Adhikarana ಅಧ್ಯಾಯೋಪಕ್ರಮಃ · Śloka
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅಥ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತಸ್ಯಾಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ "ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ " ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತೌ ಚಾಹಾರವಿಹಾರೌ ದಿನಚರ್ಯುರ್ತುಚರ್ಯಯೋರ್ಯದ್ಯಪಿ ನಿಯಮಿತೌ, ತಥಾಪಿ ನ ಭವತ್ಯಲಂ ಹಿತಾಹಿತಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಏವಂ ಹಿ ತತ್ರಾವಾದೀತ್ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೩|೨೬)-'ಗುರುಶೀತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮಧುರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್"| ತಥಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೩|೪೭)-ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರವಲ್ಲಘು"| ತಥಾ, ಅನನ್ತರಾತೀತೇಽಪ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ಜಗಾದ (ಸೂ.ಅ. ೪|೬)-"ಅನ್ನಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ಇತಿ| ತದಿಯತಾ ವಾಕ್ಯೇನ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕಿಂ ಪುನಸ್ತತ್ ಗುರುಶೀತಮ್? ಕಿಂ ಲಘು ? ಕಿಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮ್ ? ಕಿಂ ಶಕೃದ್ಭೇದನಮ್? ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಹಾರದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪಮತಃಪರಂ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚವರ್ಗಸ್ವಭಾವತ್ವೇನಾಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗ್ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಸ್ವರೂಪಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್, ಅನ್ನಸ್ಯ ಸಪ್ತವರ್ಗಸ್ವಭಾವತ್ವೇನ ಭೂಯಸ್ತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹ-
Adhikarana ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ ಪಞ್ಚಮಃ (೨) · Śloka ೨
ಅಥಾತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ|
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ|
(ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|
View original
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅಪಾಮೇವಾಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೋ ಗುಣೋ ಯತ್ ದ್ರವತ್ವಮ್| ಅತೋ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ ದ್ರವರೂಪಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಆಪ್ಯಾನ್ಯೇವ ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದೀನಿ| ತದರ್ಥಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವದ್ರವವ್ಯಕ್ತಿಪರಿಗ್ರಹಾರ್ಥಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ದ್ರವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಬೋಧಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ-ಪ್ರಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತು ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವೈಸ್ತ್ರಿಭಿರಧ್ಯಾಯೈರ್ವಿಹಾರ ಉಕ್ತಃ| ಆಹಾರೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಸ ಚ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ದ್ರವೋಽದ್ರವಶ್ಚ| ತತ್ರ ದ್ರವೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ| ಅತ ಏವಾಯಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತತ್ರ ಚ ಪಞ್ಚ ವರ್ಗಾಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ.ಅ. ೫/೮೩)- "ತೋಯಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುತೈಲಾನಾಂ ವರ್ಗೈರ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮಾತ್" ಇತಿ|
Adhikarana ತೋಯವರ್ಗಃ ಗಙ್ಗಾಜಲಗುಣಾಃ (೧-೨) · Śloka ೨
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪದೇಶಃ|
ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽನ್ನಪಾನಪ್ರಕರಣೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ.೧೦) "ಅನುಪಾನೇ ತು ಸಲಿಲಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್, ಸರ್ವರಸಯೋನಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಭೂತಸಾತ್ಮ್ಯಾಜ್ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ"|
ತಥಾ, ತತ್ರೈವಾಧ್ಯೈಷ್ಟ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೬)_"ಪಾನೀಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ವಿಶ್ವಮೇವ ಚ ತನ್ಮಯಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ|
ತಥಾ, ಚಾತ್ರೈವಾಪ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ ತದೇವ ಪ್ರಾಗುಪನೀತಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೩)- "ಶ್ರೇಷ್ಠಮುದಕಮಾಶ್ವಾಸನಸ್ತಮ್ಭನಕ್ಲೇದನಾನಾಮ್" ಇತಿ|
ಬಹುಗುಣತ್ವಾಚ್ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೋಯವರ್ಗಃ|
ಜೀವನಂ ತರ್ಪಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ಹ್ಲಾದಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಬೋಧನಮ್|
ತನ್ವವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಮೃಷ್ಟಂ ಶೀತಂ ಲಘ್ವಮೃತೋಪಮಮ್||೧||
ಗಙ್ಗಾಮ್ಬು ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ತ್ವರ್ಕೇನ್ದುಮಾರುತೈಃ|
ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ ತದ್ಭೂಯೋ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ||೨||
View original
प्राधान्याच्च पानीयस्य प्रागुपदेशः|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽन्नपानप्रकरणेऽध्यगीष्ट (सू.अ.१०) "अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठम्, सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्याज्जीवनादिगुणयोगाच्च"|
तथा, तत्रैवाध्यैष्ट (सं.सू.अ.६)_"पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्" इत्यादि|
तथा, चात्रैवाप्यसङ्ग्रहेऽपि तदेव प्रागुपनीतम् (सं.सू.अ.१३)- "श्रेष्ठमुदकमाश्वासनस्तम्भनक्लेदनानाम्" इति|
बहुगुणत्वाच्चान्तरिक्षस्य जलस्य प्रागुपन्यासो युक्त इत्याह अथ तोयवर्गः|
जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्|
तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम्||१||
गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः|
हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಜೀವನಂ-ಓಜೋವಿವೃದ್ಧಿಕರಮ್, ಸೌಮ್ಯಧಾತುವರ್ಧನಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ತರ್ಪಣಂ-ಕ್ಲಮಹೃತ್, [ತೃಪ್ತಿಕೃದಿತ್ಯನ್ಯೇ]| ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್, ನ ತು ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಂ ಹೃದ್ಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಏವಂ ಹಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನೇ, "ಅಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಾನಾಮ್" (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫|೩೯) ಇತ್ಯಾಗ್ರ್ಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ತತ್ಪಾಠಂ ಮುನಿರ್ನೈವಾಕರಿಷ್ಯತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪ್ರಿಯಂ ಭವತಿ, ನ ಸರ್ವಂ ಸರ್ವಸ್ಯ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದಯಾಯ ಹಿತಂ ಹೃದ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಹ್ಲಾದಿ-ಆಹ್ಲಾದಕರಮ್| ತಥಾ, ಬುದ್ಧೇಃ ಪ್ರಬೋಧನಮ್, ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಾ ಯಸ್ಯ ಶೇಮುಷೀ ಸಾ ತಸ್ಯ ಸ್ಫುಟಪ್ರತಿಭಾಸಾ ತದ್ಯೋಗಾದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತನು-ಸ್ವಚ್ಛಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ-ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತಷಡ್ರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃಷ್ಟಂ-ಅತ್ಯಾಸ್ವಾದಸುಖಮ್| ಸನ್ತಿ ಹಿ ಭೂರಿರಸಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣವಟಕಾದೀನ್ಯಪ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಾನಿ, ನ ತು ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಾಸ್ವಾದಪ್ರೀತಿಕರಾಣಿ| ತಥಾ, ಅನುರಸಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ಪೃಥಗಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಭಯಾಮಲಕಾದೀನ್ಯವ್ಯಕ್ತರಸಾನಿ, ನ ತು ಪುನಸ್ತಾನಿ ತಥಾ ಮನಃಪ್ರೀಣನಾನಿ| ಪಾನೀಯಸ್ಯ ಚಾವ್ಯಕ್ತರಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಶ್ರಯವಶಾತ್ ಕಷಾಯತ್ವಸ್ವಾದುತ್ವಾದಿ ಭವತ್ಯೇವ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಠತ್(ಸೂ.ಅ.೬)- "ಶ್ವೇತೇ ಕಷಾಯಂ, ತತ್ಸ್ವಾದು ಕೃಷ್ಣೇ, ತಿಕ್ತಂ ಚ ಪಾಣ್ಡುರೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೃಷ್ಟಂ-ಶುದ್ಧಮಿತಿ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೯೩)- ಶೀತಂ ಶುಚಿ ಶಿವಂ ಮೃಷ್ಟಂ ವಿಮಲಂ ಲಘು ಷಡ್ಗುಣಮ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ದಿವ್ಯಮುದಕಮ್" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಮೃಷ್ಟವಿಮಲಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನೇ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮೃಷ್ಟಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಮನಃಪ್ರೀಣನಾರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶೀತಂ-ವೀರ್ಯೇಣ ಚ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಚ| ತಥಾ, ಲಘು-ಲಘುಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ,ಅಮೃತೋಪಮಂ-ಯಥಾ ಕಿಲಾಮೃತಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಧಾತುಸಾಮ್ಯಕೃತ್ತ್ವವಿಷಾರ್ತಿಜಿತ್ತ್ವಾದಿಗುಣೈರಶೇಷೈರ್ಯುಕ್ತಂ ತಥೈವೈತಜ್ಜಲಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಸೂರ್ಯೋದ್ಧೃತಪ್ರಮುಕ್ತತ್ವಾಲ್ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಶೈತ್ಯಜೀವನಸೌಮ್ಯತ್ವೈಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತವಿಷಾರ್ತಿಜಿತ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ-ಅನ್ತರಿಕ್ಷಾತ್ಪತಿತಮಾತ್ರಂ, ವಸ್ತ್ರಾದಿಗೃಹೀತಂ ಗಾಙ್ಗಂ ಜಲಮೀದೃಗ್ಗುಣಂ ಭವತಿ| ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಅರ್ಕೇನ್ದುಮಾರುತೈಃ-ರವಿಚನ್ದ್ರಾನಿಲೈಃ, ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ-ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಸತ್, ಪುನಃ ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ-ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯತ್ವೇ, ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ-ದೇಶಕಾಲಾವನುವರ್ತತೇ| ದೇಶೋ ವಿಷಯಃ ಪಾತ್ರಮಾಶ್ರಯ ಇತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ| ತತ್ರ ಕಿಮನೂಪದೇಶೇ ಜಾಙ್ಗಲೇ ವಾ ತತ್ಪತಿತಮ್? ತಥಾ, ಕಿಮಸಿತಶ್ವೇತಾದ್ಯನ್ಯತಮೇ ವಾ? ಇತಿ ದೇಶಾನುವರ್ತನಮ್| ತಥಾ, ಶೀತೇ ಕಿಮುತೋಷ್ಣೇಽಥವಾ ವರ್ಷಾಖ್ಯೇ ಪತಿತಮ್? ಇತಿ ಕಾಲಾನುವರ್ತನಮ್| ರವಿಚನ್ದ್ರಾನಿಲೈರಿತಿ ಸಮಸ್ತನಿರ್ದೇಶೋ ಯದಾ ಸಮಸ್ತೈರೇತೈಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ನ ತು ವ್ಯಸ್ತೈಃ, ತದಾ ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇ ದೇಶಾದ್ಯಪೇಕ್ಷತ ಇತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಸದ್ಯೋ ವಸ್ತ್ರಾದಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ತು ನ ಸರ್ವೈರೇತೈರ್ಯೋಗಃ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ತತ್ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿತಮೇವ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರಾದೌ ತೋಯವರ್ಗಃ| ತತ್ತೋಯಂ ದ್ವೇಧಾ,- ದಿವ್ಯಂ ಭೌಮಂ ಚ| ದಿವ್ಯಂ ಚತುರ್ಧಾ,- ಧಾರಂ ಕಾರಂ ತೌಷಾರಂ ಹೈಮಂ ಚ| ಧಾರಂ ದ್ವೇಧಾ,-ಗಾಙ್ಗಂ ಸಾಮುದ್ರಂ ಚ| ತತ್ರ ಗಾಙ್ಗಗುಣಾನಾಹ-ಜೀವನಮಿತಿ| ಜೀವನಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಮ್| ತರ್ಪಣಂ-ತೃಪ್ತಿಜನನಮ್| ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಮ್, ತತ್ಪ್ರಸಾದಕರತ್ವಾತ್| ಹ್ಲಾದಿ-ಸುಖಜನಕಮ್| ಬುದ್ಧಿಪ್ರಬೋಧನಂ-ಪ್ರಜ್ಞಾವಿಕಾಶಜನಕಮ್| ತನು-ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ವಿರಲಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ-ರಸವದಪ್ಯನಭಿವ್ಯಕ್ತಮಧುರಾದಿರಸವಿಶೇಷಮ್| ಮೃಷ್ಟಂ-ಜಿಹ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಿಯಮ್| ಶೀತಂ-ಸ್ಪರ್ಶವೀರ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್| ಲಘು-ಶೀಘ್ರಪಾಕಮ್| ಅಮೃತೋಪಮಂ-ದೇವಾನಾಮಮೃತಮಿವೇದಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್| ಗಙ್ಗಾಮ್ಬು-ಆಕಾಶಗಙ್ಗಾತೋಯಂ ಮೇಘೈರಾನೀತಮ್| ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಂ-ಆಕಾಶಾತ್ಪತಿತಮ್, ದಿವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಙ್ಗಾಮ್ಬ್ವಿತಿ ಸಾಮುದ್ರಸ್ಯ ವ್ಯಾವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ನಭಸೋ ಭ್ರಷ್ಟಮಿತಿ ಭೌಮಸ್ಯ| ದಿವ್ಯಸ್ಯ ಭೌಮಾದ್ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಸ್ಪೃಷ್ಟಮಿತಿ| ದಿವ್ಯಮೇವ ಭೂಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಭೌಮಮುಚ್ಯತೇ-ಸ್ಪೃಷ್ಟಮಿತಿ| ದೇವ್ಯಮೇವ ಭೂಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಭೌಮಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚಾರ್ಕಾದಿಭಿಃ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ| ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ಚ ವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾದಿದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಧಿತಾಹಿತತ್ವೇ ಭೂಯೋ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ| ಭೂಯೋಗ್ರಹಣಂ ದಿವ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೇಶಕಾಲಾಪೇಕ್ಷತ್ವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಾ ಯಥಾ-ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಂ ದುಷ್ಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ-"ಐನ್ದ್ರಮಮ್ಬು ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಮವಿಪನ್ನಂ ಸದಾ ಪಿಬೇತ್|" ಇತಿ| ಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಾ ಯಥಾ-ಆರ್ತವಂ ಹಿತಮ್, ಅನಾರ್ತವಮಹಿತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ-"ಅನಾರ್ತವಂ ಚ ಯದ್ದಿವ್ಯಮಾರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್ " ಇತಿ| ಭೌಮಂ ತು ಭೂಯಸ್ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಮಪೇಕ್ಷತೇ| ತತ್ರ ದೇಶಾಪೇಕ್ಷಾ ಯಥಾ-ಜಾಙ್ಗಲೇ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಮನೂಪೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಶುಚ್ಯಾದೌ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಮಶುಚ್ಯಾದೌ| ತತ್ರಾಪಿ ಕೂಪಾದೌ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಂ ಷಲ್ವಲಾದೌ| ತತ್ರಾಪಿ ಸುಪಾತ್ರೇ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಂ ದುಷ್ಪಾತ್ರೇ| ತತ್ರಾಪಿ ಕ್ವಚಿದ್ದೇಹೇ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಾಪೇಕ್ಷಾ ಯಥಾಶರದ್ಧೀಷ್ಮಯೋರ್ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಮನ್ಯದಾ| ತತ್ರಾಪಿ ದಿವಾ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಂ ರಾತ್ರೌ| ತತ್ರಾಪಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಹಿತಮ್, ಅಹಿತಮನ್ತಾದ್ಯೋಃ, ಇತ್ಯಾದಿ| ದಿವ್ಯಂ ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹಿತಮ್|
Adhikarana ಗಙ್ಗಾಜಲಲಕ್ಷಣಮ್ (೩) · Śloka ೩
ನನ್ವಾಕಾಶಾತ್ಪತತ್ ಲಕ್ಷಣಮನ್ತರೇಣ ಗಾಙ್ಗಮಿದಮಿತಿ ನ ಜ್ಞಾಯತ ಇತ್ಯಾಹ ಯೇನಾಭಿವೃಷ್ಟಮಮಲಂ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ರಾಜತೇ ಸ್ಥಿತಮ್|
ಅಕ್ಲಿನ್ನಮವಿವರ್ಣಂ ಚ ತತ್ಪೇಯಂ ಗಾಙ್ಗಮ್|೩|
View original
नन्वाकाशात्पतत् लक्षणमन्तरेण गाङ्गमिदमिति न ज्ञायत इत्याह येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजते स्थितम्|
अक्लिन्नमविवर्णं च तत्पेयं गाङ्गम्|३|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಯೇನ-ಅಮ್ಬುನಾ, ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ-ಆಭಿಮುಖ್ಯತಃ ಸಿಕ್ತಂ, ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ರಾಜತಸ್ಥಿತಮಕ್ಲಿನ್ನಂ-ಅಕ್ಲೇದಯುತಂ, ಅವಿವರ್ಣಂ ಚ ಭವತಿ, ತದ್ಗಾಙ್ಗಂ ಜಲಂ ಪೇಯಮ್| ಪೇಯಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್, ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಯೋರಪಿ ತತ್ಪಥ್ಯಮೇವ| ರಜತಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ವಿಕಾರೋ ರಾಜತಮ್| ಪ್ರಾಣಿರಜತಾದಿಭ್ಯೋಽಞ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಗಾಙ್ಗಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಯೇನಾಭಿವೃಷ್ಟಮಿತಿ| ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ ಧಾರಾಸಮ್ಪಾತೇನ ಸಿಕ್ತಮ್| ರಾಜತೇ-ರೌಪ್ಯಪಾತ್ರೇ| ಅಕ್ಲಿನ್ನಮ್-ಸಿಕ್ಥಪ್ರಕ್ಲೇದರಹಿತಮ್| ಅವಿವರ್ಣಂ-ವರ್ಣಾನ್ತರರಹಿತಮ್| ಪರೀಕ್ಷಾ ಚ ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೭)- "ಸ ಯದಿ ಮುಹೂರ್ತಮಾತ್ರಂ ಸ್ಥಿತಸ್ತಾದೃಶ ಏವ ಭವತಿ, ತದಾ ಗಾಙ್ಗಂ ಪತತೀತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್" ಇತಿ| ಪೇಯಂ-ಪಾನಾರ್ಹಮ್|
Adhikarana ಸಾಮುದ್ರಜಲಲಕ್ಷಣಮ್, ಸಾಮುದ್ರಜಲಪಾನನಿಷೇಧಃ (೩-೪) · Śloka ೪
|
ಅನ್ಯಥಾ||೩||
ಸಾಮುದ್ರಂ, ತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಂ ಮಾಸಾದಾಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ|
|೪|
View original
|
अन्यथा||३||
सामुद्रं, तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना|
|४|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅನ್ಯಥಾ ಸಾಮುದ್ರಮಿತಿ| ಏತಲ್ಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಯೇನಾಮ್ಬುನಾ ಸಿಕ್ತಂ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ವಿವರ್ಣಂ ಮಲಿನಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಭವೇತ್, ತತ್ಸಾಮುದ್ರಮ್| ತಚ್ಚ ನ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಾನನಿಷೇಧ ಉಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥ:| ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಾವಪಿ ಹಿ ನಾನೇನ ಕಾರ್ಯೌ| ಸಾಮುದ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಾನ್ವಯತ್ವಾತ್ ಕ್ಲೇದನಾದಿಯೋಗಃ| ನನು, ಸಾಮುದ್ರಮಿತ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ಯತಃ ಸಮುದ್ರಶಬ್ದಸ್ಯ ಧೂಮಾದಿಪಾಠಾತ್ ಧೂಮಾದಿಭ್ಯಶ್ಚೇತಿ ವುಞಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಮೈವಮ್| ಧೂಮಾದಿಭ್ಯಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರೈವ ಗಣೇ ಪಠ್ಯತೇ, ಸಮುದ್ರಾನ್ನಾವಿ ಮನುಷ್ಯೇ ಚ ವುಞ್| ಸಾಮುದ್ರಿಕೀ ನೌಃ ಸಾಮುದ್ರಿಕೋ ಮನುಷ್ಯಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ತ್ವಣೇವ, ಸಾಮುದ್ರಂ ಜಲಮಿತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇವೈತತ್| ಏವಂ ಸಾಮುದ್ರೋ ಮಣಿರಿತ್ಯಾದಯೋ ವೈದ್ಯಾಃ| ಅಥ ಕಿಂ ಸದೈವೈತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಮ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಮಾಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ವಯುಜಮನ್ತರೇಣೈತನ್ನ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಆಶ್ವಯುಜೇ ತು ಮಾಸಿ ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್ ಪಥ್ಯಮೇವೇತಿ ಭಾವಃ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತ್ವಧೀತೇ (ಸೂ.ಅ.೪೫| ೭)- "ಗಾಙ್ಗಮಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಪ್ರಾಯೋ ವರ್ಷತಿ ಮಾಧವಃ| ತದುಪಾದದೀತ" ಇತ್ಯಾದಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮುದ್ರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಅನ್ಯಥಾ ಸಾಮುದ್ರಮಿತಿ| ಅನ್ಯಥಾ-ಕ್ಲೇದವೈವರ್ಣ್ಯೋತ್ಪತ್ತೌ| ಸಾಮುದ್ರಪಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ತನ್ನೇತಿ| ತತ್ ಸಾಮುದ್ರಮ್, ಮಾಸಾದಾಶ್ವಯುಜಾದ್ವಿನಾ, ಗೃಹೀತಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೭)-"ಸಾಮುದ್ರಮಪ್ಯಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ಗೃಹೀತಂ ಗಾಙ್ಗವದ್ಭವತಿ" ಇತಿ|
Adhikarana ಆನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಪೇಯಮ್, ತದಭಾವೇ ಭೌಮಮ್ (೪-೫) · Śloka ೫
|
ಐನ್ದ್ರಮಮ್ಬು ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಮವಿಪನ್ನಂ ಸದಾ ಪಿಬೇತ್||೪||
ತದಭಾವೇ ಚ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ ಯತ್|
ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತೇ ದೇಶೇಽರ್ಕಪವನಾಹತಮ್||೫||
View original
|
ऐन्द्रमम्बु सुपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||
तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्|
शुचिपृथ्वसितश्वेते देशेऽर्कपवनाहतम्||५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಐನ್ದ್ರಂ-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮ್, ಅಮ್ಬು-ಜಲಂ ಗಾಙ್ಗಮ್, ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶೋಭನೇ ಭಾಜನೇ ರಾಜತಾದೌ ಸ್ಥಿತಮ್, ಅವಿಪನ್ನಂ-ಅದೂಷಿತಮವಿನಷ್ಟಂ, ಪಿಬೇತ್| ನ ಮಲಿನಾಶುಚಿಜುಗುಪ್ಸಿತಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ತದಭಾವೇ-ತಸ್ಯೈನ್ದ್ರಸ್ಯಾಭಾವೇ ಸತಿ, ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮೈನ್ದ್ರಂ ಜಲಂ ಯದನುಕರೋತಿ ಸ್ವಚ್ಛಾದಿಗುಣೈಃ ಸದೃಶಂ, ತತ್ಪಿಬೇತ್| ತದೇವಾಹ-ಶುಚೀತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿಶ್ಚಾಸೌ ಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತಶ್ಚ ಶುಚಿಪೃಥ್ವಸಿತಶ್ವೇತ:, ತಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಯಜ್ಜಲಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ, ಅರ್ಕಪವನಾಭ್ಯಾಮಾಹತಂ-ಆಸಮನ್ತಾತ್ ಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಈದೃಶಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದಿವ್ಯಪಾನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಐನ್ದ್ರಮಿತಿ| ಐನ್ದ್ರಂ-ದಿವ್ಯಮ್| ಸುಪಾತ್ರಸ್ಥಂ-ಶುದ್ಧಸೌವರ್ಣಾದಿಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೬)-"ಖಾತಧೌತಶಿಲಾಪೃಷ್ಠವಸ್ತ್ರಾದಿಭ್ಯಃ ಸ್ರುತಂ ಜಲಮ್| ಹೈಮಮೃನ್ಮಯಪಾತ್ರಸ್ಥಮವಿಪನ್ನಂ ಸದಾ ಪಿಬೇತ್||" ಇತಿ| ಅವಿಪನ್ನಂ-ಸ್ಪರ್ಶರಸಾದಿವಿಕೃತಿರಹಿತಮ್| ಸದಾ-ಸರ್ವೇಷು ಋತುಷು| ಭೌಮಪಾನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ತದಭಾವ ಇತಿ| ತದಭಾವೇ-ದಿವ್ಯಾಭಾವೇ| ಭೂಮಿಷ್ಠಂ-ಭೌಮಮ್| ಆನ್ತರಿಕ್ಷಾನುಕಾರಿ-ದಿವ್ಯಸದೃಶಗುಣಮ್| ಶುಚ್ಯಾದೌ ದೇಶೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಶುಚಿಃ-ನಿರ್ಮಲಃ| ಪೃಥುಃ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ| ಅಸಿತಃ-ಕೃಷ್ಣಃ| ಶ್ವೇತೋ-ಧವಲಃ|
Adhikarana ಪಾನಾಯೋಗ್ಯಂ ಜಲಮ್,ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮಪಿ ಪಾನೇಽಯೋಗ್ಯಮ್ (೬-೮) · Śloka ೮
ಇದಾನೀಂ ಯಾದೃಶಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತದ್ದರ್ಶಯತಿ ನ ಪಿಬೇತ್ಪಙ್ಕಶೈವಾಲತೃಣಪರ್ಣಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್|
ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಪವನಾದೃಷ್ಟಮಭಿವೃಷ್ಟಂ ಘನಂ ಗುರು||೬||
ಫೇನಿಲಂ ಜನ್ತುಮತ್ತಪ್ತಂ ದನ್ತಗ್ರಾಹ್ಯತಿಶೈತ್ಯತಃ|
ಅನಾರ್ತವಂ ಚ ಯದ್ದಿವ್ಯಮಾರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್||೭||
ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಸಂಶ್ಲೇಷದೂಷಿತಮ್|
|೮|
View original
इदानीं यादृशं जलं न पेयम्, तद्दर्शयति न पिबेत्पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम्|
सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरु||६||
फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः|
अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमं च यत्||७||
लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्|
|८|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪಙ್ಕ-ಕರ್ದಮಃ| ಶೈವಾಲಃ-ಶೈವಲಮ್| ತೃಣಂ-ಖಟಃ| ಪರ್ಣಂ-ಪತ್ರಮ್| ಆವಿಲಂ ಚಾಸ್ತೃತಂ ಚಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್, ಪಙ್ಕಾದಿಭಿರಾವಿಲಾಸ್ತೃತಂ ಪಙ್ಕಾದ್ಯಾವಿಲಾಸ್ತೃತಮ್| ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತೇನ ಪಙ್ಕೇನಾವಿಲಂ-ಕಲುಷಂ, ಶೈವಾಲಾದಿಭಿರಾಸ್ತೃತಂ-ಸಞ್ಛಾದಿತಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಪವನೈರದೃಷ್ಟಂ-ಅನಾಸೇವಿತಂ, ನ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ-ತತ್ಕಾಲಪತಿತಾನ್ಯವರ್ಷಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ಕಾಲಾನ್ತರಾಶ್ರಿತಮ್| ಖರನಾದೇ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್- "ವಾರ್ಷಿಕಂ ತದಹರ್ವೃಷ್ಟಂ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಹಿತಂ ಜಲಮ್| ವ್ಯುಷ್ಟಂ ದ್ವಿರಾತ್ರಂ ತಚ್ಚೈವ ಪ್ರಸನ್ನಮಮೃತೋಪಮಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಘನಂ-ಅಸ್ವಚ್ಛಮ್| ತಥಾ, ಗುರು-ಗುರುಗುಣಮ್| ತಥಾ, ಫೇನಿಲಂ ಫೇನವತ್| ತಥಾ, ಜನ್ತುಮತ್-ಕೀಟಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ತಪ್ತಂ-ಉಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಅತಿಶೈತ್ಯತಃ-ಅತಿಜಾಡ್ಯಾತ್, ದನ್ತಗ್ರಾಹಿ-ದನ್ತಾನ್ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಕಾರ್ಯಾಕ್ಷಮಾನ್ ಕರೋತಿ, ತಚ್ಛೀಲಮ್| ನ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪದಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಇತ್ಯಯಂ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮಿಷ್ಠತೋಯಸ್ಯ ನಿಷೇಧಃ| ಅಧುನಾ ಆನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಯನ್ನ ಪೇಯಂ ತದಾಹ-ಅನಾರ್ತವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ದಿವ್ಯಂ ಜಲಮಾರ್ತವಂ ನ ಭವತಿ, ತಚ್ಚ ನ ಪಿಬೇತ್| ನನು, ಸರ್ವಮೇವ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಮಾರ್ತವಮ್, ಕಾಲಸ್ಯ ಋತುರೂಪತ್ವಾತ್| ಋತೌ ಚ ಭವಮಾರ್ತವಮ್| ಏವಂ ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿದನಾರ್ತವಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ಅನಾರ್ತವಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಅರ್ಥಾದಾರ್ತವಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತದತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ದಿವ್ಯಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಕಾಲ ಋತುರೂಪೋ ಬೋಧ್ಯೋ ವರ್ಷಾಖ್ಯಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಂ ಪೇಯತ್ವೇನಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ-"ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯರ್ತುಭವಂ ತ್ವನಾರ್ತವತ್ವಾನ್ನ ಪೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ವರ್ಷಾಖ್ಯ ಋತುಶ್ಚಾತುರ್ಮಾಸಿಕೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಅತ ಏವಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ದಿವ್ಯಂ ಜಲಂ ಪೇಯತ್ವೇನಾನುಜಜ್ಞೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಹ್ಯನಾರ್ತವತ್ವಾತ್ತದಪೇಯಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ಆರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್ನ ಕೇವಲಮನಾರ್ತವಂ ನ ಪಿಬೇತ್ ಯಾವದಾರ್ತವಮಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಕುತೋ ಹೇತೋ: ? ಇತ್ಯಾಹ-ಲೂತಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಲೂತಾ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ಲೂತಾದಯಃ,-ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವಃ ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಾಃ, ತೇಷಾಂ ತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಾಣಿ| ತನ್ತುಃ-ಸೂತ್ರಾಕಾರವಿಶೇಷೋ, ಲಾಲೇತ್ಯನ್ಯೇ| ತೇಷಾಂ ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಾಣಾಂ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ-ಸಮ್ಪರ್ಕಃ, ತೇನ ದೂಷಿತಂ ಯತಃ, ತತಸ್ತದಾರ್ತವಮಪಿ ನ ಪೇಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ-ಆರ್ತವಂ ಪ್ರಥಮಂ ಚ ಯತ್ತನ್ನ ಪೇಯಮ್, ಲೂತಾದಿತನ್ತ್ವಾದಿದೂಷಿತಂ ಚ ನ ಪೇಯಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ತತ್ಕುರ್ಯಾತ್ಸ್ನಾನಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾಧ್ಮಾನೋದರಜ್ವರಾನ್| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಾಭಿಷ್ಯನ್ದಕಣ್ಡೂಗಣ್ಡಾದಿಕಾನತಃ|| ತದ್ವರ್ಜಯೇದಭಾವೇ ವಾ ತೋಯಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ| ಘನವಸ್ತ್ರಪರಿಸ್ರಾವೈಃ ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತ್ವಭಿರಕ್ಷಣಮ್|| ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯಾಸ್ಯ ತಪನಮಗ್ನ್ಯರ್ಕಾಯಸಪಿಣ್ಡಕೈಃ| ಪರ್ಣೀಂಮೂಲಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಮುಕ್ತಾಕತಕಶೈವಲೈಃ|| ವಸ್ತ್ರಗೋಮೇದಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ಪ್ರಸಾದನಮ್| ಪಾಟಲಾಕರವೀರಾದಿಕುಸುಮೈರ್ಗನ್ಧನಾಶನಮ್||' ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಪಙ್ಕಾವಿಲಾದೇಃ ಪಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ಪಿಬೇದಿತಿ| ಪಙ್ಕಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಸಮ್ಭವಭಾವಿಲಮಾಸ್ತೃತಂ ಚ| ಆವಿಲಂ-ಮಲಿನಮ್| ಆಸ್ತೃತಂ-ಆಚ್ಛಾದಿತಮ್| ಅಭಿವೃಷ್ಟಂ-ಅಭಿನವವೃಷ್ಟಮ್| ಕಾಲಮಾನಂ ತೂಕ್ತಂ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ವಾರ್ಷಿಕಂ ತದಹರ್ವೃಷ್ಟಂ ಭೂಮಿಷ್ಠಮಹಿತಂ ಜಲಮ್| ವ್ಯುಷ್ಟಂ ದ್ವಿರಾತ್ರಂ ತಚ್ಚೈವ ಪ್ರಸನ್ನಮಮೃತೋಪಮಮ್||" ಇತಿ| ಘನಂ-ಸಾನ್ದ್ರಮ್| ಜನ್ತುಮತ್-ಕೃಮಿಜುಷ್ಟಮ್| ತಪ್ತಂ-ಭೂಮಿಷ್ಠಮೇವ ಸೂರ್ಯಾಂಶುಭಿಃ| ಅತಿಶೈತ್ಯಾದ್ದನ್ತಗ್ರಾಹಿ-ದನ್ತಪೀಡಕಮ್| ಅನೃತುಃ-ವೃಷ್ಟೇರಕಾಲಃ| ಸ ಚೋಕ್ತೋ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರೇ-"ಅನುರಾಧರ್ಕ್ಷಮಾರಭ್ಯ ಷೋಡಶರ್ಕ್ಷೇಷು ಭಾಸ್ಕರಃ| ಯಾವತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ತಾವದಕಾಲಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ||" ಇತಿ| ಪ್ರಥಮಂ-ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ವೃಷ್ಟಮ್| ಸ ಚ ಸಿಂಹರಾಶ್ಯರ್ಕ ಇತಿ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿದಃ| ಆರ್ತವಮಪಿ ಕುತೋ ನ ಪಿಬೇತ್ ? ಯತೋ ಲೂತ ದೀನಾಂ-ಖೇಚರಾಣಾಂ ವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ, ತನ್ತ್ವಾದಿಭಿರ್ಯಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ, ತೇನ ದೂಷಿತಮ್| ತನ್ತವಃ-ತನ್ನಿರ್ಮಿತಾನಿ ಸೂತ್ರಾಣಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಕಾಶ್ಯಪೇನ-"ಬಲಾಹಕಾದ್ಯಾಃ ಸಮದಾಃ ಕೀಟಾ ಲೂತಾಶ್ಚ ಖೇಚರಾಃ| ತದ್ವಿಷೋತ್ಸರ್ಗಸಂಸರ್ಗಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ತದಾ ಜಲಮ್||' ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ದೋಷೋಽಗಸ್ತ್ಯೋದಯಾದಪೈತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರೇ (ಬೃ. ಸಂ. ಅ. ೧೨/೧೨)- "ಸಲಿಲಮಮರಪಾಜ್ಞಯೋಜ್ಝಿತಂ ಯದ್ವನಪರಿವೇಷ್ಟಿತಮೂರ್ತಿಭಿರ್ಭುಜಙ್ಗೈಃ| ಫಣಜನಿತವಿಷಾಗ್ನಿಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ಭವತಿ ಶಿವಂ ತದಗಸ್ತ್ಯದರ್ಶನೇನ||" ಇತಿ|
Adhikarana ನದೀನಿರುಪಣಮ್ (೮-೯) · Śloka ೯
ಇದಾನೀಂ ನದೀರ್ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ |
ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಃ ಶೀಘ್ರವಹಾ ಯಾಶ್ಚಾಮಲೋದಕಾಃ||೮||
ಪಥ್ಯಾಃ ಸಮಾಸಾತ್ತಾ ನದ್ಯೋ ವಿಪರೀತಾಸ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ|
|೯|
View original
इदानीं नदीर्निरूपयन्नाह |
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः||८||
पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्त्वतोऽन्यथा|
|९|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ನದ್ಯಃ ಸಮಾಸಾತ್-ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ, ಪಥ್ಯಾಃ-ಹಿತಾ:| ಕಾಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಮುದಧಿಂ-ಸಮುದ್ರಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾಃ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತಥಾ, ಶೀಘ್ರವಹಾಃ-ವೇಗವತ್ಯಃ| ತಥಾ, ಅಮಲೋದಕಾಃ-ನಿರ್ಮಲಸಲಿಲಾಃ| ಏವಂ ತ್ರಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ| ಅತಃ-ಆಭ್ಯೋ, ಯಾಃ ಪುನರನ್ಯಥಾ-ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಾಃ, ತಾ ವಿಪರೀತಾಃ- ಅಪಥ್ಯಾಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದಿವ್ಯಾಭಾವೇ ಭೌಮಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯ ಚಾಷ್ಟೌ ಭೇದಾಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಕೌಪಸಾರಸತಾಡಾಗಚೌಣ್ಡ್ಯಪ್ರಾಸ್ರವರ್ಣೌದ್ಭಿದಮ್| ವಾಪೀನದೀತೋಯಮಿತಿ ತತ್ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಮಷ್ಟಧಾ||" ಇತಿ| ಗಮ್ಭೀರಃ ಸಙ್ಕೀರ್ಣ ಇಷ್ಟಕಾದಿಬದ್ಧಃ ಪುರುಷಕೃತೋ ಜಲಾಶಯಃ-ಕೂಪಃ| ತದ್ವಿಪರೀತಂ-ಸರಃ| ಪುರುಷಕೃತಂ ಸರಃತಡಾಗಃ| ಸ್ವಯಂ ವಿಶೀರ್ಣಶಿಲಾಶ್ವಭ್ರಂ-ಚೌಣ್ಡಿಃ| ಪರ್ವತನಿರ್ಝರಃ-ಪ್ರಸ್ರವಣಮ್| ಭೂಮಿಮುದ್ಭಿದ್ಯೋದ್ವಮಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ-ಉದ್ಭಿದಮ್| ಇಷ್ಟಕಾದಿಬದ್ಧೋ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಸಸೋಪಾನಃ ಕೂಪೋ-ವಾಪೀ| ನದೀ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ತತ್ರ ನದೀವಿಶೇಷಗುಣಾನಾಹ-ಪಶ್ಚಿಮೋದಧಿಗಾ ಇತಿ| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ-ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಗಾ ಮನ್ದವಹಾ ಮಲಿನೋದಕಾಶ್ಚ| ವಿಪರೀತಾಃ-ಅಪಥ್ಯಾಃ|
Adhikarana ನದ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಾಃ ಹಿಮವನ್ಮಲಯನದೀಗುಣಾಃ (೯-೧೦) · Śloka ೧೦
|
ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದೈಃ ಖೇದಿತೋದಕಾಃ||೯||
ಹಿಮವನ್ಮಲಯೋದ್ಭೂತಾಃ ಪಥ್ಯಾಸ್ತಾ ಏವ ಚ ಸ್ಥಿರಾಃ|
ಕೃಮಿಶ್ಲೀಪದಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರೋರೋಗಾನ್ ಪ್ರಕುರ್ವತೇ||೧೦||
View original
|
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः||९||
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः|
कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते||१०||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಹಿಮವಾಂಶ್ಚ ಮಲಯಶ್ಚ ಹಿಮವನ್ಮಲಯೌ, ತಾಭ್ಯಾಮುದ್ಭೂತಾಃ-ಸಞ್ಜಾತಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ| ಕಿಂ ಸರ್ವಾ ಏವ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಉಪಲೇತ್ಯಾದಿ| ಉಪಲಾನಾಮಾಸ್ಫಾಲನಂ-ಉಲ್ಲಾಲನಂ, ತೇನಾಕ್ಷೇಪಃ-ಕ್ಷೋಭಃ, ತೇನ ವಿಚ್ಛೇದಾಃ-ವಿಶ್ಲೇಷಾಃ, ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದಾಃ ತೈಃ| ಖೇದಿತಂ-ಜಾತಕ್ಷೋಭಮುದಕಂ ಯಾಸಾಂ ತಾಃ ಖೇದಿತೋದಕಾಃ, ಯಾ ಹಿಮವನ್ಮಲಯೋದ್ಭೂತಾಸ್ತಾ ಏವ ಪಥ್ಯಾ:| ಯಾಸ್ತ್ವೇವಂಭೂತಾ ನ ಭವನ್ತಿ ತಾ ಅಪಥ್ಯಾಃ| ಸ್ಥಿರಾ ಇತಿ| ತಾ ಏವಾಽವಹನ್ತ್ಯಃ ಸತ್ಯಃ ಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಹೃಚ್ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಶಿರಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ರೋಗಾಃ, ಕೃಮಯಶ್ಚ ಶ್ಲೀಪದಂ ಚ ಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರೋರೋಗಾಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಮುನಿರಪಿ ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾನಾಂ ಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸುಶ್ರುತೌ ತ್ವಪಥ್ಯತ್ವಮಾಹತುಃ| ಅತ ಏವಾಯಂ ಗ್ರನ್ಥಕಾರೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮತದ್ವಯಮಪಿ ಸಙ್ಗಿರಮಾಣೋ ವಿಶೇಷಣಮುಪನ್ಯಸ್ತವಾನ್- 'ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನಾಕ್ಷೇಪವಿಚ್ಛೇದೈ: ಖೇದಿತೋದಕಾ:' ಇತಿ| ತೇನ ಯಾ ಏವಂವಿಧಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ತಾ ನ ಪಥ್ಯಾ ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಹಿಮವನ್ಮಲಯನದೀಗುಣಾನಾಹ-ಉಪಲಾಸ್ಫಾಲನೇತಿ| ಉಪಲಾಃ-ಪಾಷಾಣಾಃ, ತೇಷ್ವಾಸ್ಫಾಲನಂ-ಅಭಿಘಾತಾದುಚ್ಛಲನಮ್| ಆಕ್ಷೇಪಃ-ಸ್ಖಲನಾದಿತಸ್ತತೋ ಗಮನಮ್| ವಿಚ್ಛೇದೋ=ದ್ವೈಧೀಭಾವಃ| ಖೇದಿತಂ-ಖೇದಾದವಾಪ್ತಲಾಘವಮ್| ತಾ ಏವ ಸ್ಥಿರಾಶ್ಚೇತ್ ಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಹೃತ್ಕಣ್ಠಶಿರಸಾಂ ರೋಗಾನ್| ಅಯಂ ಚ ವಿಷಯವಿಭಾಗಃ ಪರಸ್ಪರವಿರುದ್ಧಸುಶ್ರುತಚರಕವಾಕ್ಯತಾತ್ಪರ್ಯಮುಲಃ| ತತ್ರ ಚರಕವಾಕ್ಯಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೨೦೫)- ನದ್ಯಃ ಪಾಷಾಣವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಕ್ಷುಬ್ಧಾಭಿಹತೋದಕಾಃ| ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ದೇವರ್ಷಿಸೇವಿತಾಃ|| ನದ್ಯಃ ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯೋ ವಿಮಲೋದಕಾಃ| ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಯಾಶ್ಚ ಜಲಂ ತಾಸ್ವಮೃತೋಪಮಮ್||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯಂ ತು (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೨೧)- "ಮಲಯಪ್ರಭವಾಃ ಕೃಮೀನ್್ಇಮವತ್ಪ್ರಭವಾಹೃದ್ರೋಗಶ್ವಯಥುಶಿರೋರೋಗಶ್ಲೀಪದಗಲಗಣ್ಡಾನ್ ಕುರ್ವತೇ" ಇತಿ|
Adhikarana ಅವನ್ತಿನದಿಗುಣಾಃ ಮಹೇನ್ದ್ರಪರ್ವತನದೀಗುಣಾಃ ಸಹ್ರಾವಿನ್ದ್ಯನದೀಗುಣಾಃ ಪಾರಿಯಾತ್ರನದೀಗುಣಾಃ ಸಮುದ್ರೋದಕಗುಣಾಃ (೧೧-೧೨) · Śloka ೧೨
ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಪರಾನ್ತೋತ್ಥಾ ದುರ್ನಾಮಾನಿ, ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾಃ|
ಉದರಶ್ಲೀಪದಾತಙ್ಕಾನ್, ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯೋದ್ಭವಾ: ಪುನಃ||೧೧||
ಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಶಿರೋರೋಗಾನ್, ದೋಷಘ್ನ್ಯಃ ಪಾರಿಯಾತ್ರಜಾಃ|
ಬಲ ಪೌರುಷಕಾರಿಣ್ಯಃ, ಸಾಗರಾಮ್ಭಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೨||
View original
प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि, महेन्द्रजाः|
उदरश्लीपदातङ्कान्, सह्यविन्ध्योद्भवा: पुनः||११||
कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान्, दोषघ्न्यः पारियात्रजाः|
बल पौरुषकारिण्यः, सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||१२||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪ್ರಾಚ್ಯಾದಿಜಾ ನದ್ಯೋ ದುರ್ನಾಮಾನಿ-ಅರ್ಶಾಸಿ ಕುರ್ವತೇ| ಪ್ರಾಚ್ಯಾಃ-ಗೌಡಾಃ| ಅವನ್ತಯೋ-ಮಾಲವಾಃ| ಅಪರಾನ್ತಾಃ-ಕೌಙ್ಕಣಾಃ| ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾ ನದ್ಯ ಉದರಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯಪರ್ವತೋತ್ಥಾಶ್ಚ ಪುನಃ ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ಕುರ್ವತೇ| ಪಾರಿಯಾತ್ರಾತ್ ಸಞ್ಜಾತಾ ದೋಷಘ್ನ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಗರಾಮ್ಭಃ-ಸಮುದ್ರೋದಕಂ, ದೋಷತ್ರಯಕಾರಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅವನ್ತಿನದೀಗುಣಾನಾಹ-ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಪರಾನ್ತೋತ್ತ್ಥಾ ಇತಿ| ಉಜ್ಜಯಿನ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತಾ ದೇಶಾಃ-ಅವನ್ತಯಃ| ಪ್ರಾಚ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಅವನ್ತಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತಯಃ, ಅಪರೇ-ಪಶ್ಚಿಮಾವನ್ತಯಃ, ತೇಷಾಮನ್ತಾಃ-ಮರ್ಯಾದಾಪರ್ವತಾಃ, ತೇಷು ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ತತ್ಸ್ಥಾಃ| ನ ತು ಪ್ರಾಚ್ಯಾಃ-ಗೌಡಾಃ, ಅವನ್ತಯೋ-ಮಾಲವಾಃ, ಅಪರಾನ್ತಾಃ-ಕೌಙ್ಕಣಾಃ, ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೨೧)- "ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಶ್ಚಾರ್ಶಾಂಸ್ಯುಪನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ" ಇತಿ| ದುರ್ನಾಮಾನಿ-ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ಮಹೇನ್ದ್ರಪರ್ವತನದೀಗುಣಾನಾಹ-ಮಹೇನ್ದ್ರಜಾ ಇತಿ| ಉದರಾಣಿ-ವಾತೋದರಾದೀನಿ| ಶ್ಲೀಪದಾತಙ್ಕಃ-ಶ್ಲೀಪದವ್ಯಾಧಿಃ| ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯನದೀಗುಣಾನಾಹ-ಸಹ್ಯವಿನ್ಧ್ಯಭವಾ ಇತಿ| ಪಾರಿಯಾತ್ರನದೀಗುಣಾನಾಹ-ದೋಷಧ್ಯ ಇತಿ| ಪೌರುಷಂ-ವೀರ್ಯಮ್| ನನು, "ಪಾರಿಯಾತ್ರೋದ್ಭವಾ ಯಾಶ್ಚ ಯಾಶ್ಚ ವಿನ್ಧ್ಯಭವಾಸ್ತಥಾ| ಶಿರೋಹೃದ್ರೋಗಕುಷ್ಠಾನಾಂ ತಾ ಹೇತುಃ ಶ್ಲೀಪದಸ್ಯ ಚ||" ಇತಿ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೨೦೮) ಚರಕೇಣ ಪಾರಿಯಾತ್ರಜಾನಾಂ ಶಿರೋರೋಗಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಇಹ ತು ದೋಷತ್ರಯಹರತ್ವಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ದ್ವಿಧಾ ಹಿ ಪಾರಿಯಾತ್ರಜಾಃ,- ತಡಾಗಜಾ ದರೀಜಾಶ್ಚ| ತತ್ರಾದ್ಯಾ ದೋಷಘ್ನ್ಯಃ, ಅಪರಾಃ ಶಿರೋರೋಗಾದಿಕರ್ತ್ರ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೇಣ-"ತಡಾಗಜಂ ದರೀಜಂ ಚ ತಡಾಗಾದ್ಯತ್ಸರಿಜ್ಜಲಮ್| ಬಲಾರೋಗ್ಯಕರಂ ತತ್ಸ್ಯಾದ್ದರೀಜಂ ದೋಷಲಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ| ಸಮುದ್ರೋದಕಗುಣಾನಾಹ-ಸಾಗರಾಮ್ಬು ತ್ರಿದೋಷಕೃದಿತಿ|
Adhikarana ಕೂಪತಡಾಗಾದಿಗುಣಾಃ (೧೩) · Śloka ೧೩
ವಿದ್ಯಾತ್ಕೂಪತಡಾಗಾದೀನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲತಃ|
|೧೩|
View original
विद्यात्कूपतडागादीन् जाङ्गलानूपशैलतः|
|१३|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ (ಸೂ.ಅ.೬) ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ-"ಕೌಪಸಾರಸತಾಡಾಗಚೌಣ್ಡ್ಯಪ್ರಾಸ್ರವಣೌದ್ಭಿದಮ್| ವಾಪೀನದೀತೋಯಮಿತಿ ತತ್ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಮಷ್ಟಧಾ|| [ಕೌಪಂ ಸ್ವಾದು ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಲಘು ಪಥ್ಯಂ ಚ ಸರ್ವದಾ| ಕ್ಷಾರಂ ತು ಕಫವಾತಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಪರಮ್|| ಕಷಾಯಬಹುಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಾತಕೃಚ್ಚ ತತ್| ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಸಾರಸಂ ಬಲ್ಯಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಲಘು|| ವಾತಲಂ ಲಘು ತಾಡಾಗಂ, ಚೌಣ್ಡ್ಯಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಲಘುಶೀತಾಮಲಂ ಸ್ವಾದು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಸ್ರವಣಂ ಜಲಮ್|| ಔದ್ಭಿದಂ ಸ್ವಾದು ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಗುರು ಕಿಞ್ಚನ| ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಟು ವಾಪ್ಯಮ್ಬು ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಲಘ್ವಲ್ಪದೋಷಂ ಸುಸ್ವಾದು ನವವಾಪೀಷ್ವವಾರ್ಷಿಕಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ನಾದೇಯಂ ಕಟುಕಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ವಿಶದಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಮನವಸ್ಥಿತಲಾಘವಮ್|"] ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೈಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ಭೂಮ್ಯುತ್ಖಾತಸಮುದ್ಭೂತಮಿನ್ದ್ರನೀಲಸಮಪ್ರಭಮ್| ವಿಮಲಂ ಮಧುರಾಸ್ವಾದಂ ಕೌಪಂ ಜಲಮುದಾಹೃತಮ್|| ನದ್ಯಾಃ ಶೈಲವರಾದ್ವಾಪಿ ಸ್ರುತಮೇಕಾನ್ತಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ಕುಮುದಾಮ್ಭೋಜಸಞ್ಛನ್ನಂ ವಾರಿ ಸಾರಸಮುಚ್ಯತೇ|| ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿಭಾಗಸ್ಥಂ ನೈಕಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರಾಸ್ವಾದಂ ತಾಡಾಗಂ ಸಲಿಲಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ಸ್ವಯಂಶೀರ್ಣಶಿಲಾಶ್ವಭ್ರೇ ನೀಲೋತ್ಪಲನಿಭಂ ಜಲಮ್| ಲತಾವಿತಾನಸಞ್ಛ್ನ್ನಂ ಬುಧೈಶ್ಚೌಣ್ಡೇಯಮುಚ್ಯತೇ|| ಶೈಲಸಾನುಸಮುದ್ಭೂತಂ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ವಾತಹಿಮಾತಪೈಃ| ಲಘು ಶೀತಾಮಲಂ ಸ್ವಾದು ಸ್ಮೃತಂ ಪ್ರಾಸ್ರವಣಂ ಜಲಮ್|| ವಿದಾರ್ಯ ಭೂಮಿಮುದ್ಭೂತಂ ಮಹತ್ಯಾ ಧಾರಯಾ ಸ್ರವೇತ್| ಯಜ್ಜಲಂ ವೇದಿತವ್ಯಂ ತದೌದ್ಭಿದಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್|| ಪಾಷಾಣೈರಿಷ್ಟಕಾಭಿರ್ವಾ ಬದ್ಧಾ ಸ್ಯಾದ್ಯಾ ತು ಕೂಪವತ್| ವಾಪಿ ಸಾ ಖಲು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಕೃತಸೋಪಾನಪಙ್ಕ್ತಿಕಾ|| ನದ್ಯಾಂ ಶೈಲಪ್ರಸೂತಾಯಾಂ ಗೋಮೇದಕಮಣಿಪ್ರಭಮ್| ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿಭಾಗಸ್ಥಂ ಜಲಂ ನಾದೇಯಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| "ಪೌಷಾದಿದ್ವಿತಯೇಷ್ವಿಷ್ಟಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಕ್ರಮಾಜ್ಜಲಮ್| ಸರಸ್ತಡಾಗಯೋಃ ಕೂಪಚುಣ್ಡಯೋಃ ಪ್ರಸ್ರವಣೋದ್ಭಿದೋಃ|| ಕೂಪೇನ್ದ್ರಯೋಃ ಕೂಪಚುಣ್ಡಯೋಃ ಸರ್ವಂ ಪಥ್ಯಂ ತತಃ ಪರಮ್|" ತದೇತಾನ್ ಕೂಪಾದೀನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲಾನ್ ಸಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜಾತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಜಾಙ್ಗಲಾದಿದೇಶಜಾನ್ ಯಥಾಯೋಗಂ ಲಘೂನ್ ಗುರೂಂಶ್ಚ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲದೇಶೇ ಕೂಪಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಬಹೂದಕಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಾವಾಲ್ಲಘುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಆನೂಪೇ ತು ಬಹೂದಕಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಗುರುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್|ಶೈಲೇ ತೂದಕಾಲ್ಪತಯಾ ಲಘುತರತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಧನ್ವಾನೂಪಮಹೀಧ್ರಾಣಾಂ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ಗುರುಲಾಘವಮ್|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕೂಪಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ವಿದ್ಯಾದಿತಿ| ಜಾಙ್ಗಲೋ-ನಿರ್ಜಲಾ ಭೂಮಿಃ| ಅನೂಪಃ-ಸಜಲಾ| ಶೈಲಃ-ಪರ್ವತಃ| ಜಾಙ್ಗಲಸ್ಯ ಸಮೀಪಾಃ ಕೂಪಾದಯೋ ಲಘೂದಕಾಃ| ಅನೂಪಸ್ಯ ಗುರೂದಕಾಃ| ಶೈಲಸ್ಯ ಲಘುತರಾಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಧನ್ವಾನೂಪಮಹೀಧ್ರಾಣಾಂ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ಗುರುಲಾಘವಮ್|" ಇತಿ| ಖಾರಣಾದಿನಾ ಚ-"ನದೀಕೂಪತಡಾಗೋದ್ಭಿದ್ವಾಪ್ಯಾದಿಷು ವಿಶಿಷ್ಯತೇ| ಅನೂಪೇ ಗೌರವಾದಮ್ಬು ಶೈಲೇ ಧನ್ವನಿ ಲಾಘವಾತ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ಕೇಷಾಞ್ಚಿಜ್ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಃ (೧೩-೧೪) · Śloka ೧೪
ಇದಾನೀಂ ಕೇಷಾಞ್ಚಿಜ್ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಮಾಹ |
ನಾಮ್ಬು ಪೇಯಮಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಲ್ಪಾಗ್ನಿಗುಲ್ಮಿಭಿಃ||೧೩||
ಪಾಣ್ಡೂದರಾತಿಸಾರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಶೋಥಿಭಿಃ|
ಋತೇ ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಂ ಪಿಬೇತ್ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ ಚಾಲ್ಪಶಃ||೧೪||
View original
इदानीं केषाञ्चिज्जलपाननिषेधमाह |
नाम्बु पेयमशक्त्या वा स्वल्पमल्पाग्निगुल्मिभिः||१३||
पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः|
ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१४||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದಿಭಿರಮ್ಬು ನ ಪೇಯಮ್| ಸರ್ವಥೈಷಾಂ ಜಲಪಾನನಿಷೇಧಪ್ರತ್ಯಪಾಯಮಾಶಙ್ಕಮಾನ ಇದಮಾಹ-ಅಶಕ್ತ್ಯಾ ವಾ,-ಪಿಪಾಸಾಮಸಹಿಷ್ಣುಭಿಃ, ಸ್ವಲ್ಪಂ-ಅತ್ಯಲ್ಪಂ ಪೇಯಮ್| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಪ್ರತ್ಯಪಾಯೋ ನ ಭವತಿ ತಾವದೇವ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನಯಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಿನಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಪಾಣ್ಡ್ವಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತತೋ ಮತ್ವರ್ಥೀಯ ಇನಿಃ| ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಮನ್ತರೇಣ ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪ್ಯಲ್ಪಶಃ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಂ ಪುನರಾತುರಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಮುವಾಚ (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಕಾಮಮಲ್ಪಮಶಕ್ತೌ ತು ಪೇಯಮೌಷಧಸಂಸ್ಕೃತಮ್| ಪಾಷಾಣರೂಪ್ಯಮೃದ್ಭೇಮಜತುತಾಪಾರ್ಕತಾಪಿತಮ್|| ಪಾನೀಯಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ವಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ತೃಡರ್ತಿಜಿತ್|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಮಮ್ಬುಪಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನಾಮ್ಬು ಪೇಯಮಿತಿ| ಅಶಕ್ತ್ಯಾ-ಉದಕಂ ವಿನಾ ಸ್ಥಾತುಮಶಕ್ತ್ಯಾ, ಸ್ವಲ್ಪಂ ಪೇಯಮ್| ಶೋಥಃ-ಶ್ವಯಥುಃ| ಋತುವಿಶೇಷೇಣ ಪಾನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಋತೇ ಶರನ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಮಿತಿ| ಋತೇ-ವಿನಾ| ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪಿ-ಕಿಂ ಪುನರಾತುರಃ| ಅಲ್ಪಶಃ-ಅಲ್ಪಮಲ್ಪಮ್| ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಸ್ತು ಕಾಮತಃ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್|
Adhikarana ಭೋಜನೇಽಮ್ಬುಪಾನಪ್ರಕಾರಃ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾ ಭುಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಮ್ಬುಪಾಃ|
|೧೫|
View original
समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः|
|१५|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸಮಾಶ್ಚ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಕೃಶಾಶ್ಚ ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾಃ| ಮಧ್ಯಶ್ಚ ಅನ್ತಶ್ಚ ಪ್ರಥಮಶ್ಚ ಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ| ಭಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ ಭಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಃ| ತೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೇಽಮ್ಬು ಪಿಬನ್ತಿ, ತೇ ಭಕ್ತಮಧ್ಯಾನ್ತಪ್ರಥಮಾಮ್ಬುಪಾಃ, ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸಮಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ ಕೃಶಾಶ್ಚ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಭಕ್ತಮಧ್ಯೇಽಮ್ಬು ಪೀತಂ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಸಮಾನತಾಂ ಕರೋತಿ| ಭಕ್ತಾನ್ತೇ ತು ಪೀತಮಾಮಾಶಯೇ ಕಫವೃದ್ಧಿಂ ವಿದಧತ್ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾಧತ್ತೇ| ಭಕ್ತಾದೌ ಚ ಪೀತಂ ನಿರಿನ್ಧನಮಗ್ನಿಂ ತೇಜಃಪ್ರತಿಪಕ್ಷತಯಾಽವಶ್ಯಮವಸಾದಯತಿ, ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮ್ಯಗಾಹಾರಂ ಪಕ್ತುಮಶಕ್ತೋ ಭವತಿ, ಆಹಾರಸ್ಯ ಚಾಸಮ್ಯಗ್ಪಾಕಾನ್ನ ತಥಾಪುಷ್ಟಿಃ, ಇತಿ ಕೃಶತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಭಕ್ತಸ್ಯಾದೌ ಜಲಂ ಪೀತಮಗ್ನಿಸಾದಂ ಕೃಶಾಙ್ಗತಾಮ್| ಅನ್ತೇ ಕರೋತಿ ಸ್ಥೂಲತ್ವಮೂರ್ಧ್ವಂ ಚಾಮಾಶಯಾತ್ಕಫಮ್|| ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯಾಙ್ಗತಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಧಾತೂನಾಂ ಜರಣಂ ಸುಖಮ್|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಫಲಕಥನದ್ವಾರಾ ಪಾನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಸಮಸ್ಥೂಲಕೃಶಾ ಇತಿ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ-ಅರ್ಧಾಹಾರೇ ಭುಕ್ತೇ, ಯೋಽಮ್ಬು ಪಿಬತಿ, ಸ ಸಮಶರೀರೋ ಭವತಿ| ಯೋಽನ್ತೇ-ಭೋಜನಾನನ್ತರಂ, ಸ ಸ್ಥೂಲಃ| ಯಃ ಪ್ರಥಮಂ-ಭೋಜನಾತ್ಪೂರ್ವಂ, ಸ ಕೃಶಃ| ಅತೋಽಮ್ಬು ಭುಕ್ತಮಧ್ಯೇ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್|
Adhikarana ಶೀತಾಮ್ಬುಗುಣಾಃ (೧೫-೧೬) · Śloka ೧೬
|
ಶೀತಂ ಮದಾತ್ಯಯಗ್ಲಾನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಚ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮಭ್ರಮಾನ್||೧೫||
ತೃಷ್ಣೋಷ್ಣದಾಹಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷಾಣ್ಯಮ್ಬು ನಿಯಚ್ಛತಿ|
|೧೬|
View original
|
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्||१५||
तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्यम्बु नियच्छति|
|१६|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶೀತಮಮ್ಬು ಮದಾತ್ಯಯಾದೀನ್ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಪರಾಕರೋತಿ| ಮದಾತ್ಯಯೋ-ಮದ್ಯೋತ್ಥೋ ರೋಗಃ| ಗ್ಲಾನಿಃ-ಕ್ಲಾನ್ತಿಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ-ಮೋಹಃ| ಛರ್ದಿಃ-ವಮಿಃ| ಶ್ರಮಃ-ಖೇದಃ| ಭ್ರಮಃ-ಅನವಸ್ಥಿತಿಃ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾದೀನಿ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಏವಂಗುಣಮಪ್ಯಾಮಂ ಕ್ವಚಿನ್ನೇಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಅನವಸ್ಥಿತದೋಷಾಗ್ನೇರ್ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ಯ ಚ| ನಾಲ್ಪಮಪ್ಯಾಮಮುದಕಂ ಹಿತಂ, ತದ್ಧಿ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶೀತೋದಕಗುಣಾನಾಹ-ಶೀತಮಿತಿ| ಗ್ಲಾನಿಃಕ್ಲಮಃ| ಶ್ರಮಃ-ಖೇದಃ| ಉಷ್ಣಂ-ಸೂರ್ಯಾದಿತಾಪಃ| ದಾಹಃ-ಪಿತ್ತಾದಿಕೃತಃ| ಅಸ್ರಂ-ರಕ್ತಮ್| ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಹನ್ತಿ| ಏತ ಏವ ಸಾಮಾನ್ಯೋದಕಗುಣಾಃ, ಶೀತಸ್ವಭಾವತ್ವಾದುದಕಸ್ಯ|
Adhikarana ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಗುಣಾಃ (೧೬-೧೭) · Śloka ೧೭
ಅಧುನೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಗುಣಾನಾಹ |
ದೀಪನಂ ಪಾಚನಂ ಕಣ್ಠ್ಯಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೬||
ಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಸದ್ಯಃಶುದ್ಧಿನವಜ್ವರೇ|
ಕಾಸಾಮಪೀನಸಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ||೧೭||
View original
अधुनोष्णाम्बुगुणानाह |
दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं बस्तिशोधनम्||१६||
हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे|
कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते||१७||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮುಷ್ಣಮಮ್ಬು ಭವತಿ| ಬಸ್ತಿಶಬ್ದೇನ ತಾತ್ಸ್ಥ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತೇನ ಮೂತ್ರಶೋಧನಮಿತ್ಯತ್ರಾರ್ಥೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾದಿಷು ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಾಸಶ್ಚ ಆಮಶ್ಚ ಪೀನಸಶ್ಚ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್ ಚ, ತಾಸು ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಆಮೋ-ಅಪಕ್ವಃ, ಆಹಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವಾಮಪೀನಸ ಇತಿ ಪೀನಸವಿಶೇಷಣಮಾಮಶಬ್ದಮಾಹುಃ| ತೈರಜೀರ್ಣ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅಜೀರ್ಣೇ ಚಾಲಸಕಾದಿರೂಪೇ ಜಲಮುಷ್ಣಮಿಷ್ಯತ ಏವ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣೋದಕಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಮಿತಿ| ಕಣ್ಠ್ಯಂ-ಸ್ವರ್ಯಮ್| ಬಸ್ತಿಃ-ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ಸದ್ಯಃಶುದ್ಧಿಃ-ತದಹಃಕೃತವಮನಾದಿಃ| ನವಜ್ವರಃ-ಸಾಮಜ್ವರಃ| ಆಮಃ-ಆಮಾಜೀರ್ಣಮ್| ಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್-ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಮ್| ಉಷ್ಣಂ-ಕ್ವಥನೋಷ್ಣಮ್, ಸೂರ್ಯಾದಿತಪ್ತನಿಷೇಧಾತ್(?)| ಕ್ವಥನವಿಧಿಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಕ್ಷೀಣಪಾದತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಂ ದೇಶರ್ತುಗುರುಲಾಘವಾತ್| ಕ್ವಥಿತಂ ಫೇನರಹಿತಮವೇಗಮಮಲಂ ಹಿತಮ್||" ತಥಾ,-"ಪಾಷಾಣರೂಪ್ಯಮೃದ್ಧೇಮಜತುಪಾಕಾರ್ಕತಾಪಿತಮ್| ಪಾನೀಯಮುಷ್ಣಂ ಶೀತಂ ವಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ತೃಡರ್ತಿಜಿತ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಾಮ್ಬುಗುಣಾಃ ವ್ಯುಷಿತಕ್ವಥಿತಶೀತಲಮ್ಬುಗುಣಾಃ (೧೮) · Śloka ೧೮
ಅಧುನಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ ತೋಯಂ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಮ್|
ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೇ ಹಿತಂ ದೋಷೇ, ವ್ಯುಷಿತಂ ತತ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್||೧೮||
View original
अधुना क्वथितशीतलं निर्दिदिक्षुराह अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम्|
पित्तयुक्ते हितं दोषे, व्युषितं तत्त्रिदोषकृत्||१८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಿ| ಲಘುಗುಣಯೋಗೋಽಮ್ಭಸೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಪುನರ್ಲಘುತ್ವಕಥನಮಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವಶಾಲ್ಲಘುತರತ್ವಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಥವಾ, ಆಧಾರಾದಿವಶಾದಕ್ವಥಿತಮಮ್ಭೋ ಲಘ್ವಾಪಿ ಯದ್ಗುರು ಸಮ್ಪನ್ನಮ್, ತದಪಿ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ಲಘು ಭವತಿ| ಶೀತಲತ್ವಾದಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಂ ಯತ್ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್, ತತ್ಕ್ವಥಿತಶೀತಲತ್ವೇನಾಸ್ಯ ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಾದಿಹನ್ತೃತ್ವಂ ತು ಯಚ್ಛೀತಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತದಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯೇವ, ನ ಕೇನಚಿನ್ನಿಷೇದ್ಧುಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಯುಕ್ತ ಇತ್ಯೇಕವಚನಮವಿವಕ್ಷಿತಮ್, ತೇನ ವಾತಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಯತ್ರ ಪಿತ್ತಯೋಗಃ-ಪಿತ್ತಾಧಿಕತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ತತ್ರೈತತ್ ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಂ (ಸೂ.ಅ.೬) ತತ್ಕ್ವಥನಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇಹ ನೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ಕ್ಷೀಣಪಾದತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಂ ದೇಶರ್ತುಗುರುಲಾಘವಾತ್| ಕ್ವಥಿತಂ ಫೇನರಹಿತಮವೇಗಮಮಲಂ ಹಿತಮ್||" ಇತಿ| ಅಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ದರ್ಶ್ಯತೇ-ಧನ್ವಸಾಧಾರಣಾನೂಪೇಷು ದೇಶೇಷು ಕ್ರಮಶಃ ಕ್ಷಪಿತಚತುರ್ಭಾಗಾತ್ರಿಭಾಗಾರ್ಧಂ ಸಲಿಲಮಧಿಶ್ರಪೇತ್| ಜಾಙ್ಗಲೋ ಹಿ ದೇಶೋಽನಿಲಾನಲಾಭ್ಯಾಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಮಧಿಷ್ಠಿತಃ, ತೇನಾತ್ರ ತೋಯಂ ಲಾಘವಾದಾಶು ವಿಶುದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಆನೂಪಸ್ತು ಭೂಮಿಸೋಮಗುಣಬಹುಲಃ, ತತ್ರ ಗುರುತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚಿರೇಣ ವಿಶುದ್ಧಿಮಶ್ನುತೇ| ಏವಂ ಸಾಧಾರಣೋ ದೇಶಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ| ತಥಾ, ಋತುಷ್ವಪಿ ಯಥಾಯೋಗಮಯಮೇವ ಕ್ರಮೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ತೂಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೪೦)- "ಯತ್ಕ್ವಾಥ್ಯಮಾನಂ ನಿರ್ವೇಗಂ ನಿಷ್ಫೇನಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಲಘು| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶಿಷ್ಟಂ ತು ತತ್ತೋಯಂ ಕಫರೋಗನುತ್|| ತತ್ಪಾದಹೀನಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ, ಹೀನಮರ್ಧೇನ ವಾತನುತ್|" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮೇವ (ಸೂ.ಅ.೬) ಗ್ರನ್ಥಮಿಮಂ ಕೇಚಿದತ್ರಾಽಪಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ_ "ಪಾನೀಯಂ ನ ತು ಪಾನೀಯಂ ಪಾನೀಯೇಽನ್ಯಪ್ರದೇಶಜೇ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಚಾಮೇ ಪಕ್ವೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ನೇತರತ್|| ಶೀತೇ ವಿಧಿರಯಂ, ತಪ್ತೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ಶಿಶಿರಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಅತಿಯೋಗೇನ ಸಲಿಲಂ ತೃಷ್ಯತೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್|| ಪ್ರಯಾತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತತ್ವಂ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ|" ಇತಿ| ಅನ್ಯಪ್ರದೇಶಜೇ ಪೀತೇ ಪಾನೀಯೇ ಅಜೀರ್ಣೇ ಪಾನೀಯಂ-ಜಲಂ, ನ ಪಾನೀಯಂ-ನ ಪೇಯಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಪಾನೀಯೇ ಪೀತೇ ತಜ್ಜರಣಾನ್ತಂ ಯಾವತ್ ವಿಜಾತೀಯಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯಪ್ರದೇಶಜ ಇತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಕೌಪೇ ಪೀತೇ ತಾಡಾಗಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತಾಡಾಗೇ ಪೀತೇ ಕೌಪಂ ನ ಪೇಯಮ್, ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಆಮೇ-ಅಪಕ್ವೇ ಜಲೇ, ಅಜೀರ್ಣೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಚ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಪಕ್ವೇ-ಕ್ವಥಿತೇ, ಪೀತೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ, ಇತರತ್-ಆಮಂ ಜಲಂ ನ ಪೇಯಮ್, ಯಾವನ್ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ತಾವತ್ಸಜಾತೀಯಮಾಪ ನ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀತೇ ವಿಧಿರಯಂ-ಕ್ವಥಿತಶೀತ ಏತದ್ವಿಧಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತುರವಧಾರಣೇ| ತಪ್ತೇಽಜೀರ್ಣ ಏವ ಶಿಶಿರಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಜೀರ್ಣೇ ತು ಶೀತಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿಯೋಗೇನ-ಅತಿಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ತೃಷ್ಯತಃ-ತೃಷ್ಣಾವತೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ-ಉಪಯುಕ್ತಂ, ಸರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ನರಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತತಾಂ ಯಾತಿ| ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ-ಯತ ಆಮೇನಾಗ್ನೌ ಬಹಿಷ್ಕೃತೇ ಜ್ವರಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಆಮಸ್ಯ ಚ ಪಾನೀಯಂ ವರ್ಧಕಮಿತಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಯಾಽಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚ ಅವಶ್ಯಾಯಾದಿಗುಣಾ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ತಾಂಶ್ಚಾತ್ರ ಶಿಷ್ಯಹಿತಾಯ ಬ್ರೂಮಃ-"ರೂಕ್ಷಸ್ತನುರವಶ್ಯಾಯಃ ಶೀತೋ ವಾತಾಸ್ರಕೋಪನಃ| ಪಾನತೃಡ್ದಾಹಪಿತ್ತಾಸ್ರಕುಷ್ಠೋರುಸ್ತಮ್ಭಮೇಹಜಿತ್|| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತು ಸರ್ವಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾದಪಿ ಶಸ್ಯತೇ| ಪದ್ಮಿನ್ಯಮ್ಬು ಚ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಕಫಕೃದ್ವಿರಸಂ ಗುರು|| ಹಿಮಂ ತು ಶೀತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ದಾರುಣಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮೇವ ಚ| ಕಫಂ ನ ಸನ್ದೂಷಯತಿ ನ ಪಿತ್ತಂ ನ ಚ ಮಾರುತಮ್|| ಯಥಾಽಶ್ಮವರ್ಷಂ ಪ್ರಾಲೇಯಂ ಹಿಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಗುಣೈಃ| ಚರಾಚರಾಣಾಮಹಿತಂ, ತುಷಾರಂ ತ್ವಗ್ನಿನಾಶನಮ್|| (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೫|೩೫)- 'ವೈಕಿರಂ ಲಘು ಸಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ವಹ್ನಿದೀಪನಮ್| ಕೈದಾರಂ ಮಧುರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ವಿಪಾಕೇ ಗುರು ದೋಷಲಮ್|| ತದ್ವತ್ಪಾಲ್ವಲಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ವಿಪಾಕೇ ದೋಷಲಂ ತು ತತ್| ಅನೇಕದೋಷಮಾನೂಪಂ ವಾರ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿಗರ್ಹಿತಮ್|| ಏಭಿರ್ದೋಷೈರಸಂಯುಕ್ತಂ ನಿರವದ್ಯಂ ತು ಜಾಙ್ಗಲಮ್| ಪಾಕೇಽವಿದಾಹಿ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಪ್ರೀತಿವರ್ಧನಮ್|| ದೀಪನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಂ ಚ ತೋಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಲಘು|' ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಭವಂ ರಕ್ಷೋವಿಷಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಮ್|| ರತ್ನಾಕರಸಮುತ್ಥಂ ಚ ಸರ್ವದೋಷಕರಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶೃತಶೀತಗುಣಾನಾಹ-ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಸ್ರೋತಸಾಮಸ್ರಾವಿ| ದೋಷೇ-ವಾಯೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಚ| ಉಷ್ಣಮೇವ ಶೀತೀಕೃತಂ-ಕ್ವಥಿತಶೀತಲಮ್| ಪರ್ಯುಷಿತಶೃತಶೀತಗುಣಾನಾಹ-ವ್ಯುಷಿತಮಿತಿ| ತತ್ ಕ್ವಥಿತ ಶೀತಲಮ್
Adhikarana ನಾರಿಕೇಲೋದಕಗುಣಾಃ (೧೯) · Śloka ೧೯
ನಾರಿಕೇಲೋದಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹಿಮಂ ಲಘು|
ತೃಷ್ಣಾಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್||೧೯||
View original
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु|
तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||१९||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ನಾರಿಕೇಲಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಮುದಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಹಿಮಂ ಚ ಭವತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಮಪಿ ಪ್ರಭಾವಾಲ್ಲಘು ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೃಷ್ಣಾದಿಹರಂ ದೀಪನಂ ಮೂತ್ರಶೋಧನಂ ಚ ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ನಾರಿಕೇಲೋದಕಗುಣಾನಾಹ-ನಾರಿಕೇಲೋದಕಮಿತಿ| ಈಷತ್ಪಕ್ವಾರ್ದ್ರನಾರಿಕೇಲಫಲಾನ್ತರ್ವರ್ತ್ತಿಜಲಂ-ನಾರಿಕೇಲೋದಕಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಸುಶ್ರುತಾಧ್ಯಾಯಿನೋ ಗುರ್ವಿತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಗುರುಪಾಕತ್ವಾತ್| ಇಹ ತು ಗುರುಲಘುಪಾಕದ್ವೈವಿಧ್ಯಾಭಾವಾಲ್ಲಷ್ವಿತ್ಯೇವ ಪಠನೀಯಮ್, ಲಘುಗುಣತ್ವಾತ್|
Adhikarana ದಿವ್ಯನಾದೇಯಯೋರ್ವರಾವರತ್ವೇ (೨೦-೧) · Śloka ೧
ಇದಾನೀಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾಽಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯೇ ಪರಂ ತೋಯೇ ವರಾವರೇ|
|೨೦|
ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ||೧||
View original
इदानीं युक्त्याऽग्र्यसङ्ग्रहं निर्दिशति वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे|
|२०|
इति तोयवर्गः||१||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪ್ರಾವೃಷ್ಯಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಪರಂ ವರಂ-ಅತ್ಯನ್ತಂ ಪಥ್ಯಮ್| ನದೀಸಮ್ಭವಂ ತ್ವಪಥ್ಯಮ್| ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಉದಕಾನಾಂ ತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ವರ್ಷಾಸು ದಿವ್ಯನಾದೇಯ ಇತಿ| ವರ್ಷಾಶಬ್ದೋ ನಾದೇಯೇನೈರ್ವ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೨೫/೩೭)- "ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮುದಕಾನಾಮ್" ಇತಿ ಪಥ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಮುದಕೇಷು| "ವರ್ಷಾನಾದೇಯಮುದಕಾನಾಮ್" ಇತಿ, ಅಪಥ್ಯತ್ವೇನ| ನಾದೇಯಶಬ್ದೇನೈಕಪದಂಗತಸ್ಯಾಪಿ ದಿವ್ಯಶಬ್ದಸ್ಯಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾನ್ನ ವರ್ಷಾಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನ ಹಿ ದಿವ್ಯಂ ವರ್ಷಾಭವಂ ವರಿಷ್ಠಮ್, ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣನಿಷೇಧಾತ್| ನಾಪಿ ವರ್ಷಾಸ್ವೇವ ವರಮ್, ಸರ್ವದಾ ವರಿಷ್ಠತ್ವಾತ್| ಖಾರಣಾದಿಸ್ತು ಪಾಲ್ವಲಮವರಮಾಹ-"ಪಾಲ್ವಲಂ ಜಲಮಮ್ಭಸಾಮ್" ಇತಿ| ಉಭಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬)- "ಸೂರ್ಯೋದ್ಧೃತಪ್ರಮುಕ್ತತ್ವಾಲ್ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಶೈತ್ಯಜೀವನಸೌಮ್ಯತ್ವೈಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತವಿಷಾರ್ತಿಜಿತ್|| ಶ್ವೇತೇ ಕಷಾಯಂ, ತತ್ಸ್ವಾದು ಕೃಷ್ಣೇ, ತಿಕ್ತಂ ತು ಪಾಣ್ಡುರೇ| ನೀಲೇ ಕಷಾಯಮಧುರಂ, ದೇಶೇ ಲವಣಮೂಷರೇ|| ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಪಿಲೇ, ಮಿಶ್ರಂ ಮಿಶ್ರೇ, ಽಥಾಮ್ಬುಗುಣಾಧಿಕೇ| ಮಧುರಂ, ಲವಣಾಮ್ಲಂ ತು ಭವೇದ್ಭೂಮಿಗುಣಾಧಿಕೇ|| ತೇಜೋಽಧಿಕೇ ತಿಕ್ತಕಟು, ಕಷಾಯಂ ಪವನಾಧಿಕೇ| ದಿವ್ಯಾನುಕಾರಿತ್ವವ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾತ್ ಖಗುಣಾಧಿಕೇ|| [ *ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ ಕೌಪಂ, ದೀಪನಂ ನಾತಿವಾತಲಮ್| ಸಾರಸಂ ಸ್ವಾದು ಲಘು ಚ, ತಾಡಾಗಂ ಗುರು ವಾತಲಮ್|| ಚೌಣ್ಡ್ಯಂ ತು ಪಿತ್ತಲಂ, ದೋಷಹರಂ ಪ್ರಸ್ರವಣೋದಕಮ್| ಔದ್ಭಿದಂ ಸ್ವಾದು ಪಿತಘ್ನಂ, ಸ್ವಾದು ವಾಪೀಜಲಂ ಲಘು|| ನಾದೇಯಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಟುಕಂ ಚ ತದಾದಿಶೇತ್| ] ಕೀಟಾಹಿಮೂತ್ರವಿಟ್ಕೋಥತೃಣಜಾಲೋತ್ಕರಾವಿಲಮ್|| ಪಙ್ಕಪಙ್ಕಜಶೈವಾಲಹಠಪರ್ಣಾದಿಸಂಸ್ತೃತಮ್| ತತ್ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ನಾನಾಪಾನಾಬ್ಯಾಂ ತೃಷ್ಣಾಧ್ಮಾನೋದರಜ್ವರಾನ್|| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಾಭಿಷ್ಯನ್ದಕಣ್ಡೂಗಣ್ಡಾದಿಕಾನತಃ| ತದ್ವರ್ಜಯೇದಭಾವೇ ವಾ ತೋಯಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ|| ಘನವಸ್ರಪರಿಸ್ರಾವೈಃ ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತ್ವಭಿರಕ್ಷಣಮ್| ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯಾಸ್ಯ ತಪನಮಗ್ನ್ಯರ್ಕಾಯಸಪಿಣ್ಡ ಕೈಃ| ಪರ್ಣೀಮೂಲಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಮುಕ್ತಾಕತಕಶೈವಲೈಃ| ವಜ್ರಗೋಮೇದಕಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ಪ್ರಸಾದನಮ್|| ಪಾಟಲಾಕರವೀರಾದಿಕುಸುಮೈರ್ಗನ್ಧನಾಶನಮ್| ಪಾನೀಯಂ ನ ಚ ಪಾನೀಯಂ ಪಾನೀಯೇಽನ್ಯಪ್ರದೇಶಜೇ|| ಅಜೀರ್ಣೇ ಕ್ವಥಿತಂ ಚಾಮೇ ಪಕ್ವೇ ಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ನೇತರತ್| ಶೀತೇ ವಿಧಿರಯಂ, ತಪ್ತೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇ ಶಿಶಿರಂ ತ್ಯಜೇತ್|| ಪಾನೀಯಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾ ವಿಶ್ವಮೇವ ಹಿ ತನ್ಮಯಮ್| ಅತೋಽತ್ಯನ್ತನಿಷೇಧೇಽಪಿ ನ ಕ್ವಚಿದ್ವಾರಿ ವಾರ್ಯತೇ||ತತ್ರ ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದಾದ್ಯಾ ಮೃತ್ಯುರ್ವಾ ಸ್ಯಾದಲಾಭತಃ| ನ ಹಿ ತೋಯಾದ್ವಿನಾ ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ ವಾ|| ಕೇವಲಂ ಸೌಷಧಂ ಪಕ್ವಮಾಮಮುಷ್ಣಂ ಹಿತಂ ಚ ತತ್| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಮಮೃತಂ ವಿಷಮನ್ಯಥಾ|| ಅತಿಯೋಗೇನ ಸಲಿಲಂ ತೃಷ್ಯತೋಽಪಿ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್| ಪ್ರಯಾತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಂ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ|| ವರ್ದ್ಧಯತ್ಯಾಮತೃಣ್ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರಾಧ್ಮಾನಾಙ್ಗಗೌರವಮ್| ಕಾಸಾಗ್ನಿಸಾದಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಶ್ವಾಸಪೀನಸಾನ್|| ಪಾಕೇ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ವೀರ್ಯೇ ತದುಷ್ಣಮಪಿ ಯೋಜಿತಮ್| ತಸ್ಮಾದಯೋಗಪಾನೇನ ಲಾಘವಾನ್ನ ವಿಯೋಜಯೇತ್|| ಆಮವಿಷ್ಟಬ್ಧಯೋಃ ಕೋಷ್ಣಾ ನಿಷ್ಪಿಪಾಸೋಽಪ್ಯಪಃ ಪಿಬೇತ್| ಯಾವನ್ತ್ಯಃ ಕ್ಲೇದಯನ್ತ್ಯನ್ನಮತಿಕ್ಲೇದೋಽಗ್ನಿನಾಶನಃ|| ವಿಬದ್ಧಃ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಮುಕ್ತಾಮಾಶಯಬನ್ಧನಃ| ಪಚ್ಯತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾಹಾರಃ ಕೋಷ್ಣತೋಯದ್ರವೀಕೃತಃ|| ಅನವಸ್ಥಿತದೋಷಾಗ್ನೇರ್ವ್ಯಾಧಿಕ್ಷೀಣಬಲಸ್ಯ ಚ| ನಾಲ್ಪಮಪ್ಯಾಮಮುದಕಂ ಹಿತಂ, ತದ್ಧಿ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್|| ತೇಜಸಃ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನಿರ್ವರ್ಜಯೇಜ್ಜಲಮ್| ತೋಯಂ ವಹ್ನಿಗುಣಭ್ರಷ್ಟಂ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್|| ಭವೇತ್ಪರ್ಯುಷಿತಂ ತಚ್ಚ ತೋಯಂ ತು ಕರಕೋದ್ಭವಮ್| ಅತಿಶೈತ್ಯಗುರುಸ್ಥೈರ್ಯಸಙ್ಘಾತೈಃ ಕಫವಾತಕೃತ್|| ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಭವಂ ರಕ್ಷೋವಿಷಪಿತ್ತಜ್ವರಾಪಹಮ್| [*ದೃಷ್ಟಿಮೇಧಾವಪುಃಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ಲಘು|| ] ಇತಿ| ಇತಿ ತೋಯವರ್ಗಃ|
Adhikarana ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೦-೨೧) · Śloka ೨೧
ಪರಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವರ್ಗೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಜ್ಯಜನೋಪಯೋಗಿತಯೋಪಕಾರಿತ್ವೇನಾಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಃ ಸಜ್ಞಾಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಪಯಸ ಇವ ಜೀವನಾದಿಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ ತೋಯವರ್ಗಾದನು ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ ಪ್ರಕ್ರಮ್ಯತೇ|
ತತ್ರಾಪಿ ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಮೂಲಕಾರಣತ್ವಾತ್ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಮ್|
ತಥಾ, ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ರಸಾಯನಾನಾಂ ಚಾಗ್ರೇಸರತ್ವಾತ್|
ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೩)- "ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಮ್|
ಕ್ಷೀರಘೃತಾಭ್ಯಾಸೋ ರಸಾಯನಾನಾಮ್|
" ಇತ್ಯಾದಿ|
ಅಥ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ|
|
ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೋಜಸ್ಯಂ ಧಾತುವರ್ಧನಮ್||೨೦||
ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|
ಪ್ರಾಯಃ ಪಯಃ|೨೧|
View original
परिशेषेभ्यो वर्गेभ्यः प्राज्यजनोपयोगितयोपकारित्वेनाजन्मसात्म्येन प्राधान्यात् पयः सज्ञासामान्यात् पयस इव जीवनादिगुणयोगाच्च तोयवर्गादनु क्षीरवर्गः प्रक्रम्यते|
तत्रापि दध्यादीनां मूलकारणत्वात् क्षीरस्य प्रागुपादानम्|
तथा, जीवनीयानां रसायनानां चाग्रेसरत्वात्|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू. अ. १३)- "क्षीरं जीवनीयानाम्|
क्षीरघृताभ्यासो रसायनानाम्|
" इत्यादि|
अथ क्षीरवर्गः|
|
स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्||२०||
वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्|
प्रायः पयः|२१|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪಯಃ-ಕ್ಷೀರಂ, ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಾದಿಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಪಾಕಶ್ಚ ರಸಶ್ಚ ಪಾಕರಸೌ, ಸ್ವಾದೂ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ಓಜಸೇ ಹಿತಂ-ಓಜಸ್ಯಮ್| ಧಾತೂನ್ ವರ್ಧಯತೀತಿ ಧಾತುವರ್ಧನಮ್| ವೃಷ್ಯಂ-ಶುಕ್ರಕರಮತಿಶಯೇನೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಧಾತುವರ್ಧನತ್ವಾದೇವ ಶುಕ್ರಕರತ್ವಮಾತ್ರಸ್ಯ ಸಿದ್ಧೇಃ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ಕ್ವಚಿತ್ಕ್ಷೀರಂ ನೈವಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರಮೀಷದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಂ ಪಠ್ಯತೇ, ಅಜಾಕ್ಷೀರಂ ಚ ಲಘು, ಆವಿಕಮುಷ್ಣಮ್, ಐಕಶಫಮುಷ್ಣಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ಚೇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಮ್| ಸ್ವಾದುಪಾಕಾರಸತ್ವಾದೇವ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ಲಬ್ಧಾ ಏವ| ಕಿಂ ಪುನರೇತೈರುದ್ದಿಷ್ಟೈಃ ? ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ ಬ್ರೂಮಹೇ| ಮಧುರರಸಾಶ್ರಿತೇಭ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಿಭ್ಯೋಽಪರೇ ಸ್ನಿಗ್ಧವೃಷ್ಯಾದಯೋ ಗುಣಾ ಬಹುತರಾಃ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ವಿದ್ಯನ್ತ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾಯೈತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಪುನರುದ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ಮಹಾಭೂತಾನಾಂ ಹಿ ಸಂಯೋಗಾದಿವಿಶೇಷಾತ್ ಕ್ವಚಿದ್ರಸಸಹಚರಿತಾ ಏವ ಗುಣಾ ದ್ರವ್ಯಮಭಿನಿವಿಶನ್ತೇ| ಯೇ ರಸೇ ಸಮಾರೋಪ್ಯ ವರ್ಣ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ-ಮಧುರ ಆಯುಷ್ಯಾದಿಗುಣಾಃ, ಅಮ್ಲೇಽಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃದಾದಯಃ| ಕೇಚಿಚ್ಚ ರಸಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ| ಯಥಾ-ಮಧುರರಸದ್ರವ್ಯೇ ಮಕುಷ್ಟತಣ್ಡುಲೀಯಾದೌ ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ಗುಣಾಃ| ತಥಾ ಹಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ತತ್ರೋಪಲಮ್ಭಃ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮಧುರರಸಾಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮಕುಷ್ಟಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಮಧುರರಸಸಹಚರೋಕ್ತೇನ ಗುಣೌಘೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ತು, ಕೃತಂ ಷಡ್ರಸಗುಣಸ್ವರೂಪವರ್ಣನಮನರ್ಥಕಮೇವ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದಯಮತ್ರ ವಿಷಯವಿಭಾಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಕೇಚಿದ್ಗುಣಾ ರಸಸಹಚರಿತಾ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ, ಯದ್ವಶಾತ್ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಗುಣಾನನುವರ್ತತೇ| ಈದೃಶಂ ಚ ವಿಷಯಮುದ್ದಿಶ್ಯ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರ್ಮಧುರಾದಿರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಾ ವರ್ಣಿತಾ ವೇದ್ಯಾಃ| ಕೇಚಿತು ರಸನಿರಪೇಕ್ಷಾ ಏವ ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವಿಶನ್ತೇ| ಅತ ಏವ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ರಸಗುಣಾನ್ನಾನುವರ್ತತೇ| ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತು ವಿಷಯೇ ರಸಗುಣವರ್ಣನಂ ನೋಕ್ತಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಯೋಗಾತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸತ್ವೇ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣವರ್ಣನಮ್| ಏವಂ ಚೋಭಯಥಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯೋಗಾದಧಿಕಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇಽಸ್ಯ ಸನ್ತೀತ್ಯವಗಚ್ಛ| ಅಯಮೇವ ಚ ವ್ಯವಹಾರೋಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೇವಂವಿಧೇ ಶಾಲ್ಯಾದೌ ದ್ರವ್ಯೇ ವಿಜ್ಞೇಯಃ| ನನು, "ಸ್ವಾದುಃ ಪಟುಶ್ಚ ಮಧುರಮಮ್ಲೋಽಮ್ಲಂ ಪಚ್ಯತೇ ರಸಃ|" ಇತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೯|೨೧) ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತತಶ್ಚ ಸ್ವಾದುರಸತ್ವಾದೇವ ಸ್ವಾದುಪಾಕತ್ವಂ ಲಬ್ಧಮ್, ತತ್ಕಿಂ ಪಾಕಗ್ರಹಣೇನ ? ಭಣಾಮಃ| "ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮಯಂ ಸರ್ವಂ ಗುರುಭಾವಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದೇತತ್ಕ್ಷೀರಂ ಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚಿರಂ ನ ತಿಷ್ಠತಿ, ಪ್ರಾಗೇವ ಸ್ವಾದುಪಾಕತಾಂ ಯಾತಿ| ಇತೀಮಮರ್ಥಂ ಜ್ಞಾಪಯಿತುಂ ಪಾಕಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾಹಾರರಸ ಏವಾಪತ್ಯಸ್ನೇಹಾತ್ ಕ್ಷೀರಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ದಾರುವಾಹಿಃ- "ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪತ್ಯಜಾದ್ಧರ್ಷಾದ್ರಸಃ ಕ್ಷೀರಾಯ ಕಲ್ಪತೇ| ಸ್ನೇಹಾದ್ರಸಃ ಕ್ಷರತ್ಯೇವಂ ಹೃದಯಾತ್ಕ್ಷೀರಮೇತ್ಯತಃ||" ಇತಿ| ಗವ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವತರಮುಪಾದಾನಂ ಸರ್ವಕ್ಷೀರೇಭ್ಯೋ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಮಾಹಿಷಮಪಿ ತಕ್ರಾದಿ ಗೋರಸಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಥಿತಮಿತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ| "ಗವ್ಯಂ ಮಾಹಿಷಮಾಜಂ ಚ ಕಾರಭಂ ಸ್ತ್ರೈಣಮಾವಿಕಮ್| ಐಭಮೈಕಶಫಂ ಚೇತಿ ಕ್ಷೀರಮಷ್ಟವಿಧಂ ಸ್ಮೃತಮ್||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಷೀರಗುಣಾನಾಹಃ-ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಮಿತಿ| ಓಜಸ್ಯಂ-ಓಜೋವರ್ಧನಮ್| ಸ್ವಾದುರಸತ್ವಾತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕಾದಿಷು ಸಿದ್ಧೇಷು ತೇಷಾಂ ಗ್ರಹಣಮನ್ಯೇಭ್ಯಃ ಸ್ವಾದುರಸೇಭ್ಯೋಽತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ಧಾತುವರ್ಧನತ್ವಾಚ್ಛುಕ್ರವರ್ಧನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ವೃಷ್ಯಗ್ರಹಣಮಪಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾದುಷ್ಟ್ರೀಕ್ಷೀರಾದಾವೀಷಲ್ಲವಣತ್ವಾದ್ಯಪಿ|
Adhikarana ಗೋಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೧-೨೩) · Śloka ೨೩
|
ಅತ್ರ ಗವ್ಯಂ ತು ಜೀವನೀಯಂ ರಸಾಯನಮ್||೨೧||
ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಂ ಮೇಧ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಸ್ತನ್ಯಕರಂ ಸರಮ್|
ಶ್ರಮಭ್ರಮಮದಾಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ||೨೨||
ಜೀರ್ಣಜ್ವರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್|
|೨೩|
View original
|
अत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्||२१||
क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्|
श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः||२२||
जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्|
|२३|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅತ್ರ-ಏಷು ಕ್ಷೀರೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಗವ್ಯಂ ಪುನಃ ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯಮತಿಶಯೇನೇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್, ಜೀವನೀಯಮಾತ್ರಸ್ಯೌಜಸ್ಯಮಿತ್ಯನೇನೈವ ಕ್ಷೀರಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಓಜಸ್ಯಂ ಹಿ ಜೀವನೀಯಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹ್ಯೋಜಃಕ್ಷಯೇ ಜೀವನೀಯಾನಾಮೌಷಧಾನಾಮುಪಯೋಗೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯಥಾ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೩೯)- "ಓಜಃ ಕ್ಷೀಯೇತ ಕೋಪಾದಿಭಿಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽನನ್ತರಮುವಾಚ-"ಜೀವನೀಯೌಷಧಕ್ಷೀರರಸಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್|" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಜೀವನೀಯತ್ವೇನ ಗೃಹೀತಮಪಿ ಪುನರುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೧೪)- "ಪ್ರವರಂ ಜೀವನೀಯಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಮುಕ್ತಂ ರಸಾಯನಮ್|" ಇತಿ| ರಸಾಯನಂರಸರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಾಂ ಲಾಭೋಪಾಯಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯|೨)- "ಲಾಭೋಪಾಯೋ ಹಿ ಶಸ್ತಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ರಸಾಯನಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಂ-ಉರಃಕ್ಷತಾಯ ಹಿತಂ ಕ್ಷೀಣಾಯ ಚ ಹಿತಮ್| ಕ್ಷೀಣಃ-ಕ್ಷೀಣಧಾತುಃ| ತಥಾ, ಮೇಧಾ-ಧಾರಣಾಶಕ್ತಿಃ, ತಸ್ಯೈ ಹಿತಂ-ಮೇಧ್ಯಮ್| "ಉಗವಾದಿಭ್ಯೋ ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಏವಂ ಬಲ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸ್ತನ್ಯಕರಮ್| ಕೃಞೋ ಹೇತುತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇತಿ ಹೇತೌ ಟಃ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸ್ತನ್ಯಕರಣೇ ಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸರಮ್| ಶ್ರಮಾದೀಂಶ್ಚೈಕಾದಶ ನಾಶಯೇತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಗವ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಅತ್ರ ಗವ್ಯಮಿತಿ| ಜೀವನೀಯಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಮ್| ರಸಾಯನಂ-ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮ್| ಕ್ಷತಂ-ಕ್ಷತಕಾಸಃ, ಕ್ಷೀಣಃ-ಕ್ಷಯರೋಗೀ, ತಯೋರ್ಹಿತಮ್| ಮೇಧ್ಯಂ-ಮೇಧಾಜನನಮ್| ಬಲ್ಯಂ-ಬಲಕರಮ್| ಸ್ತನ್ಯಕರಂ-ನಾರ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಪ್ರದಮ್| ಅಲಕ್ಷ್ಮೀಃ-ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾಶಹೇತುಃ| ಆಧಿಃ-ಮನಃಪೀಡಾ| ಕ್ಷುತ್-ಅತಿಕ್ಷುಧಾ, ತಸ್ಯಾ ಏವ ರೋಗತ್ವಾತ್||
Adhikarana ಮಾಹಿಷಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೩) · Śloka ೨೩
|
ಹಿತಮತ್ಯಗ್ನ್ಯನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಗರೀಯೋ ಮಾಹಿಷಂ ಹಿಮಮ್||೨೩||
View original
|
हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಹಿಷ್ಯಾ ಇದಂ-ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಮ್, ಅತ್ಯಗ್ನಿಭ್ಯೋಽನಿದ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಗರೀಯೋ-ಗುರುತರಮ್| ತಥಾ, ಹಿಮಂ-ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ಮುನಿರಪ್ಯಾಹ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೧೫)- "ಮಹಿಷೀಣಾಂ ಗುರುತರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಛೀತತರಂ ಪಯಃ| ಸ್ನೇಹಾದೂನಮನಿದ್ರಾಣಾಮತ್ಯಗ್ನೀನಾಂ ಹಿತಂ ಚ ತತ್||" ಇತಿ| [ಸ್ನೇಹಾತ್ ಅದೂನಂ-ಆಪೂರ್ಣಂ, ಸ್ನೇಹಾದೂನಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನ ತು ಸ್ನೇಹೋನಮಿತಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಿರೋಧಾತ್| ತಥಾ ಚ ಗೋಕ್ಷೀರಾತ್ ಮಾಹಿಷಕ್ಷೀರೇ ಬಹುಃ ಸ್ನೇಹ ಉಪಲಭ್ಯತೇ| ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೋಽಪ್ಯೇವಮೇವ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ನೇಹಾಧಿಕಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ] ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಗವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಯಸಃ ಪಯಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಹೀನಮೌರಭ್ರಚ್ಛಾಗಮಾಹಿಷಮ್|| ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಶೈಲೇಷು ಚರನ್ತೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಪಯೋ ಗುರುತರಂ ವತ್ಸೋ ಯಥಾ ತಾಸಾಂ ಪ್ರವರ್ಧತೇ|| ಗುರು ಶೀತತರಂ ಗವ್ಯಾನ್ಮಾಹಿಷಂ ಸ್ವಪ್ನಲಂ ಪಯಃ| ಚತುರ್ಥಭಾಗಸ್ನೇಹೋನಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ||" ಇತಿ| ಯತ್ತು ರವಿಗುಪ್ತಃ ಸಿದ್ಧಸಾರೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ-"ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರುತರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಸ್ವಪ್ನಕೃತ್ಪಯ:|" ಇತಿ| ತದ್ಬುಧೈಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಮ್, ಸರ್ವಮತವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮಾಹಿಷಗುಣಾನಾಹ-ಹಿತಮಿತಿ| ಅತ್ಯಗ್ನಯಃ-ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನ್ಯಃ| ಅನಿದ್ರಾಃ-ನಷ್ಟನಿದ್ರಾಃ| ಗರೀಯಃ-ಗವ್ಯಾದ್ಗುರು| ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಾತ್ಸಿದ್ಧೇಽಪಿ ಹಿಮತ್ವೇ ಹಿಮಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ನನ್ವೇವಂ ಚೇದ್ಗುರುಶಬ್ದಾದೀಯಸುನ್ ನ ಕರ್ತವ್ಯಃ, ಗುರುಶಬ್ದಾದೇವಾತಿಶಯಸಿದ್ಧೇಃ| ಮೈವಮ್| ಶೀತತ್ವಾದಪಿ ಗುರುತ್ವಾತಿಶಯಾರ್ಥಮೀಯಸುನ್ ಕೃತಃ| ಅತ್ರ ಚರಕಸುಶ್ರುತಯೋರ್ವಿರೋಧಃ| ತತ್ರ ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೨೧೫)- "ಮಹಿಷೀಣಾಂ ಗುರುತರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಛೀತತರಂ ಪಯಃ| ಸ್ನೇಹಾದೂನಮನಿದ್ರಾಣಾಮತ್ಯಗ್ನೀನಾಂ ಹಿತಂ ಚ ತತ್||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೫೫)- "ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಮಧುರಂ ಮಾಹಿಷಂ ವಹ್ನಿನಾಶನಮ್| ನಿದ್ರಾಕರಂ ಶೀತತರಂ ಗವ್ಯಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಗುರು||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಚರಕೋಕ್ತಂ ಗವ್ಯಾನ್ಮಾಹಿಷಸ್ಯ ಸ್ನೇಹೋನತ್ವಂ ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣವಿಷಯಮ್, ಮಾಹಿಷಕ್ಷೀರಜಾತ್ಸ್ನೇಹಾತ್ ಗವ್ಯಕ್ಷೀರಜಃ ಸ್ನೇಹೋ ಹೃದ್ಯಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ ಸ್ನೇಹಾಧಿಕತ್ವಂ ಮಾತ್ರಾವಿಷಯಮ್, ಯಾವತೋ ಗವ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯಾವಾನ್ ಸ್ನೇಹಸ್ತಾವತೋ ಮಾಹಿಷಾತ್ತತೋಽಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಖಾರಣಾದಿನೋತ್ತಮಶಬ್ದಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ-"ಗವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಯಸಃ ಪಯಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಹೀನ ಮೌರಭ್ರಚ್ಛಾಗಮಾಹಿಷಮ್||" ಇತಿ| ಉದಭ್ರಾದೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಸ್ನೇಹಹೀನತ್ವಮುದ್ದೇಶವಾಕ್ಯಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷಯಾ-"ಕ್ಷೀರಾಕರಾ ಗೌರ್ಮಹಿಷೀ ಅಜಾವೀ ಕರಭೀ ಗಜೀ| ಹಯೀ ಸ್ತ್ರೀ ಚಾಷ್ಟಮೀ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ಕರ್ಮಗುಣಾನ್ ಶೃಣು||" ಇತಿ| ಗವ್ಯಂ ಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಮ್, ತತೋ ಜಘನ್ಯಂ ಮಾಹಿಷಮ್, ತತ ಆಜಮ್, ತತ ಆವಿಕಮಿತಿ| ಜಘನ್ಯತ್ವಮಾನಂ ಚೋಕ್ತಂ ತೇನೈವ-"ಗುರು ಶೀತತರಂ ಗವ್ಯಾತ್ಸ್ವಪ್ನಲಂ ಮಾಹಿಷಂ ಪಯಃ| ಚತುರ್ಥಭಾಗಸ್ನೇಹೋನಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚ ವಿಶೇಷತಃ||" ಇತಿ| ನಿದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ತೇನ ಮಾಹಿಷಾತ್ ಛಾಗಂ ಚತುರ್ಥಭಾಗಸ್ನೇಹೋನಮ್, ಛಾಗಾದೌರಭ್ರಮಿತಿ|
Adhikarana ಆಜಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೪) · Śloka ೨೪
ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನವ್ಯಾಯಾಮಕಟುತಿಕ್ತಾಶನೈರ್ಲಘು|
ಆಜಂ ಶೋಷಜ್ವರಶ್ವಾಸರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಜಿತ್||೨೪||
View original
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु|
आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२४||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಆಜಂ-ಛಾಗಲಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಲಘು ಭವತಿ, ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭೂತೈಃ| ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿತ್ವಂ ಚಾಜಾನಾಂ ಸ್ವಭಾವಃ, ಅನ್ಯಾಸಾಂ ತು ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದೇರ್ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾದೇತದುಪನ್ಯಾಸೋ ವ್ಯರ್ಥ ಏವ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಇದಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ,-ಯದಾ ಅಜಾ ಅಲ್ಪವ್ಯಾಯಾಮಗುರ್ವಶನಾದಿ ಕುರ್ಯುಃ, ತದಾ ತಾಸಾಮಪ್ಯನ್ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಂ ಭವೇತ್| ಏವಂ ಚ ಗವಾದೀನಾಮಪ್ಯಾಹಾರಾದಿವಶಾದ್ಗುರುಲಘುತ್ವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮಿತಿ| ತೇನ ಪ್ರಾದೋಷಮಪರಾಹ್ಣೇ ಯದ್ಗೃಹೀತಂ ಪಯಃ, ತದಪೇಕ್ಷಯೌಷಸಂ ಪ್ರಭಾತೇ ಯದ್ಗೃಹೀತಂ ತದ್ಗುರು, ಚೇಷ್ಟಾರಹಿತತ್ವಾತ್| ರಾತ್ರೌ ಹಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ನ ಕದಾಚಿಚ್ಚೇಷ್ಟಾ ಭವತಿ, ಅತ ಔಷಸಂ ಗುರು| ದಿವಾ ಚ ಧಾವನಪ್ಲವನಾದಿಕಯಾ ಚೇಷ್ಟಯಾ ಪ್ರಾದೋಷಂ ಲಘು| ಅನಯಾ ಚ ದಿಶಾ ಸರ್ವಮಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಯದುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಪಿಣ್ಯಾಕಾಮ್ಲಾಶಿನೀನಾಂ ತು ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತದ್ಭೃಶಮ್|" ಇತಿ| ತದೇತೇನೈವೋಕ್ತಪ್ರಾಯತ್ವಾನ್ನೇಹೋಕ್ತಮ್| ಶೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಷಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನ್ ಜಯತೀತಿ ಕ್ವಿಪ್| ಶೋಷಜಿತ್| ಏವಂ ಜ್ವರಜಿದಿತ್ಯಾದಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಆಜಗುಣಾನಾಹ-ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನೇತಿ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿಹೇತೂಪನ್ಯಾಸೋ ನಿದರ್ಶನಾರ್ಥಃ| ಅಜಾನಾಂ ತತ್ಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಅಲ್ಪಾಮ್ಬುಪಾನಾದಿಷು ಸತ್ಸು ಗವಾದೀನಾಮಪಿ ಪಯೋ ಲಘು ವಿಜ್ಞೇಯಮ್, ಯಥಾಽಜಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಥಾದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ಗುರು| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೬)-"ಪಿಣ್ಯಾಕಾಮ್ಲಾಶಿನೀನಾಂ ತು ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ತದ್ಭೃಶಮ್| ಅಚೇಷ್ಟಯಾ ಚ ಪ್ರಾದೋಷಾದ್ಗರೀಯಃ ಸ್ಮೃತಮೌಷಸಮ್|| ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೋಽನೇನ ಲಘಿಮಾ ಚೇಷ್ಟಾವತ್ಪ್ರಕೃತಿಷ್ವಪಿ| ಹೃಸ್ವೇಷು ವಾತಿದೇಹೇಭ್ಯೋ ಮಾಂಸೇಷ್ವಪ್ಯೇವಮಾದಿಶೇತ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ಔಷ್ಟ್ರಕಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೫) · Śloka ೨೫
ಈಷದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಮೌಷ್ಟ್ರಕಂ ದೀಪನಂ ಲಘು|
ಶಸ್ತಂ ವಾತಕಫಾನಾಹಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||೨೫||
View original
ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु|
शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||२५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಔಷ್ಟ್ರಕಂ-ಉಷ್ಟ್ರೀಣಾಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಲಘು ತಥಾ ಈಷತ್-ಮನಾಗ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಲವಣಂ ತಥಾ ದೀಪನಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಾತಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತಂ-ವಾತಾದಿಷು ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಔಷ್ಟ್ರಕಮಿತಿ "ಉಷ್ಟ್ರಾದ್ವುಞ್" ಇತಿ ವುಞ್| ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಗ್ರಹಣೇ ಲಿಙ್ಗವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮಿತ್ಯುಷ್ಟ್ರೀಶಬ್ದಾದಪಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕಾರಭಗುಣಾನಾಹ-ಈಷದ್ರುಕ್ಷೇತಿ| ಶಸ್ತಂ-ಔಷಧಮ್| ವಾತಕಫಘ್ನತ್ವೇನ ಹೇತುವಿಪರೀತತ್ವಾದಾನಾಹಾದಿಘ್ನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽಪ್ಯಾನಾಹಾದಿಗ್ರಹಣಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್|
Adhikarana ಮಾನುಷಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೬) · Śloka ೨೬
ಮಾನುಷಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗಭಿಘಾತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್|
ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋತನೈರ್ನಸ್ಯೈಃ|೨೬|
View original
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित्|
तर्पणाश्चोतनैर्नस्यैः|२६|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಾನುಷೀಣಾಂ ಕ್ಷೀರಂ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಗಭಿಘಾತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿದ್ಭವತಿ ವಾತಶ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚಾಸೃಕ್ ಚಾಭಿಘಾತಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತೈರಕ್ಷಿರೋಗಃ, ತಂ ಜಯತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ಕೇನ ಪ್ರಯೋಗೇಣ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತರ್ಪಣಾಶ್ಚೋತನೈರ್ನಸ್ಯೈಃ| ನ ತ್ವಭ್ಯವಹಾರಾದಿನಾ| ತರ್ಪಣಾದೀನಿ-ಸ್ವೇ ಸ್ವೇಽಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸ್ತ್ರೈಣಗುಣಾನಾಹ-ಮಾನುಷಮಿತಿ| ತರ್ಪಣಂ-ನೇತ್ರಪೂರಣಮ್, ಆಶ್ಚೋತನಂ-ನೇತ್ರಸೇಚನಮ್, ತಾಭ್ಯಾಮಕ್ಷಿರೋಗಾನ್ ಜಯತಿ| ಮಸ್ಯೇನ ಶಿರೋಗತಾಂಶ್ಚ ವಾತಾದೀನ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೨೨೦)- "ಜೀವನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಸ್ನೇಹನಂ ಮಾನುಷಂ ಪಯಃ| ನಾವನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ತರ್ಪಣಂ ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಿಣಾಮ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ಆವಿಕಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೬-೨೭) · Śloka ೨೭
|
ಅಹೃದ್ಯಂ ತೂಷ್ಣಮಾವಿಕಮ್||೨೬||
ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದಮ್|
|೨೭|
View original
|
अहृद्यं तूष्णमाविकम्||२६||
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्|
|२७|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಆವಿಕಂ ಕ್ಷೀರಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಅಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯಾಹಿತಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಾತವ್ಯಾಧಿಹರಮ್| ತಥಾ, ಹಿಕ್ಕಾದಿಪ್ರದಮ್| ಆವಿಕಮಿತ್ಯವಿಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವಾರ್ಥೇ ಕಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಾತ್ "ತಸ್ಯೇದಮ್" ಇತ್ಯಣ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಆವಿಕಗುಣಾನಾಹ-ಅಹೃದ್ಯಮಿತಿ| ಖಾರಣಾದಿಸ್ತ್ವಾಹ-"ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಪಾಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣಮ್| ಆವಿಕಂ ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ಷೀರಂ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾನಿಲಾಪಹಮ್||' ಇತಿ| ತತ್ರ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸೌ ಕಫಪಿತ್ತಜೌ ಕರೋತಿ, ವಾತಜೌ ಹರತೀತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೫೪)- "ಆವಿಕಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕಫಾವಹಮ್| ಪಥ್ಯಂ ಕೇವಲವಾತೇಷು ಶ್ವಾಸೇ ಚಾನಿಲಸಮ್ಭವೇ||" ಇತಿ|
Adhikarana ಹಸ್ತಿನೀಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೭) · Śloka ೨೭
|
ಹಸ್ತಿನ್ಯಾಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್|೨೭|
View original
|
हस्तिन्याः स्थैर्यकृत्|२७|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಹಸ್ತಿನ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃದ್ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಏಭಗುಣಾನಾಹ-ಹಸ್ತಿನ್ಯಾ ಇತಿ| ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್-ದೇಹದಾರ್ಢ್ಯಕೃತ್| ಬಾಢಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಮ್|
Adhikarana ವಡವಾದಿಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೭-೨೮) · Śloka ೨೮
ಬಾಢಮುಷ್ಣಂ ತ್ವೈಕಶಫಂ ಲಘು||೨೭||
ಶಾಖಾವಾತಹರಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ಜಡತಾಕರಮ್|
|೨೮|
View original
बाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||२७||
शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्|
|२८|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಏಕಃ ಶಫೋ-ನಖೋ, ಯಾಸಾಂ ವಡವಾದೀನಾಂ ತಾ ಏಕಶಫಾಃ, ತಾಸಾಮಿದಂ-ಐಕಶಫಂ ಕ್ಷೀರಂ, ಬಾಢಂ-ಅತಿಶಯೇನೋಷ್ಣಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶಾಖಾಸು-ಬಾಹೂರುಪ್ರಭೃತಿಷು ಯೋ ವಾತಃ, ತಂ ಹರತೀತಿ ಶಾಖಾವಾತಹರಮ್| "ಹರತೇರನುದ್ಯಮನೇಽಚ್" ಇತ್ಯಚ್| ತಥಾ, ಸಮ್ಲಲವಣಂ-ಈಷದಮ್ಲಮೀಷಲ್ಲವಣಂ ಚ| ತಥಾ, ಜಡತಾಕರಂ-ಅಙ್ಗಜಾಡ್ಯಕರಣಹೇತುಃ| "ಕುಞೋ ಹೇತುಃ" ಇತ್ಯಾದೀನಾ ಹೇತೌ ಟಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಐಕಶಫಗುಣಾನಾಹ-ಉಷ್ಣಮಿತಿ| ಏಕಶಫಾಃ-ಅವಿಭಾಗಖುರಾ ವಡವಾಗರ್ದಭ್ಯಾದಯಃ| ಶಾಖಾ-ಬಾಹ್ಯೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಃ| ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ-ಈಷದಮ್ಲಮೀಷಲ್ಲವಣಮ್| ಜಡತಾ-ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತ್ವಮ್|
Adhikarana ಅಪಕ್ವಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ ಪಕ್ವಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೮) · Śloka ೨೮
|
ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಗುರ್ವಾಮಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೃತಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೨೮||
View original
|
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं, युक्त्या शृतमतोऽन्यथा||२८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಆಮಂ-ಅಕ್ವಥಿತಂ, ಪಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪಿ, ತಥಾ ಗುರು ಭವತಿ| ಅತಃ-ಆಮಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ವಿಪರೀತಂ, ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೃತಂ ಭವತಿ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ| ಲಘಿಮಾ ತು ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾಮಪೇಕ್ಷ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯುಕ್ತಿಃ-ಯೋಗ ಉಪಾಯ:| ಖರನಾದೇನ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಶ್ರಪಣೇ ಯುಕ್ತಿಃ ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ದರ್ಶಿತಾ-"ಅರ್ಧೋದಕಂ ಕ್ಷೀರಶಿಷ್ಟಮಾಮಾಲ್ಲಘುತರಂ ಶೃತಮ್|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಪಕ್ಕಕ್ಷೀರಗುಣಾನಾಹ-ಪಯ ಇತಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸ್ರೋತಃಸ್ರಾವಿ| ಸ್ತ್ರೈಣಂ ತ್ವಪಕ್ವಮೇವ ಗುಣವತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೬೨)-"ತದೇವೋಕ್ತಂ ಲಘುತರಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ವೈ ಶೃತಮ್| ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಮಾಮಮೇವ ಹಿ ತದ್ಧಿತಮ್||" ಇತಿ| ಪಕವಕ್ಷೀರಗುಣಾನಾಹ-ಯುಕ್ತ್ಯೇತಿ| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ-ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಲಘು ಚ| ಯುಕ್ತಿರುಕ್ತಾ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಅರ್ಧೋದಕಂ ಕ್ಷೀರಶಿಷ್ಟಮಾಮಾಲ್ಲುಘುತರಂ ಶೃತಮ್| ಸ್ಯಾನ್ನಿರ್ಜಲಂ ಶೃತಂ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಷ್ಟಾಂಶಶೇಷಿತಮ್|| ಯಥಾಶೃತತಮಂ ಸಾರಂ ಗುರು ಬಲ್ಯತಮಂ ಪಯಃ|" ಇತಿ|
Adhikarana ಅತಿಪಕ್ವಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ ಧಾರೋಷ್ಣಕ್ಷೀರಗುಣಾಃ (೨೯) · Śloka ೨೯
ಭವೇದ್ಗರೀಯೋಽತಿಶೃತಂ, ಧಾರೋಷ್ಣಮಮೃತೋಪಮಮ್|
|೨೯|
View original
भवेद्गरीयोऽतिशृतं, धारोष्णममृतोपमम्|
|२९|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅತಿಶಯೇನ ಕ್ವಥಿತಂ ಕವಲಭೋಜ್ಯಮಿವ ಸಞ್ಜಾತಂ, ಗರೀಯೋ-ಗುರುತರಂ ಭವೇತ್| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಸ್ಯಾನ್ನಿರ್ಜಲಂ ಶೃತಂ ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಷ್ಟಾಂಶಶೇಷಿತಮ್| ಯಥಾಶೃತತಮಂ ಸಾರಂ ಗುರು ಬಲ್ಯತಮಂ ಪಯಃ||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೋಕ್ತಮ್-"ಶೃತಶೀತಂ ತು ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಶೃತೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| ತ್ಯಜೇದ್ವಿವರ್ಣಂ ಗ್ರಥಿತಂ ವಿಗನ್ಧಂ ವಿರಸಂ ಪಟು|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಶಮನೀ ವೃಷ್ಯಾ ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಗುರುಃ|" ಇತಿ| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಧಾರೋಷ್ಣಾತ್ಸರ್ವಶಃ ಕ್ಷೀರಾಚ್ಛೀತಂ ಗುರುತರಂ ಭವೇತ್|" ಇತಿ| ಧಾರೋಷ್ಣಮಮೃತೋಪಮಮ್, ನಿರ್ದೋಷತ್ವಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಪಕ್ವಕ್ಷೀರಗುಣಾನಾಹ-ಭವೇದಿತಿ| ಗರೀಯಃ-ಅಪಕ್ವಾದ್ಗುರು| ಧಾರೋಷ್ಣಗುಣಾನಾಹ-ಧಾರೋಷ್ಣಮಿತಿ| ಧಾರಾಯಾಮುಷ್ಣಂ-ಧಾರೋಷ್ಣಮ್, ಯಸ್ಯ ಮುಖಮೇವ ಪಾತ್ರಮ್| ಇತಿ ಕ್ಷೀರಮ್|
Adhikarana ದಧಿಗುಣಾಃ,ದಧಿಭೋಜನನಿಯಮಾಃ (೨೯-೩೩) · Śloka ೩೩
|
ಅಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಗ್ರಾಹಿ ಗುರೂಷ್ಣಂ ದಧಿ ವಾತಜಿತ್||೨೯||
ಮೇದಃಶುಕ್ರಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಾಗ್ನಿಶೋಫಕೃತ್|
ರೋಚಿಷ್ಣು ಶಸ್ತಮರುಚೌ ಶೀತಕೇ ವಿಷಮಜ್ವರೇ||೩೦||
ಪೀನಸೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಚ, ರೂಕ್ಷಂ ತು ಗ್ರಹಣೀಗದೇ|
ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಂ ವಸನ್ತೋಷ್ಣಶರತ್ಸು ನ||೩೧||
ನಾಮುದ್ಗಸೂಪಂ ನಾಕ್ಷೌದ್ರಂ ತನ್ನಾಘೃತಸಿತೋಪಲಮ್|
ನ ಚಾನಾಮಲಕಂ ನಾಪಿ ನಿತ್ಯಂ ನೋ ಮನ್ದಮನ್ಯಥಾ||೩೨||
ಜ್ವರಾಸೃಕ್ ಪಿತ್ತವೀಸರ್ಪಕುಷ್ಠಪಾಣ್ಡುಭ್ರಮಪ್ರದಮ್|
|೩೩|
View original
|
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्||२९||
मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्|
रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे||३०||
पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च, रूक्षं तु ग्रहणीगदे|
नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न||३१||
नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं तन्नाघृतसितोपलम्|
न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा||३२||
ज्वरासृक् पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमप्रदम्|
|३३|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅಮ್ಲೌ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಂಭೂತಂ ದಧಿ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಗ್ರಾಹಿ-ಸ್ತಮ್ಭನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಭೇದಿ ತತ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಶಕೃದಾದೀನ್ ಭಿನತ್ತಿ ಯತ್| ವಿಪರೀತಮತೋ ಗ್ರಾಹಿ ತಚ್ಚ ಸ್ತಮ್ಭನಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಗುರು ಉಷ್ಣಂ ವಾತಜಿಚ್ಚ| ಮೇದಆದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ರೋಚತ ಇತಿ ರೋಚಿಷ್ಣು| ನ ರೋಚತ ಏವ ಕೇವಲಮ್, ಅರೋಚಕಮಪಿ ವ್ಯಾವರ್ತಯತೀತಿ ಶಸ್ತಮರುಚೌ| ರೋಚನಂ ಹಿ ಘೃತಪೂರಾದಿ ನ ತ್ವರುಚಿಂ ಜಯತಿ| ಅರುಚಿಘ್ನಂ ಪ ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ತನ್ನ ರೋಚತೇ| ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರೈವ ಪಠಿಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೦|೧೪)- "ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಚಿಷ್ಣುತ್ವಾದೇವ ಚೋಚ್ಚಾವಚವ್ಯಞ್ಜನಪರಿವೃತೈರ್ಮಾಂಸಮಣ್ಡಕಾದಿಭಿರಪಿ ಸುಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ದಧನ್ಯಭಿಲಾಷ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಏವ| ಅತ ಏವ ಚೈತದಾಹಾರಾನ್ತೇಽಭ್ಯವಹರನ್ತಿ| ಶೀತಕ ಇತಿ ವಿಷಮಜ್ವರವಿಶೇಷಣಮ್| ಶೀತಕಾರಿತ್ವಂ ತು ವಾತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ತತ್ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾ ಯದ್ಯಪಿ ತ್ರಿತಯೇ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ವಾತಜಿದ್ವಾತಜ ಏವ ವಿಷಮಜ್ವರೇ ದಧಿ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮ್, ಸಂಸರ್ಗೇ ವಾ ವಾತೋಲ್ಬಣೇ| ತಥಾ ಹಿ ಶೀತಜ್ವರ ಏವೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೧|೧೪೨)- "ಅಗ್ನ್ಯನಗ್ನಿಕೃತಾನ್ ಸ್ವೇದಾನ್ ಸ್ವೇದಿ ಭೇಷಜಭೋಜನಮ್|" ಇತಿ| ನನು, ಪೀನಸೇ ಶಸ್ತಮಿತಿ ಕಥಮವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್ ? ಯತಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪೀನಸಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಾ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ದಧ್ನೋ ವಾತಾಧಿಕ ಏವ ಯುಕ್ತತ್ವಂ, ನ ಶೇಷೇಷು| ಅತ್ರ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪರಿಪಾಕಾತ್ ಪೀನಸಸ್ಯೋಪಶಾನ್ತಿಃ| ಪರಿಪಾಕಕರಂ ಚ ದಧಿ, ಉಷ್ಣತ್ವಾತ್| ಅಥವಾ ಪೂರ್ವವತ್ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಯತ್ರ ಯೋಗ್ಯತಾಽಸ್ಯ ವಾತಿಕೇ, ತತ್ರೈವ ತದುಪಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್| ಅನುಕ್ತೇಷ್ವಪಿ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಪಕ್ರಮೋ ವಸ್ತುವಶಾದ್ವಿಶೇಷ್ವೇವ ವಿಪರಿಣಮತಿ| ತಥಾ ಹ್ಯತ್ರೈವೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ದುಗ್ಧಕರ್ಮಸು ವ್ಯತೀತಮ್-"ಶ್ರಮಭ್ರಮಮದಾಲಕ್ಷ್ಮೀಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ನಾಶಯೇತ್||" ಇತಿ| ನ ಚ ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಕಾಸಶ್ವಾಸಕೃಚ್ಛ್ರಾಸ್ರಪಿತ್ತೇಷು ಪಯಃ ಕಾರ್ಮುಕಮಿತಿ| ತಥಾ, ಗ್ರಹಣೀರೋಗೇ ತು ತದ್ರೂಕ್ಷಂ ಶಸ್ತಮ್| ಅನೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ದಧ್ನಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ಯುಕ್ತ್ಯೈವೋಕ್ತಮ್| ಯತೋ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ರೂಕ್ಷಂ-ಉದ್ಧೃತಸಾರಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ನಿಶಿ ನೈವ-ನ ಕಿಞ್ಚಿದದ್ಯಾತ್| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶಿ ನೈವೋಷ್ಣಮಿತ್ಯೇವಕಾರಾ ಆತ್ಯನ್ತಿಕನಿಷೇಧಾಯ| ರಾತ್ರೌ ನಿಷೇಧಾದ್ದಿವಾ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಾದವಗಮ್ಯತೇ| ನೈವೋಷ್ಣಂ-ಅಗ್ನ್ಯಾದಿತಾಪಾತ್ತಪ್ತಮ್| ತಥಾ, ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಶರತ್ಸು ನ ಭೋಜ್ಯಮ್| ಅನ್ಯರ್ತಾವಪಿ ಮುದ್ಗಸೂಪಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ರಹಿತಂ ನ ಭೋಜ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಘೃತಸಿತೋಪಲಯೋಃ ಸಮಾಂಶಿಕತಯೋರೇವ ಯೋಗೇನ ಪಥ್ಯತ್ವಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಮುದ್ಗಸೂಪಾದೀನಾಂ ತು ಮಿಶ್ರೀಭಾವೋ ದಧ್ನಾ ಜನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತವತ್| ಯಥಾಸಮೀರಣೋಲ್ಬಣೇಽಸ್ರಪಿತ್ತೇ ತಿತ್ತಿರ್ಯಾದೀನಾಮೌಷ್ಣ್ಯಮುದುಮ್ಬರಾದಿರಸೇನ ಪ್ರತಿಬಧ್ನಾತಿ| ನಿತ್ಯಮಿತಿ| ಯದ್ಯುಪಶೇತೇ ಶರೀರಸ್ಯ ತಥಾಪ್ಯುದಕರೋಗಾವಹತ್ವಾನ್ನ ಶೀಲನೀಯಮ್| ಅತ ಏವ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೇಽಪ್ಯತಿದೋಷಲತ್ವಾದಸ್ಯ ನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೪೦)- "ಕಿಲಾಟದಧಿಕೂಚೀಕಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ನೋ ಮನ್ದಮಿತಿ| ದುಗ್ಧಾವಸ್ಥಾಂ ವ್ಯತೀತ್ಯ ದಧ್ಯವಸ್ಥಾಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಮನ್ತರಾಲವರ್ತಿ-ಮನ್ದಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಿನ್ ಸತ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹೇ ಪರಿಣತಿವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲಾತ್ಮನಾ ಸ್ರೋತಸಾಮತ್ಯನ್ತೋಪಲೇಪಕೃತೋ ದೋಷತ್ರಯಕೋಪೋಽಪಿ ಭವತೀತ್ಯತೀವ ವರ್ಜನೀಯಮೇವ ಮನ್ದಕನಿಷೇಧಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ, ತೇನ ಮದ್ಯಾದೀನಪ್ಯಪ್ರಾಪ್ತರಸಾನ್ನೋಪಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶಬ್ದ ಏವಂ ದ್ಯೋತಯತಿ-ವಿಧಿಭ್ರಷ್ಟಂ ದಧಿ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಜ್ವರಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಾದೀನ್ ದದಾತಿ| ನನು, ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಬಲವರ್ಧನತ್ವಾದ್ದೀಪನತ್ವಮನುಪಪನ್ನಮ್| ಶುಕ್ರಕೃದ್ಬಲವರ್ಧನಾನಿ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಗುರೂಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಅತೋ ದಧ್ಯೇವಂಗುಣಂ ಸತ್ಕಥಂ ನಾಮಾಗ್ನಿಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ ? ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಅಮ್ಲತ್ವಾದುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಯತೋ ರಸವಿಪಾಕಾಭ್ಯಾಮಮ್ಲಂ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಂ ಚ ದಧಿ, ಅತೋಽಗ್ನಿಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಮಿನ್ನುಪಪನ್ನಮಿತಿ| ನನು, ಶುಕ್ರಕರತ್ವಂ ದಧ್ನೋ ನ ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋಽಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ದಧೀತ್ಯಧೀತಮಾಚಾರ್ಯೇಣ, ಅಮ್ಲಶ್ಚ ಶುಕ್ರನಾಶನಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಬೃಂಹಣತ್ವವಾತಘ್ನತ್ವಬಲ್ಯತ್ವೈಃ ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮುಪಪನ್ನಮೇವ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೯|೨೨)- "ಕಿಞ್ಚಿದ್ರಸೇನ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಪಾಕೇನ ಚಾಪರಮ್| ಗುಣಾನ್ತರೇಣ ವೀರ್ಯೇಣ ಪ್ರಭಾವೇಣೈವ ಕಿಞ್ಚನ||" ಇತಿ| ನನು, ವಾತಜಿದಿತ್ಯನೇನ ನಾರ್ಥಃ| ಯಾನಿ ಖಲು ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬಲ್ಯಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಷ್ಣಯುಕ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ವಾತಘ್ನಾನ್ಯೇವ ದೃಷ್ಟಾನಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಾತಜಿದಿತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್| ನೈವಮ್| ಸಕ್ತುಮದ್ಯಸೂರ್ಯತಾಪಮನ್ದಕಾದಿಷು ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಸಕ್ತವೋ ವಾತಲಾ ವೃಷ್ಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ಬಲಕರಾಶ್ಚ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಿಮದ್ಯಂ ಹರ್ಷಣತ್ವಾದ್ವೃಷ್ಯಂ ವಾತಲಂ ಚ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೪೦|೩೫)- "ಮನಸೋ ಹರ್ಷಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಮದ್ಯಂ ಚ ಮಾತ್ರಾ ಪೀತಂ ಹರ್ಷಣಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೨೪|೫೯)-"ಹರ್ಷಮೂರ್ಜಪ್ರದಂ ಪುಷ್ಟಿಮಾರೋಗ್ಯಂ ಪೌರುಷಂ ಪರಮ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಕರೋತ್ಯಾಶು ಮದ್ಯಮ್" ಇತಿ| ಸೂರ್ಯತಾಪಶ್ಚೋಷ್ಣೋಽಪಿ ಸನ್ಮಾರುತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಯೇ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ. ೧೪|೧೩)-"ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಾನಿ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಘೂನಿ ಚ|" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ವಾತಾತಪೌ ಭಯಂ ಶೋಕೋ ಹೇತುರ್ವಾತಾರ್ಶಸಾಮಿತಿ||" ಇತಿ| ಮನ್ದಕಂ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಗುರುಗುಣಯುಕ್ತಮಪಿ ತ್ರಿದೋಷಕರಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೨೪)- "ತ್ರಿದೋಷಂ ಮನ್ದಕಮ್" ಇತಿ| ತ್ರಿಷು ಚ ದೋಷೇಷ್ವನ್ತರ್ಭೂತಃ ಪವನ ಇತಿ ಚೈವಂ ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾದ್ವಾತಜಿದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಚ ದಧ್ಯಾತ್ಮನಾ ಪರಿಣಮತೋಽನಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಾಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಾತ್ಯಮ್ಲಲಕ್ಷಣಾಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಮನ್ದಜಾತಂ-ಅನಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಜಾತಂ-ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಮ್| ಅತಿಜಾತಂ-ಅತ್ಯಮ್ಲಮ್| ತತ್ರ ಮನ್ದಜಾತಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಾನ್ನಿಷಿದ್ಧಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಜಾತಸ್ಯೈತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಗುಣಾಃ| ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧೀನಾಶ್ಚಾತ್ಯಮ್ಲಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸುಜಾತೇಽತ್ಯಮ್ಲೇ ಚ ದಧ್ನಿ ಸರಮಣ್ಡೌ ಸ್ತಃ| ತತ್ರ ದಧ್ನ ಉಪರಿಭಾಗಃ ಸರಃ, ಅಧೋ ಮಣ್ಡಃ| ಏತದ್ಗುಣಾಸ್ತು ಲಾಘವಿಕತ್ವಾನ್ನೇಹೋಕ್ತಾಃ| ಮುನಿನಾ ಚ ದರ್ಶಿತಾಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ. ೨೭|೨೨೪)- "ತ್ರಿದೋಷಂ ಮನ್ದಕಂ ಜಾತಂ ವಾತಘ್ನಂ ದಧಿ ಶುಕ್ರಲಮ್| ಸರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನಿಲಘ್ನಸ್ತು ಮಣ್ಡಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಃ||" ಇತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತ್ತ್ವಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕರಸೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾದೇವಾತ್ರಗಮ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಸಾಕ್ಷಾದೇತೇಷಾಮುಪಾದಾನಂ ತತ್ ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಮ್ಲದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯೋ ದಧ್ಯೇತಾನ್ಯತಿಶಯೇನ ಕರೋತೀತಿ| ನೈವಾದ್ಯಾನ್ನಿಶೀತ್ಯಾದೌ ಗ್ರನ್ಥೇ ಚೈಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ನಕಾರೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದನೇಕನಕಾರಕರಣಂ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧದಧಿಭಕ್ಷಣಾದತಿಪ್ರತ್ಯವಾಯಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಚರಕೋಕ್ತಶ್ಚ ಮಙ್ಗಲ್ಯಗುಣೋ ನೇಹೋಕ್ತಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮನುಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸರ್ಪಿರಾದೀನಾಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಾನಾಮಪಿ ಚರಕೇಽಪಿ ಮಙ್ಗಲತ್ವಂ ನಾವಾದೀದಿತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೫|೬೮) ದಧ್ನೋ ವಿಶೇಷಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ದಧ್ಯಾಜಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಲಘು ವಾತಕ್ಷಯಾಪಹಮ್| ದುರ್ನಾಮಶ್ವಾಸಕಾಸೇಷು ಹಿತಮಗ್ನೇಶ್ಚ ದೀಪನಮ್|| ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ವೃಷ್ಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಣಾಶನಮ್| ಬಲಾಸವರ್ಧನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಶೇಷಾದ್ದಧಿ ಮಾಹಿಷಮ್|| ವಿಪಾಕೇ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಮಮ್ಲಂ ಭೇದ್ಯೌಷ್ಟ್ರಕಂ ದಧಿ| ವಾತಮರ್ಶಾಂಸಿ ಕುಷ್ಠಾನಿ ಕೃಮೀನ್ ಹನ್ತ್ಯುದರಾಣಿ ಚ|| ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿಶೇಷಾನ್ನ ಚ ಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕುರ್ಯಾದ್ಭಕ್ತಾಭಿಲಾಷಂ ಚ ದಧಿ ಯತ್ ಸುಪರಿಸ್ರುತಮ್|| ಶೃತಕ್ಷೀರಾಚ್ಚ ಯಜ್ಜಾತಂ ಗುಣವದ್ದಧಿ ತತ್ಸ್ಮೃತಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ಧಾತ್ವಗ್ನಿಬಲವರ್ಧನಮ್|| ದಧಿ ತ್ವಸಾರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿವಾತಲಮ್| ದೀಪನೀಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಸಕಷಾಯಂ ರುಚಿಪ್ರದಮ್||" ಇತಿ| ಕೇವಲಮಪಿ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಕದಾಚಿದ್ದಧಿ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಾದವಗಮ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಥಾ ಕೇವಲಸ್ಯ ಗುಣಕಥನಂ ನಿಷ್ಫಲಮೇವ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೇಚಿದಾಹುಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ದಧಿಗುಣಾನಾಹ-ಅಮ್ಲಪಾಕರಸಮಿತಿ| ಗ್ರಾಹಿ-ಸ್ತಮ್ಭನಮ್| ರೋಚಿಷ್ಣು-ಸ್ವಯಂ ರೋಚತೇ| ಅರುಚೌ ಶಸ್ತಂ-ಅನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ರೋಚಯತಿ| ಶೀತಕೇ-ಶೀತಜ್ವರೇ| ವಿಷಮಜ್ವರೇ ತು-ಅಶೀತೇಽಪಿ| ರೂಕ್ಷದಧಿಗುಣಾನಾಹ-ರೂಕ್ಷಂ ತ್ವಿತಿ| ರೂಕ್ಷಂ-ಉದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಮ್, ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇ ಶಸ್ತಮ್| ದಧಿಭೋಜನಂ ನಿಯಮಯತಿ-ನೈವೇತಿ| ಉಷ್ಣಂ-ಅಗ್ನ್ಯಾದಿತಪ್ತಮ್| ಉಷ್ಣೋ-ಗ್ರೀಷ್ಮಃ| ಸಿತೋಪಲಾ-ಶರ್ಕರಾ| ನಿತ್ಯಂ-ಪ್ರತ್ಯಹಮ್| ಮನ್ದಂಅಸಮ್ಯಗ್ನಿಷ್ಪನ್ನಮ್| ವಸನ್ತಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯದಾ ದಿವಾ ಘೃತಾದ್ಯನ್ಯತಮೋಪೇತಂ ಶೀತಂ ಸುಜಾತಮೇಕಾಹಾದ್ಯನ್ತರಂ ದಧಿ ಭುಞ್ಜೀತೇತಿ ಮಥಿತಾರ್ಥಃ| ನಿಯಮಾತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ಅನ್ಯಥೇತಿ|
Adhikarana ತಕ್ರಗುಣಾಃ (೩೩-೩೪) · Śloka ೩೪
|
ತಕ್ರಂ ಲಘು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್||೩೩||
ಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀದೋಷಮೂತ್ರಗ್ರಹಾರುಚೀಃ|
ಪ್ಲೀಹಗುಲ್ಮಘೃತವ್ಯಾಪದ್ಗರಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾನ್ ಜಯೇತ್||೩೪||
View original
|
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्||३३||
शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः|
प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत्||३४||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತಕ್ರಂ ಲಘು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿಚ್ಚ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶೋಫಾದೀನೇಕಾದಶ ಜಯೇತ್| ಘೃತಸ್ಯಾತಿಪಾನಾತ್ ವ್ಯಾಪತ್-ರೋಗೋ ಘೃತವ್ಯಾಪತ್| ಗರಃ-ಕೃತ್ರಿಮೋ ವಿಷವಿಶೇಷಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೮೬)- "ನೈವ ತಕ್ರಂ ಕ್ಷತೇ ದದ್ಯಾನ್ನೋಷ್ಣಕಾಲೇ ನ ದುರ್ಬಲೇ| ನ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮದಾಹೇಷು ನ ರೋಗೇ ರಕ್ತಪೈತ್ತಿಕೇ|| ಶೀತಕಾಲೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಚ ಕಫೋತ್ಥೇಷ್ವಾಮಯೇಷು ಚ| ಮಾರ್ಗಾವರೋಧೇ ದುಷ್ಟೇ ಚ ವಾಯೌ ತಕ್ರಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)- "ತಕ್ರಮಾಮಂ ಕಫಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಹನ್ತಿ ಕಣ್ಠೇ ಕರೋತಿ ತು| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾದೌ ಸಿದ್ಧಮೇವೋಪಯೋಜಯೇತ್||" ಇತಿ| "ಮನ್ದಜಾತಂ ಮರುತ್ಕೋಪಿ ರೂಕ್ಷಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ದುರ್ಜರಮ್| ಅತಿಜಾತಂ ಭೃಶಾಮ್ಲೌಷ್ಣ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಕರಂ ಪರಮ್|| ದೋಷಘ್ನಮುದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಂ ಸಸ್ನೇಹಮಪಿ ಶೋಫಜಿತ್| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೫|೮೯)- 'ವಾತೇಽಮ್ಲಂ ಸೈನ್ಧವೋಪೇತಂ, ಸ್ವಾದು ಪಿತ್ತೇ ಸಶರ್ಕರಮ್|| ಹಿತಂ ತಕ್ರಂ ಕಫೇ ಸಾಮ್ಲಂ ವ್ಯೋಷಸೌವರ್ಚಲಾನ್ವಿತಮ್| ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರೋ ಮಣ್ಡೋ ದುರ್ಜರಾ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ'||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ತಕ್ರಗುಣಾನಾಹ-ತಕ್ರಮಿತಿ| ಮಥಿತಂ ದಧಿ-ತಕ್ರಮ್| ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಸಜಲಂ ನಿರ್ಜಲಂ ಚ| ಸಜಲಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಸಸ್ನೇಹಮಸ್ನೇಹಂ ಚ| ತತ್ರಾಸ್ನೇಹಸ್ಯೈತೇ ಗುಣಾಃ| ಸಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಗೌರವಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದೂನಾಃ| ನಿರ್ಜಲಸ್ಯ ತತೋಽಪ್ಯೂನಾಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ. ಅ. ೪೫/೮೫)- "ಮನ್ಥನಾದ್ಯತ್ಪೃಥಗ್ಭೂತಸ್ನೇಹಮರ್ದ್ಧೋದಕಂ ಚ ಯತ್| ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರದ್ರವಂ ತಕ್ರಂ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಂ ತುವರಂ ರಸೇ||" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)- "ದಣ್ಡಾಭಿಮಥನಾದ್ದಧ್ನೋ ಗುರುಣಶ್ಚಾತಿಶೋಫದಾತ್| ಅನುದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಮಪಿ ತಕ್ರಂ ಶೋಫಹರಂ ಲಘು||" ಇತಿ| ಕಫಘ್ನತ್ವೇ ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ತಕ್ರಮಾಮಂ ಕಫಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಹನ್ತಿ ಕಣ್ಠೇ ಕರೋತಿ ತು|" ಇತಿ| ಮೂತ್ರಗ್ರಹೋ-ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ಘೃತಸ್ಯಾತಿಪಾನಾದುತ್ಪನ್ನೋ ರೋಗೋ-ಘೃತವ್ಯಾಪತ್| ಗರಂ-ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಮ್|
Adhikarana ಮಸ್ತುಗುಣಾಃ (೩೫) · Śloka ೩೫
ತದ್ವನ್ಮಸ್ತು ಸರಂ ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿ ವಿಷ್ಠಮ್ಭಜಿಲ್ಲಘು|
|೩೫|
View original
तद्वन्मस्तु सरं स्रोतःशोधि विष्ठम्भजिल्लघु|
|३५|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಸ್ತು ತದ್ವತ್-ತಕ್ರವದ್ಗುಣೈರ್ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಸರಮ್| ತಥಾ, ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿಃ| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಜಿತ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೮೧)- "ತೃಷ್ಣಾಕ್ಲಮಹರಂ ಮಸ್ತು ಲಘು ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಮವೃಷ್ಯಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಆಹ್ಲಾದನಂ ಪ್ರೀಣನಂ ಚ ಭಿನತ್ತ್ಯಾಶು ಮಲಂ ಚ ತತ್| ಬಲಮಾವಹತಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಥಾ ಭಕ್ತಸ್ಯ ರೋಚಕಮ್||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮಸ್ತುಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ಸುಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನೋ ದ್ರವಭಾಗೋ-ಮಸ್ತು| ದೋಷಪೂರ್ಣಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಶೋಧಯತೀತಿ-ಸ್ರೋತಃಶೋಧಿ| ಸರಂ-ಮಲಾನುಲೋಮನಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಜಿತ್-ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಭೇದಿನೋಽಪಿ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೇರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ಗ್ರಾಹಿಣೋಽಪಿ ನಾಗರಸ್ಯ ವಿಬನ್ಧನುತ್ತ್ವದರ್ಶನಾದುಭಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ತದ್ವದಿತಿ ಲಘುತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಲಧ್ವಿತ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮ್|
Adhikarana ನವನೀತಗುಣಾಃ (೩೫-೩೬) · Śloka ೩೬
|
ನವನೀತಂ ನವಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶೀತಂ ವರ್ಣಬಲಾಗ್ನಿಕೃತ್||೩೫||
ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಕ್ಷಯಾರ್ಶೋರ್ದಿತಕಾಸಜಿತ್|
|೩೬|
View original
|
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत्||३५||
सङ्ग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोर्दितकासजित्|
|३६|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ನವನೀತಂ ನವಂ-ನವೋದ್ಧೃತಂ, ಲಘು ವೃಷ್ಯಂ ಚ| ತಥಾ, ಶೀತಂ-ಶೀತವೀರ್ಯಂ, ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿಕರಂ ಚ| ತಥಾ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ವಾತಾದಿಜಿಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ಶೀತಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ನವನೀತಂ ನವೋದ್ಧೃತಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ನವನೀತಗುಣಾನಾಹ-ನವನೀತಮಿತಿ| ನವಂ-ಸದ್ಯಸ್ಕಮ್| ಅಸೃಕ್-ರಕ್ತಮ್| ಕ್ಷಯೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಅರ್ದಿತಂ-ಏಕಾಯಾಮಃ|
Adhikarana ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವನವನೀತಗುಣಾಃ (೩೬) · Śloka ೩೬
|
ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ತು ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿತ್||೩೬||
View original
|
क्षीरोद्भवं तु सङ्ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||३६||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ ತು-ಕ್ಷೀರಾದೇವ ಜಾತಂ ಮಥಿತ್ವೋತ್ಪಾದಿತಂ, ನವನೀತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಕ್ಷಿರೋಗಜಿಚ್ಚ ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರನವನೀತಗುಣಾನಾಹ-ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಮಿತಿ| ಕ್ಷೀರೋದ್ಭವಂ-ಕ್ಷೀರಮಥನೋದ್ಭವಮ್| ಸರ್ಪಿರಪ್ಯೇವಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಜ್ಞೇಯಮ್|
Adhikarana ಘೃತಗುಣಾಃ (೩೭-೩೯) · Śloka ೩೯
ಶಸ್ತಂ ಧೀಸ್ಮೃತಿಮೇಧಾಗ್ನಿಬಲಾಯುಃಶುಕ್ರಚಕ್ಷುಷಾಮ್|
ಬಾಲವೃದ್ಧಪ್ರಜಾಕಾನ್ತಿಸೌಕುಮಾರ್ಯಸ್ವರಾರ್ಥಿನಾಮ್||೩೭||
ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಪರೀಸರ್ಪಶಸ್ತ್ರಾಗ್ನಿಗ್ಲಪಿತಾತ್ಮನಾಮ್|
ವಾತಪಿತ್ತವಿಷೋನ್ಮಾದಶೋಷಾಲಕ್ಷ್ಮೀಜ್ವರಾಪಹಮ್||೩೮||
ಸ್ನೇಹಾನಾಮುತ್ತಮಂ ಶೀತಂ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಪರಮ್|
ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಂ ವಿಧಿಭಿರ್ಘೃತಂ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್||೩೯||
View original
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम्|
बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्||३७||
क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्||३८||
स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम्|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||३९||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಘೃತಂ ಧೀಪ್ರಭೃತೀನಾಮಗ್ನಿಗ್ಲಪಿತಾತ್ಮಾನ್ತಾನಾಂ ಶಸ್ತಂ-ಹಿತಮ್| ಧೀಃ-ಬುದ್ಧಿಃ, ವಸ್ತುಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಃ| ಸ್ಮೃತಿಃ-ಅತೀತವಿಚಾರಶಕ್ತಿಃ| ಪ್ರಜಾರ್ಥಿನಾಂ ಶಸ್ತಮ್| ಪ್ರಜಾ-ಅಪತ್ಯಮ್, ತದರ್ಥಿನಾಮ್| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸಫಲತಾಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ವಾತಾದಿಘ್ನಮ್| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹಾನಾಂ-ತೈಲಾದೀನಾಂ, ಉತ್ತಮಂ-ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ತಥಾ, ಶೀತಮ್| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ-ಜರಯಾ ವಿನಾ ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಮಿತಿ| ಸಹಸ್ರ-ಶಬ್ದೋಽನೇಕಾರ್ಥಃ, ಅನೇಕಶಕ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮ್ ? ವಿಧಿಭಿಃ,-ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಭಿರ್ಘೃತಮನೇಕಶಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಸಂಸ್ಕ್ರಿಯತೇ ವಾ, ತಚ್ಛಕ್ತಿಮೇವಾಽನುರುಧ್ಯತೇ| ಅಥವಾ ತತ್ಸಂಯೋಗಾಚ್ಛಕ್ತ್ಯನ್ತರಮನ್ಯದಾರೋಹತಿ| ಅತೋ ಹೇತೋಃ ಸಹಸ್ರಶಬ್ದೋಽನೇಕಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯಥಾ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಕಥಂ ದಶಶತವಾಚೀ ಸಹಸ್ರಶಬ್ದ ಉಪಪದ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ -ಸಹಸ್ರಶಬ್ದೋ ದಶಶತಸಂಖ್ಯಾವಾಚ್ಯೇವ| ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯಂ ಹಿ ಸರ್ಪಿರುಕ್ತಮ್, ನ ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯಾತ್ಪರೇಣ| ತತ್ರ ಚೇದಂ ಸಹಸ್ರಪಾಕ್ಯತ್ವೇ ಪ್ರಯೋಜನಮ್-ಪಾಕಸಹಸ್ರಂ ಯಾವದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರೋಽನುವರ್ತತೇ, ನಾತಃಪರಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಸಹಸ್ರಪಾಕಾತ್ಪರೇಣ ಕಿಮಿತಿ ಪಾಕೋ ನೋಕ್ತಃ ? ತಸ್ಮಾದಾಸಹಸ್ರಂ ಪಾಕಾನಾಂ ಶಕ್ತ್ಯನ್ತರಾಣ್ಯಾರೋಹನ್ತಿ ಪಾಕಾಃ, ನ ತತಃ ಪರೇಣೇತಿ| ತಥಾ, ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್-ಅನೇಕಕಾರ್ಯಕೃತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಘೃತಗುಣಾನಾಹ-ಶಸ್ತಮಿತಿ| ಉಪದಿಷ್ಟಗ್ರಹಣೇ ಶಕ್ತಿಃ-ಧೀಃ| ಗೃಹೀತಸ್ಯ ವಿಚ್ಛೇದೇನ ಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ತಿಃ-ಸ್ಮೃತಿಃ| ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ-ಮೇಧಾ| ಪ್ರಜಾದಿಭಿರರ್ಥಿಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪ್ರಜಾಅಪತ್ಯಮ್| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಃ-ಕ್ಷತಕಾಸಪೀಡಿತಃ| ಪರೀಸರ್ಪೋ-ವಿಸರ್ಪಃ, ಶಸ್ತ್ರಂ-ಶಸ್ತ್ರಘಾತಃ, ಅಗ್ನಿಃ-ಅಗ್ನಿದಾಹಃ, ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಗ್ಲಪಿತಃ-ಪೀಡಿತಃ, ಆತ್ಮಾ-ಶರೀರಂ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಜ್ವರೋ-ಜೀರ್ಣಜ್ವರಃ, ನವಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾನರ್ಹತ್ವಾತ್| ಸ್ನೇಹಾನಾಂ-ತೈಲಾದೀನಾಮ್| ವಯಸಃ-ಯೌವನಸ್ಯ| ಯೋಜನಯಾ ಕರ್ಮಸಹಸ್ರಕೃತ್ಬಹುತರಕಾರ್ಯಕೃತ್| ಯತಃ ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಂ-ಬಹುತರಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಮ್| ಕೈಃ? ವಿಧಿಭಿಃ,- ಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಪಾನಾಭ್ಯಞ್ಜನಾನುವಾಸನಾದಿಭಿಃ|
Adhikarana ಪುರಾಣಘೃತಗುಣಾಃ (೪೦) · Śloka ೪೦
ಮದಾಪಸ್ಮಾರಮೂರ್ಛಾಯಶಿರಃಕರ್ಣಾಕ್ಷಿಯೋನಿಜಾನ್|
ಪುರಾಣಂ ಜಯತಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್||೪೦||
View original
मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्|
पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्||४०||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಪುರಾಣಂ-ಅತೀತಬಹು ಕಾಲಂ, ಪಞ್ಚದಶಾದಿವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ, ಘೃತಂ ಮದಾದೀನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜಯತಿ| ವ್ರಣಾನಾಂ ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದೀನ್ ಶೋಧಯತಿ| ತಥಾ, ವ್ರಣಾನ್ ರೋಪಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೈವಮಧ್ಯೈಷ್ಟ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಂಶ್ಚಾಧಿಕಾನ್ಕುರ್ಯಾದ್ಗುಣಾಂಸ್ತದಮೃತೋಪಮಮ್|| ತದ್ವಚ್ಚ ಘೃತಮಣ್ಡೋಽಪಿ ರೂಕ್ಷಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ತನುಸ್ತು ಸಃ|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಪುರಾಣಘೃತಗುಣಾನಾಹ-ಮದಾಪಸ್ಮಾರೇತಿ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯೋಮೂರ್ಚ್ಛಾ| ಶೋಧನಂ-ದುಷ್ಟವ್ರಣಾನಾಮ್, ರೋಪಣಂ-ಶುದ್ಧಾನಾಮ್| ದಶವರ್ಷೋಷಿತಂ-ಪುರಾಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- "ಉಗ್ರಗನ್ಧಂ ಪುರಾಣಂ ಸ್ಯಾದ್ದಶವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ ಘೃತಮ್| ಲಾಕ್ಷಾರಸನಿಭಂ ಶೀತಂ ಪ್ರಪುರಾಣಮತಃ ಪರಮ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ಕಿಲಾಟಾದಿಗುಣಾಃ (೪೧) · Śloka ೪೧
ಬಲ್ಯಾಃ ಕಿಲಾಟಪೀಯೂಷಕೂರ್ಚಿಕಾಮೋರಣಾದಯಃ|
ಶುಕ್ರನಿದ್ರಾಕಫಕರಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿಗುರುದೋಷಲಾಃ||೪೧||
View original
बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोरणादयः|
शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४१||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಕಿಲಾಟಾದಯೋ ಬಲ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಾದಿಕರಾಃ| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೋ ಗುರವೋ ದೋಷಲಾಶ್ಚ ಸ್ಯುಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಕ್ಷೀರಶಾಕಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ವಹ್ನಿನಾಶಕತ್ವಂ ಚೈಷಾಂ ಬಲ್ಯತ್ವೇನ ಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವೇನ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿದೋಷಲತ್ವೇನಾವಗತಮೇವೇತಿ 'ವಹ್ನಿಸಾದನಾಃ' ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ನೇಹಕೃತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಕೃತಮೇವ| ತತ್ರ, ಕಿಲಾಟಃ-ಅಲ್ಪಕ್ಷೀರೋ ಬಹುನಾ ತಕ್ರೇಣ ಕೃತಃ| ಪೀಯೂಷಃ-ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಾಕ್ಷೀರಕೃತಃ| ಕೂರ್ಚಿಕಾ-ದಧಿತಕ್ರಕೃತಾ ಕಿಲಾಟಿಕಾ| ಮೋರಣಃ-ಕ್ಷೀರಸದೃಶಃ ಕಿಲಾಟಿಕಃ| ಪಿಣ್ಡನಂ-ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಕ್ಷೀರಶಾಕಃ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕಿಲಾಟಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ಬಲ್ಯಾ ಇತಿ| ದಧ್ನಾ ತಕ್ರೇಣ ವಾ ಸಹ ಪಾಕಾತ್ಪೃಥಗ್ಭೂತಂ ಘನದ್ರವಭಾಗಂ ಕ್ಷೀರಂ-ಕೂರ್ಚಿಕಾ| ಸೈವ ಪಾಕಾದ್ವಿನಾ-ಕ್ಷೀರಶಾಕಃ| ತಯೋರ್ಘಾನಭಾಗಃ ಪೃಥಗುದ್ಧೃತಃ-ಕಿಲಾಟಃ, ದ್ರವಭಾಗೋ-ಮಾರೇಣಃ| ಪ್ರಸೂತಿದಿನಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವನ್ಮಲಿನ ಘನಂ ಕ್ಷೀರಂ ತಾವತ್-ಪೀಯೂಷಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕ್ಷೀರಶಾಕತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕೌ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೬)-"ಬಲ್ಯಾಃ ಕಿಲಾಟಕೂರ್ಚಿಕಾತಕ್ರಪಿಣ್ಡಕಮೋರಣಾಃ| ಸಕ್ಷೀರಶಾಕಪೀಯೂಷಾ ರೋಚನಾ ವಹ್ನಿಸಾದನಾಃ|| ಇತಿ| ಘನವಸ್ತ್ರಬದ್ಧಂ ಸ್ವಯಂ ಸ್ರುತದ್ರವಭಾಗಂ ತಕ್ರಂ-ತಕ್ರ-ಪಿಣ್ಡಕಃ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನಃ-ಅಧೋವಾತಾವರೋಧಿನಃ| ದೋಷಲಾಃ-ಆಮಸಞ್ಚಯಕಾರಿಣಃ| ದೋಷಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಆಮೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ, "ಸದೋಷಶಬ್ದಂ ಚ ಶಕೃತ್ ದ್ರವಂ ಸೃಜತಿ ವೇಗವತ್|" (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೨/೭೮) ಇತ್ಯಾದಿವತ್| ನ ತು ವಾತಾದಯಃ, ಕಫಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಾತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಾತಘ್ನತ್ವಾಚ್ಚ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೯೧)- "ಬಲ್ಯಃ ಕಿಲಾಟೋಽನಿಲಹೃತ್ ಪುಂಸ್ತ್ವನಿದ್ರಾಪ್ರದಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಮಧುರೌ ಬೃಂಹಣೌ ವೃಷ್ಯೌ ತದ್ವತ್ಪೀಯೂಷಮೋರಣೌ|| ಇತಿ| ಕೂರ್ಚಿಕಾಮೋರಣಾವತ್ರ ದಧಿಭವೌ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಯಾಸ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಾತಲತ್ವಾತ್ ತನ್ಮೋರಣಸ್ಯ ಚ ಲಘುತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೯೦)- "ಗ್ರಾಹಿಣೀ ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾ ದುರ್ಜರಾ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ| ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರೋ ಮಣ್ಡೋ ದಧಿಕೂರ್ಚಿಕತಕ್ರಜಃ||" ಇತಿ| ಕೂರ್ಚೀಕೃತಂ ತಕ್ರಂ-ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ|
Adhikarana ಕ್ಷೀರಘೃತಯೋಃಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವನಿನ್ದಿತತ್ವೇ (೪೨-೨) · Śloka ೨
ಗವ್ಯೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ನಿನ್ದಿತೇ ಚಾವಿಸಮ್ಭವೇ|
|೪೨|
ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ||೨||
View original
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे|
|४२|
इति क्षीरवर्गः||२||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಗೋಸಮ್ಭವೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ| ಆವಿಕೇ ಚ ನಿನ್ದಿತೇ-ಗರ್ಹಿತೇ| ಘೃತಸ್ಯ ಚ ಕ್ಷೀರವಿಕಾರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾದ್ದಧಿತಕ್ರಮಸ್ತ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ಗವ್ಯಾನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್| ಅತ ಏವಾವಿಸಮ್ಭವಾನಾಂ ದಧಿತಕ್ರಾದೀನಾಮಧಮತ್ವಮೇವ ವೇದ್ಯಮ್, ನ ಕ್ಷೀರಘೃತಯೋರೇವ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸುಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ವಿದ್ಯಾದ್ದಧಿಘೃತಾದೀನಾಂ ಗುಣದೋಷಾನ್ ಯಥಾಪಯಃ|" ಇತಿ| ಅಸ್ಯ ಹ್ಯಯಮರ್ಥಃ-ಘೃತಾದೀನಾಂ ಪಯೋಗುಣಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಗುಣಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯಥಾಶಬ್ದಸ್ಯ ಪದಾರ್ಥಾನತಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥೇಽಸ್ಯಾವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ-"ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಮ್" ಇತ್ಯಾದೀನಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ತದ್ವದ್ದಧ್ಯಾದೀನಾಮಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೈವ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ವಿಶೇಷಾಭಿಲಾಷೇ ತು ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಸತ್ಸ್ವಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣೇಷು ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಂ ಯತ್ಕ್ಷೀರಂ ತದ್ಗುಣೋಚ್ಚಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಇತಿ| ಖರನಾದೇ ತೂಕ್ತಮ್-"ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ತು ತಜ್ಜಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗುಣಕರ್ಮಣೀ| ತಥಾ ಸ್ವಾತ್ ಸ್ವಾದಪಿ ಕ್ಷೀರಾದ್ದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಮ್||" ಇತಿ| ಗವ್ಯಮಿತಿ "ಗೋಪಯಸೋರ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರನಿರ್ದೇಶಾತ್ಕ್ಷೀರವರ್ಗೋಽಯಮ್| ದಧಿನವನೀತಾದೀನಾಂ ತು ತದ್ವಿಕಾರಭೂತತ್ವಾತ್| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಘೃತಾನಾಂ ಚ ತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ಗವ್ಯೇ ಕ್ಷೀರಘೃತ ಇತಿ| ಗವ್ಯಾವಿಕಯೋರುತ್ತಮಾಧಮತ್ವಾದಿತರೇಪಾಂ ಮಧ್ಯಮತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬)-"ವಿದ್ಯಾದ್ದಧಿಘೃತಾದೀನಾಂ ಗುಣದೋಷಾನ್ ಯಥಾಪಯಃ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಕ್ಷೀರವರ್ಗಃ|
Adhikarana ಇಕ್ಷುವರ್ಗಃ ಇಕ್ಷುರಸಗುಣಾಃ (೪೨-೪೩) · Śloka ೪೩
ಕ್ಷೀರವರ್ಗಾದನನ್ತರಮಿಕ್ಷುವರ್ಗ ಆರಮ್ಭ್ಯತೇ, ಗುಣಕ್ರಿಯಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್|
ತಥಾ, ಹಿ-ಇಕ್ಷುರಪಿ ಕ್ಷೀರವತ್ಸರಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಬೃಂಹಣಾದಿಗುಣಕರ್ಮಾ ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ|
|
ಇಕ್ಷೋಃ ಸರೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬೃಂಹಣಃ ಕಫಮೂತ್ರಕೃತ್||೪೨||
ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತೋಽಸ್ರಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ರಸಃ|
ಸೋಽಗ್ರೇ ಸಲವಣೋ, ದನ್ತಪೀಡಿತಃ ಶರ್ಕರಾಸಮಃ||೪೩||
View original
क्षीरवर्गादनन्तरमिक्षुवर्ग आरम्भ्यते, गुणक्रियातुल्यत्वात्|
तथा, हि-इक्षुरपि क्षीरवत्सरगुरुस्निग्धबृंहणादिगुणकर्मा अथेक्षुवर्गः|
|
इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्||४२||
वृष्यः शीतोऽस्रपित्तघ्नः स्वादुपाकरसो रसः|
सोऽग्रे सलवणो, दन्तपीडितः शर्करासमः||४३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಇಕ್ಷೋ ರಸಃ ಸರತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ತಥಾ, ಕಫಮೂತ್ರಕೃತ್| ಸರಃ-ಶಕೃದ್ಭೇದೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ತಥಾ, (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೮೪)- "ಗುರ್ವೀ ಸರಾ ತು ಪಾಲಕ್ಯಾ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾನನ್ತರಮುಕ್ತವಾನ್-"ಪಾಲಕ್ಯಾವತ್ಸ್ಮೃತಶ್ಚಞ್ಚುಃ ಸ ತು ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್ಮಕಃ|" ಇತಿ ಚಞ್ಚುಶಾಕಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಣೇನ ಗುಣೇನ ಸರತ್ವಂ ಬಾಧಿತಮಿತಿ| ಅತ್ರ ಸ್ನಿಗ್ಧಬೃಂಹಣವೃಷ್ಯಮಧುರಾದಿಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನಹನ್ತೃ ದೃಷ್ಟಮ್| ಅತೋಽಸ್ಯಾಪೀಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಮಾರುತಜಿತ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ನೋಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತೇ ಹಿ ಸಮೀರಣಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತಃ ಪವನಜಿದ್ಭುಕ್ತೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪನಃ|" ಇತಿ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಮಾರುತಾಽಽಧ್ಮಾನಜನನಶ್ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣೋ ರಸಃ|" ಇತಿ| ಸ೦-ಸ ಚ-ರಸಃ, ಅಗ್ರೇ-ಇಕ್ಷುಪ್ರಾನ್ತೇ ಜಾತಃ, ಸಲವಣಃ-ಈಷಲ್ಲವಣಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೫|೧೫೬)-"ಅತೀವ ಮಧುರೋ ಮೂಲೇ, ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರ ಏವ ಚ| ಅಗ್ರೇ ತ್ವಕ್ಷಿಷು ವಿಜ್ಞೇಯ ಇಕ್ಷೂಣಾಂ ಲವಣೋ ರಸಃ||" ಇತಿ| ಪಾಷಾಣಾದಿಸಙ್ಕ್ಷುಣ್ಣಸ್ಯೇಕ್ಷೋಃ ಸದ್ಯ ಏವ ಯೋ ರಸ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಯೈತೇ ಯಥೋಕ್ತಾ ಗುಣಾ ವೇದ್ಯಾಃ, ನಾನ್ಯಥಾ ಪೀಡಿತಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ| ಯನ್ತ್ರದನ್ತಾದಿಪೀಡಿತಸ್ಯಾನ್ಯಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ಗುಣೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ| ದನ್ತಪೀಡಿತೋ ಯಃ, ಸ ಶರ್ಕರಾಸಮ ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥೇಕ್ಷುವರ್ಗಃ| ಇಕ್ಷುರಸಗುಣಾನಾಹ-ಇಕ್ಷೋಃ ಸರ ಇತಿ| ಗುರ್ವಾದಿಗುಣತ್ವಾದ್ವಾತಘ್ನತ್ವಮರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತಃ ಪವನಜಿದ್ಭುಕ್ತೇ ವಾತಪ್ರಕೋಪನಃ|" ಇತಿ| "ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನಜನನಶ್ಚೇಕ್ಷೂಣಾಂ ಭಕ್ಷಿತೋ ರಸಃ|" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ವಾತಲತ್ವಂ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಪೀತೇಕ್ಷುರಸವಿಷಯಮ್| ಆ೦ ರ೦-ಇಕ್ಷ್ವಗ್ರಭಾಗರಸಗುಣಾನಾಹ-ಸೋಽಗ್ರ ಇತಿ| ಸಲವಣಃ-ಈಷಲ್ಲವಣಃ| ಅಗ್ರಶಬ್ದೇನೇಕ್ಷೋಸ್ತತ್ಪರ್ವಣಾಂ ಚಾದ್ಯನ್ತೌ ಭಾಗೌ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಮಧ್ಯಕಾಣ್ಡೇ ಸುಮಾಧುರ್ಯಮಿಕ್ಷೋರ್ಮೂಲಾಗ್ರಪರ್ವಸು| ಮಾಧುರ್ಯಂ ಸಾಮ್ಲಲವಣಂ ವಿದಾಹೀ ತೇನ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ||' ಇತಿ| ಯತ್ತೃಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೫/೧೫೬)-" ಅತೀವ ಮಧುರೋ ಮೂಲೇ, ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರ ಏವ ಚ| ಅಗ್ರೇಽಕ್ಷಿಷು ಚ ವಿಜ್ಞೇಯ ಇಕ್ಷೂಣಾಂ ಲವಣೋ ರಸಃ||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಮೂಲಶಬ್ದೇನ ಮಧ್ಯಮಕಾಣ್ಡಾನಾಂ ಪ್ರಥಮಂ ಕಾಣ್ಡಮ್| ಅಕ್ಷಿಷು-ಸನ್ಧಿಷು| ದನ್ತಪೀಡಿತೇಕ್ಷುಗುಣಾನಾಹ-ದನ್ತಪೀಡಿತ ಇತಿ| ಶರ್ಕರಾಸಮ ಇತಿ ದಾಹಘ್ನತ್ವಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈಃ|
Adhikarana ಯಾನ್ತ್ರಿಕೇಕ್ಷುರಸಗುಣಾಃ (೪೪-೪೫) · Śloka ೪೫
ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ತ್ವನ್ಯಗುಣ ಏವೇತ್ಯಾಹ ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಿಪೀಡನಾನ್ಮಲಸಙ್ಕರಾತ್|
ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ ಚ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ||೪೪||
ವಿದಾಹೀ ಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ತೇನಾಸೌ|
|೪೫|
View original
यान्त्रिकस्त्वन्यगुण एवेत्याह मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्|
किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः||४४||
विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ|
|४५|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮೂಲಂ ಚಾಗ್ರಂ ಚ ಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಯಶ್ಚ ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ತಥಾವಿಧಾನಾಮಿಕ್ಷೂಣಾಂ ಪೀಡನಂ, ತಸ್ಮಾನ್ಮೂಲಾಗ್ರಜನ್ತುಜಗ್ಧಾದಿಪೀಡನಾತ್| ತಥಾ, ಮಲಸಙ್ಕರಾತ್-ಮಲಮಿಶ್ರಣಾತ್| ತಥಾ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ ಚ-ಯಾನ್ತ್ರಿಕೇ ರಸೇ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಂ ವಿಧೃತಿಃ-ವಿಲಮ್ಬಶ್ಚ ದೃಷ್ಟಃ| ತದೇತೈಃ ಕಾರಣೈರ್ಯಾನ್ತ್ರಿಕೋ ರಸೋ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ-ಸ್ವಭಾವಾನ್ಯಥಾತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ-ಗುರುರಧಿಕಂ ಗುರುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅವಿದಾಹಿ ವಿದಾಹಿ, ಅವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ, ಇತ್ಯೇವಂವಿಧಾಽಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ| ಯಾನ್ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಲೋಕೇ ಮೂಲಾದಿಸಹಿತಸ್ಯ ಪೀಡನಾತ್ಕಾಲವಿಲಮ್ಬೋಪಲಬ್ಧೇಶ್ಚ ಗ್ರನ್ಥಕೃದೇವಂ ಸಮವೋಚತ್| ಅತ ಏವ ಹೇತುನಿರ್ದೇಶೋಽತ್ರ ಕೃತಃ, ಹೇತ್ವಭಾವಾತ್ಕಾರ್ಯಾಭಾವಪ್ರತಿಪಾದನಾಯ| ತೇನ ಯದಾಽತಿನಿಪುಣಧೀಭಿರ್ಮೂಲಾದಿರಹಿತಃ ಪೀಡ್ಯತೇ, ಕಾಲವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಚ ನೋಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದಾ ವಿಕೃತಿಂ ನ ಯಾತ್ಯೇವೇರ್ಥಃ|ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯತೋ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ, ತೇನ-ಹೇತುನಾ, ಅಸೌ ಯಾನ್ತ್ರಿಕೋ, ವಿದಾಹ್ಯಾದಿಗುಣಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ವಿದಾಹೀ-ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯಃ ಪಾಕಂ ಗಚ್ಛನ್ಮಧ್ಯಮಾಯಾಮೇವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿರಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತೇ, ನ ದ್ರಾಗೇವ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಗುರುತ್ವಾದಥವಾ ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾತ್, ಸ ವಿದಾಹಗುಣಯುಕ್ತೋ ಭಾವೋ ಭಣ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುರುಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದ್ವಿದಾಹೀ ಕಥಿತಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಧಾನ್ವನ್ತರೇ-"ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮಯಂ ಸರ್ವಂ ಗುರುಭಾವಾದ್ವಿದಹ್ಯತೇ|" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಗುಣಾನಾಹ-ಮೂಲಾಗ್ರೇತಿ| ಜನ್ತುಜಗ್ಧಃಕೃಮಿಭಕ್ಷಿತಾವಯವಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ತ್ವಗಾದಯಃ| ಮಲೋ-ಯನ್ತ್ರಾದಿಲಗ್ನಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ವಿಧೃತ್ಯಾ-ಪೀಡನಗ್ರಹಣಾದಿಕಾಲವಿಲಮ್ಬೇನ, ವಿಕೃತಿಂ-ಮಾಧುರ್ಯಾದಿನ್ಯೂನತ್ವಂ, ಯಾತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಮನ್ನಪಾನಂ ವಿದಾಹಿ, ವಿದಗ್ಧಾವಸ್ಥಾಯಾ ಅವಶ್ಯಂಭಾವಾತ್, ತಥಾಪಿ ಯಚ್ಚಿರಕಾಲಂ ವಿದಗ್ಧಾವಸ್ಥಾಮನುಭವತಿ, ತದ್ವಿದಾಹೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತೇನ-ವಿಕೃತಿಂ ಗಮನೇನ, ಅಸೌ-ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ| ಹೇತೂಪನ್ಯಾಸಾದ್ಧೇತ್ವಲ್ಪತ್ವೇನ ದೋಷಾಲ್ಪತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್|
Adhikarana ಪೌಣ್ಡ್ರಿಕೇಕ್ಷುಗುಣಾಃ ವಾಂಶಿಕೇಕ್ಷುಗುಣಾಃ (೪೫) · Śloka ೪೫
ತತ್ರ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಃ|
ಶೈತ್ಯಪ್ರಸಾದಮಾಧುರ್ಯೈರ್ವರಸ್ತಮನು ವಾಂಶಿಕಃ||೪೫||
View original
तत्र पौण्ड्रकः|
शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः||४५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಇಕ್ಷುರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪೌಣ್ಡ್ರಕೋ ರಸೋ ವರಃ-ಸರ್ವೇಕ್ಷುರಸೇಭ್ಯಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಕಥಮ್ ? ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭೂತೈಃ| ಶೀತಸ್ಯ ಭಾವಃ-ಶೈತ್ಯಮ್| "ಗುಣವಚನ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್| ಪ್ರಸಾದಃ-ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಮ್| ಮಾಧುರ್ಯಂ-ಸ್ವಾದುತಾ| ತಮನು ವಾಂಶಿಕಃ-ಹೀನಾರ್ಥೇಽನುಶಬ್ದಸ್ಯ "ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಯುಕ್ತ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ, ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ಧೀನೋ ವಾಂಶಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦--ಅಥೇಕ್ಷುವಿಶೇಷಗುಣಾಃ| ತತ್ರ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ರ ಪೌಣ್ಡ್ರಕ ಇತಿ| ಪೌಣ್ಡ್ರಕಃ-ಶ್ವೇತೇಕ್ಷುಃ| ಪ್ರಸಾದೋ-ನೈರ್ಮಲ್ಯಮ್| ವಾಂಶಿಕಗುಣಾನಾಹ-ತಮನ್ವಿತಿ| ತಮನು-ತಸ್ಮಾತ್ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ಧೀನಃ| ಹೀನಾರ್ಥಸ್ಯಾನೋಃ ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯತ್ವಾತ್ ದ್ವಿತೀಯಾ| ವಾಂಶಿಕೋ-ನೀಲೇಕ್ಷುಃ|
Adhikarana ಶತಪರ್ವಕಾದೀನಾಂ ಗುಣಾಃ (೪೬) · Śloka ೪೬
ಶತಪರ್ವಕಕಾನ್ತಾರನೈಪಾಲಾದ್ಯಾಸ್ತತಃ ಕ್ರಮಾತ್|
ಸಕ್ಷಾರಾಃ ಸಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸೋಷ್ಣಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿನಃ||೪೬||
View original
शतपर्वककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्|
सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||४६||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶತಪರ್ವಕಾದಯಃ, ತತಃ-ವಾಂಶಿಕಾತ್, ಕ್ರಮಾತ್-ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ, ಶೈತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹೀನಾಃ| ತೇ ಚ ಶತಪರ್ವಕಾದಯ ಈಷತ್ಕ್ಷಾರತ್ವೇನ ಯುಕ್ತಾ ಈಷತ್ಕಷಾಯರಸಾ ಈಷದುಷ್ಣಾಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿನಶ್ಚ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶತಪರ್ವಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಶತಪರ್ವಕೇತಿ| ಶತಪರ್ವಕಃ-ಹ್ರಸ್ವಬಹುಪರ್ವಾ| ಕಾನ್ತಾರನೈಪಾಲೌ-ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧೌ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾದ್ದೀರ್ಘಪತ್ರಾದಯಃ| ತತಃ-ವಾಂಶಿಕಾತ್, ಕ್ರಮಾತ್-ಉತ್ತರೋತ್ತರಂ ಹೀನಾಃ| ಸಕ್ಷಾರಾಃ-ಈಷಪಲ್ಲವಣಾಃ|
Adhikarana ಫಾಣಿತಗುಣಾಃ (೪೭) · Śloka ೪೭
ಫಾಣಿತಂ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚಯಕೃನ್ಮೂತ್ರಶೋಧನಮ್|
|೪೭|
View original
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम्|
|४७|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಫಾಣಿತಂ-ಕ್ಷುದ್ರಗುಡೀಭೂತ ಇಕ್ಷುರಸಃ, ಗುರು-ಅತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಾದ್ವೇದ್ಯಮ್, ಗುರುತ್ವಮಾತ್ರಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸೇಽಪ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ತಥಾ, ಚಯಕೃತ್-ತ್ರಿದೋಷಕರಮ್| ಮೂತ್ರಶೋಧನಂ-ಮೂತ್ರಮತಿವಾಹಯತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ರೂಕ್ಷಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಂ ಫಾಣಿತಂ ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕಫಘ್ನಂ ಮಧುರಂ ಪಾಕೇ ಕಷಾಯಂ ಬಸ್ತಿದೂಷಣಮ್||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥೇಕ್ಷುರಸವಿಕಾರಾಃ| ತೇ ಚ ಪಞ್ಚ,-"ಇಕ್ಷೋ ರಸಸ್ಯ ಸಮಲತ್ರ್ಯಂಶಾರ್ದ್ಧಾಙ್ಘ್ರಿಮಲಾ ಮಲಾಃ| ವಿಕಾರಾಃ ಫಾಣಿತಗುಡಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡೀಖಣ್ಡಶರ್ಕರಾಃ||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಫಾಣಿತಗುಣಾನಾಹ-ಫಾಣಿತಮಿತಿ| ಚಯಕೃತ್-ವಿಶೇಷಾಗ್ರಹಣಾತ್ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಮ್|
Adhikarana ಧೌತಗುಡಗುಣಾಃ ಅಧೌತಗುಡಗುಣಾಃ (೪೭-೪೮) · Śloka ೪೮
ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರೋ ಧೌತಃ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಗುಡಃ||೪೭||
ಪ್ರಭೂತಕೃಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಡ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫೋಽಪರಃ|
|೪೮|
View original
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः||४७||
प्रभूतकृमिमज्जासृड्मेदोमांसकफोऽपरः|
|४८|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಗುಡೋ ಧೌತಃ-ಸಂಸ್ಕಾರವಶಾನ್ನಿರ್ಮಲೋ, ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಃ-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಫಕರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂತ್ರಂ ಚ ಶಕೃಚ್ಚ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್, ಸೃಷ್ಟಂ-ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ, ಮೂತ್ರಶಕೃದ್ಯೇನ ಸ ಏವಮ್| ಪ್ರಭೂತ ಇತಿ| ಅಪರ ಇತಿ ಧೌತಾತ್-ವಿಶುದ್ಧಾದನ್ಯಃ, ಸಮಲ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರಭೂತಾಃ ಕೃಮಿಮಜ್ಜಾಸೃಡ್ಮೇದೋಮಾಂಸಕಫಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾದ್ಗುಡೋಽಪ್ಯೇವಮುಕ್ತಃ| ಯಥಾ-ಆನೂಪೋದಕಂ ಪಾದರೋಗ ಇತಿ| ಪ್ರಭೂತಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಗುಡಶ್ಚತುರ್ಧಾ, -ಧೌತಾಧೌತಪುರಾಣನವಭೇದೇನ| ತತ್ರಧೌತಗುಡಗುಣಾನಾಹ-ನಾತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ ಇತಿ| ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃತ್-ಮಲಾನುಲೋಮನಃ| ಅಧೌತಗುಡಗುಣಾನಾಹ-ಪ್ರಭೂತಕೃಮಿಮಜ್ಜೇತಿ|
Adhikarana ಪುರಾಣಗುಡಗುಣಾಃ ನವಗುಡಗುಣಾಃ (೪೮) · Śloka ೪೮
|
ಹೃದ್ಯಃ ಪುರಾಣಃ ಪಥ್ಯಶ್ಚ, ನವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್||೪೮||
View original
|
हृद्यः पुराणः पथ्यश्च, नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||४८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಗುಡ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪುರಾಣೋ ಗುಡೋ ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಃ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಃ-ಅನ್ತರ್ಮಧ್ಯಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾಯ ಹಿತಃ| ನವೋ ಗುಡಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಗ್ನಿಸಾದಂ ಚ ಕರೋತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಪುರಾಣಗುಡಗುಣಾನಾಹ-ಹೃದ್ಯ ಇತಿ| ಪಥ್ಯಃ-ಸ್ವಸ್ಥ ಹಿತಃ| ನವಗುಡಗುಣಾನಾಹ-ನವ ಇತಿ| ಅಗ್ನಿಸಾದಃ-ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮ್|
Adhikarana ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದಿಗುಣಾಃ (೪೯) · Śloka ೪೯
ವೃಷ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಾಃ|
ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಸಿತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣವತ್ತಮಾಃ||೪೯||
View original
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः|
मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||४९||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ವೃಷ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತಹಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಾಶ್ಚ| ತಥಾ, ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣವತ್ತಮಾಃ-ಧೌತಗುಡಾದಪಿ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ಗುಣಕಾರೀ ನಿರ್ಮಲತರತ್ವಾತ್, ತತೋಽಪಿ ಖಣ್ಡೋ ಗುಣವತ್ತರಃ, ಖಣ್ಡಾದಪಿ ಶರ್ಕರಾ ಗುಣವತ್ತಮಾ ನಿರ್ಮಲತಮತ್ವಾತ್, ಗುಣವತ್ತಮೇತಿ ಗುಣವತೀಶಬ್ದಸ್ಯ ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಪುಂವದ್ಭಾವೋಽತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಚ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತಿ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ವೃಷ್ಯಾ ಇತಿ| ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಯೋರ್ಹಿತಾಃ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಯಾಃ ಖಣ್ಡೋ ಗುಣವಾನ್, ಖಣ್ಡಾತ್ಸಿತಾ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೧೬೩)-"ಯಥಾ ಯಥೈಷಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಮಧುರತ್ವಂ ತಥಾ ತಥಾ| ಸ್ನೇಹಗೌರವಶೈತ್ಯಾನಿ ಸರತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ತಥಾ||" ಇತಿ|
Adhikarana ಯವಾಸಶರ್ಕರಾಗುಣಾಃ (೫೦) · Śloka ೫೦
ತದ್ಗುಣಾ ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಕಷಾಯಾ ಯಾಸಶರ್ಕರಾ|
|೫೦|
View original
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा|
|५०|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತದ್ಗುಣೇತಿ ಶರ್ಕರಾಸಮಾ| ಯಾಸಶರ್ಕರಾ-ಯವಾಸಶರ್ಕರೇತಿ ಯಾ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ತಿಕ್ತಮಧುರಕಷಾಯರಸಾ ಚ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವಾಚಕ್ಷತೇ-ದುರಾಲಭಾರಸೇನ ಸಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಯಾಸಶರ್ಕರಾಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ಗುಣೇತಿ| ತದ್ಗುಣಾ-ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದಿಸಾಮಾನ್ಯಸದೃಶಗುಣಾ| ಯಾಸಶರ್ಕರಾ-ದುರಾಲಭಾರಸೇನೇಕ್ಷುರಸವತ್ಕ್ರಿಯತೇ||
Adhikarana ಸರ್ವಶರ್ಕರಾಗುಣಾಃ (೫೦) · Śloka ೫೦
|
ದಾಹತೃಟ್ಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಸೃಕ್ಪಿತ್ತಘ್ನ್ಯಃ ಸರ್ವಶರ್ಕರಾಃ||೫೦||
View original
|
दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५०||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸರ್ವಶರ್ಕರಾ ಇತ್ಯೇತಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚ ದಾಹಾದಿನಾಶನಾಃ| ಗ್ರನ್ಥಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ. ೪೫|೧೬೩)- "ಯಥಾ ಯಥಾಽಽಸಾಂ ವೈಮಲ್ಯಂ ಮಧುರತ್ವಂ ತಥಾ ತಥಾ| ಸ್ನೇಹಲಾಘವಶೈತ್ಯಾದಿ ಸಾರತ್ವಂ ಚ ತಥಾ ತಥಾ||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮಾನ್ಯಶರ್ಕರಾಗುಣಾನಾಹ-ದಾಹತೃಟ್ಛಿರ್ದೀತಿ| ಸರ್ವಾಃ-ಉಕ್ತಾ ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದಯಃ, ಅನುಕ್ತಾಶ್ಚ ಮಧುಶರ್ಕರಾದಯಃ| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದೌ ರಕ್ತಪಿತ್ತಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್|
Adhikarana ಶರ್ಕರಾಫಾಣಿತಯೋರ್ವರಾವರತ್ವೇ (೫೧) · Śloka ೫೧
ಅಧುನಾ ವರಾವರತ್ವಂ ನಿರ್ಧಾರಯತಿ ಶರ್ಕರೇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಫಾಣಿತಂ ಚ ವರಾವರೇ|
|೫೧|
View original
अधुना वरावरत्वं निर्धारयति शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे|
|५१|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶರ್ಕರಾ ಫಾಣಿತಂ ಚ ಕ್ರಮೇಣ ವರಾವರೇ ಭವತಃ| ಶರ್ಕರಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ, ಫಾಣಿತಮಶ್ರೇಷ್ಠಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ಶರ್ಕರೇತಿ| ಇಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶರ್ಕರಾ-ಸಿತಾಖ್ಯಾ ವರಾ| ಫಾಣಿತಮವರಮ್| ಇತರೇ ಮಧ್ಯಮಾಃ|
Adhikarana ಮಧುಗುಣಾಃ ಮಧುಶರ್ಕರಾಗುಣಾಃ (೫೧-೫೩) · Śloka ೫೩
ಶರ್ಕರಾಯೋನಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಮಧುನೋಽಪಿ ಗುಣಾನಾಹ |
ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಛೇದಿ ತೃಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಷಹಿಧ್ಮಾಸ್ರಪಿತ್ತನುತ್||೫೧||
ಮೇಹಕುಷ್ಠಕೃಮಿಚ್ಛರ್ದಿಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಜಿತ್|
ವ್ರಣಶೋಧನಸನ್ಧಾನರೋಪಣಂ ವಾತಲಂ ಮಧು||೫೨||
ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ, ತತ್ತುಲ್ಯಾ ಮಧುಶರ್ಕರಾ|
|೫೩|
View original
शर्करायोनिप्रसङ्गेन मधुनोऽपि गुणानाह |
चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्||५१||
मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्|
व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु||५२||
रूक्षं कषायमधुरं, तत्तुल्या मधुशर्करा|
|५३|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಧು ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಛೇದಿ-ಉಭಯಥಾಽಽಶ್ಚೋತನವ್ರಣಲೇಪಾದಾವುಪಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾಽಭ್ಯವಹಾರವಿಷಯೇಽಪಿ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯೋ ದೇಹೇ ಪಿಣ್ಡಿತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಛಿನತ್ತಿ-ವಿಭಜತಿ, ಸ ಛೇದೀತಿ ಕಥ್ಯತೇ| ತಥಾ, ತೃಡಾದಿನುತ್ ಮೇಹಾದಿಜಿದಿತಿ ಚ ಪ್ರಾಯೇಣಾಭ್ಯವಹಾರವಿಷಯ ಏವ| ವ್ರಣಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಸನ್ಧಾನಂ ರೋಪಣಂ ಚ| ಶೋಧನಂ-ಯತ್ ಪೂಯಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದಿಪ್ರೇರಕಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ-ಯದ್ ದ್ವೌ ವ್ರಣೌ ಚೈಕೀಕರೋತಿ| ರೋಪಣಂ-ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಮೇವಾಸ್ಯ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ವಾತಲಮೇತಚ್ಚಾಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯೋಪಯೋಗೇನಾಭ್ಯನ್ತರೋಪಯೋಗೇನ ಚ, ಅನ್ತೇ ವ್ಯಸ್ತಶ್ರುತತ್ವಾತ್| "ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಛೇದಿ" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಸ್ಯ ಮಧುನಃ ಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶಃ| "ರೂಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ" ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಿರ್ದೇಶಃ| ಲಾಘವಾಚ್ಚಾತ್ರ ಗ್ರನ್ಥಕಾರೇಣೈತದ್ಭೇದಾದಿ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಹ್ಯಯಮೇವ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬) ಮಧುನೋ ಭೇದಾನಾಖ್ಯತ್| ಯಥಾ-"ಭ್ರಾಮರಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಯಥೋತ್ತರಮ್| [ತತ್ರ ಸ್ಯಾದ್ಭ್ರಾಮರಂ ಶುಕ್ಲಂ ಘೃತವರ್ಣಂ ತು ಪೌತ್ತಿಕಮ್|| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ತು ಕಪಿಲಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತೈಲಾಭಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಭ್ರಾಮರಂ ತರ್ಪಣಂ ಸ್ವಾದು, ತ್ರಿದೋಷಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ವಿದುಃ|| ವರಂ ಚ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಮನಾಗ್ಗುರು| ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಲಘ್ವಪವನಂ ಮಧುರಂ ಶಸ್ಯತೇ ವ್ರಣೇ|| ಗರೀಯಃ ಸ್ವಾದ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ನವಂ, ಜೀರ್ಣಮತೋಽನ್ಯಥಾ| ಮಣ್ಡಃ ಪುರಾಣೋ ಮಧುರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಸ್ತನುಃ||"] ಇತಿ| ತಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಕಟುಪಾಕಿತ್ವಗುರುತ್ವಶೈತ್ಯವಿಷಾನ್ವಯತ್ವವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದೀನ್ ಗುಣಾನವೋಚತ್| ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇ ಚ ವಿವದನ್ತೇ ಬಹುವಿದಃ| ತತ್ರ ಕೇಚಿದೇವಂ ಸಮಗಿರನ್ತ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಸಂಯುಜ್ಯಾತ್ಮೀಯಂ ಸ್ವಭಾವಂ ಹಿತ್ವಾ ಸಂಯುಕ್ತದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಮೇವಾನುವರ್ತತೇ, ತದ್ಯೋಗವಾಹೀತಿ| ನ ಚೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ ಯದ್ಯೇವಂ ಯೋಗವಾಹಿತಾ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ತದಾನೀಂ ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೋ ನಿರರ್ಥಕಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯಮನ್ತರೇಣಾಪಿ ಯತ್ಸ್ವಭಾವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಗಾಸೀತ್ ತತ್ಸ್ವಭಾವಮೇವ ಯೋಗವಾಹಿದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತಮಪಿ| ತಸ್ಮಾದಸದೇತದ್ಯೋಗವಾವಾಹಿಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಕೇಚಿತ್ತ್ವೇವಂ ಪ್ರತಿಜಾನತೇ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣ ಯುಕ್ತಂ ಸತ್ ತಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಮುತ್ಪಾದಯತಿ, ತದ್ಯೋಗವಾಹೀತಿ| ತದಪ್ಯಸಮ್ಯಕ್| ಯಸ್ಮಾದೇವಮಭ್ಯುಪಗಮ್ಯಮಾನೇ ಬಹೂನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೋಗವಾಹೀನಿ ಸ್ಯುಃ| ತಥಾ ಚ ಮಧ್ವಾದೇರಪಿ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿಧ್ರವ್ಯಂ ಸಮಾನಗುಣಂ ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಕರ್ಷಂ ಕುರ್ವದೇವ ದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ಕಥಂ ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ನಾಪರಸ್ಯೇತಿ| ತದೇತದಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಸಚ್ಛ್ರುತತ್ವಾದಲಕ್ಷಣಮ್| ಅಪರೇ ತ್ವೇವಮಾಹುಃ,-ಯಧ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣಾನನುಗುಣೇನಾಪಿ ಯುಕ್ತಂ ಸತ್ತದ್ಗುಣಾನನುವರ್ತತೇ ಸ್ವಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ತದವಿರುದ್ಧಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರೋತಿ, ತದ್ಯೋಗವಾಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ಭೃತ್ಯವತ್| ಯಥಾ ಭೃತ್ಯಃ ಸ್ವಾಮಿಕಾರ್ಯಮತ್ಯಜನ್ ಸ್ವಕಾರ್ಯಮಪಿ ಶರೀರಯಾತ್ರಾದಿಕಂ ಸ್ವಾಮ್ಯವಿರುದ್ಧಂ ಕರೋತಿ, ತಥೈವ ಮಧು ಮದನಫಲಸಂಯುಕ್ತಂ ವಮನಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ನ ತು ವಮನನಿವಾರಣಂ ಮಧುಕಾರ್ಯಮ್| ಏವಂ ಮಧು ಹರೀತಕೀಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನಕಾರ್ಯಮೇವ ಕರೋತಿ, ನ ಮಧುಕಾರ್ಯಂ ಸ್ತಮ್ಭನರೂಪಮಿತಿ| ಯೇ ತ್ವತ್ರೈವಂ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾಃ,-ಮದನಫಲಾದೇಃ ಶಕ್ತ್ಯುಕ್ತರ್ಷಸ್ತಥಾವಿಧೋಽಸ್ತಿ ಯೇನ ಮಧುಸಮ್ಬನ್ಧಿಕಾರ್ಯಮವಧೂಯ, ಸ್ವಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತೀತಿ, ತೇ ಚೈವಂ ಚೋದಯನ್ತೋ ಭವನ್ತೀತಿ ವಚನೀಯಾಃ| ಯತಃ ಸ್ತಮ್ಭನದ್ರವ್ಯೇಣಾನ್ಯೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸುಧಾಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಪಿ ಶಕ್ತಿಃ ಕಿಞ್ಚಿದಪಹೀಯಮಾನಾ ದೃಷ್ಟಾ, ಮಧುನಾ ತು ಸ್ತಮ್ಭನಸ್ವಭಾವೇನಾಪ್ಯಸ್ಯ ನಾಪಹೀಯತೇ ಮನಾಗಪಿ| ಅತೋ ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ ನಾನ್ಯಸ್ಯ| ಅಪಿ ಚಾನ್ಯದಾ ಯೋಗವಾಹಿ ದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿವೃತಾದಿಮದನಫಲೇನ ಯುಕ್ತಂ ಸದ್ವಿರೇಚನಂ ವಮನಂ ಚೋಭಯಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ವದ್ದೃಷ್ಟಮ್, ನ ಕೇವಲಂ ವಮನಮೇವ ವಿರೇಚನಮೇವ ವಾ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧ್ವಾದೇರೇವ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮೇತತ್| ತತ್ತುಲ್ಯೇತಿ ಮಧುಸಮಾ ಗುಣೈರ್ಮಧುಶರ್ಕರಾ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮಧುಗುಣಾನಾಹ-ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಿತಿ| ಯತ್ಸಂಹತಾನ್ ಕಫಾದೀನ್ ವಿಶ್ಲೇಷಯತಿ ತತ್-ಛೇದಿ| ಶೋಧನಂ-ದುಷ್ಟಪೂಯಾದಿನಿರ್ಹರಣಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ-ವಿಚ್ಛಿನ್ನಾಸ್ಥ್ಯಾದಿಸಂಶ್ಲೇಷಕಮ್| ರೋಪಣಂ-ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಾದಿವರ್ಧನಮ್| ನನು, ಇಹ ವಾತಲಂ ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ತ್ರಿದೋಷಶಮನಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ಯತ್ರ ಶುದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಶುದ್ಧಂ ಮಧು, ತತ್ರ ವಾತಲತ್ವಮ್| ಯತ್ರ ವಾತಘಾತಿಭಿರ್ಮಿಶ್ರಂ ಮಧು ಪಿತ್ತಾದ್ಯೈರ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೋ ವಾಯುಃ, ತತ್ರ ವಾತಘ್ನತ್ವಮ್| ಉಭಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇನ ಹಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಂ ಪಠಿತ್ವಾ ತ್ರಿದೋಷಶಮನತ್ವಂ ಪಠತಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಶುದ್ಧೌ ವಾತಮಿಶ್ರೌ ವಾ, ವಾಯು ತು ಮಿಶ್ರಮೇವ ಮಧು ಹನ್ತೀತಿ ದ್ಯೋತಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಚರಕೇಣ ಮಧುನೋ ಗುರುತ್ವಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ ಲಘುತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ತತ್ರ ಗುರುತ್ವಂ ಗುಣೇನ, ಲಘುತ್ವಂ ಪಾಕೇನೇತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಚರಕೋ ಹಿ ಗುರುಲಘುಗುಣಾವೇವೇಚ್ಛತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಪಾಕಾವಪಿ| ತತ್ರ ಯಚ್ಚಿರೇಣ ಪಚ್ಯತೇ ತದ್ಗುರುಗುಣಮ್, ಯಚ್ಛೀಘ್ರಂ ತಲ್ಲಘುಗುಣಮ್, ಯತ್ಪಕ್ವಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಸೃಜತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತಿ ತದ್ಗುರುಪಾಕಮ್, ಯದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ವಾಯುಂ ಕರೋತಿ ತಲ್ಲಘುಪಾಕಮ್| ಮಧುಶರ್ಕರಾಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ತುಲ್ಯೇತಿ| ತತ್ತುಲ್ಯಾ-ಮಧುಸದೃಶಗುಣಾ| ವಹ್ನಿಪಾಕಾತ್ಕಾಲಪಾಕಾದ್ವಾ ಶರ್ಕರಾರೂಪತಾಂ ಗತಂ ಮಧು-ಮಧುಶರ್ಕರಾ|
Adhikarana ಉಷ್ಣಮಧುಗುಣಾಃ (೫೩) · Śloka ೫೩
|
ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತುಮುಷ್ಣೇ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಚೋಷ್ಣೈರ್ನಿಹನ್ತಿ ತತ್||೫೩||
View original
|
उष्णमुष्णार्तुमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्||५३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತತ್-ಮಧು, ಉಷ್ಣಮುಪಯುಕ್ತಂ ಸನ್ನಿಹನ್ತಿ-ಮಾರಯತಿ| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಾರ್ತಂ-ಪ್ರತಪ್ತಂ ಪುರುಷಂ ನಿಹನ್ತಿ| ಉಷ್ಣೇ ಚ ಕಾಲೇ ದೇಶೇ ಚೋಪಯುಕ್ತಂ ತಥಾ, ಉಷ್ಣೈರಾಹಾರಾದಿಭಿಶ್ಚ ಯುಕ್ತಂ ಸನ್ನಿಹನ್ತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣೇನ ಮಧುನೋ ವಿರೋಧಮಾಹ-ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣಾರ್ತಮಿತಿ| ಉಷ್ಣಂ ಮಧು-ಅಗ್ನ್ಯಾದಿತಾಪಿತಮ್| ಉಷ್ಣಾರ್ತಂ-ಉಷ್ಣೈರಾತಪಾದಿಭಿಃ ಪೀಡಿತಂ ನರಮ್| ಉಷ್ಣೇ-ಉಷ್ಣದೇಶೇ ಕಾಲೇ ವಾ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಮಧು| ಉಷ್ಣೈಃ-ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹೋಪಯುಕ್ತಂ ಮಧು|
Adhikarana ಉಷ್ಣಮಧುನ ಉಪಯೋಗಃ (೫೪-೩) · Śloka ೩
ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ ನಿರೂಹೇ ಚ ಮಧೂಷ್ಣಂ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ|
ಅಲಬ್ಧಪಾಕಮಾಶ್ವೇವ ತಯೋರ್ಯಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತತೇ||೫೪||
ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ||೩||
View original
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते|
अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||५४||
इतीक्षुवर्गः||३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತಚ್ಚ ಮಧು ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನೇ-ವಮನೇ, ತಥಾ ನಿರೂಹೇ ಚ ಉಷ್ಣಂ ನ ನಿವಾರ್ಯತೇ-ನ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತಯೋಃ-ವಮಿನಿರೂಹಯೋಃ, ಅಲಬ್ಧಪಾಕಂ-ಅಪಕ್ವಮೇವಾಶು ನಿವರ್ತತೇ-ಪುನರಾಗಚ್ಛತಿ| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಉಷ್ಣವಿರೋಧಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ-ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನ ಇತಿ| ಅಲಬ್ಧಪಾಕಮಪಿ ಚಿರಕಾಲಸ್ಥಿತಂ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮೈರಜೀರ್ಣಾದಿವಿಕಾರೈರ್ಮಧು ಹನ್ತೀತ್ಯಾಶ್ಚೇವೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬)-"ವಿಷಾನ್ವಯತ್ವೇನ ವಿಷಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಯತೋ ಮಧು| ಕುರ್ವತೇ ಸೇ ಸ್ವಯಂ ಯಚ್ಚ ಸವಿಷಾ ಭ್ರಮರಾದಯಃ|| ಗುರುರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾಚ್ಛೈತ್ಯಾಚ್ಚಾಲ್ಪಂ ಹಿತಂ ಮಧು| ನ ಹಿ ಕಷ್ಟತಮಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತದಜೀರ್ಣಾದ್ಯತೋ ನರಮ್|| ಉಪಕ್ರಮವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್ಸದ್ಯೋ ಹನ್ಯಾದ್ಯಥಾ ವಿಷಮ್| ನಾನಾದ್ರವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ ಯೋಗವಾಹಿ ಪರಂ ಮಧು|| ವೃಷ್ಯಯೋಗೈರತೋ ಯುಕ್ತಂ ವೃಷ್ಯತಾಮನುವರ್ತತೇ| ಭ್ರಾಮರಂ ಪೌತ್ತಿಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಚ ಯಥೋತ್ತರಮ್|| [ವರಂ ಸ್ಯಾದ್ಭ್ರಾಮರಂ ಶುಕ್ಲಂ, ಘೃತವರ್ಣಂ ತು ಪೌತ್ತಿಕಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ತು ಕಪಿಲಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತೈಲಾಭಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್|| ವಿಶೇಷಾದ್ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಭ್ರಾಮರಂ ಸ್ವಾದುತರ್ಪಣಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಂಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಲಘು ರೂಕ್ಷಂ ವಿಶೋಧನಮ್|| ಪೌತ್ತಿಕಂ ಬೃಂಹಣಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಫವ್ರಣಹಿತಂ ಲಘು| ಮಣ್ಡಃ ಪುರಾಣೋ ಮಧುರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಸ್ತನುಃ||] ವರಂ ಜೀರ್ಣಂ ಚ ತೇಷ್ವನ್ತ್ಯೇ ದ್ವೇ ಏವ ವಿನಿಯೋಜಯೇತ್|" ಇತಿ| ಇತೀಕ್ಷುವರ್ಗಃ|
Adhikarana ತೈಲವರ್ಗಃ ತೈಲಗುಣಾಃ ತೈಲಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಾದಿಕರತ್ವಮ್ (೫೫-೫೬) · Śloka ೫೬
ಸರ್ಪಿಷೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಗುಡಸ್ಯ ಸಮಾನರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಕರ್ಮತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣ ಚಾಹಾರದ್ರವ್ಯೇಷು ಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜ್ಯೇಷ್ವಸ್ಯೈವ ತೈಲೇಭ್ಯಃ ಸುತರಾಂ ಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದೀಕ್ಷುವರ್ಗೋಽನ್ತರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ|
ಭೂರಿಭೋಜನೋಪಯೋಗಿತಯಾ ಚ ಮದ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಕ್ ತೈಲವರ್ಗೋ ವಕ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥ ತೈಲವರ್ಗಃ|
ತೈಲಂ ಸ್ವಯೋನಿವತ್ತತ್ರ ಮುಖ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವ್ಯವಾಯಿ ಚ|
ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃದಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಷ್ಣಂ ಕಫಕೃನ್ನ ಚ||೫೫||
ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚ|
ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಂ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ಚ ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||೫೬||
View original
सर्पिषोऽनन्तरं स्नेहसामान्यात्तैलवर्गे वक्तव्ये गुडस्य समानरसवीर्यविपाककर्मत्वात् प्रायेण चाहारद्रव्येषु भक्ष्यभोज्येष्वस्यैव तैलेभ्यः सुतरां भोजनोपयोगित्वादीक्षुवर्गोऽन्तरा निर्दिष्टः|
भूरिभोजनोपयोगितया च मद्यात्प्राक् तैलवर्गो वक्तव्य इत्याह अथ तैलवर्गः|
तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च|
त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च||५५||
कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च|
बद्धविट्कं कृमिघ्नं च संस्कारात्सर्वरोगजित्||५६||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸರ್ವಂ ತೈಲಂ ಸ್ವಕಾರಣಸಮಗುಣಂ ಭವತಿ| ಯತೋ ಯದಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಂ ತತ್ಸ್ವರೂಪಮೇವ ತದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ-ತೈಲೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮುಖ್ಯಂ-ತಿಲೋದ್ಭವಂ, ಯತ್ತೈಲಂ ತತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಮನ್ದವಿಪರೀತಮ್| ತಥಾ, ವ್ಯವಾಯಿ-ವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಮ್, ಯದ್ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ| ತಥಾ, ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃತ್-ಪಾನಾಭ್ಯಾಸೇನ ತ್ವಚಂ ದೂಷಯತಿ| ಅಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ-ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಂ ನ ಭವತಿ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ಸ್ವಯೋನಿವದಿತ್ಯತಿದೇಶಾತ್ಕಫಕೃತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಕಫಕೃನ್ನ ಚ,-ಕಫಂ ನ ಕರೋತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಮೇಧ್ಯಸ್ತಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋ, ಮೇಧ್ಯಂ ತೈಲಂ, ಖಲೋ ಹಿಮ:| ತಸ್ಯೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಂ, ನ ತೈಲಸ್ಯ ಖಲಸ್ಯ ವಾ||" ಇತಿ| ಪಾನಕಸ್ತ್ವಾಯುರ್ವೇದಾವತಾರೇಽಧಿಜಗೇ-"ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ತೈಲಂ ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್|" ಇತಿ| ನನು ಚ, ತೈಲಮಿತಿ ಕಥಮಸ್ಯ ಮುಖ್ಯಂ ನಾಮ ? ಯತೋ ಯಥಾ ತಿಲಸ್ಯ ವಿಕಾರಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಥೈರಣ್ಡಾದೀನಾಮಪಿ ಯೋ ವಿಕಾರಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸೋಽಪಿ ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಮುನರಪ್ಯಾಹ (ಚ.ವಿ.ಅ. ೮|೨೧)- "ಅತೈಲಮಪಿ ತೈಲಮೇವ ಕೃತ್ವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ, ತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್|" ಸ್ನೇಹಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿತಿ ಯಾವತ್| ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಪ್ರಯೋಗೋಽತ ಏವೋಪಪನ್ನಃ| ಯಥಾ-ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಮೈರಣ್ಡಂ ತೈಲಮಿತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತಿಲಸ್ಯೇದಂ ವಸ್ತು ತೈಲಮಿತ್ಯನ್ವರ್ಥತಾ ತಿಲೋದ್ಭವಸ್ಯೈವ ತೈಲಸ್ಯ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಕೌಸುಮ್ಭಾದೀನಾಮ್| ಅಪಿ ಚ, ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಮಿತ್ಯಾದೌ ತೈಲಶಬ್ದಃ ಕಾಣ್ಡಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಪರಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಕೌಸುಮ್ಭಂ ತೈಲಂ, ನ ಪತ್ರಂ ಕಾಣ್ಡಂ ವೇತಿ| ಇದಂ ತೈಲಂ ತೈಲಮಿತ್ಯತ್ರ ತು ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನ ಯದಿ ತೈಲಶಬ್ದೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ತತಃ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್ತೈಲಶಬ್ದಾತ್ಸ್ನೇಹಾಭಿಧಾಯಿನೋಽಧಿಕಮರ್ಥಾನ್ತರಂ ನ ವಕ್ತಿ| ನನು, ಅತ್ರಾಪಿ ತೈಲಶಬ್ದಃ ಕಸ್ಮಾತ್ಕಾಣ್ಡಾದಿವ್ಯವಚ್ಛೇದಪರೋ ನ ಭವತಿ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ಬ್ರೂಮಃ| ರೂಢಿರೂಪತ್ವಾತ್ತೈಲಶಬ್ದಸ್ಯ| ಸ್ನೇಹವಿಷಯ ಏವ ತೈಲಶಬ್ದೋ ರೂಢಃ, ನ ಕಾಣ್ಡಪತ್ರಾದಿವಿಷಯೇ| ತಿಲಸ್ಯ ಹಿ ಕಾಣ್ಡಂ ಪತ್ರಂ ವಾ ನ ತೈಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ತಿಲಪತ್ರಂ ತಿಲಕಾಣ್ಡಮಿತಿ| ಅತ ಏವ ತೈಲಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣಸ್ಯ ಸಮನನ್ತರಂ ಸ್ನೇಹವಿಷಯೈವ ಧೀರ್ಜಾಯತೇ, ನ ಪತ್ರಕಾಣ್ಡಾದಿವಿಷಯಾ| ತಸ್ಮಾದಸ್ಯೈವೈತನ್ಮುಖ್ಯಂ ನಾಮೇತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮ್| ಸಂಸ್ಕಾರಾನುವರ್ತಿತ್ವೇನ ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್ತ್ವಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ಮುಖ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸಂಸ್ಕಾರಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್" ಇತಿ| ಕುಸುಮ್ಭಾದೀನಾಂ ತಿಲಶಬ್ದಸ್ಯ ಚ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥವಾಚ್ಯೇ ವಿಕಾರೇ ಸ್ನೇಹೇ ತೈಲಚ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸತಿ ಕುಸುಮ್ಭತೈಲಮೇರಣ್ಡತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮಿತಿ ರೂಪಂ ಭವತಿ| ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯ-ಬೃಹತ್ತ್ವಾಯ, ಅಲಂ-ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಶನಾಯಾಲಮ್| ನನು, ಕಥಮೇಕಸ್ಮಾದ್ವಸ್ತುನೋ ವಿರುದ್ಧಂ ಕಾರ್ಯದ್ವಯಂ ಕರ್ಶನತ್ವಬೃಂಹಣತ್ವರೂಪಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ? ಬ್ರೂಮ:| ಕೃಶಾನಾಂ ತಾತ್ವತ್ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಙ್ಕೋಚಮಾಯಾನ್ತಿ| ಸಙ್ಕುಚಿತಸ್ರೋತಸಾಂ ಚ ನರಾಣಾಂ ತೈಲಮನ್ತರೇಣಾನ್ಯಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಬೃಂಹಣಗುಣಯುಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ನ ತಥಾ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಂ ಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ತೈಲಂ ಪುನಃ ಸಙ್ಕುಚಿತಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಝಟಿತ್ಯೇವ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಶೋಧಯತಿ| ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಶರೀರಪುಷ್ಟಿಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮|೪೩)- " ಸ್ರೋತಃಸು ತಕ್ರಶುದ್ಧೇಷು ರಸೋ ಧಾತೂನುಪೈತಿ ಯಃ| ತೇನ ತುಷ್ಟಿರ್ಬಲಂ ವರ್ಣಃ ಪರಂ ಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ತಥಾ, ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವಸ್ರೋತಃಸು ತೈಲಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಗುಣಯೋಗಾನ್ಮೇದಃ ಕ್ಷಪಯತಿ| ತತ್ಕ್ಷಪಣಾಚ್ಚ ಕರ್ಶನಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಇತಿ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚೇತ್ಯಪ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ಸ್ನೇಹಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತೈಲಸ್ಯ ಬೃಂಹಣತ್ವಕರ್ಶನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸತಿ 'ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚ|' ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಯದಿತ್ಥಂಭೂತಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮನ್ಯದಪಿ, ತತ್ ಕೃಶಾನಾಂ ಬೃಂಹಣಾಯಾಲಂ ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಕರ್ಶನಾಯ ಚೇತಿ| ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧಾ ವಿಟ್ ಯೇನ ತದ್ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಮ್| ಕಪ್ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| ಗ್ರಥಿತಪುರೀಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಕೃಮಿಘ್ನಮ್| ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯಾಶೇಷರೋಗಜಿತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ತೈಲವರ್ಗಃ| ತತ್ರ ತೈಲಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನಾಹತೈಲಮಿತಿ| ಸ್ವಯೋನಿವತ್-ಸ್ವಕಾರಣವತ್| ಯಥಾ-ತಿಲತೈಲಂ ತಿಲಗುಣಮ್, ಸರ್ಷಪತೈಲಂ ಸರ್ಷಪಗುಣಮಿತಿ| ತತ್ರ ಯಾನಿ ತೈಲಾನಿ ಸ್ವಯೋನೇರ್ವಿಶಿಷ್ಟಾನಿ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾಃ| ತತ್ರ ತಿಲತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ರ ಮುಖ್ಯಮಿತಿ| ಮುಖ್ಯಂ-ತಿಲತೈಲಮ್| ಮುಖ್ಯಮಿತಿ ವದತಾ ತೈಲಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗೇ ತಿಲತೈಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ, 'ಗೌಣಮುಖ್ಯಯೋರ್ಮುಖ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ' ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್| ಯದಾದೌ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜೀರ್ಯತಿ ತತ್-ವ್ಯವಾಯಿ| ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶಮ್| ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಂ ಚ ಸ್ವಯೋನಿವದಿತ್ಯನೇನ ಲಬ್ಧಮ್| ಅಲಂ-ಸಮರ್ಥಮ್| ನನು, ಏಕಸ್ಯ ಬೃಂಹಣಸಮರ್ಥತ್ವಕರ್ಶನಸಮರ್ಥತ್ವೇ ಅನುಪಪನ್ನೇ| ಮೈವಮ್| ಕೃಶಸ್ಯ ಹಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸಙ್ಕುಚಿತತ್ವಾತ್ಸಮ್ಯಗ್ರಸಂ ನ ವಹನ್ತಿ, ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ತು ಪೂರ್ಣತ್ವಾತ್| ತೈಲಂ ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಾಯಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾತ್ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಶೋಧಯತಿ| ಶುದ್ಧೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು ರಸಃ ಸಮ್ಯಗ್ವಹನ್ ಕೃಶಸ್ಯ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಂ ವಿಧತ್ತೇ, ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಮ್| ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಂ-ಬದ್ಧಪುರೀಷಮ್| ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಂಯೋಗಜನಿತಂ ಗುಣಾನ್ತರಂ-ಸಂಸ್ಕಾರಃ| ನನು, ಅತ್ರ "ತ್ವಗ್ದೋಷಕೃದಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕಫಕೃನ್ನಚ" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೪೫|೧೧೨)-"ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಂ...ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ...ಅನಿಲಬಲಾಸಕ್ಷಯಕರಮ್|" ಇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ತ್ವಗ್ದೋಷಕರತ್ವಮಚಕ್ಷುಷ್ಯತ್ವಂ ಚಾಭ್ಯವಹಾರೇ| ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನತ್ವಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯತ್ವಂ ಚಾಭ್ಯಙ್ಗೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨|೮)-"ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಪುಷ್ಟ್ಯಾಯುಃಸ್ವಪ್ನಸುತ್ವಕ್ತ್ವದಾಢರ್ಯಕೃತ್|" ಇತಿ| ಅನಿಲಬಲಾಸಕ್ಷಯಕರತ್ವಂ ಸಂಸರ್ಗವಿಷಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಅಗ್ರ್ಯೇಷು ಸಮುದಾಯನಿರ್ಧಾರ್ಯೇಷು-"ತೈಲಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಾನಾಮ್" ಇತಿ|
Adhikarana ಏರಣ್ಡತೈಲಗುಣಾಃ ರಕ್ತೈರಣ್ಡತೈಲಗುಣಾಃ (೫೭-೫೮) · Śloka ೫೮
ಸತ್ತಿಕ್ತೋಷಣಮೈರಣ್ಡಂ ತೈಲಂ ಸ್ವಾದು ಸರಂ ಗುರು|
ವರ್ಧ್ಮಗುಲ್ಮಾನಿಲಕಫಾನುದರಂ ವಿಷಮಜ್ವರಮ್||೫೭||
ರುಕ್ಶೋಫೌ ಚ ಕಟೀಗುಹ್ಯಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಾಶ್ರಯೌ ಜಯೇತ್|
ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಸ್ರಂ, ರಕ್ತೈರಣ್ಡೋದ್ಭವಂ ತ್ವತಿ||೫೮||
View original
सत्तिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु|
वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्||५७||
रुक्शोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत्|
तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं, रक्तैरण्डोद्भवं त्वति||५८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಏರಣ್ಡತೈಲಮೀಷತ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವಾದು-ಮಧುರಮ್| ತಥಾ, ಸರಂ ಗುರು ಚ| ವರ್ಧ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಧ್ಮಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಕಟೀಗುಹ್ಯಕೋಷ್ಠಪೃಷ್ಠಸ್ಥಿತೌ ರುಕ್ಶೋಫೌ ಜಯೇತ್| ತಚ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಸ್ರಂ ಚ ಭವತಿ| ಲೋಹಿತೈರಣ್ಡತೈಲಂ ತ್ವತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಏರಣ್ಡತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ಸತಿಕ್ತೋಷಣಮಿತಿ| ಸತಿಕ್ತೋಷಣಂ-ಈಷತ್ತಿಕ್ತಮೀಷತ್ಕಟುಕಂ ಚ| ಏರಣ್ಡಂ-ಏರಣ್ಡಫಲೋದ್ಭವಮ್| ಸರಂ-ವಿರೇಚನಮ್| ವರ್ಧ್ಮ-ಮುಪ್ಕವೃದ್ಧಿಃ| ರುಕ್ಶೋಫೌ-ಶೂಲಶ್ವಯಥೂ| ತೌ ಚ ಕಟ್ಯಾದಿಗತೌ| ರಕ್ತೈರಣ್ಡತೇಲಗುಣಾನಾಹ-ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಮಿತಿ| ಅತಿಗ್ರಹಣಾಚ್ಛುಕ್ಲೈರಣ್ಡೋದ್ಭವಮಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಮ್|
Adhikarana ಸಾರ್ಷಾಪತೈಲಗುಣಾಃ (೫೯) · Śloka ೫೯
ಕಟೂಷ್ಣಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಮ್|
ಲಘು ಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್ ಕೋಠಕುಷ್ಠಾರ್ಶೋವ್ರಣಜನ್ತುಜಿತ್||೫೯||
View original
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्|
लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित्||५९||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸರ್ಷಪಾಣಾಮಿದಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ತೈಲಂ ಕಟೂಷ್ಣಂ ಚ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಫಶುಕ್ರಾನಿಲಾಪಹಂ ಚ| ಅಪಪೂರ್ವಾದ್ಧನ್ತೇರನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತಥಾ ಚ, ಲಘು ಪಿತ್ತಾಸ್ರಂ ಚ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಕೋಠಾದೀನ್ ಜಯತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ಷಪತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ಕಟೂಷ್ಣಮಿತಿ| ಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಕೋಪನಮ್| ಕೋಠಃ-ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಜನ್ತವೋ-ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಃ ಕೃಮಯಃ|
Adhikarana ಅಕ್ಷತೈಲಗುಣಾಃ (೬೦) · Śloka ೬೦
ಆಕ್ಷಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ಕೇಶ್ಯಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಮ್|
|೬೦|
View original
आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम्|
|६०|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅಕ್ಷಾಣಾಂ-ಬಿಭೀತಕಾನಾಮಿದಮಾಕ್ಷಂ ತೈಲಂ ಮಧುರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹೃಚ್ಚ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಬಿಭೀತಕತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ಆಕ್ಷಮಿತಿ| ಕೇಶ್ಯಂಕೇಶಹಿತಮ್|
Adhikarana ನಿಮ್ಬೋದ್ಭವತೈಲಗುಣಾಃ (೬೦) · Śloka ೬೦
|
ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ನಿಮ್ಬಜಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಕಫಪ್ರಣುತ್||೬೦||
View original
|
नात्युष्णं निम्बजं तिक्तं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्||६०||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ನಿಮ್ಬೋದ್ಭವಂ ತೈಲಮತಿಶಯೇನೋಷ್ಣಂ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ, ತಿಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಕಫನಾಶನಮತಿಶಯೇನ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ನಿಮ್ಬತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ನಾತ್ಯುಷ್ಣಮಿತಿ| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂಈಷದುಷ್ಣಮ್|
Adhikarana ಉಮಾಕುಸುಮ್ಭಜತೈಲಗುಣಾಃ (೬೧) · Śloka ೬೧
ಉಮಾಕುಸುಮ್ಭಜಂ ಚೋಷ್ಣಂ ತ್ವಗ್ದೋಷಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್|
|೬೧|
View original
उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्|
|६१|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ಅತಸೀಜಂ ಕುಸುಮ್ಭಜಂ ಚ ತೈಲಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಭವತಿ| ತಥಾ ತ್ವಗ್ದೋಷಕಫಪಿತ್ತಾನಿ ಕರೋತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅತಸೀತೈಲಕುಸುಮ್ಭತೈಲಗುಣಾನಾಹ-ಉಮಾಕುಸುಮ್ಭಜಮಿತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೧೧೯)-"ವಿಪಾಕೇ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಕೌಸುಮ್ಭಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್|" ಇತಿ, ತನ್ಮಿಲಿತಸರ್ವದೋಷವಿಷಯಮ್| ಪೃಥಗ್ಭೂತಂ ತು ವಾಯುಂ ಹನ್ತ್ಯೇವ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ- "ಕೌಸುಮ್ಭಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ವಾತಘ್ನಂ ಕಫಪಿತ್ತಲಮ್|" ಇತಿ|
Adhikarana ವಸಾಮಜ್ಜಮೇದೋಗುಣಾಃ (೬೧-೪) · Śloka ೪
ಸ್ನೇಹಪ್ರಸಙ್ಗಾದಿದಮಪ್ಯಾಹ |
ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ವಾತಘ್ನೌ ಬಲಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದೌ||೬೧||
ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ ಚ, ವಿದ್ಯಾನ್ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ|
|೬೨|
ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ||೪||
View original
स्नेहप्रसङ्गादिदमप्याह |
वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ||६१||
मांसानुगस्वरूपौ च, विद्यान्मेदोऽपि ताविव|
|६२|
इति तैलवर्गः||४||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦- ವಸಾ-ತನುರೂಪೇಣ ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಃ| ಮಜ್ಜಾ-ಧಾತುಃ| ತೌ ವಾತನಾಶನೌ| ತಥಾ, ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ-ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಮ್ಬಧಿ ಮಾಂಸಂ ತತ್ಸದೃಶರೂಪೌ| ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ-ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಃ ಸದೃಶಸ್ವರೂಪಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸಂಕ್ಷೇಪತಯಾ ಚಾಯಂ ತೈಲವರ್ಗ ಇಹೋಕ್ತಃ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧಿಕಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ದನ್ತೀಮೂಲಕರಕ್ಷೋಘ್ನಕರಞ್ಜಾರಿಷ್ಟಶಿಗ್ರುಜಮ್| ಸುವರ್ಚಲೇಙ್ಗುದೀಪೀಲುಶಙ್ಖಿನೀನೀಪಸಮ್ಭವಮ್|| ಸರಲಾಗುರುದೇವಾಹ್ವಶಿಂಶಪಾಸಾರಜನ್ಮ ಚ| ತುವರಾರುಷ್ಕರೋತ್ಥಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಟ್ವಸ್ರಪಿತ್ತಕೃತ್|| ಅರ್ಶಃಕುಷ್ಠಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಶುಕ್ರಮೇದೋಽನಿಲಾಪಹಮ್| ಕರಞ್ಜನಿಮ್ಬಜೇ ತಿಕ್ತೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ತತ್ರ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಸಾರಲಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್| ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕಟುಕೇ ತುವರಾರುಷ್ಕರೋದ್ಭವೇ|| ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಘ್ನೇ ತಥೋರ್ಧ್ವಾಧೋವಿರೇಚನೇ| ಅಕ್ಷಾತಿಮುಕ್ತಕಾಕ್ಷೋಡನಾಲಿಕೇರಮಧೂಕಜಮ್|| ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಪ್ರಿಯಾಲಜಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಂ ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಕಿಂಶುಕೋದ್ಭವಮ್| ತಿಲತೈಲಂ ವರಂ ತೇಷು ಕೌಸುಮ್ಭಮವರಂ ಪರಮ್|| ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚ ವಾತಘ್ನೌ ಬಲಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದೌ| ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ ಚ ವಿದ್ಯಾನ್ಮೇದೋಽಪಿ ತಾವಿವ|| ತೌಲೂಕೀ ಶೌಕರೀ ಪಾಕಹಂಸಜಾ ಕುಕ್ಕುಟೋದ್ಭವಾ| ವಸಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಸ್ವವರ್ಗೇಷು ಕುಮ್ಭೀರಮಹಿಷೋದ್ಭವಾ|| ಕಾಕಮದ್ಗುವಸಾ ತದ್ವತ್ಕಾರಣ್ಡೋತ್ಥಾ ಚ ನಿನ್ದಿತಾ| ಶಾಖಾದಮೇದಸಾಂ ಛಾಗಂ ಹಾಸ್ತಿನಂ ಚ ವರಾವರಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ವಸಾಮಜ್ಜಗುಣಾನಾಹ-ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಚೇತಿ| ವಸಾಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ| ಮಜ್ಜಾ-ಷಷ್ಠೋ ಧಾತುಃ| ಮಾಂಸಾನುಗಸ್ವರೂಪೌ-ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯೌ ವಸಾಮಜ್ಜಾನೌ, ತಸ್ಯ ಮಾಂಸೇನ ತೌ ಸದೃಶಗುಣೌ| ಮೇದೋಗುಣಾನಾಹ-ವಿದ್ಯಾದಿತಿ| ಮೇದಃ-ಚತುರ್ಥೋ ಧಾತುಃ| ತಾವಿವ-ವಸಾಮಜ್ಜವದ್ವಾತಘ್ನಾದಿಗುಣಮ್| ತೈಲವರ್ಗೇ ಸ್ನೇಹತ್ವಸಾಮ್ಯಾದ್ವಸಾದೀನಾಮುಕ್ತಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬)-"ತೈಲಪ್ರಯೋಗಾದಜರಾ ನಿರ್ವಿಕಾರಾ ಜಿತಶ್ರಮಾಃ| ಆಸನ್ನತಿಬಲಾ ಯುದ್ಧೇ ದೈತ್ಯಾಧಿಪತಯಃ ಪುರಾ|| ದನ್ತೀಮೂಲಕರಕ್ಷೋಘ್ನಕರಞ್ಜಾರಿಷ್ಟಶಿಗ್ರುಜಮ್| ಸುವರ್ಚಲೇಙ್ಗು ದೀಪೀಲುಶಙ್ಖಿನೀನೀಪಸಮ್ಭವಮ್|| ಸರಲಾಗುರುದೇವಾಹ್ವಶಿಂಶಿಪಾಸಾರಜನ್ಮ ಚ| ತುವರಾರುಷ್ಕರೋತ್ಥಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಕಟ್ವಸ್ರಪಿತ್ತಕೃತ್|| ಅರ್ಶಃ-ಕುಷ್ಠಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಶುಕ್ರಮೇದೋಽನಿಲಾಪಹಮ್| ಕರಞ್ಜನಿಮ್ಬಜೇ ತಿಕ್ತೇ ನಾತ್ಯುಷ್ಣೇ ತತ್ರ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಸಾರಲಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್| ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಕಟುಕೇ ತುವರಾರುಷ್ಕರೋದ್ಭವೇ|| ವಿಶೇಷಾತ್ಕೃಮಿಕುಷ್ಠಘ್ನೇ ತಥೋರ್ಧ್ವಾಧೋವಿರೇಚನೇ| ಅಕ್ಷಾತಿಮುಕ್ತಕಾಕ್ಷೋಡನಾಲಿಕೇರಮಧೂಕಜಮ್|| ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕುಷ್ಮಾಣ್ಡಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಪಿಯಾಲಜಮ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಕೇಶ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಶಮನಂ ಶ್ರೀಪರ್ಣೀಕಿಂಶುಕೋದ್ಭವಮ್| ತಿಲತೈಲಂ ವರಂ ತೇಷು ಕೌಸುಮ್ಭಮವರಂ ಪರಮ್|| ಚೌಲೂಕೀ ಸೌಕರೀ ಪಾಕಹಂಸಜಾ ಕುಕ್ಕುಟೋದ್ಭವಾ| ವಸಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಸ್ವವರ್ಗೇಷು ಕುಮ್ಭೀರಮಹಿಷೋದ್ಭವಾ|| ಕಾಕಮದ್ಗುವಸಾ ತದ್ವತ್ ಕಾರಣ್ಡೋತ್ಥಾ ಚ ನಿನ್ದಿತಾ| ಶಾಖಾದಮೇದಸಾಂ ಛಾಗಂ ಹಾಸ್ತಿನಂ ಚ ವರಾವರಮ್||" ಇತಿ| ಇತಿ ತೈಲವರ್ಗಃ|
Adhikarana ಮದ್ಯವರ್ಗಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮದ್ಯಗುಣಾಃ (೬೨-೬೫) · Śloka ೬೫
ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ತೈಲವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಮದ್ಯವರ್ಗ ಆರಭ್ಯತೇಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ|
|
ದೀಪನಂ ರೋಚನಂ ಮದ್ಯಂ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿದಮ್||೬೨||
ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಟುಕಮಮ್ಲಪಾಕರಸಂ ಸರಮ್|
ಸಕಷಾಯಂ ಸ್ವರಾರೋಗ್ಯಪ್ರತಿಭಾವರ್ಣಕೃಲ್ಲಘು||೬೩||
ನಷ್ಟನಿದ್ರಾಽತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರದೂಷಣಮ್|
ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತಂ ರೂಕ್ಷಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಮ್||೬೪||
ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ವಿಷವದನ್ಯಥಾ|
|೬೫|
View original
तीक्ष्णोष्णसूक्ष्मादिगुणसामान्यात्तैलवर्गादनन्तरं मद्यवर्ग आरभ्यतेअथ मद्यवर्गः|
|
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्||६२||
सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्|
सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु||६३||
नष्टनिद्राऽतिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्|
कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्||६४||
वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा|
|६५|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸರ್ವಂ ಮದ್ಯಂ ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತುಷ್ಟಿಃ-ಚಿತ್ತಪರಿತೋಷಃ, ಪುಷ್ಟಿಃ-ಶರೀರಪೋಷಃ, ತೇ ದದಾತಿ-ಜನಯತಿ, ಯತ್ತತ್ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿದಮ್| ಆತೋಽನುಪಸರ್ಗೇ ಕಃ| ತಥಾ ಈಷನ್ಮಧುರತಿಕ್ತಕಟುಕಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲೌ ಪಾಕರಸೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಸರಮ್| ತಥಾ ಸಕಷಾಯಮ್| ತಥಾ, ಸ್ವರಶ್ಚಾರೋಗ್ಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಭಾ ಚ ವರ್ಣಶ್ಚ ತಾನ್ ಕರೋತಿ| ನನು, ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾರೋಗ್ಯಾರ್ಥಮುಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದಾರೋಗ್ಯಕೃತ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ಕಿಮಿತಿ ಮದ್ಯಸ್ಯೈವಾರೋಗ್ಯಕೃತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ? ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತ್ವತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮೇತತ್| ಮದ್ಯಮತಿಶಯೇನಾರೋಗ್ಯಕೃದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಲಘು| ತಥಾ, ನಷ್ಟನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ನರೇಭ್ಯೋಽತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್| ಸರ್ವಮೇವ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಾದಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಯಥಾ-ಸುರಾದಿ ಯನ್ಮದ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿವರ್ಧನಂ, ತನ್ನಷ್ಟನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಮಾಧವಾದಿ ಮದ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿಹನ್ತೃ, ತಚ್ಚಾತಿನಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮಿತಿ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾಸ್ರದೂಷಣಮ್| ತಥಾ, ಕೃಶೇಭ್ಯಃ ಸ್ಥೂಲೇಭ್ಯಶ್ಚ ಹಿತಮ್, ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇಽಪಿ ನಿರ್ದೇಶೇಽತ್ರಾಯಂ ವಿಶೇಷೋ ಬೋಧ್ಯಃ,-ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮದ್ಯಂ ಕೃಶಾಯ ಹಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ಥೂಲಾಯೇತಿ| ಅಥವಾ, ತೈಲೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಂ| ತಥಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ತಥಾ, ಸ್ರೋತೋ ವಿಶೋಧಯತಿ| ತಥಾ, ವಾತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಸದೇವಂಗುಣಂ ಮದ್ಯಂ ಭವತಿ| ಯುಕ್ತಿಸ್ತು-ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಅನ್ಯಥಾ-ಅಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಂ ಸತ್, ವಿಷತುಲ್ಯಂ ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಸನ್ಧಾನಂ ಮದ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬)-"ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಮಕ್ಷಿಕಂ ಶಾಲಿರುತ್ತಮಾ ವ್ರೀಹಿಪಞ್ಚಮಾಃ| ಮದ್ಯಾಕರಾ ಯದೇಭ್ಯೋಽನ್ಯತ್ತನ್ಮದ್ಯಪ್ರತಿರೂಪಕಮ್||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಮದ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಂ ರೋಚನಮಿತಿ| ತುಷ್ಟಿಃ-ಸನ್ತೋಷಃ| ಪುಷ್ಟಿಃ-ಬಲವೃದ್ಧಿಃ, ಶರೀರವೃದ್ಧೇಃ ಕೃಶಹಿತತ್ವೇನ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ಸಶಬ್ದಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಭಾ-ಪ್ರಜ್ಞಾ| ನನು, ಏಕಮೇವ ನಿದ್ರಾಂ ಕರೋತಿ ಹನ್ತಿ ಚೇತಿ ವಿರುದ್ಧಮ್| ಮೈವಮ್| ಪ್ರವೃದ್ಧವಾತೋ ಹಿ ನಿಷ್ಟನಿದ್ರೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಾತಘ್ನತ್ವಾನ್ನಿದ್ರಾಂ ಕರೋತಿ| ಪ್ರವೃದ್ಧಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚಾತಿನಿದ್ರಃ, ತಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಾನ್ನಿದ್ರಾಂ ಹನ್ತಿ| ಕೃಶಸ್ಥೂಲಹಿತಂ ತೈಲೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪೀತಮೇವಂವಿಧಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೬/೪೧)-"ಬಲಕಾಲದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೃತಿಸಹಾಯಾಮಯವಯಾಂಸಿ| ಪ್ರವಿಭಜ್ಯ ತದನುರೂಪಂ ಯದಿ ಪಿಬತಿ ತತಃ ಪಿಬತ್ಯಮೃತಮ್||" ಇತಿ|
Adhikarana ನವಜೀರ್ಣಮದ್ಯಗುಣಾಃ (೬೫) · Śloka ೬೫
|
ಗುರು ತದ್ದೋಷಜನನಂ ನವಂ, ಜೀರ್ಣಮತೋಽನ್ಯಥಾ||೬೫||
View original
|
गुरु तद्दोषजननं नवं, जीर्णमतोऽन्यथा||६५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ನವಂ-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಾತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್, ತತ್-ಮದ್ಯಂ, ಗುರು ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಚ ಭವತಿ| ನವಂ-ಅನತೀತಸಂವತ್ಸರಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಜೀರ್ಣಂ-ಪುರಾಣಂ ಬಹುಕಾಲಾತಿಕ್ರಾನ್ತಮ್| ಅತಃ-ನವಾತ್, ಅನ್ಯಥಾ-ಲಘು ದೋಷಹರಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ನವಮದ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಗುರು ತದಿತಿ| ತತ್-ಮದ್ಯಮ್| ನವಂ-ತತ್ಕಾಲನಿಷ್ಪನ್ನಮ್| ಗುರುತ್ವದೋಷಜನನತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಲಘುತ್ವವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರತ್ವೇ ಬಾಧ್ಯೇತೇ| ಪುರಾಣಮದ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಜೀರ್ಣಮಿತಿ| ಜೀರ್ಣಂ-ಚಿರಕಾಲನಿಷ್ಪನ್ನಮ್| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ-ನವಾದ್ವಿಪರೀತಮ್, ಲಘುವಾತಕಫಹರಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೫/೧೯೪)-" ಸ್ಫುಟಸ್ರೋತಃಕರಂ ಜೀರ್ಣಂ ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್|" ಇತಿ
Adhikarana ಉಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ಮದ್ಯಪಾನನಿಷೇಧಃ (೬೬) · Śloka ೬೬
ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ನ ವಿರಿಕ್ತಕ್ಷುಧಾತುರೈಃ|
ನಾತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದ್ವಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ ಕಲುಷಂ ನ ಚ||೬೬||
View original
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः|
नात्यर्थतीक्ष्णमृद्वल्पसम्भारं कलुषं न च||६६||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ತಚ್ಚ ಮದ್ಯಮುಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ ನ ಪೇಯಮ್| ಉಷ್ಣೋ-ವಿಹಾರಾಹಾರಾದಿಕ ಉಪಚಾರೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್, ತೇನ| ನ ವಿರಿಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃತವಿರೇಚನೇನ ನ ಪೇಯಮ್, ದೋಷಾಸಾಮ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ತಥಾ, ಕ್ಷುಧಾರ್ತೇನ ನ ಪೇಯಮ್| ತಥಾ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮತಿಮೃದು ಚ ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಅಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಮಿತಿ| ಯದ್ಯಾವತಾ ಸಮ್ಭಾರೇಣ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ ಸನ್ಧೀಯತೇ ಸುರಾದಿ, ತತ್ರ ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಚಾಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ ನ ಪೇಯಮ್| ತಥಾ, ಕಲುಷಂ-ಅಸ್ವಚ್ಛಂ ಪಾಂಸುಶರ್ಕರಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ, ಚ ನ ಪೇಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮದ್ಯಪಾನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಪೇಯಂ ನೋಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣೇತಿ| ಉಷ್ಣೋಪಚಾರೇಣ-ಉಷ್ಣಮಾಹಾರಂ ಸೂರ್ಯಸನ್ತಾಪಾದಿಕಂ ವಾ ಸೇವಮಾನೇನ| ವಿರಿಕ್ತೈಃ-ಕೃತವಿರೇಚನೈಃ| ಕ್ಷುಧಾತುರೈಃ-ಅತಿಕ್ಷುಧಿತೈಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಅತಿತೀವ್ರಮದಮ್| ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಮೃದು-ಮದಾನುತ್ಪಾದಕಮ್| ಅಲ್ಪಸಮ್ಭಾರಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಕಾರಣಸಾಮಗ್ರೀಕಮ್| ಕಲುಷಂ-ಮಲಿನಮ್|
Adhikarana ಸುರಾಗುಣಾಃ (೬೭) · Śloka ೬೭
ಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಶೋಷಹೃತ್ ಸ್ನೇಹನೀ ಗುರುಃ|
ಸುರಾಽನಿಲಘ್ನೀ ಮೇದೋಽಸೃಕ್ಸ್ತನ್ಯಮೂತ್ರಕಫಾವಹಾ||೬೭||
View original
गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः|
सुराऽनिलघ्नी मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||६७||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦--ಸುರಾ ಗುಲ್ಮಾದಿಹೃದ್ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹಯತೀತಿ ಸ್ನೇಹನೀ| ತಥಾ, ಗುರುರ್ವಾತನಾಶಿನೀ ಚ| ತಥಾ, ಮೇದಶ್ಚಾಸೃಕ್ ಚ ಸ್ತನ್ಯಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ಚ ಕಫಶ್ಚ ತಾನಾವಹತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸುರಾಗುಣಾನಾಹ-ಗುಲ್ಮೇತಿ| ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಕೃತಂ ಮದ್ಯಂಸುರಾ| ಸ್ನೇಹನೀ-ದೇಹಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಕೃತ್| ಮೇದಃಪ್ರಭೃತೀನಾವಹತಿ-ಕರೋತೀತಿ ತಥಾ|
Adhikarana ವಾರುಣೀಗುಣಾಃ,ಬೈಭೀತಕೀಗುಣಾಃ (೬೮) · Śloka ೬೮
ತದ್ಗುಣಾ ವಾರುಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ಲಘುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ನಿಹನ್ತಿ ಚ|
ಶೂಲಕಾಸವಮಿಶ್ವಾಸವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಪೀನಸಾನ್||೬೮||
View original
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च|
शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||६८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಏವಂ ವಾರುಣೀ-ಪ್ರಸನ್ನಾ| ತ ಏವ ಸುರೋಕ್ತಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತದ್ಗುಣಾ, ಸುರಾಸಮಗುಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಾ-ಹೃದ್ಯಾ| ತಥಾ, ಲಘುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಚ| ಶೂಲಾದೀನ್ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ವಿಬನ್ಧಃ-ಸ್ರೋತಸಾಮುಪಲೇಪೇನ ದೋಷಾದೀನಾಮವಹನಮ್| ಜಗಲಮೇದಕಬಕ್ಕಸಾನಾಂ ಸುತರಾಮನುಪಯೋಗಿತ್ವಾದ್ಗುಣಾ ನೇಹೋಕ್ತಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೬) ತೂಕ್ತಾ ಏವ| ಯಥಾ-"ಜಗಲಃ ಪಾಚನೋ ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಮೇದಕಃ| ಬಕ್ಕಸೋ ಹೃತಸಾರತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೋಷಕೋಪನಃ||" ಇತಿ| ವಾರುಣ್ಯಾ ಅಧೋಭಾಗೋ ಘನೋ-ಜಗಲಃ| ಜಗಲಸ್ಯಾಧೋಭಾಗೋ-ಮೇದಕಃ| ಪಾನೀಯೇನ ಮದ್ಯಕಲ್ಕಪೀಡ(ನೇ)ನೋತ್ಪನ್ನೋ-ಬಕ್ಕಸಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ವಾರುಣೀಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ಗುಣೇತಿ| ವಾರುಣೀ-ಶ್ವೇತಸುರಾ| ಸಾ ಚ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾದಿಮೂಲಯುಕ್ತೇನ ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ತದ್ಗುಣಾ-ಸುರಾತುಲ್ಯಾ| ವಿಬನ್ಧಃ-ವಾತರೋಧಃ| ಆಧ್ಮಾನಂ-ಉದರಾಪೂರಃ| ವಾರುಣೀ-ಅಚ್ಛಸುರೇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತನ್ನ| ತಸ್ಯಾಃ ಕಫಘ್ನತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ.೪೫/೧೭೮)-"ಪ್ರಸನ್ನಾ ಕಫವಾತಾರ್ಶೋವಿಬನ್ಧಾನಾಹನಾಶಿನೀ" ಇತಿ|
Adhikarana ಬೈಭೀತಕೀಗುಣಾಃ ಯವಸುರಾಗುಣಾಃ (೬೯-೭೦) · Śloka ೭೦
ನಾತಿತೀವ್ರಮದಾ ಲಘ್ವೀ ಪಥ್ಯಾ ಬೈಭೀತಕೀ ಸುರಾ|
ವ್ರಣೇ ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ ಕುಷ್ಠೇ ನ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೬೯||
ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ಯವಸುರಾ ಗುರ್ವೀ ರೂಕ್ಷಾ ತ್ರಿದೋಷಲಾ|
|೭೦|
View original
नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या बैभीतकी सुरा|
व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||६९||
विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला|
|७०|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಬಿಭೀತಕಾನಾಮಿಯಂ ಬೈಭೀತಕೀ| ನಾತಿತೀವ್ರೋ ಮದೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| ತೀವ್ರಮದಂ ನ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಲಘ್ವೀ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಾ| ತಥಾ, ವ್ರಣಾದಿಷು ಚಾತ್ಯರ್ಥಮನ್ಯಮದ್ಯವನ್ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಬೈಭೀತಕೀಗುಣಾನಾಹ-ನಾತಿತೀವ್ರಮದೇತಿ| ಬಿಭೀತಕವಲ್ಕಲಯುಕ್ತಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಕೃತಾ-ಬೈಭೀತಕೀ ಸುರಾ| ನಾತಿತೀವ್ರಮದಾ-ಮಧ್ಯಮಮದಾ| ಪಥ್ಯಾ-ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಾ| ಯವಸುರಾಗುಣಾನಾಹ-ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀತಿ| ಯವಪಿಷ್ಟಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ-ಯವಸುರಾ|
Adhikarana ಅರಿಷ್ಟಗುಣಾಃ (೨೨)) · Śloka ೭೧
|
ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಧಿಕಃ||೭೦||
ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಶೋಫಶೋಷೋದರಜ್ವರಾನ್|
ಹನ್ತಿ ಗುಲ್ಮಕೃಮಿಪ್ಲೀಹ್ನಃ ಕಷಾಯಕಟುವಾತಲಃ||೭೧||
View original
|
यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः||७०||
ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोफशोषोदरज्वरान्|
हन्ति गुल्मकृमिप्लीह्नः कषायकटुवातलः||७१||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಅರಿಷ್ಟೋ ಯೋ ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಿದ್ಧಃ, ಸ ತದ್ಗುಣಾನನುಗಚ್ಛತಿ| ಸರ್ವೈಶ್ಚ ದೀಪನತ್ವಾದಿಭಿರ್ಮದ್ಯಗುಣೈರಧಿಕಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಮದ್ಯಾಕರಾಧಿಕದ್ರವ್ಯಂ ಮದಿರಾದ್ಯಾತ್ಮಕಂ ತ್ವತಃ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಧಿಕಃ||" ಇತಿ| ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಿಕಾಂಶ್ಚ ರೋಗಾನ್ ಹನ್ತಿ| ತಥಾ, ಕಷಾಯಕಟುಶ್ಚಾಸೌ ವಾತಲಶ್ಚ ಸ ಏವಮ್| ಲಕ್ಷಣಂ ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್ (ಅ. ೩|೨೨)|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅರಿಷ್ಟಗುಣಾನಾಹ-ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣ ಇತಿ| ಔಷಧಯುಕ್ತೈರ್ಮದ್ಯಾಕರೈಃ ಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ-ಆಸವಃ| ಸ ಏವ ಕ್ವಥಿತೌಷಧೈಃ-ಅರಿಷ್ಟಃ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಃ-ಸ್ವೌಷಧಾನುರೂಪಗುಣಃ| ಔಷಧಗರ್ಭತ್ವಾತ್ ಸರ್ವೇಷು ಮದ್ಯೇಷ್ವಧಿಕಗುಣಃ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಕಷಾಯಕಟುಶ್ಚಾಸೌ ವಾತಲಶ್ಚ, ಕಷಾಯಕಟುಃ ಸನ್ ವಾತಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲಾದಿರಸಸ್ತು ವಾತಘ್ನಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ.೪೫/೧೯೪)-"ಅರಿಷ್ಟೋ ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಧಿಕೋ ಗುಣೈಃ| ದೀಪನಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಸರಃ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧನಃ||" ಇತಿ|
Adhikarana ಮಾರ್ದ್ವೀಕಗುಣಾಃ (೭೨) · Śloka ೭೨
ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಲೇಖನಂ ಹೃದ್ಯಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಮಧುರಂ ಸರಮ್|
ಅಲ್ಪಪಿತ್ತಾನಿಲಂ ಪಾಣ್ಡುಮೇಹಾರ್ಶಃಕೃಮಿನಾಶನಮ್||೭೨||
View original
मार्द्वीकं लेख़नं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्|
अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||७२||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ-ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೋದ್ಭವಂ, ಲೇಖನತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಅಲ್ಪೌ ಪಿತ್ತಾನಿಲೌ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ಅನ್ಯಮದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಲ್ಪತರೌ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿನಾಶನಮ್| "ವಿಲಿಖತ್ಯತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ಯದ್ಧಾತೂಂಸ್ತಲ್ಲೇಖನಂ ಮತಮ್|"
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಗುಣಾನಾಹ-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಿತಿ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂದ್ರಾಕ್ಷಾಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಲೇಖನಂ-ಲೀನಮಲೋತ್ಖನನಮ್| ಅಲ್ಪಪಿತ್ತಾನಿಲಕರಂ-ಅನ್ಯಮದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ|
Adhikarana ಖಾರ್ಜೂರಮದ್ಯಗುಣಾಃ ಶಾರ್ಕರಮದ್ಯಗುಣಾಃ (೭೩) · Śloka ೭೩
ಅಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಖಾರ್ಜೂರಂ ವಾತಲಂ ಗುರು|
ಶಾರ್ಕರಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯೋ ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಃ||೭೩||
View original
अस्मादल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु|
शार्करः सुरभिः स्वादुहृद्यो नातिमदो लघुः||७३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಖಾರ್ಜೂರಂ ಮದ್ಯಮಸ್ಮಾತ್-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಮ್| ಅಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ-ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ವಾತಲಂ ಗುರು ಚ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವಶ್ಚಾನ್ಯತ್ರೋಕ್ತಃ| ಯಥಾ-"ಶುಷ್ಕದ್ರಾಕ್ಷಾಮ್ಬುಸಮ್ಭೂತೋ ವಿಶದೋ ರೋಚನೋ ಹಿಮಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವೋ ಮಧುಸಮೋ ಬೃಂಹಣೋ ಭೃಶದೀಪನಃ||' ಇತಿ| ಶಾರ್ಕರಃ-ಶರ್ಕರಾಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಸುರಭಿಃ-ಸುಗನ್ಧಿರ್ಭವತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವಾದುಶ್ಚ (ಶ್ಚಾಸೌ) ಹೃದ್ಯಶ್ಚ ಸ್ವಾದುಹೃದ್ಯಃ| ತಥಾ, ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಶ್ಚ ಭವತಿ|
Adhikarana ಗೌಡಮದ್ಯಗುಣಾಃ (೭೪) · Śloka ೭೪
ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಶಕೃದ್ವಾತೋ ಗೌಡಸ್ತರ್ಪಣದೀಪನಃ|
|೭೪|
View original
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
|७४|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಗುಡಸಮ್ಬನ್ಧೀ-ಗೌಡಃ, ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರತ್ವಾದಿಭಿರ್ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ| ತಥಾ, ತರ್ಪಣಾಶ್ಚಾಸೌ ದೀಪನಶ್ಚ ತರ್ಪಣದೀಪನಃ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಗೌಡಗುಣಾನಾಹ-ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರೇತಿ| ಗುಡಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ-ಗೌಡಃ| ಸೃಷ್ಟಾಃ-ಪ್ರವರ್ತಿತಾಃ, ಮೂತ್ರಾದಯೋ ಯೇನ ಸ ತಥಾ| ತರ್ಪಣಃ-ತೃಪ್ತಿಜನನಃ|
Adhikarana ಪಕ್ವರಸಗುಣಾಃ (೭೪-೭೫) · Śloka ೭೫
|
ವಾತಪಿತ್ತಕರಃ ಸೀಧುಃ ಸ್ನೇಹಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಹಾ||೭೪||
ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನಸ್ತತ್ರ ಪಕ್ವರಸೋ ವರಃ|
|೭೫|
View original
|
वातपित्तकरः सीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा||७४||
मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वरसो वरः|
|७५|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಸೀಧುಃ ವಾತಪಿತ್ತಕರಃ| ತಥಾ, ಸ್ನೇಹವಿಕಾರಾನ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಭ್ರೂಣವೃತ್ರೇಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ನಿಯಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ ಕ್ವಿಪ್| ಸೀಧುಃ-ಅಪಕ್ವೇಕ್ಷುರಸಕೃತಃ ಪಕ್ವೇಕ್ಷುರಸಕೃತಶ್ಚ| ತತ್ರ ಸೀಧ್ವೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ವರಸೋ ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶಾಂಸಿ ಹನ್ತಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠಶ್ಚ ಭವತಿ| ಮೇದಃಶೋಫೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನ ಇತಿ "ಅಮನುಷ್ಯಕರ್ತೃಕೇ ಚ" ಇತಿ ಠಕ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಸೀಧುಗುಣಾನಾಹ-ವಾತಪಿತ್ತಕರ ಇತಿ| ಇಕ್ಷುರಸಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ-ಸೀಧುಃ| ಸ್ನೇಹವಿಕಾರಾನ್-ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪದಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತೀತಿ ತಥಾ| ಸ ಚ ಸೀಧುರ್ದ್ವಿವಿಧಃ,- ಶೀತರಸಃ ಪಕ್ವರಸಶ್ಚ| ಅಪಕ್ವೇನೇಕ್ಷುರಸೇನ ಕೃತಃ-ಶೀತರಸಃ, ಪಕ್ವೇನ-ಪಕ್ವರಸಃ| ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪಕ್ವರಸಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ|
Adhikarana ಮಧ್ವಾಸವಗುಣಾಃ (೭೫) · Śloka ೭೫
|
ಛೇದೀ ಮಧ್ವಾಸವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೇಹಪೀನಸಕಾಸಜಿತ್||೭೫||
View original
|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्||७५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮಧ್ವಾಸವೋ-ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸನ್ಧೀಯತೇ ಮಾಧವಾಖ್ಯೋ ಮದ್ಯವಿಶೇಷಃ, ಛೇದೀ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮೇಹಾದಿನಾಶನಶ್ಚ| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬) ಸುರಾಸವಾದಯೋ ಗದಿತಾಃ| ತಥಾ ಚಾಪಠತ್-"ಸುರಾಸವಸ್ತೀವ್ರಮದಃ ಸ್ವಾದುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನಿಲಾಪಹಃ| ಮೈರೇಯೋ ಮಧುರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸರಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ಗುರುಃ||" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಮಧುನೈವ ಸುರಾಸನ್ಧಾನೇನ ಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಾಂ ಸುರಾಂ ಸುರಾಸವಮಾಹುಃ| ಮೈರೇಯಃ-ಕೋದ್ರವೈರ್ಜಾಯತೇ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮಧ್ವಾಸವಗುಣಾನಾಹ-ಛೇದೀತಿ| ಮಧುಕೃತಂ ಮದ್ಯಂಮಧ್ವಾಸವಃ| ಆಸವಶಬ್ದೋ ಮದ್ಯಮಾತ್ರವಚನಃ| ಛೇದೀ-ಸಂಹತಕಫಾದಿವಿಶ್ಲೇಷೀ|
Adhikarana ಶುಕ್ತಗುಣಾಃ (೭೬-೭೭) · Śloka ೭೭
ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದಿ ಶುಕ್ತಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್|
ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯಂ ರುಚಿಕರಂ ಸರಮ್||೭೬||
ದೀಪನಂ ಶಿಶಿರಸ್ಪರ್ಶಂ ಪಾಣ್ಡುದೃಕ್ಕೃಮಿನಾಶನಮ್|
|೭೭|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
भृशोष्णतीक्ष्णरूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम्||७६||
दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम्|
|७७|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಶುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾನುತ್ಕ್ಲೇದಯತಿ| ತಥಾ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ-ಮಾರ್ಗಾನ್ತರೇಭ್ಯಸ್ತಮಾನೀಯ ಸ್ವಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪನ್ನಂ ಕರೋತಿ, ತದ್ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಅತಿಶಯೇನೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಮ್| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ ರುಚಿಕರಮ್| ತಥಾ, ದೀಪನಮ್| ತಥಾ, ಶಿಶಿರಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಿಘ್ನಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮದ್ಯವರ್ಗೇ ಸನ್ಧಾನಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶುಕ್ತಾದೀನ್ಯಾಹ| ತತ್ರ ಶುಕ್ತಗುಣಾನಾಹ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಕ್ಲೇದೀತಿ| ಶುಕ್ತಂ-ಕನ್ದಾದಿಸನ್ಧಾನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಶಾರ್ಙ್ಗಧರೇ ಮ. ಅ. ೧೦/೧೭)-"ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದೀನಿ ಸಸ್ನೇಹಲವಣಾನಿ ಚ| ಯತ್ರೈಕತ್ರಾಭಿಷೂಯನ್ತೇ ತಚ್ಛುಕ್ತಮಭಿಧೀಯತೇ|| ಗುಡಸ್ತಿವಕ್ಷುರಸೋ ಮದ್ಯಂ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಚ ದ್ರವಂ ಯದಾ| ಗುಡೇಕ್ಷುಮದ್ಯಮಾರ್ದ್ವೀಕಶುಕ್ತಾನಿ ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ಕ್ರಮಾತ್||' ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ವೃನ್ದೇನ-"ಯನ್ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಶುಚೌ ಭಾಣ್ಡೇ ಸಗುಡಕ್ಷೌದ್ರಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ||' ಇತಿ| ತಚ್ಛುಕ್ತವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಮ್| ರಕ್ತಾದೀನ್ ಕ್ಲೇದಯತಿ-ಅತಿದ್ರವೀಕರೋತೀತಿ ತತ್ತಥಾ| ಶಿಶಿರಸ್ಪರ್ಶಂ-ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶೀತಮ್| ದೃಕ್-ದರ್ಶನಶಕ್ತಿಃ|
Adhikarana ಗುಡಾದೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘುತ್ವಮ್ (೭೭) · Śloka ೭೭
|
ಗುಡೇಕ್ಷುಮದ್ಯಮಾರ್ದ್ವೀಕಶುಕ್ತಂ ಲಘು ಯಥೋತ್ತರಮ್||೭೭||
View original
|
गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||७७||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಗುಡಾದಿಭಿವಂ ಶುಕ್ರಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘು-ಯದ್ಯದುತ್ತರಂ ತತ್ತಲ್ಲಘು, ಗುಡಕೃತಾಚ್ಛುಕ್ತಾದಿಕ್ಷುಶುಕ್ತಂ ಲಘು, ಇಕ್ಷುಶುಕ್ತಾನ್ಮದ್ಯಶುಕ್ತಂ ಲಘು, ಮದ್ಯಶುಕ್ತಾನ್ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಶುಕ್ತಂ ಲಘು ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಗುಡಶುಕ್ತಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವೇ ತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ಗುಡೇಕ್ಷ್ವಿತಿ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘು-ಗುಡಶುಕ್ತಾದಿಕ್ಷುಶುಕ್ತಂ ಲಘು, ತತೋ ಮದ್ಯಶುಕ್ತಮ್, ತತೋ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಶುಕ್ತಮಿತಿ| ಮದ್ಯಂ-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾದನ್ಯತ್|
Adhikarana ಶುಕ್ತಗತಕನ್ದಾದಿಗುಣಾಃ (೭೮) · Śloka ೭೮
ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದ್ಯಂ ಚ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್ತದಾಸುತಮ್|
|೭೮|
View original
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्|
|७८|
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಕನ್ದಾದಿಕಂ ಚ ತದಾಸುತಂ-ಗುಡಶುಕ್ತಾದ್ಯಾಸುತಂ, ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್- ತಚ್ಛುಕ್ತಸಮಾನಗುಣಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಶುಕ್ತೇನಾತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿನಾ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯ ನಿಜಂ ಸ್ವಭಾವಂ, ವಶೀಕೃತ್ಯಾಽಽತ್ಮರೂಪತಾಂ ನೀಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣಾತ್ಕಾಣ್ಡತ್ವಕ್ಪತ್ರಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತೇನ ಕಾಣ್ಡಾದ್ಯಪಿ ತಥೈವ ವೇದ್ಯಮ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶುಕ್ತಗತಕನ್ದಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಕನ್ದಮೂಲೇತಿ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾಚ್ಚ ಕಾಣ್ಡಾದೀನಿ| ತದ್ವತ್-ಶುಕ್ತತುಲ್ಯಗುಣಮ್| ತದಾಸುತಂ-ತಸ್ಮಿನ್-ಶುಕ್ತೇ, ಆಸುತಂ-ಚಿರಕಾಲಸ್ಥಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- "ಕನ್ದಮೂಲಫಲಾದ್ಯಂ ಚ ಲವಣೋದಕಸಂಯುತಮ್| ಸನ್ಧಾನಾಚ್ಚಿರಕಾಲಾಮ್ಲಮಾಸುತಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್||" ಇತಿ| ಕನ್ದಾದೀನಾಂ ಪೃಥಕ್ಪ್ರಯೋಗಾದದ್ರವತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ರಾಸಙ್ಗಿಕಮತ್ರ ಕಥನಮ್|
Adhikarana ಶುಕ್ತೇಂತರಸನ್ಧಾನಗುಣಾಃ (೭೮) · Śloka ೭೮
ಅಮ್ಲತ್ವರೋಚನಾದಿಗುಣತುಲ್ಯತ್ವಾದನ್ಯದಪಿ ಶಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾದಿಕಮಾಹ |
ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಚಾಸುತಂ ಚಾನ್ಯತ್ಕಾಲಾಮ್ಲಂ ರೋಚನಂ ಲಘು||೭೮||
View original
अम्लत्वरोचनादिगुणतुल्यत्वादन्यदपि शाण्डाक्यादिकमाह |
शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||७८||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮೂಲಕಸರ್ಷಪಶಾಕಾನಿ ಕ್ವಥಿತಾಸುತಾನಿ ಕಾಲಜೀರಕರಾಜಿಕಾಚೂರ್ಣಭಾವಿತಾನ್ಯಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಶಾಣ್ಡಾಕೀಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಸಾ ಟಕ್ಕವಿಷಯೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಸಾ ಚಾನ್ಯಚ್ಚಾನುಕ್ತಮಪ್ಯಾಸುತಂ ಕಾಲೇನಾಮ್ಲಂ-ಅಮ್ಲೀಭೂತಮ್, ನ ತು ಸ್ವಯಮಾಮ್ಲ್ಯಮಾಪಾದ್ಯಮ್| ಅನೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಸುತರಾಂ ತತ್ಸಂಸ್ಕಾರತಾಮಧಿಕರೋತೀತಿ| ತಚ್ಚ ರೋಚನಂ ಲಘು ಭವತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಶುಕ್ತೇತರಸನ್ಧಾನಗುಣಾನಾಹ-ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಚಾಸುತಮಿತಿ| ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿವಟಕಸನ್ಧಾನಂ-ಶಾಣ್ಡಾಕೀ| ಉಕ್ತಂ ಚ "ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಕನ್ದಮೂಲಾದಿಮುದ್ಗಾದಿವಟಕೈಃ ಕೃತಾ|| ತಥಾ, "ಮೂಲಕಚ್ಛೇದಸನ್ಧಾನಂ ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಸ್ಯಾದ್ಬಹುದ್ರವಾ||' ಇತಿ| ಅನ್ಯತ್-ಶುಕ್ತಶಾಣ್ಡಾಕೀಭ್ಯಾಮಿತರತ್| ತಚ್ಚ ಪಿಣ್ಯಾಕಾದಿಕೃತಮ್, ಕಾಲಾಮ್ಲಂಕಾಲೇನ ಚಿರಕಾಲಾವಸ್ಥೇನಾಮ್ಲಮ್, ತದುಭಯಂ ರೋಚನಂ ಲಘು ಚ|
Adhikarana ಕಾಞ್ಜಿಕಗುಣಾಃ (೭೯-೮೧) · Śloka ೮೧
ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲಮ್|
ಶ್ರಮಕ್ಲಮಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೂಲನುತ್||೭೯||
ಶಸ್ತಮಾಸ್ಥಾಪನೇ ಹೃದ್ಯಂ ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಮ್|
ಏಭಿರೇವ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ||೮೦||
ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿಬರ್ಹಣೇ|
ತೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಿತುಷೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕೃತೇ||೮೧||
View original
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्|
श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्||७९||
शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्|
एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके||८०||
कृमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे|
ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||८१||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಕೃತ್| ಸ್ವಭಾವಾಚ್ಚ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಲಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ಶ್ರಾನ್ತತ್ವಂ-ಶ್ರಮಃ, ನಿರ್ವ್ಯಾಯಾಮಾದೇರೇವೋಪಶ್ರಾನ್ತತ್ವಂ-ಕ್ಲಮಃ, ತೌ ಹರತಿ| ತಥಾ, ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಚ| ಬಸ್ತಿಶೂಲಂ ಚ ಜಯತಿ| ತಥಾ, ಆಸ್ಥಾಪನೇ-ನಿರೂಹೇ ಶಸ್ತಮ್| ತಥಾ, ಲಘು ವಾತಕಫಾಪಹಂ ಚ| ಹನ್ತೇಃ "ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ" ಇತಿ ಡಃ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ-ತಣ್ಡುಲಕಣ್ಡನಾದಿಕೃತಮ್| ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ ತು ವಿತುಷೈಃ ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ಕೃತೇ ತದ್ವದ್ವಿದ್ಯಾತ್|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಕಾಞ್ಜಿಕಗುಣಾನಾಹ-ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಿತಿ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಭೇದಿ-ಸರಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನೇ-ನಿರೂಹೇ|
Adhikarana ಗೋಽಜಾದಿಮೂತ್ರಗುಣಾಃ (೮೨-೮೩) · Śloka ೮೩
ಮದ್ಯವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾದಿಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಗುಣಾನಪ್ಯಾಹ ಮೂತ್ರಂ ಗೋಽಜಾವಿಮಹಿಷೀಗಜಾಶ್ವೋಷ್ಟ್ರಖರೋದ್ಭವಮ್|
ಪಿತ್ತಲಂ ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲವಣಾನುರಸಂ ಕಟು||೮೨||
ಕೃಮಿಶೋಫೋದರಾನಾಹಶೂಲಪಾಣ್ಡುಕಫಾನಿಲಾನ್|
ಗುಲ್ಮಾರುಚಿವಿಷಶ್ವಿತ್ರಕುಷ್ಠಾರ್ಶಾಂಸಿ ಜಯೇಲ್ಲಘು||೮೩||
View original
मद्यवत्तीक्ष्णोष्णादियुक्तत्वात् गोमूत्रादिगुणानप्याह मूत्रं गोऽजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम्|
पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु||८२||
कृमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्|
गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु||८३||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಮೂತ್ರಂ ಗೋಽಜಾದಿಭವಂ ಪಿತ್ತಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಲವಣೋಽನುರಸಃ ಸ್ವಲ್ಪೋ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕೃಮ್ಯಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಲಘು ಚ| ಗೋಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಾತ್ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೬)- "ಶ್ವಾಸಕಾಸಹರಂ ಛಾಗಂ ಪೂರಣಾತ್ಕರ್ಣಶೂಲಜಿತ್| ದದ್ಯಾತ್ಕ್ಷಾರೇ ಕಿಲಾಸೇ ಚ ಗಜವಾಜಿಸಮುದ್ಭವಮ್| ಹನ್ತ್ಯುನ್ಮಾದಮಪಸ್ಮಾರಂ ಕೃಮೀನ್ಮೇಹಂ ಚ ರಾಸಭಮ್| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮೇತೇಷಾಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಹರಂ ಶಕೃತ್|| ಪಿತ್ತಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಹರಂ, ರೋಚನಾ ಕಫವಾತಜಿತ್| ತಿಕ್ತಾ ಪಾಮಾಹರಾ, ಮೂತ್ರಂ ಮಾನುಷಂ ತು ವಿಷಾಪಹಮ್||" ಇತಿ|
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಮೂತ್ರಗುಣಾನಾಹ-ಮೂತ್ರಮಿತಿ| ಮಹಿಷೀತಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶೋ ಮಹಿಷ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಗಜಾದೀನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಮೂತ್ರಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾದಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಮದ್ಯವರ್ಗೇ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೬)-[* ಶೂಲಪ್ರವಾಹಿಕಾಟೋಪತೃಷ್ಣಾಶೋಫಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|] ಜಗಲಃ ಪಾಚನೋ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷಸ್ತದ್ವಚ್ಚ ಮೇದಕಃ|| ಬಕ್ಕಸೋ ಹೃತಸಾರತ್ವಾದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೋಷಕೋಪನಃ| ಕೌಹಲೀ ಬೃಂಹಣೀ ಗುರ್ವೀ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಸ್ತು ಮಧೂಲಕಃ|| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಾಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಖಾರ್ಜೂರಂ ವಾತಲಂ ಗುರು| ಶಾರ್ಕರಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ವಾದುರ್ಹೃದ್ಯೋ ನಾತಿಮದೋ ಲಘುಃ|| ಸುರಾಸವಸ್ತೀವ್ರಮದಃ ಸ್ವಾದುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽನಿಲಾಪಹಃ| ಮೈರೇಯೋ ಮಧುರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸರಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ಗುರುಃ|| ಧಾತಕ್ಯಭಿಷುತೋ ಜೀರ್ಣೋ ರೂಕ್ಷೋ ರೋಚನದೀಪನಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾಸವೋ ಮಧುಸಮಃ ಪರಮಂ ಸ ತು ದೀಪನಃ|| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಸದೃಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮೃದ್ವೀಕೇಕ್ಷುರಸಾಸವಃ| ಸಮಾಸಾದಾಸವೋ ಹೃದ್ಯೋ ವಾತಲಃ ಸ್ವೌಷಧಾನುಗಃ|| [* ಏಭಿರೇವ ಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೇ| ಕ್ರಿಮಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿಬರ್ಹಣೇ|| ತೇ ಕ್ರಮಾದ್ವಿತುಷೈರ್ವಿದ್ಯಾತ್ಸತುಷೈಶ್ಚ ಯವೈಃ ಕೃತೇ| ವಿರೇಕಾಸ್ಥಾಪನಾಲೇಪಸ್ವೇದಾದಿಷು ಚ ಪೂಜಿತಮ್||] ದೀಪನಂ ಪಾಚನಂ ಭೇದಿ ತೇಷು ಗೋಮುತ್ರಮುತ್ತಮಮ್| ಶ್ವಾಸಕಾಸಹರಂ ಛಾಗಂ ಪೂರಣಾತ್ಕರ್ಣಶೂಲಜಿತ್|| ದದ್ಯಾತ್ ಕ್ಷಾರೇ ಕಿಲಾಸೇ ಚ ಗಜವಾಜಿಸಮುದ್ಭವಮ್|| ಹನ್ತ್ಯುನ್ಮಾದಮಪಸ್ಮಾರಂ ಕೃಮೀನ್ಮೇಹಂ ಚ ರಾಸಭಮ್|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮೇತೇಷಾಂ ಹಿಧ್ಮಾಶ್ವಾಸಹರಂ ಶಕೃತ್| [*ಮಾರ್ಗಮೋಜಃಕ್ಷಯಹರಂ ವೈಷ್ಕಿರಂ ವಾತರೋಗನುತ್|| ಪ್ರಸಹಾನಾಮಪಸ್ಮಾರಮುನ್ಮಾದಂ ಚ ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಮಹಾಮೃಗಸಮುದ್ಭೂತಂ ಕುಷ್ಟಹೃಜ್ಜಲಚಾರಿಣಾಮ್|| ನೇತ್ರರೋಗಹರಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಚ ನಿಯಚ್ಛತಿ|] ಪಿತ್ತಂ ತಿಕ್ತಂ ಕೃಮಿಹರಂ, ರೋಚನಾ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ತಿಕ್ತಾ ಪಾಮಾಹರಾ, ಮೂತ್ರಂ ಮಾನುಷಂ ತು ವಿಷಾಪಹಮ್|" ಇತಿ| ಇತಿ ಮದ್ಯವರ್ಗಃ|
Adhikarana ದ್ರವೈಕದೇಶೋದಾಹರಣಮ್ (೫) · Śloka ೫
ತೋಯಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುತೈಲಾನಾಂ ವರ್ಗೈರ್ಮದ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕ್ರಮಾತ್|
ಇತಿ ದ್ರವೈಕದೇಶೋಽಯಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮುದಾಹೃತಃ||೮೪||
ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫||
View original
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्|
इति द्रवैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||८४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
Hide commentary
ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಸ೦-ಇತಿ-ಅನನ್ತರೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ತೋಯಾದೀನಾಂ ವರ್ಗೈಃ ಕ್ರಮಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ದ್ರವಾಣಾಮೇಕದೇಶೋ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮಯಮುದಾಹೃತಃ-ಉಕ್ತಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೫||
ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)
ಆ೦ ರ೦-ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ತೋಯೇತಿ| ಏಕದೇಶಗ್ರಹಣಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವ್ಯಕ್ತೀನಾಮಾನನ್ತ್ಯೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮಿತಿ ಸಾಕಲ್ಯೇಽವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ಯಾವತ್ಯಃ ಸ್ಥೂಲಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ವ್ಯಕ್ತಯಃ, ತಾವತ್ಯಃ ಸರ್ವಾ ಉಕ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದ್ರವದ್ರವ್ಯಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೫||