્| ચત્વારોઽન્યે મધુરં, સંસૃષ્ટરસાસ્તુ સંસૃષ્ટમ્|| કટુતિક્તકષાયાણાં કટુકો યેષાં વિપાક ઇતિ પક્ષઃ| તેષાં પિત્તવિઘાતે તિક્તકષાયૌ કથં ભવતઃ||' ઇતિ| ષોઢા પાકસ્તુ સઙ્ગ્રહે નિરસ્તઃ (સૂ.અ. ૧૭)- "યથારસં જગુઃ પાકાન્ ષટ્ કેચિત્તદસામ્પ્રતમ્| યત્સ્વાદુર્વ્રીહિરમ્લત્વં ન ચામ્લમપિ દાડિમમ્|| યાતિ તૈલં ચ કટુતાં કટુકાઽપિ ન પિપ્પલી| યથારસત્વે પાકાનાં ન સ્યાદેવં વિપર્યયઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસૈઃ-જિહ્વાવૈષયિકૈર્મધુરામ્લકટુકૈઃ, વિપાકકાલોપલભ્યો મધુરામ્લકટુકલક્ષણો યો રસો ભવતિ-અસૌ, તુલ્યફલઃ,-તુલ્યં-સદૃશં, ફલં યસ્ય સ તુલ્યફલઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-અભ્યવહૃતસ્ય મધુરરસસ્ય જાઠરાગ્નિસંયોગવશાત્ યત્ રસાન્તરં ફલતયા નિષ્પન્નં તત્ રસૈઃ સદૃશફલમ્| ફલગ્રહણેનૈતત્પ્રતિપાદયતિ,-ફલોપમમેવ વૃષ્યાદિલક્ષણં કાર્યસદૃશમ્, ન તુ કુસુમોપમં દેહાહ્લાદનાદિલક્ષણં કાર્યમિતિ| એવમમ્લાદીનામપિ વ્યાખ્યેયમ્| તત્રેત્યાદિ| તત્ર-તેષુ રસવીર્યવિપાકાદિષુ મધ્યે, દ્રવ્યં કિઞ્ચિચ્છુભાશુભં-સદસત્કર્મ, રસેન કુરુતે| યથા,-મધુ મધુરકષાયરસત્વેન પિત્તં શમયતિ| કિઞ્ચિદ્વિપાકેન| યથા,-તદેવ મધુ કટુવિપાકતયા કફં હન્તિ| કિઞ્ચિન્ન દ્રવ્યં ગુણાન્તરેણ,-અન્યોન્યગુણવિકૃતત્વાત્ રસવિપાકતો યઃ સ ગુણાન્તરો ગુર્વાદિઃ, તેન| યથા,-અમ્લં કાઞ્જિકં કફં શમયતિ રૌક્ષ્યાત્| કિઞ્ચિન વીર્યેણ| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૧૭)- "કષાયતિક્તં મહત્પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ, ન તુ પિત્તમુષ્ણવીર્યત્વાત્|" કિઞ્ચિન દ્રવ્યં પ્રભાવેણૈવ શુભાશુભં કર્મ કુરુતે| યથા,-અમ્લોષ્ણા સુરા ક્ષીરં વર્ધયતિ| નનુ, યત્ર દ્રવ્યાશ્રિતાનાં રસાદીનાં વિરોધઃ, તત્રૈષાં કાર્યનિષ્પત્તૌ સમશક્તિત્વં ન વા ? ઇત્યાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રયાણાં પાકાનાં લક્ષણમાહ-રસૈરિતિ| અસૌ-ત્રિવિધો વિપાકઃ, યથાસ્વં રસૈઃ-મધુરામ્લકટુકૈઃ, તુલ્યફલઃ-તુલ્યકાર્યો જ્ઞેયઃ| મધુરસ્ય રસસ્ય કાર્યં દૃષ્ટ્વા મધુરઃ પાકો લક્ષણીયઃ| એવમમ્લસ્યામ્લઃ કટુકસ્ય કટુકઃ| દ્રવ્યાદીનાં પૃથક્ પ્રયોજકત્વમાહ-તત્ર દ્રવ્યમિતિ| ગુણાન્તરેણ-રસાવ્દ્યતિરિક્તેન ગુર્વાદિના ગુણેન| એતદેવ રસાદીનામપિ ગુણત્વં જ્ઞાપયતિ| તેન "પલાણ્ડુસ્તદ્ગુણૈર્ન્યૂનઃ" (હૃ. સૂ.અ. ૬/૧૧૨) ઇત્યાદિપ્રયોગા ઉપપન્નાઃ| પ્રભાવેણ-આત્મનૈવ| દ્રવ્યસ્યાત્મા-પ્રભાવઃ| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૦/૧૪)-"તદ્દ્રવ્યમાત્મના કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિદ્વીર્યેણ સેવિતમ્| કિઞ્ચિદ્રસવિપાકાભ્યાં દોષં હન્તિ કરોતિ ચ||" ઇતિ| શુભં-દોષશમનં કર્મ, અશુભં-દોષકોપનમ્| કિઞ્ચિદ્પરં કિઞ્ચનેતિ ત્રયં કર્તૃકર્મવિશેષણમ્| યદા બહૂનિ દ્રવ્યાણિ એકમેવ કર્મ કુર્વન્તિ તદા-કર્તૃવિશેષણમ્, યદૈકમેવ દ્રવ્યં બહૂનિ કર્માણિ તદા-કર્મવિશેષણમ્| એતચ્ચોદાહૃતં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૧૭)-"તત્ર યન્મધુરં રસવિપાકયોઃ શીતવીર્યં ચ દ્રવ્યં, યચ્ચામ્લં તયોરુષ્નવીર્યં ચ, યદ્વા કટુકં, તેષાં યથાસ્વં રસાદિભ્યઃ પ્રાયો ગુણાન્ દોષકોપનશમનત્વં ચ વિદ્યાત્| તદ્યથા-ક્ષીરમદિરામરિચાદીનામ્| રસાદિસઙ્કરેણ ત્વન્યથાત્વમ્| યથા-મધુ મધુરં શ્લેષ્માણં શમયતિ કટુવિપાકિતયા, સકષાયત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચ વાતં જનયતિ શીતવીર્યત્વાચ્ચ| તથા, યવોઽપિ| આનૂપૌદકપિશિતં શીતમપિ પિત્તં કરોતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વત્| તથા તૈલં કટુવિપાકિતયા ચ વિપાકત એવ બદ્ધવિણ્મૂત્રમ્| અમ્લં કાઞ્જિકં કફં જયતિ, તીક્ષ્ણોષ્ણત્વાત્| કપિત્થં તુ રૌક્ષ્યાત્કફમ્, પિત્તં ચ શીતવીર્યત્વાત્| આમલકં પિત્તં શીતવીર્યત્વાત્ સ્વાદુપાકિતયા ચ, કફં રૌક્ષ્યાલ્લાઘવાચ્ચ, શૈત્યરૌક્ષ્યલાઘાવૈસ્તુ ન વાતમ્| લવણં સૈન્ધવં સ્વાદુપાકતયા પિત્તં જયતિ, લાઘવાત્ કફમ્| કટુકાઽપિ શુણ્ઠી સ્નેહૌષ્ણ્યસ્વાદુપાકતયા વાતં જયતિ, પિપ્પલી ચ, લશુનોઽપિ સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવૈઃ, પલાણ્ડુશ્ચ| સ તુ સ્નેહગૌરવાભ્યાં જનયતિ શ્લેષ્માણમ્, વૃદ્ધં ચ મૂલકં સ્વાદુપાકતયા| તિક્તા પિત્તં જયતિ| તિક્તા અપિ વ્યાઘ્રીવિશલ્યાર્કવારુણ્ય ઉષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તં જનયન્તિ| કષાયતિક્તં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતં જયતિ, ન તુ પિત્તમ્, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્| કષાયાઃ કુલત્થાશ્ચામ્લપાકતયા ચ| ઇત્યેતન્નિદર્શનમાત્રમુક્તમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાદીનાં-રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનાં મધ્યે, યત્-રસાદિવસ્તુ,-રસો વા વીર્યં વા વિપાકો વા પ્રભાવો વા, બલવત્ત્વેન-બલિષ્ઠતયા, દ્રવ્યે વર્તતે-અવતિષ્ઠતે, તત્-વસ્તુજાતમ્, ઇતરાન્-અબલિષ્ઠાન્, અભિભૂય-વિફલીકૃત્ય, કારણત્વં પ્રપદ્યતે,-કર્મકરણે કારણતામાસાદયતીત્યર્થઃ| અત ઇદમાહ-વિરુદ્ધેત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, વિરુદ્ધગુણસંયોગે-સંહતીભાવે સતિ, યદલ્પં વસ્તુ તત્ ભૂયસા-બલવતા, જીયતે-અભિભૂયતે| ગુણશબ્દેન ચાત્ર રસાદયો ગૃહ્યન્તે, ન પારિભાશિકા ગુર્વાદયોઽપ્રકૃતત્વાત્| વિરુદ્ધગુણસંયોગ ઇત્યત્ર વિરુદ્ધગુણસમવેતદ્રવ્યસંયોગ ઇતિ બોધ્યમ્, ન વિરુદ્ધગુણસંયોગ ઇતિ| ન હિ ગુણાનાં સંયોગો વક્તું યુજ્યતે, કિં તર્હિ ? દ્રવ્યાણામ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. વિ. અ. ૧|૨૮)- "સંયોગસ્તુ દ્વયોર્બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ|" ઇતિ| વિરોધશ્ચ દ્વિવિધઃ,-સ્વરૂપતઃ કાર્યતશ્ચ| સ્વરૂપવિરોધો યથા,-ગુરુલઘ્વોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચ| કાર્યતો યથા,-વાયૌ જેતવ્યે રૂક્ષોષ્ણદ્રવ્યસંયોગોપયોગઃ| અત્ર હિ યો ગુણાનાં વિરોધઃ, સ કાર્યેણ| તત્ર યદલ્પં વસ્તુજાતં તત્ ભૂયસા વસ્તુજાતેનાભિભૂયતે| તત્ર યથા,-ક્ષીરં શીતવીર્યમપિ મધુરરસહેતુકસ્નેહગૌરવાદિભિઃ સહાયબાહુલ્યાદ્વાતશમનાખ્યં કાર્યં કરોતિ, ન પુનઃ સ્વકાર્યં વાતપ્રકોપાખ્યમ્| યત્ર તુ દ્રવ્યે રસાદીનામુત્કર્ષાસમ્ભવઃ પરસ્પરં સામ્યમ્, તત્ર કસ્ય કાર્યકારણત્વમ્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સત્સ્વપિ સર્વેષ્વેકસ્યૈવ પ્રયોજકત્વે હેતુમાહ યદ્યદિતિ| બલવત્ત્વેન-બલાધિક્યેન| બલં ચ દ્વિવિધં,- કૃત્રિમમકૃત્રિમં ચ| માત્રાધિક્યેન સહાયસમ્પત્ત્યા ચ કૃતંકૃત્રિમમ્, સ્વાભાવિકં-અકૃત્રિમમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસં-મધુરાદિષડ્વિધમ્, વિપાકઃ કર્તા અપોહતિ-કાર્યકરણે કુણ્ઠયતિ| યથા,-મધુરો મધુનિ રસઃ કટુના વિપાકેનાભિભૂયતે, અત એવ પવનશમનાખ્યં કાર્યં મધુરરસહેતુકં ન કરોતિ, અપિ તુ વાતપ્રકોપનાખ્યં કટુવિપાકહેતુકમેવ કરોતિ| તૌ-રસવિપાકૌ, વીર્યં કર્તૃભૂતમપોહતિ| યથા,-મહિષામિષે સ્થિતૌ મધુરરસવિપાકાવુષ્ણવીર્યાખ્યં કર્તૃ અભિભવતિ, અત એવ તન્માંસં પિત્તાદિદૂષણમ્, અન્યથા સ્વાદુરસવિપાકિત્વાત્ પિત્તશમકમેવ સ્યાત્| પ્રભાવસ્તુ ત્રીણ્યપિ રસાદીનિ વિજયતે| યથા,-અમ્લરસવિપાકોષ્ણવીર્યા સુરા ક્ષીરં જનયતિ| બલસામ્યે ઇતિ-ઈદૃશમ્, રસાદીનાં નૈસર્ગિકં બલં,-સ્વાભાવિકી શક્તિઃ| એતદુક્તં ભવતિ,-રસં સમબલમપિ વિપાકોઽપોહતિ, રસવિપાકૌ ચ સમબલાવપિ વીર્યં સ્વભાવાદપોહતિ, એતાનિ ચ સમબલાન્યપિ પ્રભાવોઽપોહતીતિ| નનુ, દ્રવ્યરસવિપાકવીર્યાણિ કર્માનુમાનેન યથાસ્વરૂપાણ્યેવાવગચ્છામઃ| પ્રભાવસ્ય તુ ન જ્ઞાયતે કીદૃશં કર્મ ? ઇત્યત આહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર સ્વાભાવિકં બલમાહ-રસમિતિ| તૌરસવિપાકૌ| તાનિ-રસવિપાકવીર્યાણિ| અપોહતિ-જયતિ| બલસામ્યે-કૃત્રિમબલતુલ્યત્વે, યત્ર રસવિપાકયોસ્તુલ્યમાત્રત્વં તુલ્યસહાયત્વં ચ તત્ર રસાદ્વિપાકો બલી, માત્રાસહાયવૈષમ્યે તુ યો માત્રાધિકઃ સહાયાધિકો વા સ બલીત્યર્થઃ| એવં વીર્યાદિષ્વપિ વાચ્યમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૭)- વિરુદ્ધા અપિ ચાન્યોન્યં રસાદ્યાઃ કાર્યસાધને| નાવશ્યં સ્યુર્વિઘાતાય ગુણદોષા મિથો યથા|| રસવીર્યપ્રભૃતયો ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષતઃ| એકરૂપા વિરૂપા વા દ્રવ્યં સમધિશેરતે| માધુર્યશૈત્યપૈચ્છિલ્યસ્નેહગૌરવમન્દતાઃ| સહ વૃત્ત્યા સ્થિતાઃ ક્ષીરે ન ત્વાનૂપૌદકામિષે|| ગુણા દ્રવ્યેષુ યે ચોક્તાસ્ત એવ તનુદોષયોઃ| સ્થિતિવૃદ્ધિક્ષયાસ્તસ્માત્તેષાં હિ દ્રવ્યહેતુકાઃ| રસં વિદ્યાન્નિપાતેન તેનાધિવસનેન ચ| વીર્યં વિપાકં દ્રવ્યાણાં કર્મણઃ પરિનિષ્ઠયા|| મધુરસ્કન્ધનિર્દ્દિષ્ટઘૃતતૈલગુડાદિષુ| ગુણાઽઽસ્વાદ્વાદિભેદેન રસષટ્કં ન યુજ્યતે|| અસ્તુ ભેદાદસહ્વયાત્વમૈક્યં વાઽઽસ્વાદલક્ષણાત્| ભૂતોત્કર્ષાપકર્ષેણ ભેદો યોઽલ્પેન કલ્પ્યતે|| સઙ્કીર્ણત્વાત્ ફલે ચાસૌ તુલ્યત્વાન્ન વિવિક્ષ્યતે| ગુર્વાદીનાં વિશેષેઽપિ સ્વજાતેરનતિક્રમાત્|| સઙ્ખ્યાભેદો યથા નાસ્તિ રસાનામપિ સ ક્રમઃ| દૃષ્ટં મુખોપલેપાદિ યત્સર્વેષુ ઘૃતાદિષુ|| ન ચ તદ્દાડિમાદ્યેષુ ષડેવાતો રસાઃ સ્મૃતાઃ| આનન્ત્યૈકત્વયોશ્ચ સ્યાન્ન વિચિત્રાર્થતન્ત્રણમ્|| ગુર્વાદ્યા વીર્યમુચ્યન્તે શક્તિમન્તોઽન્યથા ગુણાઃ| પટુસામર્થ્યહીનત્વાદ્ગુણા દ્વાદશ તે ગુણાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વયોર્દ્રવ્યયો રસાદીનાં-રસવીર્યવિપાકાનાં સામ્યે સતિ, યદેકં દ્રવ્યમન્યત્કર્મ કુરુતે, અન્યત્પુનરન્યદ્વિશિષ્ટં કર્મ, તત્ પ્રભાવજં-પ્રભાવાજ્જાતમિતિ જ્ઞેયમ્| અયમસ્ય દ્રવ્યસ્ય પ્રભાવ ઇતિ વિશિષ્ટકર્મકરણાન્નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ| નનુ, પ્રભાવઃ ક ઉચ્યતે ? ઇતિ ચેત્ બ્રૂમઃ| રસવીર્યવિપાકાદિગુણાતિશાયી દ્રવ્યસ્ય સ્વભાવો યઃ, સ પ્રભાવઃ| ઉક્તં ચ-"રસવીર્યવિપાકાદિગુણાતિશયવાનલમ્| દ્રવ્યસ્વભાવો નિર્દિષ્ટો યઃ પ્રભાવઃ સ કીર્તિતઃ||" ઇતિ| અત્ર નિદર્શનાર્થમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ પ્રભાવઃ| પ્રભાવં લક્ષયતિ-રસાદિસામ્ય ઇતિ| દ્વયોર્દ્રવ્યયો રસાદિસામ્યે સત્યપ્યેકસ્ય યદ્વિશિષ્ટં કર્મ દૃશ્યતે, તત્પ્રભાવજમ્| તત્ર યો દ્રવ્યધર્મો હેતુઃ, સ પ્રભાવ ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચિત્રકસ્ય રસવીર્યવિપાકૈસ્તુલ્યાઽપિ દન્તિ રસાદિભ્યોઽતિશાયિદ્રવ્યસ્વભાવયોગાદ્વિરેચની, ન ચિત્રકઃ, ચિત્રકત્વાત્| મધુકસ્ય ચ મૃદ્વીકા તુલ્યાઽપિ રસાદિભ્યોઽતિશાયિદ્રવ્યસ્વભાવયોગાત્ મૃદ્વીકા વિરેચની, ન મધુકમ્| ઘૃતં ક્ષીરસ્ય રસાદિભિસ્તુલ્યમપિ ઘૃતં દીપનમ્, ન પુનઃ ક્ષીરમ્| અન્યે પ્રભાવલક્ષણમન્યથાઽઽહ-પ્રતિવસ્તુ સ્વસંજ્ઞાપ્રવૃત્તિનિમિત્તલક્ષણો યો ધર્મસ્ત્વતલાદિપ્રત્યયપ્રતીતિસમધિગમ્યઃ સ પ્રભાવઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"વસ્તૂનાં યઃ સ્વસંજ્ઞાયાઃ પ્રવૃત્તૌ કારણે સ્મૃતઃ| ત્વતલાદિપ્રબોધ્યશ્ચ પ્રભાવ ઇતિ સ સ્મૃતઃ||" ઇતિ| એવં ચ દન્તીત્વાદ્દન્ત્યા વિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, ચિત્રકસ્ય ચિત્રકત્વાદવિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, એવં મૃદ્વીકાત્વાન્મૃદ્વીકાયા વિરેચનકારિત્વં પ્રભાવઃ, ઇત્યાદિ સકલપદાર્થેષુ બોધ્યમ્| સામાન્યવિશેષાભ્યાં યતઃ સકલં વ્યાપ્તમ્, અતો ગ્રન્થકાર ઇદમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રભાવમુદાહરતિ-દન્તીતિ| રસાદય ઉક્તાશ્વરકેણ (સૂ. અ. ૨૬/૭૦)- "કટુકઃ કટુકઃ પાકે વીર્યોષ્ણશ્ચિત્રકો મતઃ| તદ્વદ્દન્તી પ્રભાવાત્તુ વિરેચયતિ" સા નરમ્||" ઇતિ| મધુમમૃદ્વીકયોઃ ક્ષીરઘૃતયોશ્ચ મધુરરસપાકત્વેન શીતવીર્યત્વેન ચ સામ્યેઽપિ મૃદ્વીકૈવ વિરેચની ન મધુકમ્, ઘૃતમેવ દીપનં ન ક્ષીરમ્| સઙ્ગ્રહે ત્વન્યદપ્યુદાહૃતમ્ (સૂ.અ. ૧૭)-"કટુપાકરસસ્નિગ્ધગુરુત્વૈઃ કફવાતજિત્| લશુનો વાતકફકૃન્ન તુ તૈરેવ યદ્ગુણૈઃ|| મિથો વિરુદ્ધાન્ વાતાદીન્ લોહિતાદ્યા જયન્તિ યત્| કુર્વન્તિ યવકાદ્યાશ્ચ તત્પ્રભાવવિજૃમ્ભિતમ્|| શિરીષાદિ વિષં હન્તિ સ્વપ્નાદ્યં તદ્વિવૃદ્ધયે| મણિમન્ત્રૌષધીનાં ચ યત્કર્મ વિવિધાત્મકમ્|| શલ્યાકર્ષણપુંજન્મરક્ષાર્યુધવશાદિકમ્| દર્શનાદ્યૈરપિ વિષં યન્નિયચ્છતિ ચાગદઃ|| વિરેચયતિ યદ્દૃષ્યમાશુ શુક્રં કરોતિ વા| ઊર્ધ્વાધોભાગિકં યચ્ચ દ્રવ્યં યચ્છમનાદિકમ્|| માત્રાદિ પ્રાપ્ય તત્તચ્ચ યત્પ્રપઞ્ચેન વર્ણિતમ્| તચ્ચ પ્રભાવજં સર્વમતોઽચિન્ત્યઃ સ ઉચ્યતે|| રસેન વીર્યેણ ગુણૈશ્ચકર્મ દ્રવ્યં વિપાકેન ચ યદ્વિદધ્યાત્| સદ્યોઽન્યથા તત્ કુરુતે પ્રભાવાદ્ધેતોરતસ્તસ્ય ન ગોચરોઽસ્તિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-પ્રકારે, અનેન પ્રકારેણ દ્રવ્યરસવીર્યાદીનાં સામાન્યેન કર્મ વ્યાખ્યાતમ્, ન વિશેષેણ| યૈરેવ મહાભૂતૈ રસવીર્યાદયો દ્રવ્યાશ્રિતા આરબ્ધાઃ, તૈરેવ તથાભૂતૈસ્તદાશ્રયમપિ દ્રવ્યમ્| અતઃ સામાન્યતઃ કર્મ દ્રવ્યાદીનામુક્તમ્| સામ્પ્રતં વિશિષ્ટં કર્મ પ્રતિદ્રવ્યં વક્તુમિદમાહ-પુનશ્ચ તદિતિ| તત્-સામાન્યોક્તં કર્મ દ્રવ્યરસાદીનાં સમ્બન્ધિ, પુનર્ભિદ્યતે-વિશિષ્યતે| કેન ? ઇત્યાહ-વિચિત્રેત્યાદિ| વિચિત્રાશ્ચ તે પ્રત્યયાશ્ચ વિચિત્રપ્રત્યયાઃ,-નાનાકારસન્નિવેશવિશેષયુક્તાનિ મહાભૂતાનિ, પ્રતિસત્ત્વં પ્રાક્તનશુભાશુભકર્મપ્રેરિતો વિચિત્રો મહાભૂતપરિણામ ઇત્યર્થઃ| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધં ચ તદ્દ્રવ્યં ચ, તસ્ય ભેદો-વિશેષઃ, તેન વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન, તત્-સામાન્યોક્તં કર્મ દ્રવ્યાદીનાં, ભિદ્યતે-નાનાત્વેન સમ્પદ્યતે| દ્રવ્યાશ્રિતત્વાદ્રસાદીનામપિ યત્કર્મ તદપિ દ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે| નનુ, સર્વમપિ દેશકાલાદિવશાદ્વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્, પરસ્પરવૈલક્ષણ્યાદ્દ્રવ્યાણામ્| પરસ્પરવૈલક્ષણ્યે ચૈષાં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વમેવ કારણમ્| યદ્વશાદન્યદિદં દ્રવ્યમિતિ રૂપરસવીર્યવિપાકાદિભિન્નમુત્પદ્યતે, તથા પ્રતિભાસતે ચ| તત્કિન્નુ ? "વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન ભિદ્યતે|" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે| સત્યમેતત્, કિન્તુ વિશિષ્ટદ્રવ્યસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમિતિ વિશેષણં શાસ્ત્રકૃતા કૃતમ્| યસ્ય ભેદેન દ્રવ્યે રસવીર્યાદીનાં યત્સામાન્યોક્તં કર્મ તદ્ભિદ્યતે| યસ્મિન્ દ્રવ્યે રસાદીનામન્યાનિ મહાભૂતાન્યારમ્ભકાણિ દ્રવ્યસ્ય ચારમ્ભકાણ્યપરાણિ, તદ્દ્રવ્યં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્| તદેવં દ્રવ્યાણાં દ્વૈવિધ્યમ્| યતઃ કાનિચિદ્દ્રવ્યાણિ યૈરેવ મહાભૂતૈર્યથાવિધૈ રસાદય આરબ્ધાઃ, તૈરેવ તથાવિધૈર્મહાભૂતૈસ્તદાશ્રયાણ્યપિ દ્રવ્યાણ્યારબ્ધાનિ| તાનિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાન્યુચ્યન્તે| તાનિ ચ યથાયથં તત્કર્મ રસાદ્યનુગુણં સામાન્યાત્ કુર્વતે| યથા,-ક્ષીરેક્ષુશર્કરાદીનિ| કાનિચિત્પુનસ્તદાશ્રિતરસાદિસમારમ્ભકમહાભૂતાન્યન્યાનિ તદાશ્રયદ્રવ્યારમ્ભકાણ્યન્યાનિ ચ મહાભૂતાનિ, તૈરારબ્ધાનિ તાનિ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ| એતદુક્તં ભવતિ,-રસાદીનામારમ્ભકાણ્યન્યાનિ દ્રવ્યસ્ય ચારમ્ભકાણ્યન્યથાભૂતાનિ મહાભૂતાનિ, નોભયત્રૈકરૂપાણીતિ| તાનિ ચ યથાયથં રસાદ્યનુગુણં કર્મ ન કુર્વન્તિ, ભિન્નત્વાદ્ધેતુભાવસ્ય| તથા હિ,-રસાદીનામારમ્ભેઽન્યો હેતુરન્યશ્ચ તદાશ્રયદ્રવ્યારમ્ભ ઇતિ| યથા,-મકુષ્ઠયવમત્સ્યસિંહાદીનિ| એતાનિ હિ યથારસં ન વીર્યવિપાકકર્મ કુર્વન્તિ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| ઇત્થં યાનિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ બહૂન્યપિ તેષાં રસોપદેશેન કર્મ નિર્દેષ્ટું શક્યતે| અત એવ હેતોઃ ષણ્ણાં રસાનાં યો ગુણનિર્દેશઃ, તસ્ય સાર્થકત્વમ્| રસોપદેશમન્તરેણ હિ બહુતરાણાં દ્રવ્યાણાં સમાનરૂપાણાં ક્ષીરેક્ષ્વાદીનાં કર્મ વક્તું સુખેન શક્યતે| યાનિ તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ તેષાં પ્રતિદ્રવ્યં કર્મોપદેશં વિના યથાયથં કર્મ વક્તું ન શક્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ-ઇતિ સામાન્યત ઇતિ| દ્રવ્યાદીનાં પ્રભાવાન્તાનામ્| સામાન્યોક્તં કર્માપવદતિ-પુનશ્વ તદિતિ| તત્-સામાન્યોક્તં કર્મ, ભિદ્યતે-વિશિષ્યતે, અન્યથા ક્રિયત ઇત્યર્થઃ| કેન ? વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધદ્રવ્યભેદેન, વિચિત્રાઃ-પરસ્પરવિલક્ષણાઃ, પ્રત્યયાઃ-કારણભૂતા મહાભૂતસઙ્ગાતાઃ, તૈરારબ્ધં યદ્દ્દ્રવ્યં તસ્ય ભેદો-દ્રવ્યાન્તરવિશિષ્ટત્વમ્, તેન| પાર્થિવાદ્યવાન્તરસામાન્યભેદસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાત્ પુનસ્તદિત્યુક્તમ્| એતદુક્તં ભવતિ,-ક્વચ્ચિદ્દ્રવ્યે યાદૃગેવ ભૂતસઙ્ઘાતો દ્રવ્યસ્યારમ્ભકઃ, તદૃગેવ રસાદીનામ્| તત્સમાનપ્રત્યયારબ્ધમ્, તત્સામાન્યગુણાન્નાતિક્રામતિ| ક્વચિદન્યાદૃગ્ભૂતસઙ્ઘાતો દ્રવ્યસ્યારમ્ભકોઽન્યાદૃગ્રસસ્યાન્યાદૃક્ ગુણસ્યેત્યાદિ, તદ્વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્, તત્સામાન્યગુણાનતિક્રામતિ | તદર્થે દ્રવદ્રવ્યાન્નસ્વરુપવિજ્ઞાનીયાદ્યારમ્ભઃ |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણયુક્તક્તશ્ચ ગોધૂમો મધુરરસોપદિષ્ટં વાતજિત્ત્વં યત્ કર્મ તત્ કરોતિ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| યવસ્તુ સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણયુક્તક્તશ્ચ ગોધૂમો મધુરરસોપદિષ્ટં યદ્વાતજિત્ત્વં કર્મ તન્ન કરોતિ, અપિ તુ વાતકૃત્ત્વમેવ કરોતિ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| મત્સ્યઃ સ્વાદુરસોપેતો ગુરુગુણોપેતશ્ચ ન મધુરરસોપદિષ્ટઃ શીતવીર્યઃ, કિં તર્હિ ? ઉષ્ણવીર્યઃ, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| ક્ષીરં ચ સ્વાદુરસોપેતં ગુરુગુણયુક્તં ચ મધુરરસોપદિષ્ટં શીતવીર્યમ્, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| સ્વાદુરસયુક્તો ગુરુગુણયુક્તશ્ચ સિંહો ન યથારસં મધુરવિપાકઃ, કિં તર્હિ ? કટુકો વિપાકે, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| શૂકરો મધુરરસયુક્તો ગુરુગુણોપેતશ્ચ યથારસં મધુરવિપાક એવ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્| એવં યાનિ સમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ દ્રવ્યાણિ તેષાં રસોપદેશેનૈવ ગુણા નિર્દિષ્ટા ભવન્તિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૩|૪૮)- "શીતં વીર્યેણ યદ્દ્રવ્યં મધુરં રસપાકયોઃ| તયોરમ્લં યદુષ્ણં ચ યચ્ચોક્તં કટુકં તયોઃ|| તેષાં રસોપદેશેન નિર્દિષ્ટો ગુણસઙ્ગ્રહઃ| વીર્યતોઽવિપરીતાનાં પાકતશ્ચોપદેક્ષ્યતે|| યથા પયો યથા સર્પિર્યથા વા ચવ્યચિત્રકૌ| એવમાદીનિ ચાન્યાનિ નિર્દિશેદ્રસતો ભિષક્||" ઇતિ| બાહુલ્યેન ચ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાન્યેવ દ્રવ્યાણીતિ ચેતસિ કૃત્વાઽઽચાર્યોઽવોચત્| યથા (શ્લો.૪)- "ગુર્વાદયો ગુણા દ્રવ્યે પૃથિવ્યાદૌ રસાશ્રયે| રસેષુ વ્યપદિશ્યન્તે સાહચર્યોપચારતઃ||" ઇતિ| અત એવ ચ બહુતરાણિ દ્રવ્યાણિ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધાનિ, અતો રસોપદેશવ્યાપ્ત્યા તાનિ નિર્દેષ્ટું શક્યન્તે, નાન્યથા| વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધાનિ પુનઃ કતિપયાન્યેવ દ્રવ્યાણિ, તાનિ પ્રતિદ્રવ્યમેવોપદિશ્યન્તે| મુનિનાઽપ્યયમર્થો યુક્ત્યવોક્તઃ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૨૩|૫૯)- "મધુરં કિઞ્ચિદુષ્ણં સ્યાત્કષાયં તિક્તમેવ ચ| યથા મહત્પઞ્ચમૂલં યથા ચાનૂપમામિષમ્|| લવણં સૈન્ધવં નોષ્ણમમ્લમામલકં યથા| અર્કગુરુગુડૂચીનાં તિક્તાનાં ચોષ્ણમુચ્યતે|| કિઞ્ચિદમ્લરસં ગ્રાહિ કિઞ્ચિદમ્લ ભિનત્તિ ચ| યથા કપિત્થં સઙ્ગ્રાહિ ભેદિ ચામલકં યથા|| પિપ્પલીનાગરં વૃષ્યં કટુ ચાવૃષ્યમુચ્યતે| કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ સોઽભયાયા મતોઽન્યથા| તસ્માદ્રસોપદેશેન ન સર્વં દ્રવ્યમાદિશેત્|" ઇતિ| યે ચ રસસંયોગા વક્ષ્યમાણાસ્તે રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધૈર્મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરૂપૈર્મિથઃ કલ્પનીયાઃ, ન તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈર્મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરૂપૈઃ| યસ્માત્તેષાં ન યથાશાસ્ત્રનિરૂપિતા રસવીર્યવિપાકાદયો વિદ્યન્તે, વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધવાત્| [અતો રસોપદેશવ્યાપ્ત્યા તૈર્દ્રવ્યૈસ્તે રસસંયોગાઃ કલ્પયિતું ન યુજ્યન્તે|] અયં રસસંયોગભેદ એવંગુણોઽયમેવંગુણઃ, એવંગુણત્વાચ્ચામુષ્મિન્વિષયે યોજ્ય એતસ્મિન્વિષયે ચાયમિતિ નિર્દેષ્ટું ન શક્યતે, અનિર્જ્ઞાતસ્વરૂપત્વાત્| ન હિ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈર્યે રસસંયોગાઃ ક્રિયન્તે, તેષાં સ્વરૂપં કથમપ્યવધારયિતું શક્યતે| અપિ ચ, સમાનપ્રત્યયારબ્ધૈર્યે સંયોગાઃ કલ્પ્યન્તે, તેષાં સંયોગિનાં વીર્યતિ યો વિરોધઃ શીતોષ્ણલક્ષણઃ, સ ન દોષાય| યે તુ વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધૈઃ સંયોગાઃ કલ્પ્યન્તે, તેષાં સંયોગિનાં યઃ શીતોષ્ણલક્ષણો વિરોધઃ, સ દોષાયેતિ વેદ્યમ્| અન્યથા રસાલાપાનકાદીનામનેકદ્રવ્યકૃતાનામનભ્યવહાર એવ પ્રાપ્નુયાત્| તથા, ત્રયસ્ત્રિંશદ્વર્ગા યે વક્ષ્યમાણાસ્તેષુ યદયૌગિકં તજ્જહ્યાત્ યૌગિકં ત્વનુક્તમપિ યુઞ્જ્યાદિતિ યદ્વક્ષ્યતે તત્ર રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધમેવ યોજ્યમ્, ન વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધમ્| તસ્ય રસવીર્યવિપાકાનાં નિશ્ચયસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્| તસ્માદિત્યાદિ| યત એવં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધં વિચિત્રરૂપમ્, તસ્માદ્રસોપદેશેન ન તત્સર્વં દ્રવ્યમાદિશેત્, અપિ તુ રસાદિસમાનપ્રત્યયારબ્ધમેવ દ્રવ્યં રસોપદેશેન નિર્દિશેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયો નવમઃ સમાપ્તઃ|| ૯||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવ્યભેદમુદાહરતિ-સ્વાદુરિતિ| યવગોધૂમયોર્મત્સ્યપપયસોઃ સિંહશૂકરયોશ્ચ સ્વાદુત્વગુરુત્વાભ્યાં તુલ્યત્વેઽપિ યવમત્સ્યસિંહાનાં વિચિત્રપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્ વાતલ પ્રભાવત્વોષ્ણવીર્યત્વકટુવિપાકિત્વાનિ સ્વાદુત્વગુરુત્વવિપરીતાનિ| ગોધૂમપયઃશૂકરાણાં તુ સમાનપ્રત્યયારબ્ધત્વાત્ વાતઘ્નપ્રભવત્વશીતવીર્યત્વમધુરવિપાકિત્વાનિ સ્વાદુત્વગુરુત્વયોરવિપરીતાનિ| વાતજિત્ત્વવાતકૃત્ત્વાભ્યાં તત્કારણભૂતૌ પ્રભાવૌ લક્ષ્યેતે| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દ્રવ્યાદીનાં પ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૯||