౫. ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథ ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయః| తస్యాయం సంబంధః "నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ " ఇత్యుక్తం| తౌ చాహారవిహారౌ దినచర్యుర్తుచర్యయోర్యద్యపి నియమితౌ, తథాపి న భవత్యలం హితాహితస్వరూపవిజ్ఞానం| ఏవం హి తత్రావాదీత్ (హృ.సూ.అ.3|26)-'గురుశీతదివాస్వప్నస్నిగ్ధామ్లమధురాంస్త్యజేత్"| తథా (హృ.సూ.అ.3|47)-వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం సంశుష్కం క్షౌద్రవల్లఘు"| తథా, అనంతరాతీతేఽప్యధ్యాయే జగాద (సూ.అ. 4|6)-"అన్నపానం చ విడ్భేది ఇతి| తదియతా వాక్యేన న జ్ఞాయతే కిం పునస్తత్ గురుశీతం? కిం లఘు ? కిం స్నిగ్ధామ్లం ? కిం శకృద్భేదనం? ఇతి| తస్మాదాహారద్రవ్యస్వరూపమతఃపరం ప్రతన్యతే| తత్రాపి పంచవర్గస్వభావత్వేనాల్పవక్తవ్యత్వాత్ ప్రాగ్ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయస్వరూపం నిర్దేష్టుం యుక్తం, అన్నస్య సప్తవర్గస్వభావత్వేన భూయస్త్వాదిత్యాహ-

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అపామేవాయం స్వాభావికో గుణో యత్ ద్రవత్వం| అతో యాని కానిచిత్ ద్రవరూపాణి ద్రవ్యాణి తాని సర్వాణి ఆప్యాన్యేవ క్షీరదధ్యాదీని| తదర్థం ద్రవద్రవ్యశబ్దః సామాన్యేన సర్వద్రవవ్యక్తిపరిగ్రహార్థః శాస్త్రకృతా ప్రయుక్తః| ద్రవాణి చ తాని ద్రవ్యాణి చ ద్రవద్రవ్యాణి, తేషాం విజ్ఞానం-అవబోధః, తస్మై హితో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయోఽధ్యాయః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః-ప్రథయిష్యామః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతు ప్రతిజానీతే-అథేతి| యతః పూర్వైస్త్రిభిరధ్యాయైర్విహార ఉక్తః| ఆహారో వక్తవ్యః| స చ ద్వివిధః,-ద్రవోఽద్రవశ్చ| తత్ర ద్రవోఽస్మిన్నధ్యాయే| అత ఏవాయం ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయః| తత్ర చ పంచ వర్గాః| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ.అ. 5/83)- "తోయక్షీరేక్షుతైలానాం వర్గైర్మద్యస్య చ క్రమాత్" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జీవనం-ఓజోవివృద్ధికరం, సౌమ్యధాతువర్ధనమిత్యన్యే| తర్పణం-క్లమహృత్, [తృప్తికృదిత్యన్యే]| హృద్యం-హృదయాయ హితం, న తు హృదయస్య ప్రియం హృద్యమితి వ్యాఖ్యేయం| ఏవం హి వ్యాఖ్యాయమానే, "అమ్లం హృద్యానాం" (చ.సూ.అ.25|39) ఇత్యాగ్ర్యాణాం మధ్యే తత్పాఠం మునిర్నైవాకరిష్యత్| యస్మాత్కించిత్ ద్రవ్యం కస్యచిత్ప్రియం భవతి, న సర్వం సర్వస్య| తస్మాద్ధృదయాయ హితం హృద్యమితి బోధ్యం| తథా, హ్లాది-ఆహ్లాదకరం| తథా, బుద్ధేః ప్రబోధనం, యావన్మాత్రా యస్య శేముషీ సా తస్య స్ఫుటప్రతిభాసా తద్యోగాద్భవతీత్యర్థః| తను-స్వచ్ఛం| అవ్యక్తరసం-అనభివ్యక్తషడ్రసమిత్యర్థః| మృష్టం-అత్యాస్వాదసుఖం| సంతి హి భూరిరసక్వాథచూర్ణవటకాదీన్యప్యవ్యక్తరసాని, న తు కార్త్స్న్యేన తానీంద్రియప్రసాదాస్వాదప్రీతికరాణి| తథా, అనురసబాహుల్యాత్పృథగపి ద్రవ్యాణ్యభయామలకాదీన్యవ్యక్తరసాని, న తు పునస్తాని తథా మనఃప్రీణనాని| పానీయస్య చావ్యక్తరసస్యాప్యాశ్రయవశాత్ కషాయత్వస్వాదుత్వాది భవత్యేవ| తథా చాష్టాంగసంగ్రహేఽపఠత్(సూ.అ.6)- "శ్వేతే కషాయం, తత్స్వాదు కృష్ణే, తిక్తం చ పాండురే" ఇత్యాది| మృష్టం-శుద్ధమితి న వ్యాఖ్యేయం| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.27|193)- శీతం శుచి శివం మృష్టం విమలం లఘు షడ్గుణం| ప్రకృత్యా దివ్యముదకం" ఇతి| అత్ర హి మృష్టవిమలయోర్ద్వయోరుపాదానే పౌనరుక్త్యం స్యాత్| తస్మాన్మృష్టశబ్దోఽత్ర మనఃప్రీణనార్థః| తథా, శీతం-వీర్యేణ చ స్పర్శేన చ| తథా, లఘు-లఘుగుణయుక్తం| తథా,అమృతోపమం-యథా కిలామృతం త్రిదోషఘ్నత్వధాతుసామ్యకృత్త్వవిషార్తిజిత్త్వాదిగుణైరశేషైర్యుక్తం తథైవైతజ్జలమపీత్యర్థః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.6)- "సూర్యోద్ధృతప్రముక్తత్వాల్లఘు వాతకఫాపహం| శైత్యజీవనసౌమ్యత్వైః పిత్తరక్తవిషార్తిజిత్||" ఇతి| తథా, నభసో భ్రష్టం-అంతరిక్షాత్పతితమాత్రం, వస్త్రాదిగృహీతం గాంగం జలమీదృగ్గుణం భవతి| తుశబ్దః పునరర్థే| అర్కేందుమారుతైః-రవిచంద్రానిలైః, స్పృష్టం-సంబద్ధం సత్, పునః హితాహితత్వే-పథ్యాపథ్యత్వే, దేశకాలావపేక్షతే-దేశకాలావనువర్తతే| దేశో విషయః పాత్రమాశ్రయ ఇతి పర్యాయాః| తత్ర కిమనూపదేశే జాంగలే వా తత్పతితం? తథా, కిమసితశ్వేతాద్యన్యతమే వా? ఇతి దేశానువర్తనం| తథా, శీతే కిముతోష్ణేఽథవా వర్షాఖ్యే పతితం? ఇతి కాలానువర్తనం| రవిచంద్రానిలైరితి సమస్తనిర్దేశో యదా సమస్తైరేతైః స్పృష్టం న తు వ్యస్తైః, తదా హితాహితత్వే దేశాద్యపేక్షత ఇతి ద్యోతయతి| సద్యో వస్త్రాదిగృహీతస్య జలస్య తు న సర్వైరేతైర్యోగః సంభవతీతి తత్ప్రాయేణ హితమేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తత్రాదౌ తోయవర్గః| తత్తోయం ద్వేధా,- దివ్యం భౌమం చ| దివ్యం చతుర్ధా,- ధారం కారం తౌషారం హైమం చ| ధారం ద్వేధా,-గాంగం సాముద్రం చ| తత్ర గాంగగుణానాహ-జీవనమితి| జీవనం ప్రాణధారణం| తర్పణం-తృప్తిజననం| హృద్యం-హృదయస్య ప్రియం, తత్ప్రసాదకరత్వాత్| హ్లాది-సుఖజనకం| బుద్ధిప్రబోధనం-ప్రజ్ఞావికాశజనకం| తను-సర్వేభ్యోఽపి విరలం| అవ్యక్తరసం-రసవదప్యనభివ్యక్తమధురాదిరసవిశేషం| మృష్టం-జిహ్వేంద్రియప్రియం| శీతం-స్పర్శవీర్యాభ్యాం| లఘు-శీఘ్రపాకం| అమృతోపమం-దేవానామమృతమివేదం మనుష్యాణాం| గంగాంబు-ఆకాశగంగాతోయం మేఘైరానీతం| నభసో భ్రష్టం-ఆకాశాత్పతితం, దివ్యమిత్యర్థః| గంగాంబ్వితి సాముద్రస్య వ్యావృత్త్యర్థం| నభసో భ్రష్టమితి భౌమస్య| దివ్యస్య భౌమాద్విశేషమాహ-స్పృష్టమితి| దివ్యమేవ భూసంబంధాద్భౌమముచ్యతే-స్పృష్టమితి| దేవ్యమేవ భూసంబంధాద్భౌమముచ్యతే| తచ్చార్కాదిభిః స్పృశ్యతే| స్పృష్టం చ వ్యక్తరసత్వాదిదోషసంబంధాద్ధితాహితత్వే భూయో దేశకాలావపేక్షతే| భూయోగ్రహణం దివ్యస్యాపి కించిద్దేశకాలాపేక్షత్వం ద్యోతయతి| దేశాపేక్షా యథా-సుపాత్రస్థం హితం, అహితం దుష్పాత్రస్థం| వక్ష్యతి హి-"ఐంద్రమంబు సుపాత్రస్థమవిపన్నం సదా పిబేత్|" ఇతి| కాలాపేక్షా యథా-ఆర్తవం హితం, అనార్తవమహితం| వక్ష్యతి హి-"అనార్తవం చ యద్దివ్యమార్తవం ప్రథమం చ యత్ " ఇతి| భౌమం తు భూయస్తతోఽప్యధికమపేక్షతే| తత్ర దేశాపేక్షా యథా-జాంగలే హితం, అహితమనూపే| తత్రాపి శుచ్యాదౌ హితం, అహితమశుచ్యాదౌ| తత్రాపి కూపాదౌ హితం, అహితం షల్వలాదౌ| తత్రాపి సుపాత్రే హితం, అహితం దుష్పాత్రే| తత్రాపి క్వచిద్దేహే హితం, అహితం క్వచిత్ ఇత్యాది| కాలాపేక్షా యథాశరద్ధీష్మయోర్హితం, అహితమన్యదా| తత్రాపి దివా హితం, అహితం రాత్రౌ| తత్రాపి భుక్తస్య మధ్యే హితం, అహితమంతాద్యోః, ఇత్యాది| దివ్యం సర్వదా సర్వత్ర సర్వేషాం హితం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యేన-అంబునా, అభివృష్టం-ఆభిముఖ్యతః సిక్తం, శాల్యన్నం రాజతస్థితమక్లిన్నం-అక్లేదయుతం, అవివర్ణం చ భవతి, తద్గాంగం జలం పేయం| పేయమిత్యుపలక్షణార్థం, స్నానావగాహయోరపి తత్పథ్యమేవ| రజతస్య రూపస్య వికారో రాజతం| ప్రాణిరజతాదిభ్యోఽఞ్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గాంగం లక్షయతి-యేనాభివృష్టమితి| అభివృష్టం ధారాసంపాతేన సిక్తం| రాజతే-రౌప్యపాత్రే| అక్లిన్నం-సిక్థప్రక్లేదరహితం| అవివర్ణం-వర్ణాంతరరహితం| పరీక్షా చ ముహూర్తమాత్రం| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (సూ. అ. 45/7)- "స యది ముహూర్తమాత్రం స్థితస్తాదృశ ఏవ భవతి, తదా గాంగం పతతీత్యవగంతవ్యం" ఇతి| పేయం-పానార్హం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అన్యథా సాముద్రమితి| ఏతల్లక్షణవిపర్యయేణ యేనాంబునా సిక్తం శాల్యన్నం వివర్ణం మలినం క్లిన్నం భవేత్, తత్సాముద్రం| తచ్చ న పాతవ్యం| అత్రాపి పాననిషేధ ఉపలక్షణార్థ:| స్నానావగాహావపి హి నానేన కార్యౌ| సాముద్రస్య క్షారాన్వయత్వాత్ క్లేదనాదియోగః| నను, సాముద్రమిత్యయుక్తం| యతః సముద్రశబ్దస్య ధూమాదిపాఠాత్ ధూమాదిభ్యశ్చేతి వుఞా భవితవ్యమితి కేచిత్| మైవం| ధూమాదిభ్యశ్చేత్యత్రైవ గణే పఠ్యతే, సముద్రాన్నావి మనుష్యే చ వుఞ్| సాముద్రికీ నౌః సాముద్రికో మనుష్యః| అన్యత్ర త్వణేవ, సాముద్రం జలమితి| తస్మాన్న్యాయ్యమేవైతత్| ఏవం సాముద్రో మణిరిత్యాదయో వైద్యాః| అథ కిం సదైవైతన్న పాతవ్యం ? నేత్యాహ-మాసాదిత్యాది| ఆశ్వయుజమంతరేణైతన్న పాతవ్యం| ఆశ్వయుజే తు మాసి కాలస్వాభావ్యాత్ పథ్యమేవేతి భావః| సుశ్రుతస్త్వధీతే (సూ.అ.45| 7)- "గాంగమాశ్వయుజే మాసి ప్రాయో వర్షతి మాధవః| తదుపాదదీత" ఇత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సాముద్రం లక్షయతి-అన్యథా సాముద్రమితి| అన్యథా-క్లేదవైవర్ణ్యోత్పత్తౌ| సాముద్రపానం నిషేధతి-తన్నేతి| తత్ సాముద్రం, మాసాదాశ్వయుజాద్వినా, గృహీతమితి శేషః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (సూ. అ. 45/7)-"సాముద్రమప్యాశ్వయుజే మాసి గృహీతం గాంగవద్భవతి" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఐంద్రం-ఆంతరిక్షం, అంబు-జలం గాంగం, సుపాత్రస్థం శోభనే భాజనే రాజతాదౌ స్థితం, అవిపన్నం-అదూషితమవినష్టం, పిబేత్| న మలినాశుచిజుగుప్సితపాత్రస్థం| తదభావే-తస్యైంద్రస్యాభావే సతి, భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన, ఆంతరిక్షానుకారి-ఆంతరిక్షమైంద్రం జలం యదనుకరోతి స్వచ్ఛాదిగుణైః సదృశం, తత్పిబేత్| తదేవాహ-శుచీత్యాది| శుచిశ్చాసౌ పృథ్వసితశ్వేతశ్చ శుచిపృథ్వసితశ్వేత:, తస్మిన్ దేశే యజ్జలం స్థితం| తథా, అర్కపవనాభ్యామాహతం-ఆసమంతాత్ క్రాంతం| ఈదృశమాంతరిక్షానుకారి స్యాదితి భావః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దివ్యపానం విధత్తే-ఐంద్రమితి| ఐంద్రం-దివ్యం| సుపాత్రస్థం-శుద్ధసౌవర్ణాదిపాత్రస్థం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 6)-"ఖాతధౌతశిలాపృష్ఠవస్త్రాదిభ్యః స్రుతం జలం| హైమమృన్మయపాత్రస్థమవిపన్నం సదా పిబేత్||" ఇతి| అవిపన్నం-స్పర్శరసాదివికృతిరహితం| సదా-సర్వేషు ఋతుషు| భౌమపానం విధత్తే-తదభావ ఇతి| తదభావే-దివ్యాభావే| భూమిష్ఠం-భౌమం| ఆంతరిక్షానుకారి-దివ్యసదృశగుణం| శుచ్యాదౌ దేశే స్థితం| శుచిః-నిర్మలః| పృథుః-విస్తీర్ణః| అసితః-కృష్ణః| శ్వేతో-ధవలః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పంక-కర్దమః| శైవాలః-శైవలం| తృణం-ఖటః| పర్ణం-పత్రం| ఆవిలం చాస్తృతం చావిలాస్తృతం, పంకాదిభిరావిలాస్తృతం పంకాద్యావిలాస్తృతం| యథాసంభవమత్ర సంబంధః, తేన పంకేనావిలం-కలుషం, శైవాలాదిభిరాస్తృతం-సంఛాదితమితి బోధ్యం| తథా, సూర్యేందుపవనైరదృష్టం-అనాసేవితం, న పిబేత్| తథా, అభివృష్టం-తత్కాలపతితాన్యవర్షమిశ్రీభూతం కాలాంతరాశ్రితం| ఖరనాదే త్వేవముక్తం- "వార్షికం తదహర్వృష్టం భూమిష్ఠమహితం జలం| వ్యుష్టం ద్విరాత్రం తచ్చైవ ప్రసన్నమమృతోపమం||" ఇతి| తథా, ఘనం-అస్వచ్ఛం| తథా, గురు-గురుగుణం| తథా, ఫేనిలం ఫేనవత్| తథా, జంతుమత్-కీటయుక్తం| తథా, తప్తం-ఉష్ణం| తథా, అతిశైత్యతః-అతిజాడ్యాత్, దంతగ్రాహి-దంతాన్ గృహ్ణాతి కార్యాక్షమాన్ కరోతి, తచ్ఛీలం| న పిబేదితి ప్రతిపదం యోజ్యం| ఇత్యయం ప్రాయో భూమిష్ఠతోయస్య నిషేధః| అధునా ఆంతరిక్షం యన్న పేయం తదాహ-అనార్తవమిత్యాది| యద్దివ్యం జలమార్తవం న భవతి, తచ్చ న పిబేత్| నను, సర్వమేవ దివ్యం జలమార్తవం, కాలస్య ఋతురూపత్వాత్| ఋతౌ చ భవమార్తవం| ఏవం చ న కించిదనార్తవం సంభవతి| ఉచ్యతే| అనార్తవం న పిబేత్| అర్థాదార్తవం పిబేదిత్యుక్తం భవతి| తదత్ర సామాన్యోక్తావపి విశిష్టో దివ్యస్య జలస్య కాల ఋతురూపో బోధ్యో వర్షాఖ్యః, యస్మిన్ కాలే దివ్యం జలం పేయత్వేనాభ్యనుజ్ఞాయతే| యథా-"వర్షాసు దివ్యనాదేయే" ఇత్యాది| అన్యర్తుభవం త్వనార్తవత్వాన్న పేయం| అత్ర చ వర్షాఖ్య ఋతుశ్చాతుర్మాసికోఽభిప్రేతః| అత ఏవాశ్వయుజే మాసి దివ్యం జలం పేయత్వేనానుజజ్ఞే| అన్యథా హ్యనార్తవత్వాత్తదపేయమేవ స్యాత్| ఆర్తవం ప్రథమం చ యత్న కేవలమనార్తవం న పిబేత్ యావదార్తవమపి ప్రథమం న పిబేత్| కుతో హేతో: ? ఇత్యాహ-లూతాదీత్యాది| లూతా ఆదిర్యేషాం తే లూతాదయః,-క్షుద్రజంతవః ప్రాణివిశేషాః, తేషాం తంతువిణ్మూత్రవిషాణి| తంతుః-సూత్రాకారవిశేషో, లాలేత్యన్యే| తేషాం లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషాణాం సంశ్లేషః-సంపర్కః, తేన దూషితం యతః, తతస్తదార్తవమపి న పేయం| కేచిత్త్వేవం వ్యాఖ్యానయంతి-ఆర్తవం ప్రథమం చ యత్తన్న పేయం, లూతాదితంత్వాదిదూషితం చ న పేయమితి| సంగ్రహే చాధ్యగీష్ట (సూ.అ.6)- "తత్కుర్యాత్స్నానపానాభ్యాం తృష్ణాధ్మానోదరజ్వరాన్| కాసాగ్నిసాదాభిష్యందకండూగండాదికానతః|| తద్వర్జయేదభావే వా తోయస్యాన్యస్య శస్యతే| ఘనవస్త్రపరిస్రావైః క్షుద్రజంత్వభిరక్షణం|| వ్యాపన్నస్యాస్య తపనమగ్న్యర్కాయసపిండకైః| పర్ణీంమూలబిసగ్రంథిముక్తాకతకశైవలైః|| వస్త్రగోమేదకాభ్యాం వా కారయేత్తత్ప్రసాదనం| పాటలాకరవీరాదికుసుమైర్గంధనాశనం||' ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పంకావిలాదేః పానం నిషేధతి-న పిబేదితి| పంకాదిభిర్యథాసంభవభావిలమాస్తృతం చ| ఆవిలం-మలినం| ఆస్తృతం-ఆచ్ఛాదితం| అభివృష్టం-అభినవవృష్టం| కాలమానం తూక్తం ఖారణాదినా-"వార్షికం తదహర్వృష్టం భూమిష్ఠమహితం జలం| వ్యుష్టం ద్విరాత్రం తచ్చైవ ప్రసన్నమమృతోపమం||" ఇతి| ఘనం-సాంద్రం| జంతుమత్-కృమిజుష్టం| తప్తం-భూమిష్ఠమేవ సూర్యాంశుభిః| అతిశైత్యాద్దంతగ్రాహి-దంతపీడకం| అనృతుః-వృష్టేరకాలః| స చోక్తో జ్యోతిఃశాస్త్రే-"అనురాధర్క్షమారభ్య షోడశర్క్షేషు భాస్కరః| యావత్ప్రవర్తతే తావదకాలః పరికీర్తితః||" ఇతి| ప్రథమం-అగస్త్యోదయాత్ప్రాక్ వృష్టం| స చ సింహరాశ్యర్క ఇతి జ్యోతిర్విదః| ఆర్తవమపి కుతో న పిబేత్ ? యతో లూత దీనాం-ఖేచరాణాం విషప్రాణినాం, తంత్వాదిభిర్యః సంశ్లేషః, తేన దూషితం| తంతవః-తన్నిర్మితాని సూత్రాణి| ఉక్తం చ కాశ్యపేన-"బలాహకాద్యాః సమదాః కీటా లూతాశ్చ ఖేచరాః| తద్విషోత్సర్గసంసర్గాదగ్రాహ్యం తత్తదా జలం||' ఇతి| అయం చ దోషోఽగస్త్యోదయాదపైతి| ఉక్తం చ జ్యోతిఃశాస్త్రే (బృ. సం. అ. 12/12)- "సలిలమమరపాజ్ఞయోజ్ఝితం యద్వనపరివేష్టితమూర్తిభిర్భుజంగైః| ఫణజనితవిషాగ్నిసంప్రదుష్టం భవతి శివం తదగస్త్యదర్శనేన||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- నద్యః సమాసాత్-సంక్షేపతః, పథ్యాః-హితా:| కాః ? ఇత్యాహ-యాః పశ్చిమముదధిం-సముద్రం గచ్ఛంతీతి పశ్చిమోదధిగాః| అన్యేభ్యోఽపి దృశ్యత ఇతి డః| తథా, శీఘ్రవహాః-వేగవత్యః| తథా, అమలోదకాః-నిర్మలసలిలాః| ఏవం త్రివిశేషణవిశిష్టాః పథ్యాః| అతః-ఆభ్యో, యాః పునరన్యథా-విపరీతలక్షణాః, తా విపరీతాః- అపథ్యాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దివ్యాభావే భౌమం పేయమిత్యుక్తం| తస్య చాష్టౌ భేదాః| యథోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 6)- "కౌపసారసతాడాగచౌండ్యప్రాస్రవర్ణౌద్భిదం| వాపీనదీతోయమితి తత్పునః స్మృతమష్టధా||" ఇతి| గంభీరః సంకీర్ణ ఇష్టకాదిబద్ధః పురుషకృతో జలాశయః-కూపః| తద్విపరీతం-సరః| పురుషకృతం సరఃతడాగః| స్వయం విశీర్ణశిలాశ్వభ్రం-చౌండిః| పర్వతనిర్ఝరః-ప్రస్రవణం| భూమిముద్భిద్యోద్వమజ్జలస్థానం-ఉద్భిదం| ఇష్టకాదిబద్ధో విస్తీర్ణః ససోపానః కూపో-వాపీ| నదీ-ప్రసిద్ధా| తత్ర నదీవిశేషగుణానాహ-పశ్చిమోదధిగా ఇతి| అతోఽన్యథా-పూర్వసముద్రగా మందవహా మలినోదకాశ్చ| విపరీతాః-అపథ్యాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హిమవాంశ్చ మలయశ్చ హిమవన్మలయౌ, తాభ్యాముద్భూతాః-సంజాతాః పథ్యాః| కిం సర్వా ఏవ ? నేత్యాహ-ఉపలేత్యాది| ఉపలానామాస్ఫాలనం-ఉల్లాలనం, తేనాక్షేపః-క్షోభః, తేన విచ్ఛేదాః-విశ్లేషాః, ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదాః తైః| ఖేదితం-జాతక్షోభముదకం యాసాం తాః ఖేదితోదకాః, యా హిమవన్మలయోద్భూతాస్తా ఏవ పథ్యా:| యాస్త్వేవంభూతా న భవంతి తా అపథ్యాః| స్థిరా ఇతి| తా ఏవాఽవహంత్యః సత్యః కృమ్యాదీన్ కుర్వతే| హృచ్చ కంఠశ్చ శిరశ్చ తేషాం రోగాః, కృమయశ్చ శ్లీపదం చ హృత్కంఠశిరోరోగాశ్చేతి ద్వంద్వః| మునిరపి హిమవత్ప్రభవానాం పథ్యత్వమాహ| కృష్ణాత్రేయసుశ్రుతౌ త్వపథ్యత్వమాహతుః| అత ఏవాయం గ్రంథకారో యుక్త్యా మతద్వయమపి సంగిరమాణో విశేషణముపన్యస్తవాన్- 'ఉపలాస్ఫాలనాక్షేపవిచ్ఛేదై: ఖేదితోదకా:' ఇతి| తేన యా ఏవంవిధా న భవంతి, తా న పథ్యా ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-హిమవన్మలయనదీగుణానాహ-ఉపలాస్ఫాలనేతి| ఉపలాః-పాషాణాః, తేష్వాస్ఫాలనం-అభిఘాతాదుచ్ఛలనం| ఆక్షేపః-స్ఖలనాదితస్తతో గమనం| విచ్ఛేదో=ద్వైధీభావః| ఖేదితం-ఖేదాదవాప్తలాఘవం| తా ఏవ స్థిరాశ్చేత్ కృమ్యాదీన్ కుర్వతే| హృత్కంఠశిరసాం రోగాన్| అయం చ విషయవిభాగః పరస్పరవిరుద్ధసుశ్రుతచరకవాక్యతాత్పర్యములః| తత్ర చరకవాక్యం (సూ. అ. 27/205)- నద్యః పాషాణవిచ్ఛిన్నవిక్షుబ్ధాభిహతోదకాః| హిమవత్ప్రభవాః పథ్యాః పుణ్యా దేవర్షిసేవితాః|| నద్యః పాషాణసికతావాహిన్యో విమలోదకాః| మలయప్రభవా యాశ్చ జలం తాస్వమృతోపమం||" ఇతి| సుశ్రుతవాక్యం తు (సూ. అ. 45/21)- "మలయప్రభవాః కృమీన్హిమవత్ప్రభవాహృద్రోగశ్వయథుశిరోరోగశ్లీపదగలగండాన్ కుర్వతే" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ప్రాచ్యాదిజా నద్యో దుర్నామాని-అర్శాసి కుర్వతే| ప్రాచ్యాః-గౌడాః| అవంతయో-మాలవాః| అపరాంతాః-కౌంకణాః| మహేంద్రజా నద్య ఉదరాదీన్ కుర్వతే| సహ్యవింధ్యపర్వతోత్థాశ్చ పునః కుష్ఠాదీన్ కుర్వతే| పారియాత్రాత్ సంజాతా దోషఘ్న్యో భవంతి| సాగరాంభః-సముద్రోదకం, దోషత్రయకారి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అవంతినదీగుణానాహ-ప్రాచ్యావంత్యపరాంతోత్త్థా ఇతి| ఉజ్జయిన్యుపలక్షితా దేశాః-అవంతయః| ప్రాచ్యాశ్చ తే అవంతయశ్చ ప్రాచ్యావంతయః, అపరే-పశ్చిమావంతయః, తేషామంతాః-మర్యాదాపర్వతాః, తేషు తిష్ఠంతీతి తత్స్థాః| న తు ప్రాచ్యాః-గౌడాః, అవంతయో-మాలవాః, అపరాంతాః-కౌంకణాః, ఇతి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే (సూ. అ. 45/21)- "ప్రాచ్యావంత్యా అపరావంత్యాశ్చార్శాంస్యుపనిర్వర్తయంతి" ఇతి| దుర్నామాని-అర్శాంసి| మహేంద్రపర్వతనదీగుణానాహ-మహేంద్రజా ఇతి| ఉదరాణి-వాతోదరాదీని| శ్లీపదాతంకః-శ్లీపదవ్యాధిః| సహ్యవింధ్యనదీగుణానాహ-సహ్యవింధ్యభవా ఇతి| పారియాత్రనదీగుణానాహ-దోషధ్య ఇతి| పౌరుషం-వీర్యం| నను, "పారియాత్రోద్భవా యాశ్చ యాశ్చ వింధ్యభవాస్తథా| శిరోహృద్రోగకుష్ఠానాం తా హేతుః శ్లీపదస్య చ||" ఇతి (సూ.అ. 27/208) చరకేణ పారియాత్రజానాం శిరోరోగాదికర్తృత్వముక్తం| ఇహ తు దోషత్రయహరత్వమితి విరోధః| మైవం| ద్విధా హి పారియాత్రజాః,- తడాగజా దరీజాశ్చ| తత్రాద్యా దోషఘ్న్యః, అపరాః శిరోరోగాదికర్త్ర్యః| ఉక్తం హి విశ్వామిత్రేణ-"తడాగజం దరీజం చ తడాగాద్యత్సరిజ్జలం| బలారోగ్యకరం తత్స్యాద్దరీజం దోషలం మతం||" ఇతి| సముద్రోదకగుణానాహ-సాగరాంబు త్రిదోషకృదితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆదిశబ్దేన సంగ్రహోక్తా (సూ.అ.6) గృహ్యంతే| యథా-"కౌపసారసతాడాగచౌండ్యప్రాస్రవణౌద్భిదం| వాపీనదీతోయమితి తత్పునః స్మృతమష్టధా|| [కౌపం స్వాదు త్రిదోషఘ్నం లఘు పథ్యం చ సర్వదా| క్షారం తు కఫవాతఘ్నం దీపనం పిత్తకృత్పరం|| కషాయబహులం శ్లేష్మపిత్తఘ్నం వాతకృచ్చ తత్| తృష్ణాఘ్నం సారసం బల్యం కషాయమధురం లఘు|| వాతలం లఘు తాడాగం, చౌండ్యం పిత్తకరం స్మృతం| లఘుశీతామలం స్వాదు ప్రోక్తం ప్రాస్రవణం జలం|| ఔద్భిదం స్వాదు పిత్తఘ్నం దీపనం గురు కించన| సక్షారం కటు వాప్యంబు పిత్తలం కఫవాతజిత్|| లఘ్వల్పదోషం సుస్వాదు నవవాపీష్వవార్షికం| అనభిష్యంది నాదేయం కటుకం కఫపిత్తజిత్|| విశదం వాతలం రూక్షమనవస్థితలాఘవం|"] ఇతి| సుశ్రుతే (?) చైషాం లక్షణముక్తం| యథా-"భూమ్యుత్ఖాతసముద్భూతమింద్రనీలసమప్రభం| విమలం మధురాస్వాదం కౌపం జలముదాహృతం|| నద్యాః శైలవరాద్వాపి స్రుతమేకాంతసంస్థితం| కుముదాంభోజసంఛన్నం వారి సారసముచ్యతే|| ప్రశస్తభూమిభాగస్థం నైకసంవత్సరోషితం| కషాయమధురాస్వాదం తాడాగం సలిలం స్మృతం|| స్వయంశీర్ణశిలాశ్వభ్రే నీలోత్పలనిభం జలం| లతావితానసంఛ్న్నం బుధైశ్చౌండేయముచ్యతే|| శైలసానుసముద్భూతం స్పృష్టం వాతహిమాతపైః| లఘు శీతామలం స్వాదు స్మృతం ప్రాస్రవణం జలం|| విదార్య భూమిముద్భూతం మహత్యా ధారయా స్రవేత్| యజ్జలం వేదితవ్యం తదౌద్భిదం స్వాదు శీతలం|| పాషాణైరిష్టకాభిర్వా బద్ధా స్యాద్యా తు కూపవత్| వాపి సా ఖలు విజ్ఞేయా కృతసోపానపంక్తికా|| నద్యాం శైలప్రసూతాయాం గోమేదకమణిప్రభం| ప్రశస్తభూమిభాగస్థం జలం నాదేయముచ్యతే||" ఇతి| "పౌషాదిద్వితయేష్విష్టం విశేషేణ క్రమాజ్జలం| సరస్తడాగయోః కూపచుండయోః ప్రస్రవణోద్భిదోః|| కూపేంద్రయోః కూపచుండయోః సర్వం పథ్యం తతః పరం|" తదేతాన్ కూపాదీన్ జాంగలానూపశైలాన్ సమాశ్రిత్య జాతాన్ విద్యాత్| జాంగలాదిదేశజాన్ యథాయోగం లఘూన్ గురూంశ్చ జానీయాదిత్యర్థః| తత్ర జాంగలదేశే కూపాదీనాం సప్తానాం బహూదకసంబంధాభావాల్లఘుత్వం వేద్యం| ఆనూపే తు బహూదకసంబంధాద్గురుత్వం వేద్యం|శైలే తూదకాల్పతయా లఘుతరత్వం వేద్యం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)- "ధన్వానూపమహీధ్రాణాం సామీప్యాద్గురులాఘవం|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కూపాదిగుణానాహ-విద్యాదితి| జాంగలో-నిర్జలా భూమిః| అనూపః-సజలా| శైలః-పర్వతః| జాంగలస్య సమీపాః కూపాదయో లఘూదకాః| అనూపస్య గురూదకాః| శైలస్య లఘుతరాః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"ధన్వానూపమహీధ్రాణాం సామీప్యాద్గురులాఘవం|" ఇతి| ఖారణాదినా చ-"నదీకూపతడాగోద్భిద్వాప్యాదిషు విశిష్యతే| అనూపే గౌరవాదంబు శైలే ధన్వని లాఘవాత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అల్పాగ్న్యాదిభిరంబు న పేయం| సర్వథైషాం జలపాననిషేధప్రత్యపాయమాశంకమాన ఇదమాహ-అశక్త్యా వా,-పిపాసామసహిష్ణుభిః, స్వల్పం-అత్యల్పం పేయం| యావన్మాత్రేణ ప్రత్యపాయో న భవతి తావదేవ పేయమిత్యర్థః| అల్పాగ్నయశ్చ గుల్మినశ్చేతి ద్వంద్వః| పాండ్వాదీనాం సప్తానాం ద్వంద్వః, తతో మత్వర్థీయ ఇనిః| శరన్నిదాఘాభ్యామంతరేణ స్వస్థోఽప్యల్పశః పిబేత్| కిం పునరాతురః| సంగ్రహే త్వేవమువాచ (సూ.అ.6)- "కామమల్పమశక్తౌ తు పేయమౌషధసంస్కృతం| పాషాణరూప్యమృద్భేమజతుతాపార్కతాపితం|| పానీయముష్ణం శీతం వా త్రిదోషఘ్నం తృడర్తిజిత్|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అల్పాగ్న్యాదీనామంబుపానం నిషేధతి-నాంబు పేయమితి| అశక్త్యా-ఉదకం వినా స్థాతుమశక్త్యా, స్వల్పం పేయం| శోథః-శ్వయథుః| ఋతువిశేషేణ పానం నియచ్ఛతి-ఋతే శరన్నిదాఘాభ్యామితి| ఋతే-వినా| స్వస్థోఽపి-కిం పునరాతురః| అల్పశః-అల్పమల్పం| శరద్గ్రీష్మయోస్తు కామతః పిబేదిత్యర్థసిద్ధం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సమాశ్చ స్థూలాశ్చ కృశాశ్చ సమస్థూలకృశాః| మధ్యశ్చ అంతశ్చ ప్రథమశ్చ మధ్యాంతప్రథమాః| భక్తస్య మధ్యాంతప్రథమాః భక్తమధ్యాంతప్రథమాః| తేషు కాలేషు యేఽంబు పిబంతి, తే భక్తమధ్యాంతప్రథమాంబుపాః, యథాక్రమం సమాః స్థూలాః కృశాశ్చ భవంతీత్యర్థః| భక్తమధ్యేఽంబు పీతం ధాతుసామ్యం సమానతాం కరోతి| భక్తాంతే తు పీతమామాశయే కఫవృద్ధిం విదధత్స్థౌల్యమాధత్తే| భక్తాదౌ చ పీతం నిరింధనమగ్నిం తేజఃప్రతిపక్షతయాఽవశ్యమవసాదయతి, మందోఽగ్నిశ్చ సమ్యగాహారం పక్తుమశక్తో భవతి, ఆహారస్య చాసమ్యగ్పాకాన్న తథాపుష్టిః, ఇతి కృశత్వే యుక్తిః| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"భక్తస్యాదౌ జలం పీతమగ్నిసాదం కృశాంగతాం| అంతే కరోతి స్థూలత్వమూర్ధ్వం చామాశయాత్కఫం|| మధ్యే మధ్యాంగతాం సామ్యం ధాతూనాం జరణం సుఖం|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అవస్థావిశేషేణ ఫలకథనద్వారా పానం నియచ్ఛతి-సమస్థూలకృశా ఇతి| భుక్తస్య మధ్యే-అర్ధాహారే భుక్తే, యోఽంబు పిబతి, స సమశరీరో భవతి| యోఽంతే-భోజనానంతరం, స స్థూలః| యః ప్రథమం-భోజనాత్పూర్వం, స కృశః| అతోఽంబు భుక్తమధ్యే పేయమిత్యర్థసిద్ధం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శీతమంబు మదాత్యయాదీన్ నియచ్ఛతి-పరాకరోతి| మదాత్యయో-మద్యోత్థో రోగః| గ్లానిః-క్లాంతిః| మూర్చ్ఛా-మోహః| ఛర్దిః-వమిః| శ్రమః-ఖేదః| భ్రమః-అనవస్థితిః| తథా, తృష్ణాదీని నియచ్ఛతి| ఏవంగుణమప్యామం క్వచిన్నేష్యతే| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"అనవస్థితదోషాగ్నేర్వ్యాధిక్షీణబలస్య చ| నాల్పమప్యామముదకం హితం, తద్ధి త్రిదోషకృత్|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శీతోదకగుణానాహ-శీతమితి| గ్లానిఃక్లమః| శ్రమః-ఖేదః| ఉష్ణం-సూర్యాదితాపః| దాహః-పిత్తాదికృతః| అస్రం-రక్తం| నియచ్ఛతి-హంతి| ఏత ఏవ సామాన్యోదకగుణాః, శీతస్వభావత్వాదుదకస్య|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దీపనాదిగుణయుక్తముష్ణమంబు భవతి| బస్తిశబ్దేన తాత్స్థ్యాన్మూత్రం గృహ్యతే| తేన మూత్రశోధనమిత్యత్రార్థో బోధ్యః| హిధ్మాధ్మానాదిషు చ శస్యతే| కాసశ్చ ఆమశ్చ పీనసశ్చ శ్వాసశ్చ పార్శ్వరుక్ చ, తాసు చ శస్యతే| ఆమో-అపక్వః, ఆహార ఇత్యర్థః| కేచిత్త్వామపీనస ఇతి పీనసవిశేషణమామశబ్దమాహుః| తైరజీర్ణ ఉష్ణాంబు నోక్తం స్యాత్| అజీర్ణే చాలసకాదిరూపే జలముష్ణమిష్యత ఏవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉష్ణోదకగుణానాహ-దీపనమితి| కంఠ్యం-స్వర్యం| బస్తిః-మూత్రాశయః| సద్యఃశుద్ధిః-తదహఃకృతవమనాదిః| నవజ్వరః-సామజ్వరః| ఆమః-ఆమాజీర్ణం| పార్శ్వరుక్-పార్శ్వశూలం| ఉష్ణం-క్వథనోష్ణం, సూర్యాదితప్తనిషేధాత్(?)| క్వథనవిధిశ్చోక్తః సంగ్రహే (సూ. అ. 6)- "క్షీణపాదత్రిభాగార్ధం దేశర్తుగురులాఘవాత్| క్వథితం ఫేనరహితమవేగమమలం హితం||" తథా,-"పాషాణరూప్యమృద్ధేమజతుపాకార్కతాపితం| పానీయముష్ణం శీతం వా త్రిదోషఘ్నం తృడర్తిజిత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అనభిష్యంది-న శ్లేష్మకారి| లఘుగుణయోగోఽంభసోఽస్త్యేవ, పునర్లఘుత్వకథనమగ్నిసంస్కారవశాల్లఘుతరత్వప్రతిపత్త్యర్థం| అథవా, ఆధారాదివశాదక్వథితమంభో లఘ్వాపి యద్గురు సంపన్నం, తదపి క్వథితశీతలం లఘు భవతి| శీతలత్వాదభిష్యందిత్వం యత్తోయస్య ప్రాప్తం, తత్క్వథితశీతలత్వేనాస్య నిషిద్ధం| మదాత్యయాదిహంతృత్వం తు యచ్ఛీతలత్వసామాన్యాత్తదస్యాస్త్యేవ, న కేనచిన్నిషేద్ధుం సంభావ్యతే| పిత్తయుక్త ఇత్యేకవచనమవివక్షితం, తేన వాతపిత్తే పిత్తశ్లేష్మణి సన్నిపాతే చ యత్ర పిత్తయోగః-పిత్తాధికత్వం దృశ్యతే, తత్రైతత్ క్వథితశీతలం జలం హితం| సంగ్రహోక్తం (సూ.అ.6) తత్క్వథనలక్షణం సంక్షేపాభిప్రాయేణేహ నోక్తం| యథా-"క్షీణపాదత్రిభాగార్ధం దేశర్తుగురులాఘవాత్| క్వథితం ఫేనరహితమవేగమమలం హితం||" ఇతి| అస్యార్థః శిష్యవ్యుత్పత్త్యై దర్శ్యతే-ధన్వసాధారణానూపేషు దేశేషు క్రమశః క్షపితచతుర్భాగాత్రిభాగార్ధం సలిలమధిశ్రపేత్| జాంగలో హి దేశోఽనిలానలాభ్యాం భూయిష్ఠమధిష్ఠితః, తేనాత్ర తోయం లాఘవాదాశు విశుద్ధిం ప్రాప్నోతి| ఆనూపస్తు భూమిసోమగుణబహులః, తత్ర గురుత్వాదిగుణయోగాచ్చిరేణ విశుద్ధిమశ్నుతే| ఏవం సాధారణో దేశశ్చింత్యః| తథా, ఋతుష్వపి యథాయోగమయమేవ క్రమో బోధ్యః| సుశ్రుతే తూక్తం (సూ.అ.45|40)- "యత్క్వాథ్యమానం నిర్వేగం నిష్ఫేనం నిర్మలం లఘు| చతుర్భాగావశిష్టం తు తత్తోయం కఫరోగనుత్|| తత్పాదహీనం పిత్తఘ్నం, హీనమర్ధేన వాతనుత్|" ఇతి| సంగ్రహోక్తమేవ (సూ.అ.6) గ్రంథమిమం కేచిదత్రాఽపి పఠంతి| యథా_ "పానీయం న తు పానీయం పానీయేఽన్యప్రదేశజే| అజీర్ణే క్వథితం చామే పక్వే జీర్ణేఽపి నేతరత్|| శీతే విధిరయం, తప్తే త్వజీర్ణే శిశిరం త్యజేత్| అతియోగేన సలిలం తృష్యతోఽపి ప్రయోజితం|| ప్రయాతి శ్లేష్మపిత్తత్వం జ్వరితస్య విశేషతః|" ఇతి| అన్యప్రదేశజే పీతే పానీయే అజీర్ణే పానీయం-జలం, న పానీయం-న పేయం| ఏతదుక్తం భవతి-పానీయే పీతే తజ్జరణాంతం యావత్ విజాతీయం జలం న పేయమితి| అన్యప్రదేశజ ఇతి కోఽర్థః? కౌపే పీతే తాడాగం న పేయం, తాడాగే పీతే కౌపం న పేయం, ఏవం సర్వత్ర చింత్యం| తథా, ఆమే-అపక్వే జలే, అజీర్ణే క్వథితం చ జలం న పేయం| పక్వే-క్వథితే, పీతే జీర్ణేఽపి, ఇతరత్-ఆమం జలం న పేయం, యావన్న భుంక్తే తావత్సజాతీయమాప న పేయమిత్యర్థః| శీతే విధిరయం-క్వథితశీత ఏతద్విధానమిత్యర్థః| తురవధారణే| తప్తేఽజీర్ణ ఏవ శిశిరం త్యజేత్, జీర్ణే తు శీతం పిబేదిత్యర్థః| అతియోగేన-అతిబాహుల్యేన, తృష్యతః-తృష్ణావతోఽపి ప్రయోజితం-ఉపయుక్తం, సర్వస్యాపి నరస్య శ్లేష్మపిత్తతాం యాతి| జ్వరితస్య విశేషతః-యత ఆమేనాగ్నౌ బహిష్కృతే జ్వరస్యోత్పత్తిః, ఆమస్య చ పానీయం వర్ధకమితి| సంక్షేపతయాఽల్పోపయోగిత్వాచ్చ అవశ్యాయాదిగుణా గ్రంథకృతా నోక్తాః| తాంశ్చాత్ర శిష్యహితాయ బ్రూమః-"రూక్షస్తనురవశ్యాయః శీతో వాతాస్రకోపనః| పానతృడ్దాహపిత్తాస్రకుష్ఠోరుస్తంభమేహజిత్|| గ్రీష్మే తు సర్వజంతూనాం స్పర్శనాదపి శస్యతే| పద్మిన్యంబు చ పిత్తఘ్నం కఫకృద్విరసం గురు|| హిమం తు శీతలం రూక్షం దారుణం సూక్ష్మమేవ చ| కఫం న సందూషయతి న పిత్తం న చ మారుతం|| యథాఽశ్మవర్షం ప్రాలేయం హిమాదల్పాంతరం గుణైః| చరాచరాణామహితం, తుషారం త్వగ్నినాశనం|| (సుశ్రుతే సూ.అ.45|35)- 'వైకిరం లఘు సక్షారం శ్లేష్మఘ్నం వహ్నిదీపనం| కైదారం మధురం ప్రోక్తం విపాకే గురు దోషలం|| తద్వత్పాల్వలముద్దిష్టం విపాకే దోషలం తు తత్| అనేకదోషమానూపం వార్యభిష్యందిగర్హితం|| ఏభిర్దోషైరసంయుక్తం నిరవద్యం తు జాంగలం| పాకేఽవిదాహి తృష్ణాఘ్నం ప్రశస్తం ప్రీతివర్ధనం|| దీపనం స్వాదు శీతం చ తోయం సాధారణం లఘు|' చంద్రకాంతభవం రక్షోవిషపిత్తజ్వరాపహం|| రత్నాకరసముత్థం చ సర్వదోషకరం మతం||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శృతశీతగుణానాహ-అనభిష్యందీతి| అనభిష్యంది-స్రోతసామస్రావి| దోషే-వాయౌ శ్లేష్మణి చ| ఉష్ణమేవ శీతీకృతం-క్వథితశీతలం| పర్యుషితశృతశీతగుణానాహ-వ్యుషితమితి| తత్ క్వథిత శీతలం

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నారికేలాంతఃస్థితముదకం స్నిగ్ధం స్వాదు వృష్యం హిమం చ భవతి| ఏవంభూతమపి ప్రభావాల్లఘు భవతి| తథా, తృష్ణాదిహరం దీపనం మూత్రశోధనం చ భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నారికేలోదకగుణానాహ-నారికేలోదకమితి| ఈషత్పక్వార్ద్రనారికేలఫలాంతర్వర్త్తిజలం-నారికేలోదకం| కేచిత్ సుశ్రుతాధ్యాయినో గుర్వితి పఠంతి, గురుపాకత్వాత్| ఇహ తు గురులఘుపాకద్వైవిధ్యాభావాల్లష్విత్యేవ పఠనీయం, లఘుగుణత్వాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ప్రావృష్యాంతరిక్షం జలం పరం వరం-అత్యంతం పథ్యం| నదీసంభవం త్వపథ్యం| ఇతి తోయవర్గః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉదకానాం తారతమ్యమాహ-వర్షాసు దివ్యనాదేయ ఇతి| వర్షాశబ్దో నాదేయేనైర్వ సంబధ్యతే| ఉక్తం హి చరకేణ (సూ. అ. 25/37)- "ఆంతరిక్షముదకానాం" ఇతి పథ్యత్వేన ప్రకృష్టతమముదకేషు| "వర్షానాదేయముదకానాం" ఇతి, అపథ్యత్వేన| నాదేయశబ్దేనైకపదంగతస్యాపి దివ్యశబ్దస్యాయోగ్యత్వాన్న వర్షాసంబంధః| న హి దివ్యం వర్షాభవం వరిష్ఠం, తస్య గ్రహణనిషేధాత్| నాపి వర్షాస్వేవ వరం, సర్వదా వరిష్ఠత్వాత్| ఖారణాదిస్తు పాల్వలమవరమాహ-"పాల్వలం జలమంభసాం" ఇతి| ఉభయం ప్రమాణం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.6)- "సూర్యోద్ధృతప్రముక్తత్వాల్లఘు వాతకఫాపహం| శైత్యజీవనసౌమ్యత్వైః పిత్తరక్తవిషార్తిజిత్|| శ్వేతే కషాయం, తత్స్వాదు కృష్ణే, తిక్తం తు పాండురే| నీలే కషాయమధురం, దేశే లవణమూషరే|| సక్షారం కపిలే, మిశ్రం మిశ్రే, ఽథాంబుగుణాధికే| మధురం, లవణామ్లం తు భవేద్భూమిగుణాధికే|| తేజోఽధికే తిక్తకటు, కషాయం పవనాధికే| దివ్యానుకారిత్వవ్యక్తరసత్వాత్ ఖగుణాధికే|| [ *సక్షారం పిత్తకృత్ కౌపం, దీపనం నాతివాతలం| సారసం స్వాదు లఘు చ, తాడాగం గురు వాతలం|| చౌండ్యం తు పిత్తలం, దోషహరం ప్రస్రవణోదకం| ఔద్భిదం స్వాదు పితఘ్నం, స్వాదు వాపీజలం లఘు|| నాదేయం వాతలం రూక్షం కటుకం చ తదాదిశేత్| ] కీటాహిమూత్రవిట్కోథతృణజాలోత్కరావిలం|| పంకపంకజశైవాలహఠపర్ణాదిసంస్తృతం| తత్కుర్యాత్ స్నానాపానాబ్యాం తృష్ణాధ్మానోదరజ్వరాన్|| కాసాగ్నిసాదాభిష్యందకండూగండాదికానతః| తద్వర్జయేదభావే వా తోయస్యాన్యస్య శస్యతే|| ఘనవస్రపరిస్రావైః క్షుద్రజంత్వభిరక్షణం| వ్యాపన్నస్యాస్య తపనమగ్న్యర్కాయసపిండ కైః| పర్ణీమూలబిసగ్రంథిముక్తాకతకశైవలైః| వజ్రగోమేదకాభ్యాం వా కారయేత్తత్ప్రసాదనం|| పాటలాకరవీరాదికుసుమైర్గంధనాశనం| పానీయం న చ పానీయం పానీయేఽన్యప్రదేశజే|| అజీర్ణే క్వథితం చామే పక్వే జీర్ణేఽపి నేతరత్| శీతే విధిరయం, తప్తే త్వజీర్ణే శిశిరం త్యజేత్|| పానీయం ప్రాణినాం ప్రాణా విశ్వమేవ హి తన్మయం| అతోఽత్యంతనిషేధేఽపి న క్వచిద్వారి వార్యతే||తత్ర శోషాంగసాదాద్యా మృత్యుర్వా స్యాదలాభతః| న హి తోయాద్వినా వృత్తిః స్వస్థస్య వ్యాధితస్య వా|| కేవలం సౌషధం పక్వమామముష్ణం హితం చ తత్| సమీక్ష్య మాత్రయా యుక్తమమృతం విషమన్యథా|| అతియోగేన సలిలం తృష్యతోఽపి ప్రయోజితం| ప్రయాతి పిత్తశ్లేష్మత్వం జ్వరితస్య విశేషతః|| వర్ద్ధయత్యామతృణ్నిద్రాతంద్రాధ్మానాంగగౌరవం| కాసాగ్నిసాదహృల్లాసప్రసేకశ్వాసపీనసాన్|| పాకే స్వాదు హిమం వీర్యే తదుష్ణమపి యోజితం| తస్మాదయోగపానేన లాఘవాన్న వియోజయేత్|| ఆమవిష్టబ్ధయోః కోష్ణా నిష్పిపాసోఽప్యపః పిబేత్| యావంత్యః క్లేదయంత్యన్నమతిక్లేదోఽగ్నినాశనః|| విబద్ధః కఫవాతాభ్యాం ముక్తామాశయబంధనః| పచ్యతే క్షిప్రమాహారః కోష్ణతోయద్రవీకృతః|| అనవస్థితదోషాగ్నేర్వ్యాధిక్షీణబలస్య చ| నాల్పమప్యామముదకం హితం, తద్ధి త్రిదోషకృత్|| తేజసః ప్రతిపక్షత్వాన్మందాగ్నిర్వర్జయేజ్జలం| తోయం వహ్నిగుణభ్రష్టం పాకేఽమ్లం సర్వదోషకృత్|| భవేత్పర్యుషితం తచ్చ తోయం తు కరకోద్భవం| అతిశైత్యగురుస్థైర్యసంఘాతైః కఫవాతకృత్|| చంద్రకాంతభవం రక్షోవిషపిత్తజ్వరాపహం| [*దృష్టిమేధావపుఃస్థైర్యకరం స్వాదు హిమం లఘు|| ] ఇతి| ఇతి తోయవర్గః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పయః-క్షీరం, ప్రాయః స్వాదుపాకరసాదియుక్తం భవతి| పాకశ్చ రసశ్చ పాకరసౌ, స్వాదూ పాకరసౌ యస్య తదేవం| ఓజసే హితం-ఓజస్యం| ధాతూన్ వర్ధయతీతి ధాతువర్ధనం| వృష్యం-శుక్రకరమతిశయేనేతి బోధ్యం| ధాతువర్ధనత్వాదేవ శుక్రకరత్వమాత్రస్య సిద్ధేః ప్రాయోగ్రహణాత్ క్వచిత్క్షీరం నైవం భవతి| తథా చోష్ట్రీక్షీరమీషద్రూక్షోష్ణలవణం పఠ్యతే, అజాక్షీరం చ లఘు, ఆవికముష్ణం, ఐకశఫముష్ణం సామ్లలవణం చేతి| తస్మాత్ప్రాయోగ్రహణం కృతం| స్వాదుపాకారసత్వాదేవ క్షీరస్య స్నిగ్ధవృష్యాదయో గుణా లబ్ధా ఏవ| కిం పునరేతైరుద్దిష్టైః ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| మధురరసాశ్రితేభ్యః స్నిగ్ధవృష్యాదిభ్యోఽపరే స్నిగ్ధవృష్యాదయో గుణా బహుతరాః క్షీరస్య విద్యంత ఇతి జ్ఞాపనాయైతే స్నిగ్ధాదయో గుణాః పునరుద్దిష్టాః| మహాభూతానాం హి సంయోగాదివిశేషాత్ క్వచిద్రససహచరితా ఏవ గుణా ద్రవ్యమభినివిశంతే| యే రసే సమారోప్య వర్ణ్యంతే| యథా-మధుర ఆయుష్యాదిగుణాః, అమ్లేఽగ్నిదీప్తికృదాదయః| కేచిచ్చ రసమనపేక్ష్యైవ ద్రవ్యే నివిశంతే| యథా-మధురరసద్రవ్యే మకుష్టతండులీయాదౌ రూక్షాదయో గుణాః| తథా హి స్నిగ్ధాదీనాం తత్రోపలంభః ప్రాప్తో మధురరసాశ్లిష్టత్వాత్| తస్మాన్మకుష్టాదిద్రవ్యం మధురరససహచరోక్తేన గుణౌఘేన సంయుక్తం వక్తుం యుక్తం| అన్యథా తు, కృతం షడ్రసగుణస్వరూపవర్ణనమనర్థకమేవ స్యాత్| తస్మాదయమత్ర విషయవిభాగో జ్ఞేయః| కేచిద్గుణా రససహచరితా ద్రవ్యే నివిశంతే, యద్వశాత్తద్ద్రవ్యం రసగుణాననువర్తతే| ఈదృశం చ విషయముద్దిశ్య తంత్రకృద్భిర్మధురాదిరసానాం స్నిగ్ధాదిగుణా వర్ణితా వేద్యాః| కేచితు రసనిరపేక్షా ఏవ ద్రవ్యే నివిశంతే| అత ఏవ తద్ద్రవ్యం రసగుణాన్నానువర్తతే| అస్మింస్తు విషయే రసగుణవర్ణనం నోక్తమేవ వేద్యం| తస్మాత్క్షీరస్య స్నిగ్ధాదియోగాత్స్వాదుపాకరసత్వే సత్యపి స్నిగ్ధాదిగుణవర్ణనం| ఏవం చోభయథా క్షీరస్య స్నిగ్ధాదిగుణయోగాదధికాః స్నిగ్ధాదయో యే గుణాస్తేఽస్య సంతీత్యవగచ్ఛ| అయమేవ చ వ్యవహారోఽన్యత్రాప్యేవంవిధే శాల్యాదౌ ద్రవ్యే విజ్ఞేయః| నను, "స్వాదుః పటుశ్చ మధురమమ్లోఽమ్లం పచ్యతే రసః|" ఇతి (హృ. సూ. అ. 9|21) వక్ష్యతే| తతశ్చ స్వాదురసత్వాదేవ స్వాదుపాకత్వం లబ్ధం, తత్కిం పాకగ్రహణేన ? భణామః| "శాలిపిష్టమయం సర్వం గురుభావాద్విదహ్యతే" ఇత్యుక్తం| తదేతత్క్షీరం గురుగుణయుక్తమపి విదాహావస్థాయాం చిరం న తిష్ఠతి, ప్రాగేవ స్వాదుపాకతాం యాతి| ఇతీమమర్థం జ్ఞాపయితుం పాకగ్రహణం| స్త్రీణాం చాహారరస ఏవాపత్యస్నేహాత్ క్షీరాయ సంపద్యతే| తథా చ దారువాహిః- "స్త్రీణామపత్యజాద్ధర్షాద్రసః క్షీరాయ కల్పతే| స్నేహాద్రసః క్షరత్యేవం హృదయాత్క్షీరమేత్యతః||" ఇతి| గవ్యస్య చ పూర్వతరముపాదానం సర్వక్షీరేభ్యో జ్యాయస్త్వాత్, తథా మాహిషమపి తక్రాది గోరసశబ్దేన ప్రథితమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ క్షీరవర్గః| "గవ్యం మాహిషమాజం చ కారభం స్త్రైణమావికం| ఐభమైకశఫం చేతి క్షీరమష్టవిధం స్మృతం||" ఇతి| తత్ర సామాన్యక్షీరగుణానాహః-స్వాదుపాకరసమితి| ఓజస్యం-ఓజోవర్ధనం| స్వాదురసత్వాత్స్వాదుపాకాదిషు సిద్ధేషు తేషాం గ్రహణమన్యేభ్యః స్వాదురసేభ్యోఽతిశయార్థం| ధాతువర్ధనత్వాచ్ఛుక్రవర్ధనత్వే సిద్ధే వృష్యగ్రహణమపి| ప్రాయోగ్రహణాదుష్ట్రీక్షీరాదావీషల్లవణత్వాద్యపి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అత్ర-ఏషు క్షీరేషు మధ్యే, గవ్యం పునః క్షీరం జీవనీయమతిశయేనేతి బోద్ధవ్యం, జీవనీయమాత్రస్యౌజస్యమిత్యనేనైవ క్షీరసామాన్యలక్షణేనోక్తత్వాత్| ఓజస్యం హి జీవనీయముచ్యతే| తథా హ్యోజఃక్షయే జీవనీయానామౌషధానాముపయోగో నిర్దిష్టః| యథా (హృ. సూ. అ. 11|39)- "ఓజః క్షీయేత కోపాదిభిః" ఇత్యుక్త్వాఽనంతరమువాచ-"జీవనీయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం|" ఇతి| అత్ర చ క్షీరం జీవనీయత్వేన గృహీతమపి పునరుక్తం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27|214)- "ప్రవరం జీవనీయానాం క్షీరముక్తం రసాయనం|" ఇతి| రసాయనంరసరక్తాదీనాం శ్రేష్ఠానాం లాభోపాయః| తథా చోక్తం (హృ. ఉ. అ. 39|2)- "లాభోపాయో హి శస్తానాం రసాదీనాం రసాయనం|" ఇతి| తథా, క్షతక్షీణహితం-ఉరఃక్షతాయ హితం క్షీణాయ చ హితం| క్షీణః-క్షీణధాతుః| తథా, మేధా-ధారణాశక్తిః, తస్యై హితం-మేధ్యం| "ఉగవాదిభ్యో యత్" ఇతి యత్| ఏవం బల్యం| తథా, స్తన్యకరం| కృఞో హేతుతాచ్ఛీల్యేతి హేతౌ టః, స్త్రీణాం స్తన్యకరణే హేతురిత్యర్థః| తథా, సరం| శ్రమాదీంశ్చైకాదశ నాశయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గవ్యగుణానాహ-అత్ర గవ్యమితి| జీవనీయం ప్రాణధారణం| రసాయనం-వయఃస్థాపనం| క్షతం-క్షతకాసః, క్షీణః-క్షయరోగీ, తయోర్హితం| మేధ్యం-మేధాజననం| బల్యం-బలకరం| స్తన్యకరం-నార్యాః క్షీరప్రదం| అలక్ష్మీః-లక్ష్మీనాశహేతుః| ఆధిః-మనఃపీడా| క్షుత్-అతిక్షుధా, తస్యా ఏవ రోగత్వాత్||

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మహిష్యా ఇదం-మాహిషం క్షీరం, అత్యగ్నిభ్యోఽనిద్రేభ్యశ్చ హితం| తథా, గరీయో-గురుతరం| తథా, హిమం-శీతవీర్యం| మునిరప్యాహ (చ. సూ. అ. 27|215)- "మహిషీణాం గురుతరం గవ్యాచ్ఛీతతరం పయః| స్నేహాదూనమనిద్రాణామత్యగ్నీనాం హితం చ తత్||" ఇతి| [స్నేహాత్ అదూనం-ఆపూర్ణం, స్నేహాదూనమితి వ్యాఖ్యేయం| న తు స్నేహోనమితి, ప్రత్యక్షవిరోధాత్| తథా చ గోక్షీరాత్ మాహిషక్షీరే బహుః స్నేహ ఉపలభ్యతే| హరిశ్చంద్రోఽప్యేవమేవ వ్యాచష్టే| తస్మాత్స్నేహాధికమితి వ్యాఖ్యేయం| ] ఖరనాదే చోక్తం-"గవ్యం స్నేహోత్తమం క్షీరం గవ్యాచ్చ పయసః పయః| యథోత్తరం స్నేహహీనమౌరభ్రచ్ఛాగమాహిషం|| జాంగలానూపశైలేషు చరంతీనాం యథోత్తరం| పయో గురుతరం వత్సో యథా తాసాం ప్రవర్ధతే|| గురు శీతతరం గవ్యాన్మాహిషం స్వప్నలం పయః| చతుర్థభాగస్నేహోనం పిత్తఘ్నం చ విశేషతః||" ఇతి| యత్తు రవిగుప్తః సిద్ధసారేఽధ్యగీష్ట-"గవ్యాత్ స్నిగ్ధం గురుతరం మాహిషం స్వప్నకృత్పయ:|" ఇతి| తద్బుధైశ్చింత్యం, సర్వమతవిరుద్ధత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మాహిషగుణానాహ-హితమితి| అత్యగ్నయః-తీక్ష్ణాగ్న్యః| అనిద్రాః-నష్టనిద్రాః| గరీయః-గవ్యాద్గురు| సామాన్యవచనాత్సిద్ధేఽపి హిమత్వే హిమగ్రహణమతిశయార్థం| నన్వేవం చేద్గురుశబ్దాదీయసున్ న కర్తవ్యః, గురుశబ్దాదేవాతిశయసిద్ధేః| మైవం| శీతత్వాదపి గురుత్వాతిశయార్థమీయసున్ కృతః| అత్ర చరకసుశ్రుతయోర్విరోధః| తత్ర చరకః (సూ.అ. 27/215)- "మహిషీణాం గురుతరం గవ్యాచ్ఛీతతరం పయః| స్నేహాదూనమనిద్రాణామత్యగ్నీనాం హితం చ తత్||" ఇతి| సుశ్రుతః (సూ. అ. 45/55)- "మహాభిష్యంది మధురం మాహిషం వహ్నినాశనం| నిద్రాకరం శీతతరం గవ్యాత్స్నిగ్ధతరం గురు||" ఇతి| తత్ర చరకోక్తం గవ్యాన్మాహిషస్య స్నేహోనత్వం హృద్యాదిగుణవిషయం, మాహిషక్షీరజాత్స్నేహాత్ గవ్యక్షీరజః స్నేహో హృద్యాదిభిర్గుణైరధిక ఇత్యర్థః| సుశ్రుతోక్తం స్నేహాధికత్వం మాత్రావిషయం, యావతో గవ్యాత్ క్షీరాద్యావాన్ స్నేహస్తావతో మాహిషాత్తతోఽధిక ఇత్యర్థః| అత ఏవ ఖారణాదినోత్తమశబ్దః ప్రయుక్తః-"గవ్యం స్నేహోత్తమం క్షీరం గవ్యాచ్చ పయసః పయః| యథోత్తరం స్నేహహీన మౌరభ్రచ్ఛాగమాహిషం||" ఇతి| ఉదభ్రాదీనాం యథోత్తరస్నేహహీనత్వముద్దేశవాక్యక్రమాపేక్షయా-"క్షీరాకరా గౌర్మహిషీ అజావీ కరభీ గజీ| హయీ స్త్రీ చాష్టమీ తేషాం పృథక్కర్మగుణాన్ శృణు||" ఇతి| గవ్యం స్నేహోత్తమం, తతో జఘన్యం మాహిషం, తత ఆజం, తత ఆవికమితి| జఘన్యత్వమానం చోక్తం తేనైవ-"గురు శీతతరం గవ్యాత్స్వప్నలం మాహిషం పయః| చతుర్థభాగస్నేహోనం పిత్తఘ్నం చ విశేషతః||" ఇతి| నిదర్శనం చేదం| తేన మాహిషాత్ ఛాగం చతుర్థభాగస్నేహోనం, ఛాగాదౌరభ్రమితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆజం-ఛాగలం క్షీరం, లఘు భవతి, అల్పాంబుపానాదిభిర్హేతుభూతైః| అల్పాంబుపానాదిత్వం చాజానాం స్వభావః, అన్యాసాం తు దేశసాత్మ్యాపేక్షయా| నను, యద్యేవం స్వభావాదేవాల్పాంబుపానాదేర్గమ్యమానత్వాదేతదుపన్యాసో వ్యర్థ ఏవ| అత్రోచ్యతే| జ్ఞాపనార్థం| ఇదం జ్ఞాపయతి,-యదా అజా అల్పవ్యాయామగుర్వశనాది కుర్యుః, తదా తాసామప్యన్యథా క్షీరం భవేత్| ఏవం చ గవాదీనామప్యాహారాదివశాద్గురులఘుత్వం చింత్యమితి| తేన ప్రాదోషమపరాహ్ణే యద్గృహీతం పయః, తదపేక్షయౌషసం ప్రభాతే యద్గృహీతం తద్గురు, చేష్టారహితత్వాత్| రాత్రౌ హి ప్రాణినాం న కదాచిచ్చేష్టా భవతి, అత ఔషసం గురు| దివా చ ధావనప్లవనాదికయా చేష్టయా ప్రాదోషం లఘు| అనయా చ దిశా సర్వమపి చింత్యం| అత ఏవ సంగ్రహే యదుక్తం (సూ. అ. 6)- "పిణ్యాకామ్లాశినీనాం తు గుర్వభిష్యంది తద్భృశం|" ఇతి| తదేతేనైవోక్తప్రాయత్వాన్నేహోక్తం| శోషేత్యాది| శోషాదీనాం ద్వంద్వః| తాన్ జయతీతి క్విప్| శోషజిత్| ఏవం జ్వరజిదిత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆజగుణానాహ-అల్పాంబుపానేతి| శోషో-రాజయక్ష్మా| అల్పాంబుపానాదిహేతూపన్యాసో నిదర్శనార్థః| అజానాం తత్స్వభావత్వాత్| అల్పాంబుపానాదిషు సత్సు గవాదీనామపి పయో లఘు విజ్ఞేయం, యథాఽజానామిత్యర్థః| అర్థాద్విపర్యయే గురు| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 6)-"పిణ్యాకామ్లాశినీనాం తు గుర్వభిష్యంది తద్భృశం| అచేష్టయా చ ప్రాదోషాద్గరీయః స్మృతమౌషసం|| వ్యాఖ్యాతోఽనేన లఘిమా చేష్టావత్ప్రకృతిష్వపి| హృస్వేషు వాతిదేహేభ్యో మాంసేష్వప్యేవమాదిశేత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఔష్ట్రకం-ఉష్ట్రీణాం క్షీరం, లఘు తథా ఈషత్-మనాగ్రూక్షోష్ణలవణం తథా దీపనం భవతి| తథా, వాతాదీనాం శస్తం-వాతాదిషు పథ్యమిత్యర్థః| ఔష్ట్రకమితి "ఉష్ట్రాద్వుఞ్" ఇతి వుఞ్| ప్రాతిపదికగ్రహణే లింగవిశిష్టస్యాపి గ్రహణమిత్యుష్ట్రీశబ్దాదపి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కారభగుణానాహ-ఈషద్రుక్షేతి| శస్తం-ఔషధం| వాతకఫఘ్నత్వేన హేతువిపరీతత్వాదానాహాదిఘ్నత్వే సిద్ధేఽప్యానాహాదిగ్రహణం వ్యాధివిపరీతత్వఖ్యాపనార్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మానుషీణాం క్షీరం వాతపిత్తాసృగభిఘాతాక్షిరోగజిద్భవతి వాతశ్చ పిత్తం చాసృక్ చాభిఘాతశ్చేతి ద్వంద్వః, తైరక్షిరోగః, తం జయతి యత్తదేవం| కేన ప్రయోగేణ ? ఇత్యాహ-తర్పణాశ్చోతనైర్నస్యైః| న త్వభ్యవహారాదినా| తర్పణాదీని-స్వే స్వేఽధ్యాయే వక్ష్యమాణాని|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్త్రైణగుణానాహ-మానుషమితి| తర్పణం-నేత్రపూరణం, ఆశ్చోతనం-నేత్రసేచనం, తాభ్యామక్షిరోగాన్ జయతి| మస్యేన శిరోగతాంశ్చ వాతాదీన్| ఉక్తం హి చరకేణ (సూ. అ. 27/220)- "జీవనం బృంహణం సాత్మ్యం స్నేహనం మానుషం పయః| నావనం రక్తపిత్తస్య తర్పణం చాక్షిరోగిణాం||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆవికం క్షీరముష్ణవీర్యం భవతి| తథా, అహృద్యం-హృదయాయాహితం భవతి| తథా, వాతవ్యాధిహరం| తథా, హిక్కాదిప్రదం| ఆవికమిత్యవిశబ్దాత్ స్వార్థే కప్రత్యయాంతాత్ "తస్యేదం" ఇత్యణ్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆవికగుణానాహ-అహృద్యమితి| ఖారణాదిస్త్వాహ-"స్వాద్వమ్లపాకం స్నిగ్ధోష్ణం గురు పిత్తకఫోల్బణం| ఆవికం బృంహణం క్షీరం హిక్కాశ్వాసానిలాపహం||' ఇతి| తత్ర హిక్కాశ్వాసౌ కఫపిత్తజౌ కరోతి, వాతజౌ హరతీత్యవిరోధః| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 45/54)- "ఆవికం మధురం స్నిగ్ధం గురు పిత్తకఫావహం| పథ్యం కేవలవాతేషు శ్వాసే చానిలసంభవే||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హస్తిన్యాః క్షీరం స్థైర్యకృద్భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఏభగుణానాహ-హస్తిన్యా ఇతి| స్థైర్యకృత్-దేహదార్ఢ్యకృత్| బాఢం-అత్యర్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏకః శఫో-నఖో, యాసాం వడవాదీనాం తా ఏకశఫాః, తాసామిదం-ఐకశఫం క్షీరం, బాఢం-అతిశయేనోష్ణం భవతి| తథా, శాఖాసు-బాహూరుప్రభృతిషు యో వాతః, తం హరతీతి శాఖావాతహరం| "హరతేరనుద్యమనేఽచ్" ఇత్యచ్| తథా, సమ్లలవణం-ఈషదమ్లమీషల్లవణం చ| తథా, జడతాకరం-అంగజాడ్యకరణహేతుః| "కుఞో హేతుః" ఇత్యాదీనా హేతౌ టః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఐకశఫగుణానాహ-ఉష్ణమితి| ఏకశఫాః-అవిభాగఖురా వడవాగర్దభ్యాదయః| శాఖా-బాహ్యో రోగమార్గః| సామ్లలవణం-ఈషదమ్లమీషల్లవణం| జడతా-ప్రజ్ఞాహీనత్వం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆమం-అక్వథితం, పయోఽభిష్యంది-శ్లేష్మప్రకోపి, తథా గురు భవతి| అతః-ఆమాత్, అన్యథా-విపరీతం, యుక్త్యా శృతం భవతి| అనభిష్యంది లఘు చ| లఘిమా తు పూర్వావస్థామపేక్ష్యోచ్యతే| యుక్తిః-యోగ ఉపాయ:| ఖరనాదేన క్షీరస్య శ్రపణే యుక్తిః స్పష్టం కృత్వా దర్శితా-"అర్ధోదకం క్షీరశిష్టమామాల్లఘుతరం శృతం|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అపక్కక్షీరగుణానాహ-పయ ఇతి| అభిష్యంది స్రోతఃస్రావి| స్త్రైణం త్వపక్వమేవ గుణవత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 45/62)-"తదేవోక్తం లఘుతరమనభిష్యంది వై శృతం| వర్జయిత్వా స్త్రియాః స్తన్యమామమేవ హి తద్ధితం||" ఇతి| పకవక్షీరగుణానాహ-యుక్త్యేతి| అతోఽన్యథా-అనభిష్యంది లఘు చ| యుక్తిరుక్తా ఖారణాదినా-"అర్ధోదకం క్షీరశిష్టమామాల్లుఘుతరం శృతం| స్యాన్నిర్జలం శృతం ద్విత్రిచతురష్టాంశశేషితం|| యథాశృతతమం సారం గురు బల్యతమం పయః|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతిశయేన క్వథితం కవలభోజ్యమివ సంజాతం, గరీయో-గురుతరం భవేత్| ఖరనాదేనోక్తం-"స్యాన్నిర్జలం శృతం ద్విత్రిచతురష్టాంశశేషితం| యథాశృతతమం సారం గురు బల్యతమం పయః||" ఇతి| సుశ్రుతే (?) చోక్తం-"శృతశీతం తు పిత్తఘ్నం శృతోష్ణం కఫవాతజిత్| త్యజేద్వివర్ణం గ్రథితం విగంధం విరసం పటు|| రక్తపిత్తప్రశమనీ వృష్యా సంతానికా గురుః|" ఇతి| ఖరనాదేనోక్తం-"ధారోష్ణాత్సర్వశః క్షీరాచ్ఛీతం గురుతరం భవేత్|" ఇతి| ధారోష్ణమమృతోపమం, నిర్దోషత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అతిపక్వక్షీరగుణానాహ-భవేదితి| గరీయః-అపక్వాద్గురు| ధారోష్ణగుణానాహ-ధారోష్ణమితి| ధారాయాముష్ణం-ధారోష్ణం, యస్య ముఖమేవ పాత్రం| ఇతి క్షీరం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అమ్లౌ పాకరసౌ యస్య తదేవంభూతం దధి భవతి| తథా, గ్రాహి-స్తంభనం| తథా చోక్తం-"భేది తత్పిండితాన్ భావాన్ శకృదాదీన్ భినత్తి యత్| విపరీతమతో గ్రాహి తచ్చ స్తంభనముచ్యతే||" ఇతి| తథా, గురు ఉష్ణం వాతజిచ్చ| మేదఆదీనాం ద్వంద్వః, తాన్ కరోతి యత్తదేవం| రోచత ఇతి రోచిష్ణు| న రోచత ఏవ కేవలం, అరోచకమపి వ్యావర్తయతీతి శస్తమరుచౌ| రోచనం హి ఘృతపూరాది న త్వరుచిం జయతి| అరుచిఘ్నం ప పటోలపత్రం తన్న రోచతే| తథా హ్యత్రైవ పఠిష్యతి (హృ. సూ. అ. 10|14)- "తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచిం" ఇత్యాది| రోచిష్ణుత్వాదేవ చోచ్చావచవ్యంజనపరివృతైర్మాంసమండకాదిభిరపి సుహితస్యాపి దధన్యభిలాష ఉత్పద్యత ఏవ| అత ఏవ చైతదాహారాంతేఽభ్యవహరంతి| శీతక ఇతి విషమజ్వరవిశేషణం| శీతకారిత్వం తు వాతే శ్లేష్మణి తత్సంసర్గే వా యద్యపి త్రితయే సంభవతి, తథాఽపి వాతజిద్వాతజ ఏవ విషమజ్వరే దధి ప్రయోజ్యం, సంసర్గే వా వాతోల్బణే| తథా హి శీతజ్వర ఏవోక్తం (హృ. చి. అ. 1|142)- "అగ్న్యనగ్నికృతాన్ స్వేదాన్ స్వేది భేషజభోజనం|" ఇతి| నను, పీనసే శస్తమితి కథమవిశేషేణోక్తం ? యతశ్చత్వారః పీనసా వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజా ఇతి వక్ష్యంతే| తత్ర దధ్నో వాతాధిక ఏవ యుక్తత్వం, న శేషేషు| అత్ర సంచక్ష్మహే| పరిపాకాత్ పీనసస్యోపశాంతిః| పరిపాకకరం చ దధి, ఉష్ణత్వాత్| అథవా పూర్వవత్సామాన్యోక్తావపి యత్ర యోగ్యతాఽస్య వాతికే, తత్రైవ తదుపకల్ప్యతాం| అనుక్తేష్వపి హి సామాన్యోపక్రమో వస్తువశాద్విశేష్వేవ విపరిణమతి| తథా హ్యత్రైవోపరిష్టాద్దుగ్ధకర్మసు వ్యతీతం-"శ్రమభ్రమమదాలక్ష్మీశ్వాసకాసాతితృట్క్షుధః| జీర్ణజ్వరం మూత్రకృచ్ఛ్రం రక్తపిత్తం చ నాశయేత్||" ఇతి| న చ సర్వేష్వేవ కాసశ్వాసకృచ్ఛ్రాస్రపిత్తేషు పయః కార్ముకమితి| తథా, గ్రహణీరోగే తు తద్రూక్షం శస్తం| అనేన చ హేతునా దధ్నః ప్రకృతిస్థస్య స్నిగ్ధత్వం యుక్త్యైవోక్తం| యతో గ్రహణ్యాం రూక్షం-ఉద్ధృతసారముద్దిష్టం| నిశి నైవ-న కించిదద్యాత్| నైవాద్యాన్నిశి నైవోష్ణమిత్యేవకారా ఆత్యంతికనిషేధాయ| రాత్రౌ నిషేధాద్దివా భుంజీతేత్యర్థాదవగమ్యతే| నైవోష్ణం-అగ్న్యాదితాపాత్తప్తం| తథా, వసంతగ్రీష్మశరత్సు న భోజ్యం| అన్యర్తావపి ముద్గసూపాదీనామన్యతమేన రహితం న భోజ్యం| తత్ర ఘృతసితోపలయోః సమాంశికతయోరేవ యోగేన పథ్యత్వమిచ్ఛంతి| ముద్గసూపాదీనాం తు మిశ్రీభావో దధ్నా జన్యమానస్య దోషస్య ప్రతిబంధార్థం కల్ప్యతే, రక్తపిత్తవత్| యథాసమీరణోల్బణేఽస్రపిత్తే తిత్తిర్యాదీనామౌష్ణ్యముదుంబరాదిరసేన ప్రతిబధ్నాతి| నిత్యమితి| యద్యుపశేతే శరీరస్య తథాప్యుదకరోగావహత్వాన్న శీలనీయం| అత ఏవ మాత్రాశితీయేఽప్యతిదోషలత్వాదస్య నిషేధం కరోతి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 8|40)- "కిలాటదధికూచీకా" ఇత్యాది| నో మందమితి| దుగ్ధావస్థాం వ్యతీత్య దధ్యవస్థామసంప్రాప్తమంతరాలవర్తి-మందకమిత్యుచ్యతే| తస్మిన్ సత్యపి స్నేహే పరిణతివిశేషేణ కాలాత్మనా స్రోతసామత్యంతోపలేపకృతో దోషత్రయకోపోఽపి భవతీత్యతీవ వర్జనీయమేవ మందకనిషేధశ్చోపలక్షణార్థః, తేన మద్యాదీనప్యప్రాప్తరసాన్నోపయుంజీతేత్యవగంతవ్యం| అన్యథేత్యాది| ప్రశబ్ద ఏవం ద్యోతయతి-విధిభ్రష్టం దధి నిషేవ్యమాణం ప్రకర్షేణ జ్వరాసృక్పిత్తాదీన్ దదాతి| నను, శుక్రకృత్త్వబలవర్ధనత్వాద్దీపనత్వమనుపపన్నం| శుక్రకృద్బలవర్ధనాని హి ద్రవ్యాణి ప్రాయేణ గురూణి భవంతి| అతో దధ్యేవంగుణం సత్కథం నామాగ్నికృత్స్యాత్ ? అత్రాచక్ష్మహే| అమ్లత్వాదుష్ణవీర్యత్వాచ్చ యుక్తమేవ| యతో రసవిపాకాభ్యామమ్లం వీర్యేణోష్ణం చ దధి, అతోఽగ్నికృత్త్వమస్మిన్నుపపన్నమితి| నను, శుక్రకరత్వం దధ్నో న యుక్తం| యతోఽమ్లపాకరసం దధీత్యధీతమాచార్యేణ, అమ్లశ్చ శుక్రనాశనః, తస్మాచ్ఛుక్రకృత్త్వమయుక్తం| అత్రాచక్ష్మహే| స్నిగ్ధత్వబృంహణత్వవాతఘ్నత్వబల్యత్వైః శుక్రకృత్త్వముపపన్నమేవ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 9|22)- "కించిద్రసేన కురుతే కర్మ పాకేన చాపరం| గుణాంతరేణ వీర్యేణ ప్రభావేణైవ కించన||" ఇతి| నను, వాతజిదిత్యనేన నార్థః| యాని ఖలు ద్రవ్యాణి బల్యస్నిగ్ధగురూష్ణయుక్తాని, తాని వాతఘ్నాన్యేవ దృష్టాని| తస్మాద్వాతజిదితి న వాచ్యం| నైవం| సక్తుమద్యసూర్యతాపమందకాదిషు వ్యభిచారాత్| తథా హి-సక్తవో వాతలా వృష్యా రూక్షా బలకరాశ్చ| మార్ద్వీకాదిమద్యం హర్షణత్వాద్వృష్యం వాతలం చ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. ఉ. అ. 40|35)- "మనసో హర్షణం యచ్చ తత్సర్వం వృష్యముచ్యతే|" ఇతి| మద్యం చ మాత్రా పీతం హర్షణం భవతి| తథా చ మునిః (చ.చి.అ.24|59)-"హర్షమూర్జప్రదం పుష్టిమారోగ్యం పౌరుషం పరం| యుక్త్యా పీతం కరోత్యాశు మద్యం" ఇతి| సూర్యతాపశ్చోష్ణోఽపి సన్మారుతస్య వృద్ధయే| తథా చ మునిః (చ.చి.అ. 14|13)-"కషాయకటుతిక్తాని రూక్షశీతలఘూని చ|" ఇత్యారభ్య యావత్ "వాతాతపౌ భయం శోకో హేతుర్వాతార్శసామితి||" ఇతి| మందకం చ స్నిగ్ధామ్లగురుగుణయుక్తమపి త్రిదోషకరం| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 27|224)- "త్రిదోషం మందకం" ఇతి| త్రిషు చ దోషేష్వంతర్భూతః పవన ఇతి చైవం వ్యభిచారదర్శనాద్వాతజిదిత్యుక్తం| క్షీరస్య చ దధ్యాత్మనా పరిణమతోఽనభివ్యక్తామ్లాభివ్యక్తామ్లాత్యమ్లలక్షణాస్తిస్రోఽవస్థాః సంపద్యంతే| తత్ర మందజాతం-అనభివ్యక్తామ్లం| సమ్యగ్జాతం-అభివ్యక్తామ్లం| అతిజాతం-అత్యమ్లం| తత్ర మందజాతం త్రిదోషకృత్త్వాన్నిషిద్ధం| సమ్యగ్జాతస్యైతే పూర్వోక్తా గుణాః| కించిద్ధీనాశ్చాత్యమ్లస్య| తథా, సుజాతేఽత్యమ్లే చ దధ్ని సరమండౌ స్తః| తత్ర దధ్న ఉపరిభాగః సరః, అధో మండః| ఏతద్గుణాస్తు లాఘవికత్వాన్నేహోక్తాః| మునినా చ దర్శితాః (చ.సూ.అ. 27|224)- "త్రిదోషం మందకం జాతం వాతఘ్నం దధి శుక్రలం| సరః శ్లేష్మానిలఘ్నస్తు మండః స్రోతోవిశోధనః||" ఇతి| శ్లేష్మపిత్తరక్తకృత్త్వం చామ్లపాకరసోష్ణవీర్యత్వాదేవాత్రగమ్యతే| యత్తు సాక్షాదేతేషాముపాదానం తత్ ప్రకర్షార్థం| అన్యేభ్యోఽమ్లద్రవ్యేభ్యో దధ్యేతాన్యతిశయేన కరోతీతి| నైవాద్యాన్నిశీత్యాదౌ గ్రంథే చైకస్మిన్నేవ నకారే కర్తవ్యే యదనేకనకారకరణం తచ్ఛాస్త్రనిషిద్ధదధిభక్షణాదతిప్రత్యవాయజ్ఞాపనార్థం| చరకోక్తశ్చ మంగల్యగుణో నేహోక్తః, చికిత్సాయామనుపయోగిత్వాత్| అత ఏవ సర్పిరాదీనాం మంగల్యానామపి చరకేఽపి మంగలత్వం నావాదీదితి| సుశ్రుతే తు (సూ.అ. 45|68) దధ్నో విశేషగుణా ఉక్తాః| యథా-"దధ్యాజం కఫపిత్తఘ్నం లఘు వాతక్షయాపహం| దుర్నామశ్వాసకాసేషు హితమగ్నేశ్చ దీపనం|| విపాకే మధురం వృష్యం రక్తపిత్తప్రణాశనం| బలాసవర్ధనం స్నిగ్ధం విశేషాద్దధి మాహిషం|| విపాకే కటు సక్షారమమ్లం భేద్యౌష్ట్రకం దధి| వాతమర్శాంసి కుష్ఠాని కృమీన్ హంత్యుదరాణి చ|| వాతఘ్నం కఫకృత్స్నిగ్ధం విశేషాన్న చ పిత్తకృత్| కుర్యాద్భక్తాభిలాషం చ దధి యత్ సుపరిస్రుతం|| శృతక్షీరాచ్చ యజ్జాతం గుణవద్దధి తత్స్మృతం| వాతపిత్తహరం రుచ్యం ధాత్వగ్నిబలవర్ధనం|| దధి త్వసారం రూక్షం చ గ్రాహి విష్టంభివాతలం| దీపనీయం విశేషేణ సకషాయం రుచిప్రదం||" ఇతి| కేవలమపి స్వల్పం కదాచిద్దధి భుంజీతేత్యర్థాదవగమ్యతే| అన్యథా కేవలస్య గుణకథనం నిష్ఫలమేవ స్యాదితి కేచిదాహుః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దధిగుణానాహ-అమ్లపాకరసమితి| గ్రాహి-స్తంభనం| రోచిష్ణు-స్వయం రోచతే| అరుచౌ శస్తం-అన్యాన్యపి రోచయతి| శీతకే-శీతజ్వరే| విషమజ్వరే తు-అశీతేఽపి| రూక్షదధిగుణానాహ-రూక్షం త్వితి| రూక్షం-ఉద్ధృతస్నేహం, గ్రహణీదోషే శస్తం| దధిభోజనం నియమయతి-నైవేతి| ఉష్ణం-అగ్న్యాదితప్తం| ఉష్ణో-గ్రీష్మః| సితోపలా-శర్కరా| నిత్యం-ప్రత్యహం| మందంఅసమ్యగ్నిష్పన్నం| వసంతాదిభ్యోఽన్యదా దివా ఘృతాద్యన్యతమోపేతం శీతం సుజాతమేకాహాద్యంతరం దధి భుంజీతేతి మథితార్థః| నియమాతిక్రమే దోషమాహ-అన్యథేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తక్రం లఘు కషాయామ్లం దీపనం కఫవాతజిచ్చ భవతి| తథా, శోఫాదీనేకాదశ జయేత్| ఘృతస్యాతిపానాత్ వ్యాపత్-రోగో ఘృతవ్యాపత్| గరః-కృత్రిమో విషవిశేషః| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|86)- "నైవ తక్రం క్షతే దద్యాన్నోష్ణకాలే న దుర్బలే| న మూర్చ్ఛాభ్రమదాహేషు న రోగే రక్తపైత్తికే|| శీతకాలేఽగ్నిమాంద్యే చ కఫోత్థేష్వామయేషు చ| మార్గావరోధే దుష్టే చ వాయౌ తక్రం ప్రశస్యతే||" ఇతి| తథోక్తం (సంగ్రహే సూ. అ. 7)- "తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు| పీనసశ్వాసకాసాదౌ సిద్ధమేవోపయోజయేత్||" ఇతి| "మందజాతం మరుత్కోపి రూక్షాభిష్యంది దుర్జరం| అతిజాతం భృశామ్లౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యాత్పిత్తకరం పరం|| దోషఘ్నముద్ధృతస్నేహం సస్నేహమపి శోఫజిత్| (సు. సూ. అ. 45|89)- 'వాతేఽమ్లం సైంధవోపేతం, స్వాదు పిత్తే సశర్కరం|| హితం తక్రం కఫే సామ్లం వ్యోషసౌవర్చలాన్వితం| తక్రాల్లఘుతరో మండో దుర్జరా తక్రకూర్చికా'||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తక్రగుణానాహ-తక్రమితి| మథితం దధి-తక్రం| తద్ద్వివిధం,- సజలం నిర్జలం చ| సజలం ద్వివిధం,- సస్నేహమస్నేహం చ| తత్రాస్నేహస్యైతే గుణాః| సస్నేహస్య గౌరవాత్కించిదూనాః| నిర్జలస్య తతోఽప్యూనాః| తథా చోక్తం (సుశ్రుతే సూ. అ. 45/85)- "మంథనాద్యత్పృథగ్భూతస్నేహమర్ద్ధోదకం చ యత్| నాతిసాంద్రద్రవం తక్రం స్వాద్వమ్లం తువరం రసే||" ఇతి| తథా (సంగ్రహే సూ. అ. 7)- "దండాభిమథనాద్దధ్నో గురుణశ్చాతిశోఫదాత్| అనుద్ధృతస్నేహమపి తక్రం శోఫహరం లఘు||" ఇతి| కఫఘ్నత్వే విశేష ఉక్తః సంగ్రహే (సూ. అ. 7)- "తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు|" ఇతి| మూత్రగ్రహో-మూత్రకృచ్ఛ్రం| ఘృతస్యాతిపానాదుత్పన్నో రోగో-ఘృతవ్యాపత్| గరం-కృత్రిమం విషం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మస్తు తద్వత్-తక్రవద్గుణైర్వేద్యం| తథా, సరం| తథా, స్రోతఃశోధిః| తథా, విష్టంభజిత్| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|81)- "తృష్ణాక్లమహరం మస్తు లఘు స్రోతోవిశోధనం| అమ్లం కషాయానురసమవృష్యం కఫవాతజిత్|| ఆహ్లాదనం ప్రీణనం చ భినత్త్యాశు మలం చ తత్| బలమావహతి క్షిప్రం తథా భక్తస్య రోచకం||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మస్తుగుణానాహ-తద్వదితి| సుజాతస్య దధ్నో ద్రవభాగో-మస్తు| దోషపూర్ణాని స్రోతాంసి శోధయతీతి-స్రోతఃశోధి| సరం-మలానులోమనం| విష్టంభజిత్-వాతానులోమనం| భేదినోఽపి కూష్మాండాదేర్విష్టంభిత్వదర్శనాత్ గ్రాహిణోఽపి నాగరస్య విబంధనుత్త్వదర్శనాదుభయోర్గ్రహణం| తద్వదితి లఘుత్వే సిద్ధే లధ్విత్యతిశయార్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నవనీతం నవం-నవోద్ధృతం, లఘు వృష్యం చ| తథా, శీతం-శీతవీర్యం, బలవర్ణాగ్నికరం చ| తథా, సంగ్రాహి వాతాదిజిచ్చ| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.6)-"శీతం స్వాదు కషాయామ్లం నవనీతం నవోద్ధృతం|" ఇత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నవనీతగుణానాహ-నవనీతమితి| నవం-సద్యస్కం| అసృక్-రక్తం| క్షయో-రాజయక్ష్మా| అర్దితం-ఏకాయామః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-క్షీరోద్భవం తు-క్షీరాదేవ జాతం మథిత్వోత్పాదితం, నవనీతం సంగ్రాహి రక్తపిత్తాక్షిరోగజిచ్చ భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షీరనవనీతగుణానాహ-క్షీరోద్భవమితి| క్షీరోద్భవం-క్షీరమథనోద్భవం| సర్పిరప్యేవం ద్వివిధం జ్ఞేయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఘృతం ధీప్రభృతీనామగ్నిగ్లపితాత్మాంతానాం శస్తం-హితం| ధీః-బుద్ధిః, వస్తుగ్రహణశక్తిః| స్మృతిః-అతీతవిచారశక్తిః| ప్రజార్థినాం శస్తం| ప్రజా-అపత్యం, తదర్థినాం| శుక్రస్య సఫలతాకరమిత్యర్థః| తథా, వాతాదిఘ్నం| తథా, స్నేహానాం-తైలాదీనాం, ఉత్తమం-శ్రేష్ఠం| తథా, శీతం| వయసః స్థాపనం-జరయా వినా వయసః స్థాపనమిత్యర్థః| సహస్రవీర్యమితి| సహస్ర-శబ్దోఽనేకార్థః, అనేకశక్తీత్యర్థః| కథం ? విధిభిః,-యోగసంస్కారాదిభిర్ఘృతమనేకశక్తిః సంపద్యతే| యేన ద్రవ్యేణ ప్రయుజ్యతే సంస్క్రియతే వా, తచ్ఛక్తిమేవాఽనురుధ్యతే| అథవా తత్సంయోగాచ్ఛక్త్యంతరమన్యదారోహతి| అతో హేతోః సహస్రశబ్దోఽనేకార్థః| అన్యథా ద్రవ్యాణామానంత్యాత్కథం దశశతవాచీ సహస్రశబ్ద ఉపపద్యతే| అన్యే త్వేవం వ్యాచక్షతే -సహస్రశబ్దో దశశతసంఖ్యావాచ్యేవ| సహస్రపాక్యం హి సర్పిరుక్తం, న సహస్రపాక్యాత్పరేణ| తత్ర చేదం సహస్రపాక్యత్వే ప్రయోజనం-పాకసహస్రం యావదస్య సంస్కారోఽనువర్తతే, నాతఃపరం| అన్యథా సహస్రపాకాత్పరేణ కిమితి పాకో నోక్తః ? తస్మాదాసహస్రం పాకానాం శక్త్యంతరాణ్యారోహంతి పాకాః, న తతః పరేణేతి| తథా, కర్మసహస్రకృత్-అనేకకార్యకృత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఘృతగుణానాహ-శస్తమితి| ఉపదిష్టగ్రహణే శక్తిః-ధీః| గృహీతస్య విచ్ఛేదేన ధారయితుం శక్తిః-స్మృతిః| అవిచ్ఛేదేన-మేధా| ప్రజాదిభిరర్థిశబ్దః సంబధ్యతే| ప్రజాఅపత్యం| క్షతక్షీణః-క్షతకాసపీడితః| పరీసర్పో-విసర్పః, శస్త్రం-శస్త్రఘాతః, అగ్నిః-అగ్నిదాహః, తైస్త్రిభిర్గ్లపితః-పీడితః, ఆత్మా-శరీరం యేషాం తే తథా| శోషో-రాజయక్ష్మా| జ్వరో-జీర్ణజ్వరః, నవస్య స్నేహానర్హత్వాత్| స్నేహానాం-తైలాదీనాం| వయసః-యౌవనస్య| యోజనయా కర్మసహస్రకృత్బహుతరకార్యకృత్| యతః సహస్రవీర్యం-బహుతరశక్తియుక్తం| కైః? విధిభిః,- యోగసంస్కారపానాభ్యంజనానువాసనాదిభిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పురాణం-అతీతబహు కాలం, పంచదశాదివర్షస్థితం, ఘృతం మదాదీన్ వ్యాధీన్ జయతి| వ్రణానాం పైచ్ఛిల్యాదీన్ శోధయతి| తథా, వ్రణాన్ రోపయతి| సంగ్రహే చైవమధ్యైష్ట (సూ. అ. 6)- "వ్రణశోధనరోపణం| పూర్వోక్తాంశ్చాధికాంకుర్యాద్గుణాంస్తదమృతోపమం|| తద్వచ్చ ఘృతమండోఽపి రూక్షస్తీక్ష్ణస్తనుస్తు సః|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పురాణఘృతగుణానాహ-మదాపస్మారేతి| మూర్చ్ఛాయోమూర్చ్ఛా| శోధనం-దుష్టవ్రణానాం, రోపణం-శుద్ధానాం| దశవర్షోషితం-పురాణం| ఉక్తం చ- "ఉగ్రగంధం పురాణం స్యాద్దశవర్షస్థితం ఘృతం| లాక్షారసనిభం శీతం ప్రపురాణమతః పరం||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కిలాటాదయో బల్యాః| తథా, శుక్రాదికరాః| తథా, విష్టంభినో గురవో దోషలాశ్చ స్యుః| ఆదిగ్రహణాత్తక్రపిండకక్షీరశాకయోర్గ్రహణం| వహ్నినాశకత్వం చైషాం బల్యత్వేన శుక్రకృత్త్వేన విష్టంభిదోషలత్వేనావగతమేవేతి 'వహ్నిసాదనాః' ఇతి గ్రంథకృతా నేహకృతం| సంగ్రహే తు స్పష్టార్థం కృతమేవ| తత్ర, కిలాటః-అల్పక్షీరో బహునా తక్రేణ కృతః| పీయూషః-సద్యఃప్రసూతాక్షీరకృతః| కూర్చికా-దధితక్రకృతా కిలాటికా| మోరణః-క్షీరసదృశః కిలాటికః| పిండనం-ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధం| క్షీరశాకః-ప్రసిద్ధః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కిలాటాదీనాం గుణానాహ-బల్యా ఇతి| దధ్నా తక్రేణ వా సహ పాకాత్పృథగ్భూతం ఘనద్రవభాగం క్షీరం-కూర్చికా| సైవ పాకాద్వినా-క్షీరశాకః| తయోర్ఘానభాగః పృథగుద్ధృతః-కిలాటః, ద్రవభాగో-మారేణః| ప్రసూతిదినాదారభ్య యావన్మలిన ఘనం క్షీరం తావత్-పీయూషః| ఆదిశబ్దాత్ క్షీరశాకతక్రపిండకౌ| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 6)-"బల్యాః కిలాటకూర్చికాతక్రపిండకమోరణాః| సక్షీరశాకపీయూషా రోచనా వహ్నిసాదనాః|| ఇతి| ఘనవస్త్రబద్ధం స్వయం స్రుతద్రవభాగం తక్రం-తక్ర-పిండకః| విష్టంభినః-అధోవాతావరోధినః| దోషలాః-ఆమసంచయకారిణః| దోషశబ్దేనాత్ర ఆమో గ్రాహ్యః, "సదోషశబ్దం చ శకృత్ ద్రవం సృజతి వేగవత్|" (హృ. ని. అ. 2/78) ఇత్యాదివత్| న తు వాతాదయః, కఫస్య పృథగ్గ్రహణాతంత్రాంతరే వాతఘ్నత్వాచ్చ| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 45/91)- "బల్యః కిలాటోఽనిలహృత్ పుంస్త్వనిద్రాప్రదః స్మృతః| మధురౌ బృంహణౌ వృష్యౌ తద్వత్పీయూషమోరణౌ|| ఇతి| కూర్చికామోరణావత్ర దధిభవౌ గ్రాహ్యౌ| తక్రకూర్చికాయాస్తంత్రాంతరే వాతలత్వాత్ తన్మోరణస్య చ లఘుత్వాత్| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 45/90)- "గ్రాహిణీ వాతలా రూక్షా దుర్జరా తక్రకూర్చికా| తక్రాల్లఘుతరో మండో దధికూర్చికతక్రజః||" ఇతి| కూర్చీకృతం తక్రం-తక్రకూర్చికా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గోసంభవే క్షీరఘృతే శ్రేష్ఠే| ఆవికే చ నిందితే-గర్హితే| ఘృతస్య చ క్షీరవికారోపలక్షణార్థత్వాద్దధితక్రమస్త్వాదీనామపి గవ్యానాం శ్రేష్ఠత్వమేవ వేద్యం| అత ఏవావిసంభవానాం దధితక్రాదీనామధమత్వమేవ వేద్యం, న క్షీరఘృతయోరేవ| అత ఏవ సంగ్రహే సుస్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 6)- "విద్యాద్దధిఘృతాదీనాం గుణదోషాన్ యథాపయః|" ఇతి| అస్య హ్యయమర్థః-ఘృతాదీనాం పయోగుణానతిక్రమేణ గుణాన్ విద్యాత్| యథాశబ్దస్య పదార్థానతివృత్త్యర్థేఽస్యావ్యయీభావః| తేనైతదుక్తం భవతి| యథా-"స్వాదుపాకరసం" ఇత్యాదీనా సామాన్యేన క్షీరగుణా ఉక్తాః| తద్వద్దధ్యాదీనామపి సామాన్యేనైవ గుణా ఉక్తాః| విశేషాభిలాషే తు దధ్యాదీనాం సత్స్వపి సామాన్యగుణేషు ప్రకృతిభూతం యత్క్షీరం తద్గుణోచ్చయోఽపి గ్రాహ్య ఇతి| ఖరనాదే తూక్తం-"దధ్యాదీనాం తు తజ్జానాం సామాన్యే గుణకర్మణీ| తథా స్వాత్ స్వాదపి క్షీరాద్దధ్యాదీనాం విశేషణం||" ఇతి| గవ్యమితి "గోపయసోర్యత్" ఇతి యత్| బాహుల్యేన క్షీరనిర్దేశాత్క్షీరవర్గోఽయం| దధినవనీతాదీనాం తు తద్వికారభూతత్వాత్| ఇతి క్షీరవర్గః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షీరాణాం ఘృతానాం చ తారతమ్యమాహ-గవ్యే క్షీరఘృత ఇతి| గవ్యావికయోరుత్తమాధమత్వాదితరేపాం మధ్యమత్వం జ్ఞేయం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.6)-"విద్యాద్దధిఘృతాదీనాం గుణదోషాన్ యథాపయః|" ఇతి| ఇతి క్షీరవర్గః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇక్షో రసః సరత్వాదిగుణయుక్తః| తథా, కఫమూత్రకృత్| సరః-శకృద్భేదీతి కథ్యతే| తథా, (హృ. సూ. అ. 6|84)- "గుర్వీ సరా తు పాలక్యా" ఇత్యుక్త్వానంతరముక్తవాన్-"పాలక్యావత్స్మృతశ్చంచుః స తు సంగ్రహణాత్మకః|" ఇతి చంచుశాకస్య సంగ్రహణేన గుణేన సరత్వం బాధితమితి| అత్ర స్నిగ్ధబృంహణవృష్యమధురాదిగుణేన యుక్తం చ ద్రవ్యం ప్రాయః పవనహంతృ దృష్టం| అతోఽస్యాపీక్షురసస్య మారుతజిత్త్వం వేద్యం| గ్రంథకృతా తు స్పష్టం కృత్వా నోక్తం| భుక్తే హి సమీరణకృత్త్వమస్య దృష్టం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"వృష్యః శీతః పవనజిద్భుక్తే వాతప్రకోపనః|" ఇతి| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"మారుతాఽఽధ్మానజననశ్చక్షుష్యో బృంహణో రసః|" ఇతి| స0-స చ-రసః, అగ్రే-ఇక్షుప్రాంతే జాతః, సలవణః-ఈషల్లవణః| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.45|156)-"అతీవ మధురో మూలే, మధ్యే మధుర ఏవ చ| అగ్రే త్వక్షిషు విజ్ఞేయ ఇక్షూణాం లవణో రసః||" ఇతి| పాషాణాదిసంక్షుణ్ణస్యేక్షోః సద్య ఏవ యో రస ఉత్పద్యతే, తస్యైతే యథోక్తా గుణా వేద్యాః, నాన్యథా పీడితస్యేక్షురసస్య| యంత్రదంతాదిపీడితస్యాన్యథా శాస్త్రకృతా గుణో నిర్దిశ్యతే| దంతపీడితో యః, స శర్కరాసమ ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథేక్షువర్గః| ఇక్షురసగుణానాహ-ఇక్షోః సర ఇతి| గుర్వాదిగుణత్వాద్వాతఘ్నత్వమర్థసిద్ధం| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"వృష్యః శీతః పవనజిద్భుక్తే వాతప్రకోపనః|" ఇతి| "మారుతాధ్మానజననశ్చేక్షూణాం భక్షితో రసః|" ఇతి ఖారణాదినాప్యుక్తం వాతలత్వం భుక్తమాత్రపీతేక్షురసవిషయం| ఆ0 ర0-ఇక్ష్వగ్రభాగరసగుణానాహ-సోఽగ్ర ఇతి| సలవణః-ఈషల్లవణః| అగ్రశబ్దేనేక్షోస్తత్పర్వణాం చాద్యంతౌ భాగౌ| ఉక్తం హి ఖారణాదినా-"మధ్యకాండే సుమాధుర్యమిక్షోర్మూలాగ్రపర్వసు| మాధుర్యం సామ్లలవణం విదాహీ తేన యాంత్రికః||' ఇతి| యత్తృక్తం సుశ్రుతేన (సూ.అ. 45/156)-" అతీవ మధురో మూలే, మధ్యే మధుర ఏవ చ| అగ్రేఽక్షిషు చ విజ్ఞేయ ఇక్షూణాం లవణో రసః||" ఇతి| తత్ర మూలశబ్దేన మధ్యమకాండానాం ప్రథమం కాండం| అక్షిషు-సంధిషు| దంతపీడితేక్షుగుణానాహ-దంతపీడిత ఇతి| శర్కరాసమ ఇతి దాహఘ్నత్వాదిభిర్గుణైః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మూలం చాగ్రం చ జంతుజగ్ధాదయశ్చ మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదయః, తేషాం తథావిధానామిక్షూణాం పీడనం, తస్మాన్మూలాగ్రజంతుజగ్ధాదిపీడనాత్| తథా, మలసంకరాత్-మలమిశ్రణాత్| తథా, కించిత్కాలం విధృత్యా చ-యాంత్రికే రసే స్వల్పకాలం విధృతిః-విలంబశ్చ దృష్టః| తదేతైః కారణైర్యాంత్రికో రసో వికృతిం యాతి-స్వభావాన్యథాత్వం ప్రాప్నోతి| తథా-గురురధికం గురుః సంపద్యతే, అవిదాహి విదాహి, అవిష్టంభీ విష్టంభీ, ఇత్యేవంవిధాఽస్య వికృతిః| యాంత్రికస్య చ రసస్య బాహుల్యేన లోకే మూలాదిసహితస్య పీడనాత్కాలవిలంబోపలబ్ధేశ్చ గ్రంథకృదేవం సమవోచత్| అత ఏవ హేతునిర్దేశోఽత్ర కృతః, హేత్వభావాత్కార్యాభావప్రతిపాదనాయ| తేన యదాఽతినిపుణధీభిర్మూలాదిరహితః పీడ్యతే, కాలవిలంబితం చ నోపయుజ్యతే, తదా వికృతిం న యాత్యేవేర్థః|విదాహీత్యాది| యతో వికృతిం యాతి, తేన-హేతునా, అసౌ యాంత్రికో, విదాహ్యాదిగుణః సంపద్యతే| విదాహీ-జఠరాగ్నిసంయోగాద్యః పాకం గచ్ఛన్మధ్యమాయామేవావస్థాయాం విదహ్యమానః పిత్తం కుర్వంశ్చిరకాలమవతిష్ఠతే, న ద్రాగేవ జరాం యాతి గురుత్వాదథవా వస్తుస్వభావాత్, స విదాహగుణయుక్తో భావో భణ్యతే| తస్మాత్ గురుస్వాభావ్యాద్విదాహీ కథితః| తథా చోక్తం ధాన్వంతరే-"శాలిపిష్టమయం సర్వం గురుభావాద్విదహ్యతే|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యంత్రపీడితగుణానాహ-మూలాగ్రేతి| జంతుజగ్ధఃకృమిభక్షితావయవః| ఆదిశబ్దాత్ త్వగాదయః| మలో-యంత్రాదిలగ్నః| కించిత్కాలం విధృత్యా-పీడనగ్రహణాదికాలవిలంబేన, వికృతిం-మాధుర్యాదిన్యూనత్వం, యాతి| యద్యపి సర్వమన్నపానం విదాహి, విదగ్ధావస్థాయా అవశ్యంభావాత్, తథాపి యచ్చిరకాలం విదగ్ధావస్థామనుభవతి, తద్విదాహీత్యుచ్యతే| తేన-వికృతిం గమనేన, అసౌ-యాంత్రికః| హేతూపన్యాసాద్ధేత్వల్పత్వేన దోషాల్పత్వం జ్ఞేయం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్ర-తేషు ఇక్షురసేషు మధ్యే, పౌండ్రకో రసో వరః-సర్వేక్షురసేభ్యః శ్రేష్ఠః| కథం ? శైత్యాదిభిర్హేతుభూతైః| శీతస్య భావః-శైత్యం| "గుణవచన" ఇత్యాదినా ష్యఞ్| ప్రసాదః-ప్రసన్నత్వం| మాధుర్యం-స్వాదుతా| తమను వాంశికః-హీనార్థేఽనుశబ్దస్య "కర్మప్రవచనీయయుక్త" ఇతి ద్వితీయా, శైత్యాదిభిః పౌండ్రకాద్ధీనో వాంశిక ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0--అథేక్షువిశేషగుణాః| తత్ర పౌండ్రకగుణానాహ-తత్ర పౌండ్రక ఇతి| పౌండ్రకః-శ్వేతేక్షుః| ప్రసాదో-నైర్మల్యం| వాంశికగుణానాహ-తమన్వితి| తమను-తస్మాత్పౌండ్రకాద్ధీనః| హీనార్థస్యానోః కర్మప్రవచనీయత్వాత్ ద్వితీయా| వాంశికో-నీలేక్షుః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శతపర్వకాదయః, తతః-వాంశికాత్, క్రమాత్-ఉత్తరోత్తరం, శైత్యాదిభిర్హీనాః| తే చ శతపర్వకాదయ ఈషత్క్షారత్వేన యుక్తా ఈషత్కషాయరసా ఈషదుష్ణాః కించిద్విదాహినశ్చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శతపర్వాదిగుణానాహ-శతపర్వకేతి| శతపర్వకః-హ్రస్వబహుపర్వా| కాంతారనైపాలౌ-స్వనామప్రసిద్ధౌ| ఆద్యశబ్దాద్దీర్ఘపత్రాదయః| తతః-వాంశికాత్, క్రమాత్-ఉత్తరోత్తరం హీనాః| సక్షారాః-ఈషపల్లవణాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఫాణితం-క్షుద్రగుడీభూత ఇక్షురసః, గురు-అతిశయేనేత్యర్థాద్వేద్యం, గురుత్వమాత్రస్యేక్షురసేఽప్యుక్తత్వాత్| అభిష్యంది| తథా, చయకృత్-త్రిదోషకరం| మూత్రశోధనం-మూత్రమతివాహయతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"రూక్షం మధూకపుష్పోత్థం ఫాణితం వాతపిత్తకృత్| కఫఘ్నం మధురం పాకే కషాయం బస్తిదూషణం||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథేక్షురసవికారాః| తే చ పంచ,-"ఇక్షో రసస్య సమలత్ర్యంశార్ద్ధాంఘ్రిమలా మలాః| వికారాః ఫాణితగుడమత్స్యండీఖండశర్కరాః||" ఇతి| తత్ర ఫాణితగుణానాహ-ఫాణితమితి| చయకృత్-విశేషాగ్రహణాత్ త్రయాణాం దోషాణాం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గుడో ధౌతః-సంస్కారవశాన్నిర్మలో, నాతిశ్లేష్మకరః-కించిత్కఫకర ఇత్యర్థః| మూత్రం చ శకృచ్చ మూత్రశకృత్, సృష్టం-బహిః క్షిప్తం, మూత్రశకృద్యేన స ఏవం| ప్రభూత ఇతి| అపర ఇతి ధౌతాత్-విశుద్ధాదన్యః, సమల ఇతి యావత్| ప్రభూతాః కృమిమజ్జాసృడ్మేదోమాంసకఫా యస్య స ఏవం| కారణే కార్యోపచారాద్గుడోఽప్యేవముక్తః| యథా-ఆనూపోదకం పాదరోగ ఇతి| ప్రభూతకృమ్యాదీన్ కరోతీత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గుడశ్చతుర్ధా, -ధౌతాధౌతపురాణనవభేదేన| తత్రధౌతగుడగుణానాహ-నాతిశ్లేష్మకర ఇతి| సృష్టమూత్రశకృత్-మలానులోమనః| అధౌతగుడగుణానాహ-ప్రభూతకృమిమజ్జేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గుడ ఇత్యనువర్తతే| పురాణో గుడో హృదయాయ హితః| తథా, పథ్యః-అంతర్మధ్యబహిర్మార్గాయ హితః| నవో గుడః శ్లేష్మాణమగ్నిసాదం చ కరోతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పురాణగుడగుణానాహ-హృద్య ఇతి| పథ్యః-స్వస్థ హితః| నవగుడగుణానాహ-నవ ఇతి| అగ్నిసాదః-అగ్నిమాంద్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మత్స్యండికాదయస్త్రయో వృష్యాః| తథా, క్షీణక్షతహితా రక్తపిత్తానిలాపహాశ్చ| తథా, క్రమేణ గుణవత్తమాః-ధౌతగుడాదపి మత్స్యండికా గుణకారీ నిర్మలతరత్వాత్, తతోఽపి ఖండో గుణవత్తరః, ఖండాదపి శర్కరా గుణవత్తమా నిర్మలతమత్వాత్, గుణవత్తమేతి గుణవతీశబ్దస్య తమప్ప్రత్యయే పుంవద్భావోఽత్ర పక్షే చ వక్తవ్య ఇతి పుంవద్భావః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మత్స్యండ్యాదీనాం గుణానాహ-వృష్యా ఇతి| క్షతక్షీణయోర్హితాః| క్రమేణేతి మత్స్యండికాయాః ఖండో గుణవాన్, ఖండాత్సితా| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ. అ. 45/163)-"యథా యథైషాం వైమల్యం మధురత్వం తథా తథా| స్నేహగౌరవశైత్యాని సరత్వం చ తథా తథా||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తద్గుణేతి శర్కరాసమా| యాసశర్కరా-యవాసశర్కరేతి యా లోకే ప్రసిద్ధా, తిక్తమధురకషాయరసా చ| కేచిత్త్వాచక్షతే-దురాలభారసేన సా క్రియత ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యాసశర్కరాగుణానాహ-తద్గుణేతి| తద్గుణా-మత్స్యండికాదిసామాన్యసదృశగుణా| యాసశర్కరా-దురాలభారసేనేక్షురసవత్క్రియతే||

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వశర్కరా ఇత్యేతాశ్చాన్యాశ్చ దాహాదినాశనాః| గ్రంథాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ. 45|163)- "యథా యథాఽఽసాం వైమల్యం మధురత్వం తథా తథా| స్నేహలాఘవశైత్యాది సారత్వం చ తథా తథా||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సామాన్యశర్కరాగుణానాహ-దాహతృట్ఛిర్దీతి| సర్వాః-ఉక్తా మత్స్యండికాదయః, అనుక్తాశ్చ మధుశర్కరాదయః| మత్స్యండికాదౌ రక్తపిత్తగ్రహణమతిశయార్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇక్షువికారాణాం మధ్యే శర్కరా ఫాణితం చ క్రమేణ వరావరే భవతః| శర్కరా శ్రేష్ఠా, ఫాణితమశ్రేష్ఠం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఇక్షువికారాణాం తారతమ్యమాహ-శర్కరేతి| ఇక్షువికారాణాం మధ్యే శర్కరా-సితాఖ్యా వరా| ఫాణితమవరం| ఇతరే మధ్యమాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మధు చక్షుషే హితం| తథా, ఛేది-ఉభయథాఽఽశ్చోతనవ్రణలేపాదావుపయుక్తం, తథాఽభ్యవహారవిషయేఽపి| తైక్ష్ణ్యాద్యో దేహే పిండితాన్ భావాన్ ఛినత్తి-విభజతి, స ఛేదీతి కథ్యతే| తథా, తృడాదినుత్ మేహాదిజిదితి చ ప్రాయేణాభ్యవహారవిషయ ఏవ| వ్రణానాం శోధనం సంధానం రోపణం చ| శోధనం-యత్ పూయపైచ్ఛిల్యాదిప్రేరకం| సంధానం-యద్ ద్వౌ వ్రణౌ చైకీకరోతి| రోపణం-సుప్రసిద్ధం| ఏతచ్చ కార్యం బాహ్యవిషయమేవాస్య వేద్యం| తథా, వాతలమేతచ్చాస్య బాహ్యోపయోగేనాభ్యంతరోపయోగేన చ, అంతే వ్యస్తశ్రుతత్వాత్| "చక్షుష్యం ఛేది" ఇత్యాదినాఽస్య మధునః కర్మనిర్దేశః| "రూక్షం కషాయమధురం" ఇత్యనేనాస్య స్వరూపనిర్దేశః| లాఘవాచ్చాత్ర గ్రంథకారేణైతద్భేదాది నోక్తం| తథా హ్యయమేవ తంత్రకారః సంగ్రహే (సూ.అ.6) మధునో భేదానాఖ్యత్| యథా-"భ్రామరం పౌత్తికం క్షౌద్రం మాక్షికం చ యథోత్తరం| [తత్ర స్యాద్భ్రామరం శుక్లం ఘృతవర్ణం తు పౌత్తికం|| క్షౌద్రం తు కపిలం ప్రోక్తం తైలాభం మాక్షికం స్మృతం| భ్రామరం తర్పణం స్వాదు, త్రిదోషం పౌత్తికం విదుః|| వరం చ గుర్వభిష్యంది క్షౌద్రం రూక్షం మనాగ్గురు| మాక్షికం లఘ్వపవనం మధురం శస్యతే వ్రణే|| గరీయః స్వాద్వభిష్యంది నవం, జీర్ణమతోఽన్యథా| మండః పురాణో మధురస్తీక్ష్ణో రూక్షో లఘుస్తనుః||"] ఇతి| తథా సంగ్రహే కటుపాకిత్వగురుత్వశైత్యవిషాన్వయత్వవిరుద్ధోపక్రమత్వయోగవాహిత్వాదీన్ గుణానవోచత్| యోగవాహిత్వే చ వివదంతే బహువిదః| తత్ర కేచిదేవం సమగిరంత,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణ సంయుజ్యాత్మీయం స్వభావం హిత్వా సంయుక్తద్రవ్యస్వభావమేవానువర్తతే, తద్యోగవాహీతి| న చైతద్యుక్తం| యతో యద్యేవం యోగవాహితా నిశ్చీయతే తదానీం యోగవాహిద్రవ్యోపయోగో నిరర్థకః స్యాత్| తథా హి-యోగవాహిద్రవ్యమంతరేణాపి యత్స్వభావం ద్రవ్యం ప్రాగాసీత్ తత్స్వభావమేవ యోగవాహిద్రవ్యయుక్తమపి| తస్మాదసదేతద్యోగవావాహిలక్షణమితి| కేచిత్త్వేవం ప్రతిజానతే,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణ యుక్తం సత్ తస్య ద్రవ్యస్య శక్త్యుత్కర్షముత్పాదయతి, తద్యోగవాహీతి| తదప్యసమ్యక్| యస్మాదేవమభ్యుపగమ్యమానే బహూని ద్రవ్యాణి యోగవాహీని స్యుః| తథా చ మధ్వాదేరపి ద్రవ్యస్య కించిధ్రవ్యం సమానగుణం శక్త్యుత్కర్షం కుర్వదేవ దృష్టం| తత్కథం మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వముచ్యతే నాపరస్యేతి| తదేతదపి లక్షణమసచ్ఛ్రుతత్వాదలక్షణం| అపరే త్వేవమాహుః,-యధ్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణాననుగుణేనాపి యుక్తం సత్తద్గుణాననువర్తతే స్వం చ కార్యం తదవిరుద్ధం కించిత్కరోతి, తద్యోగవాహి ద్రవ్యం భృత్యవత్| యథా భృత్యః స్వామికార్యమత్యజన్ స్వకార్యమపి శరీరయాత్రాదికం స్వామ్యవిరుద్ధం కరోతి, తథైవ మధు మదనఫలసంయుక్తం వమనకార్యం కరోతి, న తు వమననివారణం మధుకార్యం| ఏవం మధు హరీతకీసంయోగాద్విరేచనకార్యమేవ కరోతి, న మధుకార్యం స్తంభనరూపమితి| యే త్వత్రైవం ప్రతిపన్నాః,-మదనఫలాదేః శక్త్యుక్తర్షస్తథావిధోఽస్తి యేన మధుసంబంధికార్యమవధూయ, స్వం కార్యం కరోతీతి, తే చైవం చోదయంతో భవంతీతి వచనీయాః| యతః స్తంభనద్రవ్యేణాన్యేన యేన కేనచిత్సంయుక్తస్య సుధాక్షీరస్యాపి శక్తిః కించిదపహీయమానా దృష్టా, మధునా తు స్తంభనస్వభావేనాప్యస్య నాపహీయతే మనాగపి| అతో మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వం నాన్యస్య| అపి చాన్యదా యోగవాహి ద్రవ్యం త్రివృతాదిమదనఫలేన యుక్తం సద్విరేచనం వమనం చోభయకార్యం కుర్వద్దృష్టం, న కేవలం వమనమేవ విరేచనమేవ వా| తస్మాన్మధ్వాదేరేవ యోగవాహిత్వమితి స్థితమేతత్| తత్తుల్యేతి మధుసమా గుణైర్మధుశర్కరా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మధుగుణానాహ-చక్షుష్యమితి| యత్సంహతాన్ కఫాదీన్ విశ్లేషయతి తత్-ఛేది| శోధనం-దుష్టపూయాదినిర్హరణం| సంధానం-విచ్ఛిన్నాస్థ్యాదిసంశ్లేషకం| రోపణం-క్షీణమాంసాదివర్ధనం| నను, ఇహ వాతలం సుశ్రుతవాక్యే త్రిదోషశమనమితి విరోధః| మైవం| విషయభేదాత్| యత్ర శుద్ధో వాయుః శుద్ధం మధు, తత్ర వాతలత్వం| యత్ర వాతఘాతిభిర్మిశ్రం మధు పిత్తాద్యైర్వ్యామిశ్రో వాయుః, తత్ర వాతఘ్నత్వం| ఉభయోర్యోగవాహిత్వాత్| సుశ్రుతేన హి పిత్తశ్లేష్మఘ్నత్వం పఠిత్వా త్రిదోషశమనత్వం పఠతా పిత్తశ్లేష్మాణౌ శుద్ధౌ వాతమిశ్రౌ వా, వాయు తు మిశ్రమేవ మధు హంతీతి ద్యోతితం| యచ్చ చరకేణ మధునో గురుత్వముక్తం సుశ్రుతేన లఘుత్వముక్తం, తత్ర గురుత్వం గుణేన, లఘుత్వం పాకేనేత్యవిరోధః| చరకో హి గురులఘుగుణావేవేచ్ఛతి| సుశ్రుతస్తు పాకావపి| తత్ర యచ్చిరేణ పచ్యతే తద్గురుగుణం, యచ్ఛీఘ్రం తల్లఘుగుణం, యత్పక్వం విణ్మూత్రే సృజతి శ్లేష్మాణం కరోతి తద్గురుపాకం, యద్విణ్మూత్రే గృహ్ణాతి వాయుం కరోతి తల్లఘుపాకం| మధుశర్కరాగుణానాహ-తత్తుల్యేతి| తత్తుల్యా-మధుసదృశగుణా| వహ్నిపాకాత్కాలపాకాద్వా శర్కరారూపతాం గతం మధు-మధుశర్కరా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్-మధు, ఉష్ణముపయుక్తం సన్నిహంతి-మారయతి| తథా, ఉష్ణార్తం-ప్రతప్తం పురుషం నిహంతి| ఉష్ణే చ కాలే దేశే చోపయుక్తం తథా, ఉష్ణైరాహారాదిభిశ్చ యుక్తం సన్నిహంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉష్ణేన మధునో విరోధమాహ-ఉష్ణముష్ణార్తమితి| ఉష్ణం మధు-అగ్న్యాదితాపితం| ఉష్ణార్తం-ఉష్ణైరాతపాదిభిః పీడితం నరం| ఉష్ణే-ఉష్ణదేశే కాలే వా ప్రయుక్తం మధు| ఉష్ణైః-ఉష్ణస్పర్శైర్ద్రవ్యైః సహోపయుక్తం మధు|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తచ్చ మధు ప్రచ్ఛర్దనే-వమనే, తథా నిరూహే చ ఉష్ణం న నివార్యతే-న నిషిధ్యతే| యస్మాత్కారణాత్, తయోః-వమినిరూహయోః, అలబ్ధపాకం-అపక్వమేవాశు నివర్తతే-పునరాగచ్ఛతి| ఇతీక్షువర్గః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉష్ణవిరోధస్యాపవాదమాహ-ప్రచ్ఛర్దన ఇతి| అలబ్ధపాకమపి చిరకాలస్థితం విరుద్ధోపక్రమైరజీర్ణాదివికారైర్మధు హంతీత్యాశ్చేవోక్తం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.6)-"విషాన్వయత్వేన విషపుష్పేభ్యోఽపి యతో మధు| కుర్వతే సే స్వయం యచ్చ సవిషా భ్రమరాదయః|| గురురూక్షకషాయత్వాచ్ఛైత్యాచ్చాల్పం హితం మధు| న హి కష్టతమం కించిత్తదజీర్ణాద్యతో నరం|| ఉపక్రమవిరోధిత్వాత్సద్యో హన్యాద్యథా విషం| నానాద్రవ్యాత్మకత్వాచ్చ యోగవాహి పరం మధు|| వృష్యయోగైరతో యుక్తం వృష్యతామనువర్తతే| భ్రామరం పౌత్తికం క్షౌద్రం మాక్షికం చ యథోత్తరం|| [వరం స్యాద్భ్రామరం శుక్లం, ఘృతవర్ణం తు పౌత్తికం| క్షౌద్రం తు కపిలం ప్రోక్తం తైలాభం మాక్షికం స్మృతం|| విశేషాద్గుర్వభిష్యంది భ్రామరం స్వాదుతర్పణం| క్షౌద్రంసతిక్తమధురం లఘు రూక్షం విశోధనం|| పౌత్తికం బృంహణం రూక్షం కఫవ్రణహితం లఘు| మండః పురాణో మధురస్తీక్ష్ణో రూక్షో లఘుస్తనుః||] వరం జీర్ణం చ తేష్వంత్యే ద్వే ఏవ వినియోజయేత్|" ఇతి| ఇతీక్షువర్గః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వం తైలం స్వకారణసమగుణం భవతి| యతో యదభినిర్వృత్తం తత్స్వరూపమేవ తదిత్యర్థః| తత్ర-తైలేషు మధ్యే, ముఖ్యం-తిలోద్భవం, యత్తైలం తత్తీక్ష్ణం-మందవిపరీతం| తథా, వ్యవాయి-వ్యాప్తిశీలం, యద్దేహం వ్యాప్య పాకం యాతి| తథా, త్వగ్దోషకృత్-పానాభ్యాసేన త్వచం దూషయతి| అచక్షుష్యం-చక్షుషే హితం న భవతి| సూక్ష్మం-సూక్ష్మస్రోతోగామి| ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం| స్వయోనివదిత్యతిదేశాత్కఫకృత్త్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-కఫకృన్న చ,-కఫం న కరోతి| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ.7)-"మేధ్యస్తిలః స్పర్శశీతో, మేధ్యం తైలం, ఖలో హిమ:| తస్యైవ శ్లేష్మకర్తృత్వం, న తైలస్య ఖలస్య వా||" ఇతి| పానకస్త్వాయుర్వేదావతారేఽధిజగే-"విపాకే కటుకం తైలం వాతఘ్నం కఫపిత్తకృత్|" ఇతి| నను చ, తైలమితి కథమస్య ముఖ్యం నామ ? యతో యథా తిలస్య వికారః స్నేహస్తైలమిత్యుచ్యతే, తథైరండాదీనామపి యో వికారః స్నేహః సోఽపి తైలమిత్యుచ్యతే| మునరప్యాహ (చ.వి.అ. 8|21)- "అతైలమపి తైలమేవ కృత్వోపదేక్ష్యతే, తైలప్రాధాన్యాత్|" స్నేహప్రాధాన్యాదితి యావత్| సామానాధికరణ్యప్రయోగోఽత ఏవోపపన్నః| యథా-కౌసుంభం తైలమైరండం తైలమితి| అత్రోచ్యతే| తిలస్యేదం వస్తు తైలమిత్యన్వర్థతా తిలోద్భవస్యైవ తైలస్య సంభవతి, న కౌసుంభాదీనాం| అపి చ, కౌసుంభం తైలమిత్యాదౌ తైలశబ్దః కాండాదివ్యవచ్ఛేదపరః సంభావ్యతే| యథా-కౌసుంభం తైలం, న పత్రం కాండం వేతి| ఇదం తైలం తైలమిత్యత్ర తు సామానాధికరణ్యేన యది తైలశబ్దో నిర్దిశ్యతే తతః పూర్వస్మాత్తైలశబ్దాత్స్నేహాభిధాయినోఽధికమర్థాంతరం న వక్తి| నను, అత్రాపి తైలశబ్దః కస్మాత్కాండాదివ్యవచ్ఛేదపరో న భవతి ? ఇతి చేత్ బ్రూమః| రూఢిరూపత్వాత్తైలశబ్దస్య| స్నేహవిషయ ఏవ తైలశబ్దో రూఢః, న కాండపత్రాదివిషయే| తిలస్య హి కాండం పత్రం వా న తైలమిత్యుచ్యతే, కిం తర్హి ? తిలపత్రం తిలకాండమితి| అత ఏవ తైలశబ్దోచ్చారణస్య సమనంతరం స్నేహవిషయైవ ధీర్జాయతే, న పత్రకాండాదివిషయా| తస్మాదస్యైవైతన్ముఖ్యం నామేతి యుక్తముక్తం| సంస్కారానువర్తిత్వేన సర్వరోగజిత్త్వాచ్చాస్య ముఖ్యత్వం| తథా చోక్తం-"సంస్కారాత్సర్వరోగజిత్" ఇతి| కుసుంభాదీనాం తిలశబ్దస్య చ స్నేహనార్థవాచ్యే వికారే స్నేహే తైలచ్ప్రత్యయే సతి కుసుంభతైలమేరండతైలం తిలతైలమితి రూపం భవతి| కృశానాం పుంసాం బృంహణాయ-బృహత్త్వాయ, అలం-పర్యాప్తం| స్థూలానాం చ కర్శనాయాలం| నను, కథమేకస్మాద్వస్తునో విరుద్ధం కార్యద్వయం కర్శనత్వబృంహణత్వరూపం స్యాదితి ? బ్రూమ:| కృశానాం తాత్వత్స్రోతాంసి సంకోచమాయాంతి| సంకుచితస్రోతసాం చ నరాణాం తైలమంతరేణాన్యాని ద్రవ్యాణి బృంహణగుణయుక్తాన్యపి న తథా ప్రవేష్టుం సమర్థాని భవంతి| తైలం పునః సంకుచితాని స్రోతాంసి తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్ఝటిత్యేవ ప్రవిశ్య శోధయతి| స్రోతఃశుద్ధ్యా చ శరీరపుష్టిః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 8|43)- " స్రోతఃసు తక్రశుద్ధేషు రసో ధాతూనుపైతి యః| తేన తుష్టిర్బలం వర్ణః పరం పుష్టిశ్చ జాయతే||" ఇతి| తస్మాత్కృశానాం బృంహణాయాలమిత్యుపపన్నం| తథా, స్థూలానాం సూక్ష్మస్రోతోగామిత్వాత్సర్వస్రోతఃసు తైలం ప్రవిశ్య తీక్ష్ణోష్ణాదిగుణయోగాన్మేదః క్షపయతి| తత్క్షపణాచ్చ కర్శనం సంపద్యతే, ఇతి స్థూలానాం కర్శనాయ చేత్యప్యుపపన్నం| స్నేహాదిగుణయోగాత్తైలస్య బృంహణత్వకర్శనత్వే సిద్ధే సతి 'కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చ|' ఇత్యుక్తం జ్ఞాపనార్థం| యదిత్థంభూతం తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తమన్యదపి, తత్ కృశానాం బృంహణాయాలం స్థూలానాం కర్శనాయ చేతి| బద్ధేత్యాది| బద్ధా విట్ యేన తద్బద్ధవిట్కం| కప్సమాసాంతః| గ్రథితపురీషమిత్యర్థః| తథా, కృమిఘ్నం| సంస్కారాదిత్యాది| విశిష్టద్రవ్యకృతం సంస్కారమాశ్రిత్యాశేషరోగజిత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ తైలవర్గః| తత్ర తైలసామాన్యగుణానాహతైలమితి| స్వయోనివత్-స్వకారణవత్| యథా-తిలతైలం తిలగుణం, సర్షపతైలం సర్షపగుణమితి| తత్ర యాని తైలాని స్వయోనేర్విశిష్టాని తేషాం గుణాః| తత్ర తిలతైలగుణానాహ-తత్ర ముఖ్యమితి| ముఖ్యం-తిలతైలం| ముఖ్యమితి వదతా తైలశబ్దప్రయోగే తిలతైలం గ్రాహ్యమితి ద్యోతయతి, 'గౌణముఖ్యయోర్ముఖ్యే కార్యసంప్రత్యయః' ఇతి న్యాయాత్| యదాదౌ దేహం వ్యాప్నోతి పశ్చాజ్జీర్యతి తత్-వ్యవాయి| ఉష్ణం-ఉష్ణస్పర్శం| ఉష్ణవీర్యత్వం చ స్వయోనివదిత్యనేన లబ్ధం| అలం-సమర్థం| నను, ఏకస్య బృంహణసమర్థత్వకర్శనసమర్థత్వే అనుపపన్నే| మైవం| కృశస్య హి స్రోతాంసి సంకుచితత్వాత్సమ్యగ్రసం న వహంతి, స్థూలస్య తు పూర్ణత్వాత్| తైలం తు సూక్ష్మవ్యవాయితీక్ష్ణోష్ణత్వాత్ స్రోతాంసి శోధయతి| శుద్ధేషు స్రోతఃసు రసః సమ్యగ్వహన్ కృశస్య ధాతుపుష్టిం విధత్తే, స్థూలస్య ధాతుసామ్యం| బద్ధవిట్కం-బద్ధపురీషం| ద్రవ్యాంతరసంయోగజనితం గుణాంతరం-సంస్కారః| నను, అత్ర "త్వగ్దోషకృదచక్షుష్యం కఫకృన్నచ" ఇతి| సుశ్రుతే తు (సూ.అ.45|112)-"త్వక్ప్రసాదనం...చక్షుష్యం...అనిలబలాసక్షయకరం|" ఇతి విరోధః| మైవం| త్వగ్దోషకరత్వమచక్షుష్యత్వం చాభ్యవహారే| త్వక్ప్రసాదనత్వం చక్షుష్యత్వం చాభ్యంగే| ఉక్తం హి (హృ. సూ. అ. 2|8)-"దృష్టిప్రసాదపుష్ట్యాయుఃస్వప్నసుత్వక్త్వదాఢర్యకృత్|" ఇతి| అనిలబలాసక్షయకరత్వం సంసర్గవిషయం| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ.13) అగ్ర్యేషు సముదాయనిర్ధార్యేషు-"తైలం వాతశ్లేష్మప్రశమనానాం" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏరండతైలమీషత్తిక్తకటుకం భవతి| తథా, స్వాదు-మధురం| తథా, సరం గురు చ| వర్ధ్మేత్యాది| వర్ధ్మాదీన్ జయేత్| కటీగుహ్యకోష్ఠపృష్ఠస్థితౌ రుక్శోఫౌ జయేత్| తచ్చ తీక్ష్ణోష్ణం పిచ్ఛిలం విస్రం చ భవతి| లోహితైరండతైలం త్వతిశయేన తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఏరండతైలగుణానాహ-సతిక్తోషణమితి| సతిక్తోషణం-ఈషత్తిక్తమీషత్కటుకం చ| ఏరండం-ఏరండఫలోద్భవం| సరం-విరేచనం| వర్ధ్మ-ముప్కవృద్ధిః| రుక్శోఫౌ-శూలశ్వయథూ| తౌ చ కట్యాదిగతౌ| రక్తైరండతేలగుణానాహ-తీక్ష్ణోష్ణమితి| అతిగ్రహణాచ్ఛుక్లైరండోద్భవమపి తీక్ష్ణాదిగుణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్షపాణామిదం సార్షపం తైలం కటూష్ణం చ భవతి| తథా, తీక్ష్ణం కఫశుక్రానిలాపహం చ| అపపూర్వాద్ధంతేరన్యేష్వపి దృశ్యత ఇతి డః| తథా చ, లఘు పిత్తాస్రం చ కరోతి| తథా, కోఠాదీన్ జయతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సర్షపతైలగుణానాహ-కటూష్ణమితి| పిత్తాస్రకృత్రక్తపిత్తకోపనం| కోఠః-క్షుద్రరోగవిశేషః| జంతవో-బాహ్యాభ్యంతరాః కృమయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అక్షాణాం-బిభీతకానామిదమాక్షం తైలం మధురాదిగుణయుక్తం పిత్తానిలహృచ్చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-బిభీతకతైలగుణానాహ-ఆక్షమితి| కేశ్యంకేశహితం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నింబోద్భవం తైలమతిశయేనోష్ణం న భవతి| తథా, తిక్తం| తథా, కృమికుష్ఠకఫనాశనమతిశయేన|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నింబతైలగుణానాహ-నాత్యుష్ణమితి| నాత్యుష్ణంఈషదుష్ణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- అతసీజం కుసుంభజం చ తైలముష్ణవీర్యం భవతి| తథా త్వగ్దోషకఫపిత్తాని కరోతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అతసీతైలకుసుంభతైలగుణానాహ-ఉమాకుసుంభజమితి| యత్తూక్తం సుశ్రుతేన (సూ. అ. 45/119)-"విపాకే కటు సక్షారం కౌసుంభం సర్వదోషకృత్|" ఇతి, తన్మిలితసర్వదోషవిషయం| పృథగ్భూతం తు వాయుం హంత్యేవ| యదాహ ఖారణాదిః- "కౌసుంభం కటు సక్షారం వాతఘ్నం కఫపిత్తలం|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- వసా-తనురూపేణ శుద్ధమాంసస్య స్నేహః| మజ్జా-ధాతుః| తౌ వాతనాశనౌ| తథా, మాంసానుగస్వరూపౌ-యస్య ప్రాణినః సంబధి మాంసం తత్సదృశరూపౌ| మేదోఽపి తావివ-వసామజ్జ్ఞోః సదృశస్వరూపం విద్యాత్| సంక్షేపతయా చాయం తైలవర్గ ఇహోక్తః| తథా చ సంగ్రహేఽధికమప్యుక్తం (సూ.అ.6)-"దంతీమూలకరక్షోఘ్నకరంజారిష్టశిగ్రుజం| సువర్చలేంగుదీపీలుశంఖినీనీపసంభవం|| సరలాగురుదేవాహ్వశింశపాసారజన్మ చ| తువరారుష్కరోత్థం చ తీక్ష్ణం కట్వస్రపిత్తకృత్|| అర్శఃకుష్ఠకృమిశ్లేష్మశుక్రమేదోఽనిలాపహం| కరంజనింబజే తిక్తే నాత్యుష్ణే తత్ర నిర్దిశేత్|| కషాయతిక్తకటుకం సారలం వ్రణశోధనం| భృశోష్ణతీక్ష్ణకటుకే తువరారుష్కరోద్భవే|| విశేషాత్కృమికుష్ఠఘ్నే తథోర్ధ్వాధోవిరేచనే| అక్షాతిముక్తకాక్షోడనాలికేరమధూకజం|| త్రపుసైర్వారుకూష్మాండశ్లేష్మాతకప్రియాలజం| వాతపిత్తహరం వృష్యం శ్లేష్మలం గురు శీతలం|| పిత్తశ్లేష్మప్రశమనం శ్రీపర్ణీకింశుకోద్భవం| తిలతైలం వరం తేషు కౌసుంభమవరం పరం|| వసా మజ్జా చ వాతఘ్నౌ బలపిత్తకఫప్రదౌ| మాంసానుగస్వరూపౌ చ విద్యాన్మేదోఽపి తావివ|| తౌలూకీ శౌకరీ పాకహంసజా కుక్కుటోద్భవా| వసా శ్రేష్ఠా స్వవర్గేషు కుంభీరమహిషోద్భవా|| కాకమద్గువసా తద్వత్కారండోత్థా చ నిందితా| శాఖాదమేదసాం ఛాగం హాస్తినం చ వరావరం||" ఇతి| ఇతి తైలవర్గః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వసామజ్జగుణానాహ-వసా మజ్జా చేతి| వసామాంసస్నేహః| మజ్జా-షష్ఠో ధాతుః| మాంసానుగస్వరూపౌ-యస్య ప్రాణినో యౌ వసామజ్జానౌ, తస్య మాంసేన తౌ సదృశగుణౌ| మేదోగుణానాహ-విద్యాదితి| మేదః-చతుర్థో ధాతుః| తావివ-వసామజ్జవద్వాతఘ్నాదిగుణం| తైలవర్గే స్నేహత్వసామ్యాద్వసాదీనాముక్తిః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.6)-"తైలప్రయోగాదజరా నిర్వికారా జితశ్రమాః| ఆసన్నతిబలా యుద్ధే దైత్యాధిపతయః పురా|| దంతీమూలకరక్షోఘ్నకరంజారిష్టశిగ్రుజం| సువర్చలేంగు దీపీలుశంఖినీనీపసంభవం|| సరలాగురుదేవాహ్వశింశిపాసారజన్మ చ| తువరారుష్కరోత్థం చ తీక్ష్ణం కట్వస్రపిత్తకృత్|| అర్శః-కుష్ఠకృమిశ్లేష్మశుక్రమేదోఽనిలాపహం| కరంజనింబజే తిక్తే నాత్యుష్ణే తత్ర నిర్దిశేత్|| కషాయతిక్తకటుకం సారలం వ్రణశోధనం| భృశోష్ణతీక్ష్ణకటుకే తువరారుష్కరోద్భవే|| విశేషాత్కృమికుష్ఠఘ్నే తథోర్ధ్వాధోవిరేచనే| అక్షాతిముక్తకాక్షోడనాలికేరమధూకజం|| త్రపుసైర్వారుకుష్మాండశ్లేష్మాతకపియాలజం| వాతపిత్తహరం కేశ్యం శ్లేష్మలం గురు శీతలం|| పిత్తశ్లేష్మప్రశమనం శ్రీపర్ణీకింశుకోద్భవం| తిలతైలం వరం తేషు కౌసుంభమవరం పరం|| చౌలూకీ సౌకరీ పాకహంసజా కుక్కుటోద్భవా| వసా శ్రేష్ఠా స్వవర్గేషు కుంభీరమహిషోద్భవా|| కాకమద్గువసా తద్వత్ కారండోత్థా చ నిందితా| శాఖాదమేదసాం ఛాగం హాస్తినం చ వరావరం||" ఇతి| ఇతి తైలవర్గః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వం మద్యం దీపనాదిగుణయుక్తం| తుష్టిః-చిత్తపరితోషః, పుష్టిః-శరీరపోషః, తే దదాతి-జనయతి, యత్తత్తుష్టిపుష్టిదం| ఆతోఽనుపసర్గే కః| తథా ఈషన్మధురతిక్తకటుకం| తథా, అమ్లౌ పాకరసౌ యస్య తదేవం| తథా, సరం| తథా సకషాయం| తథా, స్వరశ్చారోగ్యం చ ప్రతిభా చ వర్ణశ్చ తాన్ కరోతి| నను, సర్వాణ్యేవ ద్రవ్యాణ్యారోగ్యార్థముపదిశ్యంతే| తస్మాదారోగ్యకృత్వం సర్వేషామేవ ద్రవ్యాణాం ప్రాప్తం| కిమితి మద్యస్యైవారోగ్యకృత్త్వముచ్యతే ? యుక్తమాహ భవాన్| కింత్వతిశయఖ్యాపనార్థమేతత్| మద్యమతిశయేనారోగ్యకృదిత్యర్థః| తథా, లఘు| తథా, నష్టనిద్రేభ్యో నరేభ్యోఽతినిద్రేభ్యశ్చ హితం| సర్వమేవ మద్యం ప్రభావాదితి కేచిత్| అన్యే త్వేవం మన్యంతే, యథా-సురాది యన్మద్యం శ్లేష్మాదివర్ధనం, తన్నష్టనిద్రేభ్యో హితం| యచ్చ మాధవాది మద్యం శ్లేష్మాదిహంతృ, తచ్చాతినిద్రేభ్యో హితమితి| తథా, పిత్తాస్రదూషణం| తథా, కృశేభ్యః స్థూలేభ్యశ్చ హితం, ఇతి సామాన్యేఽపి నిర్దేశేఽత్రాయం విశేషో బోధ్యః,-కించిన్మద్యం కృశాయ హితం కించిత్స్థూలాయేతి| అథవా, తైలోక్తన్యాయేన కృశస్థూలహితత్వం బోధ్యం| తథా, రూక్షం| తథా, సూక్ష్మం-స్రోతోగామి| తథా, స్రోతో విశోధయతి| తథా, వాత శ్లేష్మహరం| యుక్త్యా పీతం సదేవంగుణం మద్యం భవతి| యుక్తిస్తు-మదాత్యయనిదానే చికిత్సితే చ వక్ష్యమాణా| అన్యథా-అయుక్త్యా పీతం సత్, విషతుల్యం భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ మద్యవర్గః| ద్రాక్షాదిసంధానం మద్యముచ్యతే| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ.6)-"ద్రాక్షేక్షుమక్షికం శాలిరుత్తమా వ్రీహిపంచమాః| మద్యాకరా యదేభ్యోఽన్యత్తన్మద్యప్రతిరూపకం||" ఇతి| తత్ర సామాన్యమద్యగుణానాహ-దీపనం రోచనమితి| తుష్టిః-సంతోషః| పుష్టిః-బలవృద్ధిః, శరీరవృద్ధేః కృశహితత్వేన లబ్ధత్వాత్| సశబ్దస్త్రిభిః సంబధ్యతే| ప్రతిభా-ప్రజ్ఞా| నను, ఏకమేవ నిద్రాం కరోతి హంతి చేతి విరుద్ధం| మైవం| ప్రవృద్ధవాతో హి నిష్టనిద్రో భవతి, తస్యామవస్థాయాం వాతఘ్నత్వాన్నిద్రాం కరోతి| ప్రవృద్ధశ్లేష్మా చాతినిద్రః, తస్యామవస్థాయాం శ్లేష్మఘ్నత్వాన్నిద్రాం హంతి| కృశస్థూలహితం తైలోక్తన్యాయేన| యుక్త్యా పీతమేవంవిధం| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 6/41)-"బలకాలదేశసాత్మ్యప్రకృతిసహాయామయవయాంసి| ప్రవిభజ్య తదనురూపం యది పిబతి తతః పిబత్యమృతం||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నవం-కించిత్కాలాతిక్రాంతం, తత్-మద్యం, గురు త్రిదోషకరం చ భవతి| నవం-అనతీతసంవత్సరమిత్యేకే| జీర్ణం-పురాణం బహుకాలాతిక్రాంతం| అతః-నవాత్, అన్యథా-లఘు దోషహరం చేత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నవమద్యగుణానాహ-గురు తదితి| తత్-మద్యం| నవం-తత్కాలనిష్పన్నం| గురుత్వదోషజననత్వాభ్యాం లఘుత్వవాతశ్లేష్మహరత్వే బాధ్యేతే| పురాణమద్యగుణానాహ-జీర్ణమితి| జీర్ణం-చిరకాలనిష్పన్నం| అతోఽన్యథా-నవాద్విపరీతం, లఘువాతకఫహరం చేత్యర్థః| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ.అ. 45/194)-" స్ఫుటస్రోతఃకరం జీర్ణం లఘు వాతకఫాపహం|" ఇతి

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తచ్చ మద్యముష్ణోపచారేణ న పేయం| ఉష్ణో-విహారాహారాదిక ఉపచారో యస్య స ఏవం, తేన| న విరిక్తేత్యాది| కృతవిరేచనేన న పేయం, దోషాసామ్యాదితి భావః| తథా, క్షుధార్తేన న పేయం| తథా, అతితీక్ష్ణమతిమృదు చ మద్యం న పేయం| అల్పసంభారమితి| యద్యావతా సంభారేణ లోకప్రసిద్ధేన సంధీయతే సురాది, తత్ర తదపేక్షయా చాల్పసంభారం న పేయం| తథా, కలుషం-అస్వచ్ఛం పాంసుశర్కరాదిభిర్యుక్తం, చ న పేయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మద్యపానం నియచ్ఛతి-పేయం నోష్ణోపచారేణేతి| ఉష్ణోపచారేణ-ఉష్ణమాహారం సూర్యసంతాపాదికం వా సేవమానేన| విరిక్తైః-కృతవిరేచనైః| క్షుధాతురైః-అతిక్షుధితైః| అత్యర్థం తీక్ష్ణం-అతితీవ్రమదం| అత్యర్థం మృదు-మదానుత్పాదకం| అల్పసంభారం-అసంపూర్ణకారణసామగ్రీకం| కలుషం-మలినం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0--సురా గుల్మాదిహృద్భవతి| తథా, స్నేహయతీతి స్నేహనీ| తథా, గురుర్వాతనాశినీ చ| తథా, మేదశ్చాసృక్ చ స్తన్యం చ మూత్రం చ కఫశ్చ తానావహతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సురాగుణానాహ-గుల్మేతి| శాలిపిష్టకృతం మద్యంసురా| స్నేహనీ-దేహస్నిగ్ధత్వకృత్| మేదఃప్రభృతీనావహతి-కరోతీతి తథా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏవం వారుణీ-ప్రసన్నా| త ఏవ సురోక్తా గుణా యస్యాః సా తద్గుణా, సురాసమగుణేత్యర్థః| తథా, హృదయాయ హితా-హృద్యా| తథా, లఘుస్తీక్ష్ణా చ| శూలాదీన్నిహంతి చ| విబంధః-స్రోతసాముపలేపేన దోషాదీనామవహనం| జగలమేదకబక్కసానాం సుతరామనుపయోగిత్వాద్గుణా నేహోక్తాః| సంగ్రహే (సూ.అ.6) తూక్తా ఏవ| యథా-"జగలః పాచనో గ్రాహీ రూక్షస్తద్వచ్చ మేదకః| బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ దోషకోపనః||" ఇతి| వారుణ్యా అధోభాగో ఘనో-జగలః| జగలస్యాధోభాగో-మేదకః| పానీయేన మద్యకల్కపీడ(నే)నోత్పన్నో-బక్కసః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వారుణీగుణానాహ-తద్గుణేతి| వారుణీ-శ్వేతసురా| సా చ శ్వేతపునర్నవాదిమూలయుక్తేన శాలిపిష్టేన క్రియతే| తద్గుణా-సురాతుల్యా| విబంధః-వాతరోధః| ఆధ్మానం-ఉదరాపూరః| వారుణీ-అచ్ఛసురేతి కేచిత్| తన్న| తస్యాః కఫఘ్నత్వాత్| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (సూ.అ.45/178)-"ప్రసన్నా కఫవాతార్శోవిబంధానాహనాశినీ" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-బిభీతకానామియం బైభీతకీ| నాతితీవ్రో మదో యస్యాః సైవం| తీవ్రమదం న జనయతీత్యర్థః| తథా, లఘ్వీ| తథా, పథ్యా| తథా, వ్రణాదిషు చాత్యర్థమన్యమద్యవన్న విరుధ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-బైభీతకీగుణానాహ-నాతితీవ్రమదేతి| బిభీతకవల్కలయుక్తశాలిపిష్టకృతా-బైభీతకీ సురా| నాతితీవ్రమదా-మధ్యమమదా| పథ్యా-స్వస్థహితా| యవసురాగుణానాహ-విష్టంభినీతి| యవపిష్టకృతం మద్యం-యవసురా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అరిష్టో యో యైర్ద్రవ్యైః సిద్ధః, స తద్గుణాననుగచ్ఛతి| సర్వైశ్చ దీపనత్వాదిభిర్మద్యగుణైరధికః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"మద్యాకరాధికద్రవ్యం మదిరాద్యాత్మకం త్వతః| యథాద్రవ్యగుణోఽరిష్టః సర్వమద్యగుణాధికః||" ఇతి| గ్రహణ్యాదికాంశ్చ రోగాన్ హంతి| తథా, కషాయకటుశ్చాసౌ వాతలశ్చ స ఏవం| లక్షణం చాస్య ప్రాగుక్తం (అ. 3|22)|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అరిష్టగుణానాహ-యథాద్రవ్యగుణ ఇతి| ఔషధయుక్తైర్మద్యాకరైః కృతం మద్యం-ఆసవః| స ఏవ క్వథితౌషధైః-అరిష్టః| యథాద్రవ్యగుణః-స్వౌషధానురూపగుణః| ఔషధగర్భత్వాత్ సర్వేషు మద్యేష్వధికగుణః| శోషో-రాజయక్ష్మా| కషాయకటుశ్చాసౌ వాతలశ్చ, కషాయకటుః సన్ వాతల ఇత్యర్థః| అమ్లాదిరసస్తు వాతఘ్నః| యథోక్తం సుశ్రుతేన (సూ.అ.45/194)-"అరిష్టో ద్రవ్యసంయోగసంస్కారాదధికో గుణైః| దీపనః కఫవాతఘ్నః సరః పిత్తావిరోధనః||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మార్ద్వీకం-ద్రాక్షారసోద్భవం, లేఖనత్వాదియుక్తం| తథా, అల్పౌ పిత్తానిలౌ యస్య తదేవం| అన్యమద్యాపేక్షయాఽల్పతరౌ కరోతీత్యర్థః| తథా, పాండ్వాదినాశనం| "విలిఖత్యతితైక్ష్ణ్యాద్యద్ధాతూంస్తల్లేఖనం మతం|"

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మార్ద్వీకగుణానాహ-మార్ద్వీకమితి| మార్ద్వీకంద్రాక్షాకృతం మద్యం| లేఖనం-లీనమలోత్ఖననం| అల్పపిత్తానిలకరం-అన్యమద్యాపేక్షయా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఖార్జూరం మద్యమస్మాత్-మార్ద్వీకాదల్పాంతరగుణం| అల్పాంతరాః-కించిద్విశేషా గుణా యస్య తదేవం| తథా, వాతలం గురు చ| ద్రాక్షాసవశ్చాన్యత్రోక్తః| యథా-"శుష్కద్రాక్షాంబుసంభూతో విశదో రోచనో హిమః| ద్రాక్షాసవో మధుసమో బృంహణో భృశదీపనః||' ఇతి| శార్కరః-శర్కరాసంబంధీ మద్యవిశేషః, సురభిః-సుగంధిర్భవతి| తథా, స్వాదుశ్చ (శ్చాసౌ) హృద్యశ్చ స్వాదుహృద్యః| తథా, నాతిమదో లఘుశ్చ భవతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గుడసంబంధీ-గౌడః, సృష్టమూత్రత్వాదిభిర్గుణైర్యుక్తః| తథా, తర్పణాశ్చాసౌ దీపనశ్చ తర్పణదీపనః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గౌడగుణానాహ-సృష్టమూత్రేతి| గుడకృతం మద్యం-గౌడః| సృష్టాః-ప్రవర్తితాః, మూత్రాదయో యేన స తథా| తర్పణః-తృప్తిజననః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సీధుః వాతపిత్తకరః| తథా, స్నేహవికారాన్ శ్లేష్మవికారాంశ్చ హంతి| బ్రహ్మభ్రూణవృత్రేష్విత్యత్ర చతుర్విధస్య నియమస్య ప్రాయికత్వాత్ క్విప్| సీధుః-అపక్వేక్షురసకృతః పక్వేక్షురసకృతశ్చ| తత్ర సీధ్వోర్మధ్యే, పక్వరసో మేదఃశోఫోదరార్శాంసి హంతి, శ్రేష్ఠశ్చ భవతి| మేదఃశోఫోదరార్శోఘ్న ఇతి "అమనుష్యకర్తృకే చ" ఇతి ఠక్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సీధుగుణానాహ-వాతపిత్తకర ఇతి| ఇక్షురసకృతం మద్యం-సీధుః| స్నేహవికారాన్-స్నేహవ్యాపదః, శ్లేష్మవికారాంశ్చ హంతీతి తథా| స చ సీధుర్ద్వివిధః,- శీతరసః పక్వరసశ్చ| అపక్వేనేక్షురసేన కృతః-శీతరసః, పక్వేన-పక్వరసః| తయోర్మధ్యే పక్వరసః శ్రేష్ఠః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మధ్వాసవో-మాక్షికేణ సంధీయతే మాధవాఖ్యో మద్యవిశేషః, ఛేదీ తీక్ష్ణో మేహాదినాశనశ్చ| అష్టాంగసంగ్రహే తు (సూ.అ.6) సురాసవాదయో గదితాః| తథా చాపఠత్-"సురాసవస్తీవ్రమదః స్వాదుస్తీక్ష్ణోఽనిలాపహః| మైరేయో మధురో వృష్యః సరః సంతర్పణో గురుః||" ఇత్యాది| తత్ర మధునైవ సురాసంధానేన యా క్రియతే, తాం సురాం సురాసవమాహుః| మైరేయః-కోద్రవైర్జాయతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మధ్వాసవగుణానాహ-ఛేదీతి| మధుకృతం మద్యంమధ్వాసవః| ఆసవశబ్దో మద్యమాత్రవచనః| ఛేదీ-సంహతకఫాదివిశ్లేషీ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శుక్తం రక్తపిత్తకఫానుత్క్లేదయతి| తథా, వాతమనులోమయతి-మార్గాంతరేభ్యస్తమానీయ స్వమార్గప్రతిపన్నం కరోతి, తద్వాతానులోమనం| అతిశయేనోష్ణతీక్ష్ణరూక్షామ్లం| తథా, హృద్యం| తథా, పరం-అతిశయేన రుచికరం| తథా, దీపనం| తథా, శిశిరః స్పర్శో యస్య తదేవం| తథా, పాండ్వాదిఘ్నం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మద్యవర్గే సంధానసామాన్యాత్ శుక్తాదీన్యాహ| తత్ర శుక్తగుణానాహ-రక్తపిత్తకఫోత్క్లేదీతి| శుక్తం-కందాదిసంధానం| ఉక్తం హి (శారంగధరే మ. అ. 10/17)-"కందమూలఫలాదీని సస్నేహలవణాని చ| యత్రైకత్రాభిషూయంతే తచ్ఛుక్తమభిధీయతే|| గుడస్తివక్షురసో మద్యం మార్ద్వీకం చ ద్రవం యదా| గుడేక్షుమద్యమార్ద్వీకశుక్తాని స్యుస్తదా క్రమాత్||' ఇతి| యత్తూక్తం వృందేన-"యన్మస్త్వాది శుచౌ భాండే సగుడక్షౌద్రకాంజికం| ధాన్యరాశౌ త్రిరాత్రస్థం శుక్తం చుక్రం తదుచ్యతే||' ఇతి| తచ్ఛుక్తవిశేషలక్షణం| రక్తాదీన్ క్లేదయతి-అతిద్రవీకరోతీతి తత్తథా| శిశిరస్పర్శం-స్పర్శే శీతం| దృక్-దర్శనశక్తిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గుడాదిభివం శుక్రం యథోత్తరం లఘు-యద్యదుత్తరం తత్తల్లఘు, గుడకృతాచ్ఛుక్తాదిక్షుశుక్తం లఘు, ఇక్షుశుక్తాన్మద్యశుక్తం లఘు, మద్యశుక్తాన్మార్ద్వీకం శుక్తం లఘు భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-గుడశుక్తాదీనాం లఘుత్వే తారతమ్యమాహ-గుడేక్ష్వితి| యథోత్తరం లఘు-గుడశుక్తాదిక్షుశుక్తం లఘు, తతో మద్యశుక్తం, తతో మార్ద్వీకశుక్తమితి| మద్యం-మార్ద్వీకాదన్యత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కందాదికం చ తదాసుతం-గుడశుక్తాద్యాసుతం, తద్వద్విద్యాత్- తచ్ఛుక్తసమానగుణం జానీయాత్| శుక్తేనాత్యుత్కృష్టశక్తినా పరిత్యాజ్య నిజం స్వభావం, వశీకృత్యాఽఽత్మరూపతాం నీయత ఇత్యర్థః| ఆద్యగ్రహణాత్కాండత్వక్పత్రాదిపరిగ్రహః| తేన కాండాద్యపి తథైవ వేద్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శుక్తగతకందాదిగుణానాహ-కందమూలేతి| ఆద్యశబ్దాచ్చ కాండాదీని| తద్వత్-శుక్తతుల్యగుణం| తదాసుతం-తస్మిన్-శుక్తే, ఆసుతం-చిరకాలస్థితం| ఉక్తం చ- "కందమూలఫలాద్యం చ లవణోదకసంయుతం| సంధానాచ్చిరకాలామ్లమాసుతం పరికీర్తితం||" ఇతి| కందాదీనాం పృథక్ప్రయోగాదద్రవత్వేఽపి ప్రాసంగికమత్ర కథనం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మూలకసర్షపశాకాని క్వథితాసుతాని కాలజీరకరాజికాచూర్ణభావితాన్యమ్లతీక్ష్ణాని శాండాకీశబ్దేనోచ్యంతే| సా టక్కవిషయే ప్రసిద్ధా| సా చాన్యచ్చానుక్తమప్యాసుతం కాలేనామ్లం-అమ్లీభూతం, న తు స్వయమామ్ల్యమాపాద్యం| అనేనైవ హేతునా సుతరాం తత్సంస్కారతామధికరోతీతి| తచ్చ రోచనం లఘు భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శుక్తేతరసంధానగుణానాహ-శాండాకీ చాసుతమితి| శాకముద్గాదివటకసంధానం-శాండాకీ| ఉక్తం చ "శాండాకీ కందమూలాదిముద్గాదివటకైః కృతా|| తథా, "మూలకచ్ఛేదసంధానం శాండాకీ స్యాద్బహుద్రవా||' ఇతి| అన్యత్-శుక్తశాండాకీభ్యామితరత్| తచ్చ పిణ్యాకాదికృతం, కాలామ్లంకాలేన చిరకాలావస్థేనామ్లం, తదుభయం రోచనం లఘు చ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ధాన్యామ్లం-కాంజికం, భేది తీక్ష్ణం| తథా, ఉష్ణవీర్యం| తథా, పిత్తకృత్| స్వభావాచ్చ స్పర్శశీతలం| వ్యాయామాదినా శ్రాంతత్వం-శ్రమః, నిర్వ్యాయామాదేరేవోపశ్రాంతత్వం-క్లమః, తౌ హరతి| తథా, రుచ్యం దీపనం చ| బస్తిశూలం చ జయతి| తథా, ఆస్థాపనే-నిరూహే శస్తం| తథా, లఘు వాతకఫాపహం చ| హంతేః "అన్యేష్వపి దృశ్యతే" ఇతి డః| ధాన్యామ్లం-తండులకండనాదికృతం| సౌవీరకతుషోదకే తు వితుషైః సతుషైశ్చ యవైః క్రమాత్కృతే తద్వద్విద్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కాంజికగుణానాహ-ధాన్యామ్లమితి| ధాన్యామ్లం-కాంజికం| భేది-సరం| ఆస్థాపనే-నిరూహే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మూత్రం గోఽజాదిభవం పిత్తలాదిగుణయుక్తం| తథా, లవణోఽనురసః స్వల్పో యస్య తదేవం| తథా, కృమ్యాదీన్ జయేత్| లఘు చ| గోమూత్రస్య చ పూర్వముపన్యాసాత్ ప్రాధాన్యం జ్ఞేయం| సంగ్రహే తు విశేషాంతరమప్యుక్తం (సూ. అ. 6)- "శ్వాసకాసహరం ఛాగం పూరణాత్కర్ణశూలజిత్| దద్యాత్క్షారే కిలాసే చ గజవాజిసముద్భవం| హంత్యున్మాదమపస్మారం కృమీన్మేహం చ రాసభం| కషాయతిక్తమేతేషాం హిధ్మాశ్వాసహరం శకృత్|| పిత్తం తిక్తం కృమిహరం, రోచనా కఫవాతజిత్| తిక్తా పామాహరా, మూత్రం మానుషం తు విషాపహం||" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మూత్రగుణానాహ-మూత్రమితి| మహిషీతి స్త్రీలింగనిర్దేశో మహిష్యంతానాం స్త్రీణాం గజాదీనాం పుంసాం మూత్రం గ్రాహ్యమితి జ్ఞాపనార్థం| మూత్రస్య తీక్ష్ణోష్ణత్వాదిసాధర్మ్యాత్ మద్యవర్గే నిర్దేశః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.6)-[* శూలప్రవాహికాటోపతృష్ణాశోఫార్శసాం హితః|] జగలః పాచనో గ్రాహి రూక్షస్తద్వచ్చ మేదకః|| బక్కసో హృతసారత్వాద్విష్టంభీ దోషకోపనః| కౌహలీ బృంహణీ గుర్వీ, శ్లేష్మలస్తు మధూలకః|| మార్ద్వీకాల్పాంతరగుణం ఖార్జూరం వాతలం గురు| శార్కరః సురభిః స్వాదుర్హృద్యో నాతిమదో లఘుః|| సురాసవస్తీవ్రమదః స్వాదుస్తీక్ష్ణోఽనిలాపహః| మైరేయో మధురో వృష్యః సరః సంతర్పణో గురుః|| ధాతక్యభిషుతో జీర్ణో రూక్షో రోచనదీపనః| ద్రాక్షాసవో మధుసమః పరమం స తు దీపనః|| మార్ద్వీకసదృశః ప్రోక్తో మృద్వీకేక్షురసాసవః| సమాసాదాసవో హృద్యో వాతలః స్వౌషధానుగః|| [* ఏభిరేవ గుణైర్యుక్తే సౌవీరకతుషోదకే| క్రిమిహృద్రోగగుల్మార్శఃపాండురోగనిబర్హణే|| తే క్రమాద్వితుషైర్విద్యాత్సతుషైశ్చ యవైః కృతే| విరేకాస్థాపనాలేపస్వేదాదిషు చ పూజితం||] దీపనం పాచనం భేది తేషు గోముత్రముత్తమం| శ్వాసకాసహరం ఛాగం పూరణాత్కర్ణశూలజిత్|| దద్యాత్ క్షారే కిలాసే చ గజవాజిసముద్భవం|| హంత్యున్మాదమపస్మారం కృమీన్మేహం చ రాసభం|| కషాయతిక్తమేతేషాం హిధ్మాశ్వాసహరం శకృత్| [*మార్గమోజఃక్షయహరం వైష్కిరం వాతరోగనుత్|| ప్రసహానామపస్మారమున్మాదం చ నియచ్ఛతి| మహామృగసముద్భూతం కుష్టహృజ్జలచారిణాం|| నేత్రరోగహరం పిత్తం ప్రవృద్ధం చ నియచ్ఛతి|] పిత్తం తిక్తం కృమిహరం, రోచనా కఫవాతజిత్|| తిక్తా పామాహరా, మూత్రం మానుషం తు విషాపహం|" ఇతి| ఇతి మద్యవర్గః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇతి-అనంతరోక్తేన ప్రకారేణ, తోయాదీనాం వర్గైః క్రమానతిక్రమేణ ద్రవాణామేకదేశో యథాస్థూలమయముదాహృతః-ఉక్తః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అధ్యాయార్థముపసంహరతి-తోయేతి| ఏకదేశగ్రహణం ద్రవద్రవ్యవ్యక్తీనామానంత్యేన కార్త్స్న్యేన వక్తుమశక్యత్వాత్| యథాస్థూలమితి సాకల్యేఽవ్యయీభావః| యావత్యః స్థూలాః ప్రసిద్ధా వ్యక్తయః, తావత్యః సర్వా ఉక్తా ఇత్యర్థః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| ద్రవద్రవ్యప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 5||