5. dravadravyavijñānīyādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atha dravadravyavijñānīyaḥ| tasyāyaṁ sambandhaḥ "nityaṁ hitāhāravihārasēvī " ityuktam| tau cāhāravihārau dinacaryurtucaryayōryadyapi niyamitau, tathāpi na bhavatyalaṁ hitāhitasvarūpavijñānam| ēvaṁ hi tatrāvādīt (hr̥.sū.a.3|26)-'guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṁstyajēt"| tathā (hr̥.sū.a.3|47)-vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ saṁśuṣkaṁ kṣaudravallaghu"| tathā, anantarātītē'pyadhyāyē jagāda (sū.a. 4|6)-"annapānaṁ ca viḍbhēdi iti| tadiyatā vākyēna na jñāyatē kiṁ punastat guruśītam? kiṁ laghu ? kiṁ snigdhāmlam ? kiṁ śakr̥dbhēdanam? iti| tasmādāhāradravyaswarūpamataḥparaṁ pratanyatē| tatrāpi pañcavargaswabhāvatvēnālpavaktavyatvāt prāgdravadravyavijñānīyasvarūpaṁ nirdēṣṭuṁ yuktam, annasya saptavargasvabhāvatvēna bhūyastvādityāha-

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apāmēvāyaṁ svābhāvikō guṇō yat dravatvam| atō yāni kānicit dravarūpāṇi dravyāṇi tāni sarvāṇi āpyānyēva kṣīradadhyādīni| tadarthaṁ dravadravyaśabdaḥ sāmānyēna sarvadravavyaktiparigrahārthaḥ śāstrakr̥tā prayuktaḥ| dravāṇi ca tāni dravyāṇi ca dravadravyāṇi, tēṣāṁ vijñānaṁ-avabōdhaḥ, tasmai hitō dravadravyavijñānīyō'dhyāyaḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ-prathayiṣyāmaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dravadravyavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyātu pratijānītē-athēti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhārō vaktavyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravō'dravaśca| tatra dravō'sminnadhyāyē| ata ēvāyaṁ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hr̥. sū.a. 5/83)- "tōyakṣīrēkṣutailānāṁ vargairmadyasya ca kramāt" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīvanaṁ-ōjōvivr̥ddhikaram, saumyadhātuvardhanamityanyē| tarpaṇaṁ-klamahr̥t, [tr̥ptikr̥dityanyē]| hr̥dyaṁ-hr̥dayāya hitam, na tu hr̥dayasya priyaṁ hr̥dyamiti vyākhyēyam| ēvaṁ hi vyākhyāyamānē, "amlaṁ hr̥dyānām" (ca.sū.a.25|39) ityāgryāṇāṁ madhyē tatpāṭhaṁ munirnaivākariṣyat| yasmātkiñcit dravyaṁ kasyacitpriyaṁ bhavati, na sarvaṁ sarvasya| tasmāddhr̥dayāya hitaṁ hr̥dyamiti bōdhyam| tathā, hlādi-āhlādakaram| tathā, buddhēḥ prabōdhanam, yāvanmātrā yasya śēmuṣī sā tasya sphuṭapratibhāsā tadyōgādbhavatītyarthaḥ| tanu-svaccham| avyaktarasaṁ-anabhivyaktaṣaḍrasamityarthaḥ| mr̥ṣṭaṁ-atyāsvādasukham| santi hi bhūrirasakvāthacūrṇavaṭakādīnyapyavyaktarasāni, na tu kārtsnyēna tānīndriyaprasādāsvādaprītikarāṇi| tathā, anurasabāhulyātpr̥thagapi dravyāṇyabhayāmalakādīnyavyaktarasāni, na tu punastāni tathā manaḥprīṇanāni| pānīyasya cāvyaktarasasyāpyāśrayavaśāt kaṣāyatvasvādutvādi bhavatyēva| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē'paṭhat(sū.a.6)- "śvētē kaṣāyaṁ, tatsvādu kr̥ṣṇē, tiktaṁ ca pāṇḍurē" ityādi| mr̥ṣṭaṁ-śuddhamiti na vyākhyēyam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.27|193)- śītaṁ śuci śivaṁ mr̥ṣṭaṁ vimalaṁ laghu ṣaḍguṇam| prakr̥tyā divyamudakam" iti| atra hi mr̥ṣṭavimalayōrdvayōrupādānē paunaruktyaṁ syāt| tasmānmr̥ṣṭaśabdō'tra manaḥprīṇanārthaḥ| tathā, śītaṁ-vīryēṇa ca sparśēna ca| tathā, laghu-laghuguṇayuktam| tathā,amr̥tōpamaṁ-yathā kilāmr̥taṁ tridōṣaghnatvadhātusāmyakr̥ttvaviṣārtijittvādiguṇairaśēṣairyuktaṁ tathaivaitajjalamapītyarthaḥ| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.6)- "sūryōddhr̥tapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit||" iti| tathā, nabhasō bhraṣṭaṁ-antarikṣātpatitamātraṁ, vastrādigr̥hītaṁ gāṅgaṁ jalamīdr̥gguṇaṁ bhavati| tuśabdaḥ punararthē| arkēndumārutaiḥ-ravicandrānilaiḥ, spr̥ṣṭaṁ-sambaddhaṁ sat, punaḥ hitāhitatvē-pathyāpathyatvē, dēśakālāvapēkṣatē-dēśakālāvanuvartatē| dēśō viṣayaḥ pātramāśraya iti paryāyāḥ| tatra kimanūpadēśē jāṅgalē vā tatpatitam? tathā, kimasitaśvētādyanyatamē vā? iti dēśānuvartanam| tathā, śītē kimutōṣṇē'thavā varṣākhyē patitam? iti kālānuvartanam| ravicandrānilairiti samastanirdēśō yadā samastairētaiḥ spr̥ṣṭaṁ na tu vyastaiḥ, tadā hitāhitatvē dēśādyapēkṣata iti dyōtayati| sadyō vastrādigr̥hītasya jalasya tu na sarvairētairyōgaḥ sambhavatīti tatprāyēṇa hitamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tatrādau tōyavargaḥ| tattōyaṁ dvēdhā,- divyaṁ bhaumaṁ ca| divyaṁ caturdhā,- dhāraṁ kāraṁ tauṣāraṁ haimaṁ ca| dhāraṁ dvēdhā,-gāṅgaṁ sāmudraṁ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṁ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṁ-tr̥ptijananam| hr̥dyaṁ-hr̥dayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabōdhanaṁ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvēbhyō'pi viralam| avyaktarasaṁ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśēṣam| mr̥ṣṭaṁ-jihvēndriyapriyam| śītaṁ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam| amr̥tōpamaṁ-dēvānāmamr̥tamivēdaṁ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātōyaṁ mēghairānītam| nabhasō bhraṣṭaṁ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbviti sāmudrasya vyāvr̥ttyartham| nabhasō bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya bhaumādviśēṣamāha-spr̥ṣṭamiti| divyamēva bhūsambandhādbhaumamucyatē-spr̥ṣṭamiti| dēvyamēva bhūsambandhādbhaumamucyatē| taccārkādibhiḥ spr̥śyatē| spr̥ṣṭaṁ ca vyaktarasatvādidōṣasambandhāddhitāhitatvē bhūyō dēśakālāvapēkṣatē| bhūyōgrahaṇaṁ divyasyāpi kiñciddēśakālāpēkṣatvaṁ dyōtayati| dēśāpēkṣā yathā-supātrasthaṁ hitam, ahitaṁ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"aindramambu supātrasthamavipannaṁ sadā pibēt|" iti| kālāpēkṣā yathā-ārtavaṁ hitam, anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṁ ca yaddivyamārtavaṁ prathamaṁ ca yat " iti| bhaumaṁ tu bhūyastatō'pyadhikamapēkṣatē| tatra dēśāpēkṣā yathā-jāṅgalē hitam, ahitamanūpē| tatrāpi śucyādau hitam, ahitamaśucyādau| tatrāpi kūpādau hitam, ahitaṁ ṣalvalādau| tatrāpi supātrē hitam, ahitaṁ duṣpātrē| tatrāpi kvaciddēhē hitam, ahitaṁ kvacit ityādi| kālāpēkṣā yathāśaraddhīṣmayōrhitam, ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṁ rātrau| tatrāpi bhuktasya madhyē hitam, ahitamantādyōḥ, ityādi| divyaṁ sarvadā sarvatra sarvēṣāṁ hitam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yēna-ambunā, abhivr̥ṣṭaṁ-ābhimukhyataḥ siktaṁ, śālyannaṁ rājatasthitamaklinnaṁ-aklēdayutaṁ, avivarṇaṁ ca bhavati, tadgāṅgaṁ jalaṁ pēyam| pēyamityupalakṣaṇārtham, snānāvagāhayōrapi tatpathyamēva| rajatasya rūpasya vikārō rājatam| prāṇirajatādibhyō'ñ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gāṅgaṁ lakṣayati-yēnābhivr̥ṣṭamiti| abhivr̥ṣṭaṁ dhārāsampātēna siktam| rājatē-raupyapātrē| aklinnam-sikthapraklēdarahitam| avivarṇaṁ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṁ hi suśrutē (sū. a. 45/7)- "sa yadi muhūrtamātraṁ sthitastādr̥śa ēva bhavati, tadā gāṅgaṁ patatītyavagantavyam" iti| pēyaṁ-pānārham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anyathā sāmudramiti| ētallakṣaṇaviparyayēṇa yēnāmbunā siktaṁ śālyannaṁ vivarṇaṁ malinaṁ klinnaṁ bhavēt, tatsāmudram| tacca na pātavyam| atrāpi pānaniṣēdha upalakṣaṇārtha:| snānāvagāhāvapi hi nānēna kāryau| sāmudrasya kṣārānvayatvāt klēdanādiyōgaḥ| nanu, sāmudramityayuktam| yataḥ samudraśabdasya dhūmādipāṭhāt dhūmādibhyaścēti vuñā bhavitavyamiti kēcit| maivam| dhūmādibhyaścētyatraiva gaṇē paṭhyatē, samudrānnāvi manuṣyē ca vuñ| sāmudrikī nauḥ sāmudrikō manuṣyaḥ| anyatra tvaṇēva, sāmudraṁ jalamiti| tasmānnyāyyamēvaitat| ēvaṁ sāmudrō maṇirityādayō vaidyāḥ| atha kiṁ sadaivaitanna pātavyam ? nētyāha-māsādityādi| āśvayujamantarēṇaitanna pātavyam| āśvayujē tu māsi kālasvābhāvyāt pathyamēvēti bhāvaḥ| suśrutastvadhītē (sū.a.45| 7)- "gāṅgamāśvayujē māsi prāyō varṣati mādhavaḥ| tadupādadīta" ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sāmudraṁ lakṣayati-anyathā sāmudramiti| anyathā-klēdavaivarṇyōtpattau| sāmudrapānaṁ niṣēdhati-tannēti| tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gr̥hītamiti śēṣaḥ| uktaṁ hi suśrutē (sū. a. 45/7)-"sāmudramapyāśvayujē māsi gr̥hītaṁ gāṅgavadbhavati" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-aindraṁ-āntarikṣam, ambu-jalaṁ gāṅgam, supātrasthaṁ śōbhanē bhājanē rājatādau sthitam, avipannaṁ-adūṣitamavinaṣṭaṁ, pibēt| na malināśucijugupsitapātrastham| tadabhāvē-tasyaindrasyābhāvē sati, bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna, āntarikṣānukāri-āntarikṣamaindraṁ jalaṁ yadanukarōti svacchādiguṇaiḥ sadr̥śaṁ, tatpibēt| tadēvāha-śucītyādi| śuciścāsau pr̥thvasitaśvētaśca śucipr̥thvasitaśvēta:, tasmin dēśē yajjalaṁ sthitam| tathā, arkapavanābhyāmāhataṁ-āsamantāt krāntam| īdr̥śamāntarikṣānukāri syāditi bhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-divyapānaṁ vidhattē-aindramiti| aindraṁ-divyam| supātrasthaṁ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpr̥ṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṁ jalam| haimamr̥nmayapātrasthamavipannaṁ sadā pibēt||" iti| avipannaṁ-sparśarasādivikr̥tirahitam| sadā-sarvēṣu r̥tuṣu| bhaumapānaṁ vidhattē-tadabhāva iti| tadabhāvē-divyābhāvē| bhūmiṣṭhaṁ-bhaumam| āntarikṣānukāri-divyasadr̥śaguṇam| śucyādau dēśē sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ| pr̥thuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kr̥ṣṇaḥ| śvētō-dhavalaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-paṅka-kardamaḥ| śaivālaḥ-śaivalam| tr̥ṇaṁ-khaṭaḥ| parṇaṁ-patram| āvilaṁ cāstr̥taṁ cāvilāstr̥tam, paṅkādibhirāvilāstr̥taṁ paṅkādyāvilāstr̥tam| yathāsambhavamatra sambandhaḥ, tēna paṅkēnāvilaṁ-kaluṣaṁ, śaivālādibhirāstr̥taṁ-sañchāditamiti bōdhyam| tathā, sūryēndupavanairadr̥ṣṭaṁ-anāsēvitaṁ, na pibēt| tathā, abhivr̥ṣṭaṁ-tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtaṁ kālāntarāśritam| kharanādē tvēvamuktam- "vārṣikaṁ tadaharvr̥ṣṭaṁ bhūmiṣṭhamahitaṁ jalam| vyuṣṭaṁ dvirātraṁ taccaiva prasannamamr̥tōpamam||" iti| tathā, ghanaṁ-asvaccham| tathā, guru-guruguṇam| tathā, phēnilaṁ phēnavat| tathā, jantumat-kīṭayuktam| tathā, taptaṁ-uṣṇam| tathā, atiśaityataḥ-atijāḍyāt, dantagrāhi-dantān gr̥hṇāti kāryākṣamān karōti, tacchīlam| na pibēditi pratipadaṁ yōjyam| ityayaṁ prāyō bhūmiṣṭhatōyasya niṣēdhaḥ| adhunā āntarikṣaṁ yanna pēyaṁ tadāha-anārtavamityādi| yaddivyaṁ jalamārtavaṁ na bhavati, tacca na pibēt| nanu, sarvamēva divyaṁ jalamārtavam, kālasya r̥turūpatvāt| r̥tau ca bhavamārtavam| ēvaṁ ca na kiñcidanārtavaṁ sambhavati| ucyatē| anārtavaṁ na pibēt| arthādārtavaṁ pibēdityuktaṁ bhavati| tadatra sāmānyōktāvapi viśiṣṭō divyasya jalasya kāla r̥turūpō bōdhyō varṣākhyaḥ, yasmin kālē divyaṁ jalaṁ pēyatvēnābhyanujñāyatē| yathā-"varṣāsu divyanādēyē" ityādi| anyartubhavaṁ tvanārtavatvānna pēyam| atra ca varṣākhya r̥tuścāturmāsikō'bhiprētaḥ| ata ēvāśvayujē māsi divyaṁ jalaṁ pēyatvēnānujajñē| anyathā hyanārtavatvāttadapēyamēva syāt| ārtavaṁ prathamaṁ ca yatna kēvalamanārtavaṁ na pibēt yāvadārtavamapi prathamaṁ na pibēt| kutō hētō: ? ityāha-lūtādītyādi| lūtā ādiryēṣāṁ tē lūtādayaḥ,-kṣudrajantavaḥ prāṇiviśēṣāḥ, tēṣāṁ tantuviṇmūtraviṣāṇi| tantuḥ-sūtrākāraviśēṣō, lālētyanyē| tēṣāṁ lūtāditantuviṇmūtraviṣāṇāṁ saṁślēṣaḥ-samparkaḥ, tēna dūṣitaṁ yataḥ, tatastadārtavamapi na pēyam| kēcittvēvaṁ vyākhyānayanti-ārtavaṁ prathamaṁ ca yattanna pēyam, lūtāditantvādidūṣitaṁ ca na pēyamiti| saṅgrahē cādhyagīṣṭa (sū.a.6)- "tatkuryātsnānapānābhyāṁ tr̥ṣṇādhmānōdarajvarān| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ|| tadvarjayēdabhāvē vā tōyasyānyasya śasyatē| ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam|| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ| parṇīṁmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ|| vastragōmēdakābhyāṁ vā kārayēttatprasādanam| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam||' iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-paṅkāvilādēḥ pānaṁ niṣēdhati-na pibēditi| paṅkādibhiryathāsambhavabhāvilamāstr̥taṁ ca| āvilaṁ-malinam| āstr̥taṁ-ācchāditam| abhivr̥ṣṭaṁ-abhinavavr̥ṣṭam| kālamānaṁ tūktaṁ khāraṇādinā-"vārṣikaṁ tadaharvr̥ṣṭaṁ bhūmiṣṭhamahitaṁ jalam| vyuṣṭaṁ dvirātraṁ taccaiva prasannamamr̥tōpamam||" iti| ghanaṁ-sāndram| jantumat-kr̥mijuṣṭam| taptaṁ-bhūmiṣṭhamēva sūryāṁśubhiḥ| atiśaityāddantagrāhi-dantapīḍakam| anr̥tuḥ-vr̥ṣṭērakālaḥ| sa cōktō jyōtiḥśāstrē-"anurādharkṣamārabhya ṣōḍaśarkṣēṣu bhāskaraḥ| yāvatpravartatē tāvadakālaḥ parikīrtitaḥ||" iti| prathamaṁ-agastyōdayātprāk vr̥ṣṭam| sa ca siṁharāśyarka iti jyōtirvidaḥ| ārtavamapi kutō na pibēt ? yatō lūta dīnāṁ-khēcarāṇāṁ viṣaprāṇināṁ, tantvādibhiryaḥ saṁślēṣaḥ, tēna dūṣitam| tantavaḥ-tannirmitāni sūtrāṇi| uktaṁ ca kāśyapēna-"balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khēcarāḥ| tadviṣōtsargasaṁsargādagrāhyaṁ tattadā jalam||' iti| ayaṁ ca dōṣō'gastyōdayādapaiti| uktaṁ ca jyōtiḥśāstrē (br̥. saṁ. a. 12/12)- "salilamamarapājñayōjjhitaṁ yadvanaparivēṣṭitamūrtibhirbhujaṅgaiḥ| phaṇajanitaviṣāgnisampraduṣṭaṁ bhavati śivaṁ tadagastyadarśanēna||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- nadyaḥ samāsāt-saṁkṣēpataḥ, pathyāḥ-hitā:| kāḥ ? ityāha-yāḥ paścimamudadhiṁ-samudraṁ gacchantīti paścimōdadhigāḥ| anyēbhyō'pi dr̥śyata iti ḍaḥ| tathā, śīghravahāḥ-vēgavatyaḥ| tathā, amalōdakāḥ-nirmalasalilāḥ| ēvaṁ triviśēṣaṇaviśiṣṭāḥ pathyāḥ| ataḥ-ābhyō, yāḥ punaranyathā-viparītalakṣaṇāḥ, tā viparītāḥ- apathyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-divyābhāvē bhaumaṁ pēyamityuktam| tasya cāṣṭau bhēdāḥ| yathōktaṁ saṅgrahē (sū. a. 6)- "kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravarṇaudbhidam| vāpīnadītōyamiti tatpunaḥ smr̥tamaṣṭadhā||" iti| gambhīraḥ saṅkīrṇa iṣṭakādibaddhaḥ puruṣakr̥tō jalāśayaḥ-kūpaḥ| tadviparītaṁ-saraḥ| puruṣakr̥taṁ saraḥtaḍāgaḥ| svayaṁ viśīrṇaśilāśvabhraṁ-cauṇḍiḥ| parvatanirjharaḥ-prasravaṇam| bhūmimudbhidyōdvamajjalasthānaṁ-udbhidam| iṣṭakādibaddhō vistīrṇaḥ sasōpānaḥ kūpō-vāpī| nadī-prasiddhā| tatra nadīviśēṣaguṇānāha-paścimōdadhigā iti| atō'nyathā-pūrvasamudragā mandavahā malinōdakāśca| viparītāḥ-apathyāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-himavāṁśca malayaśca himavanmalayau, tābhyāmudbhūtāḥ-sañjātāḥ pathyāḥ| kiṁ sarvā ēva ? nētyāha-upalētyādi| upalānāmāsphālanaṁ-ullālanaṁ, tēnākṣēpaḥ-kṣōbhaḥ, tēna vicchēdāḥ-viślēṣāḥ, upalāsphālanākṣēpavicchēdāḥ taiḥ| khēditaṁ-jātakṣōbhamudakaṁ yāsāṁ tāḥ khēditōdakāḥ, yā himavanmalayōdbhūtāstā ēva pathyā:| yāstvēvaṁbhūtā na bhavanti tā apathyāḥ| sthirā iti| tā ēvā'vahantyaḥ satyaḥ kr̥myādīn kurvatē| hr̥cca kaṇṭhaśca śiraśca tēṣāṁ rōgāḥ, kr̥mayaśca ślīpadaṁ ca hr̥tkaṇṭhaśirōrōgāścēti dvandvaḥ| munirapi himavatprabhavānāṁ pathyatvamāha| kr̥ṣṇātrēyasuśrutau tvapathyatvamāhatuḥ| ata ēvāyaṁ granthakārō yuktyā matadvayamapi saṅgiramāṇō viśēṣaṇamupanyastavān- 'upalāsphālanākṣēpavicchēdai: khēditōdakā:' iti| tēna yā ēvaṁvidhā na bhavanti, tā na pathyā iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-himavanmalayanadīguṇānāha-upalāsphālanēti| upalāḥ-pāṣāṇāḥ, tēṣvāsphālanaṁ-abhighātāducchalanam| ākṣēpaḥ-skhalanāditastatō gamanam| vicchēdō=dvaidhībhāvaḥ| khēditaṁ-khēdādavāptalāghavam| tā ēva sthirāścēt kr̥myādīn kurvatē| hr̥tkaṇṭhaśirasāṁ rōgān| ayaṁ ca viṣayavibhāgaḥ parasparaviruddhasuśrutacarakavākyatātparyamulaḥ| tatra carakavākyam (sū. a. 27/205)- nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatōdakāḥ| himavatprabhavāḥ pathyāḥ puṇyā dēvarṣisēvitāḥ|| nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyō vimalōdakāḥ| malayaprabhavā yāśca jalaṁ tāsvamr̥tōpamam||" iti| suśrutavākyaṁ tu (sū. a. 45/21)- "malayaprabhavāḥ kr̥mīnhimavatprabhavāhr̥drōgaśvayathuśirōrōgaślīpadagalagaṇḍān kurvatē" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prācyādijā nadyō durnāmāni-arśāsi kurvatē| prācyāḥ-gauḍāḥ| avantayō-mālavāḥ| aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ| mahēndrajā nadya udarādīn kurvatē| sahyavindhyaparvatōtthāśca punaḥ kuṣṭhādīn kurvatē| pāriyātrāt sañjātā dōṣaghnyō bhavanti| sāgarāmbhaḥ-samudrōdakaṁ, dōṣatrayakāri|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-avantinadīguṇānāha-prācyāvantyaparāntōttthā iti| ujjayinyupalakṣitā dēśāḥ-avantayaḥ| prācyāśca tē avantayaśca prācyāvantayaḥ, aparē-paścimāvantayaḥ, tēṣāmantāḥ-maryādāparvatāḥ, tēṣu tiṣṭhantīti tatsthāḥ| na tu prācyāḥ-gauḍāḥ, avantayō-mālavāḥ, aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ, iti| uktaṁ hi suśrutē (sū. a. 45/21)- "prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṁsyupanirvartayanti" iti| durnāmāni-arśāṁsi| mahēndraparvatanadīguṇānāha-mahēndrajā iti| udarāṇi-vātōdarādīni| ślīpadātaṅkaḥ-ślīpadavyādhiḥ| sahyavindhyanadīguṇānāha-sahyavindhyabhavā iti| pāriyātranadīguṇānāha-dōṣadhya iti| pauruṣaṁ-vīryam| nanu, "pāriyātrōdbhavā yāśca yāśca vindhyabhavāstathā| śirōhr̥drōgakuṣṭhānāṁ tā hētuḥ ślīpadasya ca||" iti (sū.a. 27/208) carakēṇa pāriyātrajānāṁ śirōrōgādikartr̥tvamuktam| iha tu dōṣatrayaharatvamiti virōdhaḥ| maivam| dvidhā hi pāriyātrajāḥ,- taḍāgajā darījāśca| tatrādyā dōṣaghnyaḥ, aparāḥ śirōrōgādikartryaḥ| uktaṁ hi viśvāmitrēṇa-"taḍāgajaṁ darījaṁ ca taḍāgādyatsarijjalam| balārōgyakaraṁ tatsyāddarījaṁ dōṣalaṁ matam||" iti| samudrōdakaguṇānāha-sāgarāmbu tridōṣakr̥diti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ādiśabdēna saṅgrahōktā (sū.a.6) gr̥hyantē| yathā-"kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravaṇaudbhidam| vāpīnadītōyamiti tatpunaḥ smr̥tamaṣṭadhā|| [kaupaṁ svādu tridōṣaghnaṁ laghu pathyaṁ ca sarvadā| kṣāraṁ tu kaphavātaghnaṁ dīpanaṁ pittakr̥tparam|| kaṣāyabahulaṁ ślēṣmapittaghnaṁ vātakr̥cca tat| tr̥ṣṇāghnaṁ sārasaṁ balyaṁ kaṣāyamadhuraṁ laghu|| vātalaṁ laghu tāḍāgaṁ, cauṇḍyaṁ pittakaraṁ smr̥tam| laghuśītāmalaṁ svādu prōktaṁ prāsravaṇaṁ jalam|| audbhidaṁ svādu pittaghnaṁ dīpanaṁ guru kiñcana| sakṣāraṁ kaṭu vāpyambu pittalaṁ kaphavātajit|| laghvalpadōṣaṁ susvādu navavāpīṣvavārṣikam| anabhiṣyandi nādēyaṁ kaṭukaṁ kaphapittajit|| viśadaṁ vātalaṁ rūkṣamanavasthitalāghavam|"] iti| suśrutē (?) caiṣāṁ lakṣaṇamuktam| yathā-"bhūmyutkhātasamudbhūtamindranīlasamaprabham| vimalaṁ madhurāsvādaṁ kaupaṁ jalamudāhr̥tam|| nadyāḥ śailavarādvāpi srutamēkāntasaṁsthitam| kumudāmbhōjasañchannaṁ vāri sārasamucyatē|| praśastabhūmibhāgasthaṁ naikasaṁvatsarōṣitam| kaṣāyamadhurāsvādaṁ tāḍāgaṁ salilaṁ smr̥tam|| svayaṁśīrṇaśilāśvabhrē nīlōtpalanibhaṁ jalam| latāvitānasañchnnaṁ budhaiścauṇḍēyamucyatē|| śailasānusamudbhūtaṁ spr̥ṣṭaṁ vātahimātapaiḥ| laghu śītāmalaṁ svādu smr̥taṁ prāsravaṇaṁ jalam|| vidārya bhūmimudbhūtaṁ mahatyā dhārayā sravēt| yajjalaṁ vēditavyaṁ tadaudbhidaṁ svādu śītalam|| pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhā syādyā tu kūpavat| vāpi sā khalu vijñēyā kr̥tasōpānapaṅktikā|| nadyāṁ śailaprasūtāyāṁ gōmēdakamaṇiprabham| praśastabhūmibhāgasthaṁ jalaṁ nādēyamucyatē||" iti| "pauṣādidvitayēṣviṣṭaṁ viśēṣēṇa kramājjalam| sarastaḍāgayōḥ kūpacuṇḍayōḥ prasravaṇōdbhidōḥ|| kūpēndrayōḥ kūpacuṇḍayōḥ sarvaṁ pathyaṁ tataḥ param|" tadētān kūpādīn jāṅgalānūpaśailān samāśritya jātān vidyāt| jāṅgalādidēśajān yathāyōgaṁ laghūn gurūṁśca jānīyādityarthaḥ| tatra jāṅgaladēśē kūpādīnāṁ saptānāṁ bahūdakasambandhābhāvāllaghutvaṁ vēdyam| ānūpē tu bahūdakasambandhādgurutvaṁ vēdyam|śailē tūdakālpatayā laghutaratvaṁ vēdyam| tathā ca saṅgrahē (sū.a.6)- "dhanvānūpamahīdhrāṇāṁ sāmīpyādgurulāghavam|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kūpādiguṇānāha-vidyāditi| jāṅgalō-nirjalā bhūmiḥ| anūpaḥ-sajalā| śailaḥ-parvataḥ| jāṅgalasya samīpāḥ kūpādayō laghūdakāḥ| anūpasya gurūdakāḥ| śailasya laghutarāḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sū.a.6)-"dhanvānūpamahīdhrāṇāṁ sāmīpyādgurulāghavam|" iti| khāraṇādinā ca-"nadīkūpataḍāgōdbhidvāpyādiṣu viśiṣyatē| anūpē gauravādambu śailē dhanvani lāghavāt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-alpāgnyādibhirambu na pēyam| sarvathaiṣāṁ jalapānaniṣēdhapratyapāyamāśaṅkamāna idamāha-aśaktyā vā,-pipāsāmasahiṣṇubhiḥ, svalpaṁ-atyalpaṁ pēyam| yāvanmātrēṇa pratyapāyō na bhavati tāvadēva pēyamityarthaḥ| alpāgnayaśca gulminaścēti dvandvaḥ| pāṇḍvādīnāṁ saptānāṁ dvandvaḥ, tatō matvarthīya iniḥ| śarannidāghābhyāmantarēṇa svasthō'pyalpaśaḥ pibēt| kiṁ punarāturaḥ| saṅgrahē tvēvamuvāca (sū.a.6)- "kāmamalpamaśaktau tu pēyamauṣadhasaṁskr̥tam| pāṣāṇarūpyamr̥dbhēmajatutāpārkatāpitam|| pānīyamuṣṇaṁ śītaṁ vā tridōṣaghnaṁ tr̥ḍartijit|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-alpāgnyādīnāmambupānaṁ niṣēdhati-nāmbu pēyamiti| aśaktyā-udakaṁ vinā sthātumaśaktyā, svalpaṁ pēyam| śōthaḥ-śvayathuḥ| r̥tuviśēṣēṇa pānaṁ niyacchati-r̥tē śarannidāghābhyāmiti| r̥tē-vinā| svasthō'pi-kiṁ punarāturaḥ| alpaśaḥ-alpamalpam| śaradgrīṣmayōstu kāmataḥ pibēdityarthasiddham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samāśca sthūlāśca kr̥śāśca samasthūlakr̥śāḥ| madhyaśca antaśca prathamaśca madhyāntaprathamāḥ| bhaktasya madhyāntaprathamāḥ bhaktamadhyāntaprathamāḥ| tēṣu kālēṣu yē'mbu pibanti, tē bhaktamadhyāntaprathamāmbupāḥ, yathākramaṁ samāḥ sthūlāḥ kr̥śāśca bhavantītyarthaḥ| bhaktamadhyē'mbu pītaṁ dhātusāmyaṁ samānatāṁ karōti| bhaktāntē tu pītamāmāśayē kaphavr̥ddhiṁ vidadhatsthaulyamādhattē| bhaktādau ca pītaṁ nirindhanamagniṁ tējaḥpratipakṣatayā'vaśyamavasādayati, mandō'gniśca samyagāhāraṁ paktumaśaktō bhavati, āhārasya cāsamyagpākānna tathāpuṣṭiḥ, iti kr̥śatvē yuktiḥ| tathā ca saṅgrahē (sū.a.6)-"bhaktasyādau jalaṁ pītamagnisādaṁ kr̥śāṅgatām| antē karōti sthūlatvamūrdhvaṁ cāmāśayātkapham|| madhyē madhyāṅgatāṁ sāmyaṁ dhātūnāṁ jaraṇaṁ sukham|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-avasthāviśēṣēṇa phalakathanadvārā pānaṁ niyacchati-samasthūlakr̥śā iti| bhuktasya madhyē-ardhāhārē bhuktē, yō'mbu pibati, sa samaśarīrō bhavati| yō'ntē-bhōjanānantaraṁ, sa sthūlaḥ| yaḥ prathamaṁ-bhōjanātpūrvaṁ, sa kr̥śaḥ| atō'mbu bhuktamadhyē pēyamityarthasiddham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śītamambu madātyayādīn niyacchati-parākarōti| madātyayō-madyōtthō rōgaḥ| glāniḥ-klāntiḥ| mūrcchā-mōhaḥ| chardiḥ-vamiḥ| śramaḥ-khēdaḥ| bhramaḥ-anavasthitiḥ| tathā, tr̥ṣṇādīni niyacchati| ēvaṁguṇamapyāmaṁ kvacinnēṣyatē| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū.a.6)-"anavasthitadōṣāgnērvyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṁ hitaṁ, taddhi tridōṣakr̥t|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śītōdakaguṇānāha-śītamiti| glāniḥklamaḥ| śramaḥ-khēdaḥ| uṣṇaṁ-sūryāditāpaḥ| dāhaḥ-pittādikr̥taḥ| asraṁ-raktam| niyacchati-hanti| ēta ēva sāmānyōdakaguṇāḥ, śītasvabhāvatvādudakasya|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dīpanādiguṇayuktamuṣṇamambu bhavati| bastiśabdēna tātsthyānmūtraṁ gr̥hyatē| tēna mūtraśōdhanamityatrārthō bōdhyaḥ| hidhmādhmānādiṣu ca śasyatē| kāsaśca āmaśca pīnasaśca śvāsaśca pārśvaruk ca, tāsu ca śasyatē| āmō-apakvaḥ, āhāra ityarthaḥ| kēcittvāmapīnasa iti pīnasaviśēṣaṇamāmaśabdamāhuḥ| tairajīrṇa uṣṇāmbu nōktaṁ syāt| ajīrṇē cālasakādirūpē jalamuṣṇamiṣyata ēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇōdakaguṇānāha-dīpanamiti| kaṇṭhyaṁ-svaryam| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| sadyaḥśuddhiḥ-tadahaḥkr̥tavamanādiḥ| navajvaraḥ-sāmajvaraḥ| āmaḥ-āmājīrṇam| pārśvaruk-pārśvaśūlam| uṣṇaṁ-kvathanōṣṇam, sūryāditaptaniṣēdhāt(?)| kvathanavidhiścōktaḥ saṅgrahē (sū. a. 6)- "kṣīṇapādatribhāgārdhaṁ dēśartugurulāghavāt| kvathitaṁ phēnarahitamavēgamamalaṁ hitam||" tathā,-"pāṣāṇarūpyamr̥ddhēmajatupākārkatāpitam| pānīyamuṣṇaṁ śītaṁ vā tridōṣaghnaṁ tr̥ḍartijit||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anabhiṣyandi-na ślēṣmakāri| laghuguṇayōgō'mbhasō'styēva, punarlaghutvakathanamagnisaṁskāravaśāllaghutaratvapratipattyartham| athavā, ādhārādivaśādakvathitamambhō laghvāpi yadguru sampannam, tadapi kvathitaśītalaṁ laghu bhavati| śītalatvādabhiṣyanditvaṁ yattōyasya prāptam, tatkvathitaśītalatvēnāsya niṣiddham| madātyayādihantr̥tvaṁ tu yacchītalatvasāmānyāttadasyāstyēva, na kēnacinniṣēddhuṁ sambhāvyatē| pittayukta ityēkavacanamavivakṣitam, tēna vātapittē pittaślēṣmaṇi sannipātē ca yatra pittayōgaḥ-pittādhikatvaṁ dr̥śyatē, tatraitat kvathitaśītalaṁ jalaṁ hitam| saṅgrahōktaṁ (sū.a.6) tatkvathanalakṣaṇaṁ saṅkṣēpābhiprāyēṇēha nōktam| yathā-"kṣīṇapādatribhāgārdhaṁ dēśartugurulāghavāt| kvathitaṁ phēnarahitamavēgamamalaṁ hitam||" iti| asyārthaḥ śiṣyavyutpattyai darśyatē-dhanvasādhāraṇānūpēṣu dēśēṣu kramaśaḥ kṣapitacaturbhāgātribhāgārdhaṁ salilamadhiśrapēt| jāṅgalō hi dēśō'nilānalābhyāṁ bhūyiṣṭhamadhiṣṭhitaḥ, tēnātra tōyaṁ lāghavādāśu viśuddhiṁ prāpnōti| ānūpastu bhūmisōmaguṇabahulaḥ, tatra gurutvādiguṇayōgāccirēṇa viśuddhimaśnutē| ēvaṁ sādhāraṇō dēśaścintyaḥ| tathā, r̥tuṣvapi yathāyōgamayamēva kramō bōdhyaḥ| suśrutē tūktam (sū.a.45|40)- "yatkvāthyamānaṁ nirvēgaṁ niṣphēnaṁ nirmalaṁ laghu| caturbhāgāvaśiṣṭaṁ tu tattōyaṁ kapharōganut|| tatpādahīnaṁ pittaghnaṁ, hīnamardhēna vātanut|" iti| saṅgrahōktamēva (sū.a.6) granthamimaṁ kēcidatrā'pi paṭhanti| yathā_ "pānīyaṁ na tu pānīyaṁ pānīyē'nyapradēśajē| ajīrṇē kvathitaṁ cāmē pakvē jīrṇē'pi nētarat|| śītē vidhirayaṁ, taptē tvajīrṇē śiśiraṁ tyajēt| atiyōgēna salilaṁ tr̥ṣyatō'pi prayōjitam|| prayāti ślēṣmapittatvaṁ jvaritasya viśēṣataḥ|" iti| anyapradēśajē pītē pānīyē ajīrṇē pānīyaṁ-jalaṁ, na pānīyaṁ-na pēyam| ētaduktaṁ bhavati-pānīyē pītē tajjaraṇāntaṁ yāvat vijātīyaṁ jalaṁ na pēyamiti| anyapradēśaja iti kō'rthaḥ? kaupē pītē tāḍāgaṁ na pēyam, tāḍāgē pītē kaupaṁ na pēyam, ēvaṁ sarvatra cintyam| tathā, āmē-apakvē jalē, ajīrṇē kvathitaṁ ca jalaṁ na pēyam| pakvē-kvathitē, pītē jīrṇē'pi, itarat-āmaṁ jalaṁ na pēyam, yāvanna bhuṅktē tāvatsajātīyamāpa na pēyamityarthaḥ| śītē vidhirayaṁ-kvathitaśīta ētadvidhānamityarthaḥ| turavadhāraṇē| taptē'jīrṇa ēva śiśiraṁ tyajēt, jīrṇē tu śītaṁ pibēdityarthaḥ| atiyōgēna-atibāhulyēna, tr̥ṣyataḥ-tr̥ṣṇāvatō'pi prayōjitaṁ-upayuktaṁ, sarvasyāpi narasya ślēṣmapittatāṁ yāti| jvaritasya viśēṣataḥ-yata āmēnāgnau bahiṣkr̥tē jvarasyōtpattiḥ, āmasya ca pānīyaṁ vardhakamiti| saṅkṣēpatayā'lpōpayōgitvācca avaśyāyādiguṇā granthakr̥tā nōktāḥ| tāṁścātra śiṣyahitāya brūmaḥ-"rūkṣastanuravaśyāyaḥ śītō vātāsrakōpanaḥ| pānatr̥ḍdāhapittāsrakuṣṭhōrustambhamēhajit|| grīṣmē tu sarvajantūnāṁ sparśanādapi śasyatē| padminyambu ca pittaghnaṁ kaphakr̥dvirasaṁ guru|| himaṁ tu śītalaṁ rūkṣaṁ dāruṇaṁ sūkṣmamēva ca| kaphaṁ na sandūṣayati na pittaṁ na ca mārutam|| yathā'śmavarṣaṁ prālēyaṁ himādalpāntaraṁ guṇaiḥ| carācarāṇāmahitaṁ, tuṣāraṁ tvagnināśanam|| (suśrutē sū.a.45|35)- 'vaikiraṁ laghu sakṣāraṁ ślēṣmaghnaṁ vahnidīpanam| kaidāraṁ madhuraṁ prōktaṁ vipākē guru dōṣalam|| tadvatpālvalamuddiṣṭaṁ vipākē dōṣalaṁ tu tat| anēkadōṣamānūpaṁ vāryabhiṣyandigarhitam|| ēbhirdōṣairasaṁyuktaṁ niravadyaṁ tu jāṅgalam| pākē'vidāhi tr̥ṣṇāghnaṁ praśastaṁ prītivardhanam|| dīpanaṁ svādu śītaṁ ca tōyaṁ sādhāraṇaṁ laghu|' candrakāntabhavaṁ rakṣōviṣapittajvarāpaham|| ratnākarasamutthaṁ ca sarvadōṣakaraṁ matam||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śr̥taśītaguṇānāha-anabhiṣyandīti| anabhiṣyandi-srōtasāmasrāvi| dōṣē-vāyau ślēṣmaṇi ca| uṣṇamēva śītīkr̥taṁ-kvathitaśītalam| paryuṣitaśr̥taśītaguṇānāha-vyuṣitamiti| tat kvathita śītalam

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nārikēlāntaḥsthitamudakaṁ snigdhaṁ svādu vr̥ṣyaṁ himaṁ ca bhavati| ēvambhūtamapi prabhāvāllaghu bhavati| tathā, tr̥ṣṇādiharaṁ dīpanaṁ mūtraśōdhanaṁ ca bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nārikēlōdakaguṇānāha-nārikēlōdakamiti| īṣatpakvārdranārikēlaphalāntarvarttijalaṁ-nārikēlōdakam| kēcit suśrutādhyāyinō gurviti paṭhanti, gurupākatvāt| iha tu gurulaghupākadvaividhyābhāvāllaṣvityēva paṭhanīyam, laghuguṇatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prāvr̥ṣyāntarikṣaṁ jalaṁ paraṁ varaṁ-atyantaṁ pathyam| nadīsambhavaṁ tvapathyam| iti tōyavargaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-udakānāṁ tāratamyamāha-varṣāsu divyanādēya iti| varṣāśabdō nādēyēnairva sambadhyatē| uktaṁ hi carakēṇa (sū. a. 25/37)- "āntarikṣamudakānām" iti pathyatvēna prakr̥ṣṭatamamudakēṣu| "varṣānādēyamudakānām" iti, apathyatvēna| nādēyaśabdēnaikapadaṁgatasyāpi divyaśabdasyāyōgyatvānna varṣāsambandhaḥ| na hi divyaṁ varṣābhavaṁ variṣṭham, tasya grahaṇaniṣēdhāt| nāpi varṣāsvēva varam, sarvadā variṣṭhatvāt| khāraṇādistu pālvalamavaramāha-"pālvalaṁ jalamambhasām" iti| ubhayaṁ pramāṇam| saṅgrahē tu (sū.a.6)- "sūryōddhr̥tapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| śvētē kaṣāyaṁ, tatsvādu kr̥ṣṇē, tiktaṁ tu pāṇḍurē| nīlē kaṣāyamadhuraṁ, dēśē lavaṇamūṣarē|| sakṣāraṁ kapilē, miśraṁ miśrē, 'thāmbuguṇādhikē| madhuraṁ, lavaṇāmlaṁ tu bhavēdbhūmiguṇādhikē|| tējō'dhikē tiktakaṭu, kaṣāyaṁ pavanādhikē| divyānukāritvavyaktarasatvāt khaguṇādhikē|| [ *sakṣāraṁ pittakr̥t kaupaṁ, dīpanaṁ nātivātalam| sārasaṁ svādu laghu ca, tāḍāgaṁ guru vātalam|| cauṇḍyaṁ tu pittalaṁ, dōṣaharaṁ prasravaṇōdakam| audbhidaṁ svādu pitaghnaṁ, svādu vāpījalaṁ laghu|| nādēyaṁ vātalaṁ rūkṣaṁ kaṭukaṁ ca tadādiśēt| ] kīṭāhimūtraviṭkōthatr̥ṇajālōtkarāvilam|| paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṁstr̥tam| tatkuryāt snānāpānābyāṁ tr̥ṣṇādhmānōdarajvarān|| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ| tadvarjayēdabhāvē vā tōyasyānyasya śasyatē|| ghanavasraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍa kaiḥ| parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vajragōmēdakābhyāṁ vā kārayēttatprasādanam|| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṁ na ca pānīyaṁ pānīyē'nyapradēśajē|| ajīrṇē kvathitaṁ cāmē pakvē jīrṇē'pi nētarat| śītē vidhirayaṁ, taptē tvajīrṇē śiśiraṁ tyajēt|| pānīyaṁ prāṇināṁ prāṇā viśvamēva hi tanmayam| atō'tyantaniṣēdhē'pi na kvacidvāri vāryatē||tatra śōṣāṅgasādādyā mr̥tyurvā syādalābhataḥ| na hi tōyādvinā vr̥ttiḥ svasthasya vyādhitasya vā|| kēvalaṁ sauṣadhaṁ pakvamāmamuṣṇaṁ hitaṁ ca tat| samīkṣya mātrayā yuktamamr̥taṁ viṣamanyathā|| atiyōgēna salilaṁ tr̥ṣyatō'pi prayōjitam| prayāti pittaślēṣmatvaṁ jvaritasya viśēṣataḥ|| varddhayatyāmatr̥ṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam| kāsāgnisādahr̥llāsaprasēkaśvāsapīnasān|| pākē svādu himaṁ vīryē taduṣṇamapi yōjitam| tasmādayōgapānēna lāghavānna viyōjayēt|| āmaviṣṭabdhayōḥ kōṣṇā niṣpipāsō'pyapaḥ pibēt| yāvantyaḥ klēdayantyannamatiklēdō'gnināśanaḥ|| vibaddhaḥ kaphavātābhyāṁ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyatē kṣipramāhāraḥ kōṣṇatōyadravīkr̥taḥ|| anavasthitadōṣāgnērvyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṁ hitaṁ, taddhi tridōṣakr̥t|| tējasaḥ pratipakṣatvānmandāgnirvarjayējjalam| tōyaṁ vahniguṇabhraṣṭaṁ pākē'mlaṁ sarvadōṣakr̥t|| bhavētparyuṣitaṁ tacca tōyaṁ tu karakōdbhavam| atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakr̥t|| candrakāntabhavaṁ rakṣōviṣapittajvarāpaham| [*dr̥ṣṭimēdhāvapuḥsthairyakaraṁ svādu himaṁ laghu|| ] iti| iti tōyavargaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-payaḥ-kṣīraṁ, prāyaḥ svādupākarasādiyuktaṁ bhavati| pākaśca rasaśca pākarasau, svādū pākarasau yasya tadēvam| ōjasē hitaṁ-ōjasyam| dhātūn vardhayatīti dhātuvardhanam| vr̥ṣyaṁ-śukrakaramatiśayēnēti bōdhyam| dhātuvardhanatvādēva śukrakaratvamātrasya siddhēḥ prāyōgrahaṇāt kvacitkṣīraṁ naivaṁ bhavati| tathā cōṣṭrīkṣīramīṣadrūkṣōṣṇalavaṇaṁ paṭhyatē, ajākṣīraṁ ca laghu, āvikamuṣṇam, aikaśaphamuṣṇaṁ sāmlalavaṇaṁ cēti| tasmātprāyōgrahaṇaṁ kr̥tam| svādupākārasatvādēva kṣīrasya snigdhavr̥ṣyādayō guṇā labdhā ēva| kiṁ punarētairuddiṣṭaiḥ ? iti kēcit| tān brūmahē| madhurarasāśritēbhyaḥ snigdhavr̥ṣyādibhyō'parē snigdhavr̥ṣyādayō guṇā bahutarāḥ kṣīrasya vidyanta iti jñāpanāyaitē snigdhādayō guṇāḥ punaruddiṣṭāḥ| mahābhūtānāṁ hi saṁyōgādiviśēṣāt kvacidrasasahacaritā ēva guṇā dravyamabhiniviśantē| yē rasē samārōpya varṇyantē| yathā-madhura āyuṣyādiguṇāḥ, amlē'gnidīptikr̥dādayaḥ| kēcicca rasamanapēkṣyaiva dravyē niviśantē| yathā-madhurarasadravyē makuṣṭataṇḍulīyādau rūkṣādayō guṇāḥ| tathā hi snigdhādīnāṁ tatrōpalambhaḥ prāptō madhurarasāśliṣṭatvāt| tasmānmakuṣṭādidravyaṁ madhurarasasahacarōktēna guṇaughēna saṁyuktaṁ vaktuṁ yuktam| anyathā tu, kr̥taṁ ṣaḍrasaguṇasvarūpavarṇanamanarthakamēva syāt| tasmādayamatra viṣayavibhāgō jñēyaḥ| kēcidguṇā rasasahacaritā dravyē niviśantē, yadvaśāttaddravyaṁ rasaguṇānanuvartatē| īdr̥śaṁ ca viṣayamuddiśya tantrakr̥dbhirmadhurādirasānāṁ snigdhādiguṇā varṇitā vēdyāḥ| kēcitu rasanirapēkṣā ēva dravyē niviśantē| ata ēva taddravyaṁ rasaguṇānnānuvartatē| asmiṁstu viṣayē rasaguṇavarṇanaṁ nōktamēva vēdyam| tasmātkṣīrasya snigdhādiyōgātsvādupākarasatvē satyapi snigdhādiguṇavarṇanam| ēvaṁ cōbhayathā kṣīrasya snigdhādiguṇayōgādadhikāḥ snigdhādayō yē guṇāstē'sya santītyavagaccha| ayamēva ca vyavahārō'nyatrāpyēvaṁvidhē śālyādau dravyē vijñēyaḥ| nanu, "svāduḥ paṭuśca madhuramamlō'mlaṁ pacyatē rasaḥ|" iti (hr̥. sū. a. 9|21) vakṣyatē| tataśca svādurasatvādēva svādupākatvaṁ labdham, tatkiṁ pākagrahaṇēna ? bhaṇāmaḥ| "śālipiṣṭamayaṁ sarvaṁ gurubhāvādvidahyatē" ityuktam| tadētatkṣīraṁ guruguṇayuktamapi vidāhāvasthāyāṁ ciraṁ na tiṣṭhati, prāgēva svādupākatāṁ yāti| itīmamarthaṁ jñāpayituṁ pākagrahaṇam| strīṇāṁ cāhārarasa ēvāpatyasnēhāt kṣīrāya sampadyatē| tathā ca dāruvāhiḥ- "strīṇāmapatyajāddharṣādrasaḥ kṣīrāya kalpatē| snēhādrasaḥ kṣaratyēvaṁ hr̥dayātkṣīramētyataḥ||" iti| gavyasya ca pūrvataramupādānaṁ sarvakṣīrēbhyō jyāyastvāt, tathā māhiṣamapi takrādi gōrasaśabdēna prathitamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha kṣīravargaḥ| "gavyaṁ māhiṣamājaṁ ca kārabhaṁ straiṇamāvikam| aibhamaikaśaphaṁ cēti kṣīramaṣṭavidhaṁ smr̥tam||" iti| tatra sāmānyakṣīraguṇānāhaḥ-svādupākarasamiti| ōjasyaṁ-ōjōvardhanam| svādurasatvātsvādupākādiṣu siddhēṣu tēṣāṁ grahaṇamanyēbhyaḥ svādurasēbhyō'tiśayārtham| dhātuvardhanatvācchukravardhanatvē siddhē vr̥ṣyagrahaṇamapi| prāyōgrahaṇāduṣṭrīkṣīrādāvīṣallavaṇatvādyapi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- atra-ēṣu kṣīrēṣu madhyē, gavyaṁ punaḥ kṣīraṁ jīvanīyamatiśayēnēti bōddhavyam, jīvanīyamātrasyaujasyamityanēnaiva kṣīrasāmānyalakṣaṇēnōktatvāt| ōjasyaṁ hi jīvanīyamucyatē| tathā hyōjaḥkṣayē jīvanīyānāmauṣadhānāmupayōgō nirdiṣṭaḥ| yathā (hr̥. sū. a. 11|39)- "ōjaḥ kṣīyēta kōpādibhiḥ" ityuktvā'nantaramuvāca-"jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam|" iti| atra ca kṣīraṁ jīvanīyatvēna gr̥hītamapi punaruktaṁ prādhānyakhyāpanārtham| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|214)- "pravaraṁ jīvanīyānāṁ kṣīramuktaṁ rasāyanam|" iti| rasāyanaṁrasaraktādīnāṁ śrēṣṭhānāṁ lābhōpāyaḥ| tathā cōktam (hr̥. u. a. 39|2)- "lābhōpāyō hi śastānāṁ rasādīnāṁ rasāyanam|" iti| tathā, kṣatakṣīṇahitaṁ-uraḥkṣatāya hitaṁ kṣīṇāya ca hitam| kṣīṇaḥ-kṣīṇadhātuḥ| tathā, mēdhā-dhāraṇāśaktiḥ, tasyai hitaṁ-mēdhyam| "ugavādibhyō yat" iti yat| ēvaṁ balyam| tathā, stanyakaram| kr̥ñō hētutācchīlyēti hētau ṭaḥ, strīṇāṁ stanyakaraṇē hēturityarthaḥ| tathā, saram| śramādīṁścaikādaśa nāśayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gavyaguṇānāha-atra gavyamiti| jīvanīyaṁ prāṇadhāraṇam| rasāyanaṁ-vayaḥsthāpanam| kṣataṁ-kṣatakāsaḥ, kṣīṇaḥ-kṣayarōgī, tayōrhitam| mēdhyaṁ-mēdhājananam| balyaṁ-balakaram| stanyakaraṁ-nāryāḥ kṣīrapradam| alakṣmīḥ-lakṣmīnāśahētuḥ| ādhiḥ-manaḥpīḍā| kṣut-atikṣudhā, tasyā ēva rōgatvāt||

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mahiṣyā idaṁ-māhiṣaṁ kṣīram, atyagnibhyō'nidrēbhyaśca hitam| tathā, garīyō-gurutaram| tathā, himaṁ-śītavīryam| munirapyāha (ca. sū. a. 27|215)- "mahiṣīṇāṁ gurutaraṁ gavyācchītataraṁ payaḥ| snēhādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṁ hitaṁ ca tat||" iti| [snēhāt adūnaṁ-āpūrṇaṁ, snēhādūnamiti vyākhyēyam| na tu snēhōnamiti, pratyakṣavirōdhāt| tathā ca gōkṣīrāt māhiṣakṣīrē bahuḥ snēha upalabhyatē| hariścandrō'pyēvamēva vyācaṣṭē| tasmātsnēhādhikamiti vyākhyēyam| ] kharanādē cōktam-"gavyaṁ snēhōttamaṁ kṣīraṁ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathōttaraṁ snēhahīnamaurabhracchāgamāhiṣam|| jāṅgalānūpaśailēṣu carantīnāṁ yathōttaram| payō gurutaraṁ vatsō yathā tāsāṁ pravardhatē|| guru śītataraṁ gavyānmāhiṣaṁ svapnalaṁ payaḥ| caturthabhāgasnēhōnaṁ pittaghnaṁ ca viśēṣataḥ||" iti| yattu raviguptaḥ siddhasārē'dhyagīṣṭa-"gavyāt snigdhaṁ gurutaraṁ māhiṣaṁ svapnakr̥tpaya:|" iti| tadbudhaiścintyam, sarvamataviruddhatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māhiṣaguṇānāha-hitamiti| atyagnayaḥ-tīkṣṇāgnyaḥ| anidrāḥ-naṣṭanidrāḥ| garīyaḥ-gavyādguru| sāmānyavacanātsiddhē'pi himatvē himagrahaṇamatiśayārtham| nanvēvaṁ cēdguruśabdādīyasun na kartavyaḥ, guruśabdādēvātiśayasiddhēḥ| maivam| śītatvādapi gurutvātiśayārthamīyasun kr̥taḥ| atra carakasuśrutayōrvirōdhaḥ| tatra carakaḥ (sū.a. 27/215)- "mahiṣīṇāṁ gurutaraṁ gavyācchītataraṁ payaḥ| snēhādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṁ hitaṁ ca tat||" iti| suśrutaḥ (sū. a. 45/55)- "mahābhiṣyandi madhuraṁ māhiṣaṁ vahnināśanam| nidrākaraṁ śītataraṁ gavyātsnigdhataraṁ guru||" iti| tatra carakōktaṁ gavyānmāhiṣasya snēhōnatvaṁ hr̥dyādiguṇaviṣayam, māhiṣakṣīrajātsnēhāt gavyakṣīrajaḥ snēhō hr̥dyādibhirguṇairadhika ityarthaḥ| suśrutōktaṁ snēhādhikatvaṁ mātrāviṣayam, yāvatō gavyāt kṣīrādyāvān snēhastāvatō māhiṣāttatō'dhika ityarthaḥ| ata ēva khāraṇādinōttamaśabdaḥ prayuktaḥ-"gavyaṁ snēhōttamaṁ kṣīraṁ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathōttaraṁ snēhahīna maurabhracchāgamāhiṣam||" iti| udabhrādīnāṁ yathōttarasnēhahīnatvamuddēśavākyakramāpēkṣayā-"kṣīrākarā gaurmahiṣī ajāvī karabhī gajī| hayī strī cāṣṭamī tēṣāṁ pr̥thakkarmaguṇān śr̥ṇu||" iti| gavyaṁ snēhōttamam, tatō jaghanyaṁ māhiṣam, tata ājam, tata āvikamiti| jaghanyatvamānaṁ cōktaṁ tēnaiva-"guru śītataraṁ gavyātsvapnalaṁ māhiṣaṁ payaḥ| caturthabhāgasnēhōnaṁ pittaghnaṁ ca viśēṣataḥ||" iti| nidarśanaṁ cēdam| tēna māhiṣāt chāgaṁ caturthabhāgasnēhōnam, chāgādaurabhramiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ājaṁ-chāgalaṁ kṣīraṁ, laghu bhavati, alpāmbupānādibhirhētubhūtaiḥ| alpāmbupānāditvaṁ cājānāṁ svabhāvaḥ, anyāsāṁ tu dēśasātmyāpēkṣayā| nanu, yadyēvaṁ svabhāvādēvālpāmbupānādērgamyamānatvādētadupanyāsō vyartha ēva| atrōcyatē| jñāpanārtham| idaṁ jñāpayati,-yadā ajā alpavyāyāmagurvaśanādi kuryuḥ, tadā tāsāmapyanyathā kṣīraṁ bhavēt| ēvaṁ ca gavādīnāmapyāhārādivaśādgurulaghutvaṁ cintyamiti| tēna prādōṣamaparāhṇē yadgr̥hītaṁ payaḥ, tadapēkṣayauṣasaṁ prabhātē yadgr̥hītaṁ tadguru, cēṣṭārahitatvāt| rātrau hi prāṇināṁ na kadāciccēṣṭā bhavati, ata auṣasaṁ guru| divā ca dhāvanaplavanādikayā cēṣṭayā prādōṣaṁ laghu| anayā ca diśā sarvamapi cintyam| ata ēva saṅgrahē yaduktam (sū. a. 6)- "piṇyākāmlāśinīnāṁ tu gurvabhiṣyandi tadbhr̥śam|" iti| tadētēnaivōktaprāyatvānnēhōktam| śōṣētyādi| śōṣādīnāṁ dvandvaḥ| tān jayatīti kvip| śōṣajit| ēvaṁ jvarajidityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ājaguṇānāha-alpāmbupānēti| śōṣō-rājayakṣmā| alpāmbupānādihētūpanyāsō nidarśanārthaḥ| ajānāṁ tatsvabhāvatvāt| alpāmbupānādiṣu satsu gavādīnāmapi payō laghu vijñēyam, yathā'jānāmityarthaḥ| arthādviparyayē guru| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 6)-"piṇyākāmlāśinīnāṁ tu gurvabhiṣyandi tadbhr̥śam| acēṣṭayā ca prādōṣādgarīyaḥ smr̥tamauṣasam|| vyākhyātō'nēna laghimā cēṣṭāvatprakr̥tiṣvapi| hr̥svēṣu vātidēhēbhyō māṁsēṣvapyēvamādiśēt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-auṣṭrakaṁ-uṣṭrīṇāṁ kṣīraṁ, laghu tathā īṣat-manāgrūkṣōṣṇalavaṇaṁ tathā dīpanaṁ bhavati| tathā, vātādīnāṁ śastaṁ-vātādiṣu pathyamityarthaḥ| auṣṭrakamiti "uṣṭrādvuñ" iti vuñ| prātipadikagrahaṇē liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇamityuṣṭrīśabdādapi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kārabhaguṇānāha-īṣadrukṣēti| śastaṁ-auṣadham| vātakaphaghnatvēna hētuviparītatvādānāhādighnatvē siddhē'pyānāhādigrahaṇaṁ vyādhiviparītatvakhyāpanārtham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mānuṣīṇāṁ kṣīraṁ vātapittāsr̥gabhighātākṣirōgajidbhavati vātaśca pittaṁ cāsr̥k cābhighātaścēti dvandvaḥ, tairakṣirōgaḥ, taṁ jayati yattadēvam| kēna prayōgēṇa ? ityāha-tarpaṇāścōtanairnasyaiḥ| na tvabhyavahārādinā| tarpaṇādīni-svē svē'dhyāyē vakṣyamāṇāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-straiṇaguṇānāha-mānuṣamiti| tarpaṇaṁ-nētrapūraṇam, āścōtanaṁ-nētrasēcanam, tābhyāmakṣirōgān jayati| masyēna śirōgatāṁśca vātādīn| uktaṁ hi carakēṇa (sū. a. 27/220)- "jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sātmyaṁ snēhanaṁ mānuṣaṁ payaḥ| nāvanaṁ raktapittasya tarpaṇaṁ cākṣirōgiṇām||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āvikaṁ kṣīramuṣṇavīryaṁ bhavati| tathā, ahr̥dyaṁ-hr̥dayāyāhitaṁ bhavati| tathā, vātavyādhiharam| tathā, hikkādipradam| āvikamityaviśabdāt svārthē kapratyayāntāt "tasyēdam" ityaṇ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-āvikaguṇānāha-ahr̥dyamiti| khāraṇādistvāha-"svādvamlapākaṁ snigdhōṣṇaṁ guru pittakaphōlbaṇam| āvikaṁ br̥ṁhaṇaṁ kṣīraṁ hikkāśvāsānilāpaham||' iti| tatra hikkāśvāsau kaphapittajau karōti, vātajau haratītyavirōdhaḥ| uktaṁ hi suśrutēna (sū. a. 45/54)- "āvikaṁ madhuraṁ snigdhaṁ guru pittakaphāvaham| pathyaṁ kēvalavātēṣu śvāsē cānilasambhavē||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hastinyāḥ kṣīraṁ sthairyakr̥dbhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ēbhaguṇānāha-hastinyā iti| sthairyakr̥t-dēhadārḍhyakr̥t| bāḍhaṁ-atyartham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēkaḥ śaphō-nakhō, yāsāṁ vaḍavādīnāṁ tā ēkaśaphāḥ, tāsāmidaṁ-aikaśaphaṁ kṣīraṁ, bāḍhaṁ-atiśayēnōṣṇaṁ bhavati| tathā, śākhāsu-bāhūruprabhr̥tiṣu yō vātaḥ, taṁ haratīti śākhāvātaharam| "haratēranudyamanē'c" ityac| tathā, samlalavaṇaṁ-īṣadamlamīṣallavaṇaṁ ca| tathā, jaḍatākaraṁ-aṅgajāḍyakaraṇahētuḥ| "kuñō hētuḥ" ityādīnā hētau ṭaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-aikaśaphaguṇānāha-uṣṇamiti| ēkaśaphāḥ-avibhāgakhurā vaḍavāgardabhyādayaḥ| śākhā-bāhyō rōgamārgaḥ| sāmlalavaṇaṁ-īṣadamlamīṣallavaṇam| jaḍatā-prajñāhīnatvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āmaṁ-akvathitaṁ, payō'bhiṣyandi-ślēṣmaprakōpi, tathā guru bhavati| ataḥ-āmāt, anyathā-viparītaṁ, yuktyā śr̥taṁ bhavati| anabhiṣyandi laghu ca| laghimā tu pūrvāvasthāmapēkṣyōcyatē| yuktiḥ-yōga upāya:| kharanādēna kṣīrasya śrapaṇē yuktiḥ spaṣṭaṁ kr̥tvā darśitā-"ardhōdakaṁ kṣīraśiṣṭamāmāllaghutaraṁ śr̥tam|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-apakkakṣīraguṇānāha-paya iti| abhiṣyandi srōtaḥsrāvi| straiṇaṁ tvapakvamēva guṇavat| uktaṁ hi suśrutēna (sū. a. 45/62)-"tadēvōktaṁ laghutaramanabhiṣyandi vai śr̥tam| varjayitvā striyāḥ stanyamāmamēva hi taddhitam||" iti| pakavakṣīraguṇānāha-yuktyēti| atō'nyathā-anabhiṣyandi laghu ca| yuktiruktā khāraṇādinā-"ardhōdakaṁ kṣīraśiṣṭamāmāllughutaraṁ śr̥tam| syānnirjalaṁ śr̥taṁ dvitricaturaṣṭāṁśaśēṣitam|| yathāśr̥tatamaṁ sāraṁ guru balyatamaṁ payaḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atiśayēna kvathitaṁ kavalabhōjyamiva sañjātaṁ, garīyō-gurutaraṁ bhavēt| kharanādēnōktam-"syānnirjalaṁ śr̥taṁ dvitricaturaṣṭāṁśaśēṣitam| yathāśr̥tatamaṁ sāraṁ guru balyatamaṁ payaḥ||" iti| suśrutē (?) cōktam-"śr̥taśītaṁ tu pittaghnaṁ śr̥tōṣṇaṁ kaphavātajit| tyajēdvivarṇaṁ grathitaṁ vigandhaṁ virasaṁ paṭu|| raktapittapraśamanī vr̥ṣyā santānikā guruḥ|" iti| kharanādēnōktam-"dhārōṣṇātsarvaśaḥ kṣīrācchītaṁ gurutaraṁ bhavēt|" iti| dhārōṣṇamamr̥tōpamam, nirdōṣatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atipakvakṣīraguṇānāha-bhavēditi| garīyaḥ-apakvādguru| dhārōṣṇaguṇānāha-dhārōṣṇamiti| dhārāyāmuṣṇaṁ-dhārōṣṇam, yasya mukhamēva pātram| iti kṣīram|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-amlau pākarasau yasya tadēvaṁbhūtaṁ dadhi bhavati| tathā, grāhi-stambhanam| tathā cōktam-"bhēdi tatpiṇḍitān bhāvān śakr̥dādīn bhinatti yat| viparītamatō grāhi tacca stambhanamucyatē||" iti| tathā, guru uṣṇaṁ vātajicca| mēdaādīnāṁ dvandvaḥ, tān karōti yattadēvam| rōcata iti rōciṣṇu| na rōcata ēva kēvalam, arōcakamapi vyāvartayatīti śastamarucau| rōcanaṁ hi ghr̥tapūrādi na tvaruciṁ jayati| arucighnaṁ pa paṭōlapatraṁ tanna rōcatē| tathā hyatraiva paṭhiṣyati (hr̥. sū. a. 10|14)- "tiktaḥ svayamarōciṣṇurarucim" ityādi| rōciṣṇutvādēva cōccāvacavyañjanaparivr̥tairmāṁsamaṇḍakādibhirapi suhitasyāpi dadhanyabhilāṣa utpadyata ēva| ata ēva caitadāhārāntē'bhyavaharanti| śītaka iti viṣamajvaraviśēṣaṇam| śītakāritvaṁ tu vātē ślēṣmaṇi tatsaṁsargē vā yadyapi tritayē sambhavati, tathā'pi vātajidvātaja ēva viṣamajvarē dadhi prayōjyam, saṁsargē vā vātōlbaṇē| tathā hi śītajvara ēvōktam (hr̥. ci. a. 1|142)- "agnyanagnikr̥tān svēdān svēdi bhēṣajabhōjanam|" iti| nanu, pīnasē śastamiti kathamaviśēṣēṇōktam ? yataścatvāraḥ pīnasā vātapittakaphasannipātajā iti vakṣyantē| tatra dadhnō vātādhika ēva yuktatvaṁ, na śēṣēṣu| atra sañcakṣmahē| paripākāt pīnasasyōpaśāntiḥ| paripākakaraṁ ca dadhi, uṣṇatvāt| athavā pūrvavatsāmānyōktāvapi yatra yōgyatā'sya vātikē, tatraiva tadupakalpyatām| anuktēṣvapi hi sāmānyōpakramō vastuvaśādviśēṣvēva vipariṇamati| tathā hyatraivōpariṣṭāddugdhakarmasu vyatītam-"śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitr̥ṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṁ mūtrakr̥cchraṁ raktapittaṁ ca nāśayēt||" iti| na ca sarvēṣvēva kāsaśvāsakr̥cchrāsrapittēṣu payaḥ kārmukamiti| tathā, grahaṇīrōgē tu tadrūkṣaṁ śastam| anēna ca hētunā dadhnaḥ prakr̥tisthasya snigdhatvaṁ yuktyaivōktam| yatō grahaṇyāṁ rūkṣaṁ-uddhr̥tasāramuddiṣṭam| niśi naiva-na kiñcidadyāt| naivādyānniśi naivōṣṇamityēvakārā ātyantikaniṣēdhāya| rātrau niṣēdhāddivā bhuñjītētyarthādavagamyatē| naivōṣṇaṁ-agnyāditāpāttaptam| tathā, vasantagrīṣmaśaratsu na bhōjyam| anyartāvapi mudgasūpādīnāmanyatamēna rahitaṁ na bhōjyam| tatra ghr̥tasitōpalayōḥ samāṁśikatayōrēva yōgēna pathyatvamicchanti| mudgasūpādīnāṁ tu miśrībhāvō dadhnā janyamānasya dōṣasya pratibandhārthaṁ kalpyatē, raktapittavat| yathāsamīraṇōlbaṇē'srapittē tittiryādīnāmauṣṇyamudumbarādirasēna pratibadhnāti| nityamiti| yadyupaśētē śarīrasya tathāpyudakarōgāvahatvānna śīlanīyam| ata ēva mātrāśitīyē'pyatidōṣalatvādasya niṣēdhaṁ karōti| tathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 8|40)- "kilāṭadadhikūcīkā" ityādi| nō mandamiti| dugdhāvasthāṁ vyatītya dadhyavasthāmasamprāptamantarālavarti-mandakamityucyatē| tasmin satyapi snēhē pariṇativiśēṣēṇa kālātmanā srōtasāmatyantōpalēpakr̥tō dōṣatrayakōpō'pi bhavatītyatīva varjanīyamēva mandakaniṣēdhaścōpalakṣaṇārthaḥ, tēna madyādīnapyaprāptarasānnōpayuñjītētyavagantavyam| anyathētyādi| praśabda ēvaṁ dyōtayati-vidhibhraṣṭaṁ dadhi niṣēvyamāṇaṁ prakarṣēṇa jvarāsr̥kpittādīn dadāti| nanu, śukrakr̥ttvabalavardhanatvāddīpanatvamanupapannam| śukrakr̥dbalavardhanāni hi dravyāṇi prāyēṇa gurūṇi bhavanti| atō dadhyēvaṁguṇaṁ satkathaṁ nāmāgnikr̥tsyāt ? atrācakṣmahē| amlatvāduṣṇavīryatvācca yuktamēva| yatō rasavipākābhyāmamlaṁ vīryēṇōṣṇaṁ ca dadhi, atō'gnikr̥ttvamasminnupapannamiti| nanu, śukrakaratvaṁ dadhnō na yuktam| yatō'mlapākarasaṁ dadhītyadhītamācāryēṇa, amlaśca śukranāśanaḥ, tasmācchukrakr̥ttvamayuktam| atrācakṣmahē| snigdhatvabr̥ṁhaṇatvavātaghnatvabalyatvaiḥ śukrakr̥ttvamupapannamēva| tathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 9|22)- "kiñcidrasēna kurutē karma pākēna cāparam| guṇāntarēṇa vīryēṇa prabhāvēṇaiva kiñcana||" iti| nanu, vātajidityanēna nārthaḥ| yāni khalu dravyāṇi balyasnigdhagurūṣṇayuktāni, tāni vātaghnānyēva dr̥ṣṭāni| tasmādvātajiditi na vācyam| naivam| saktumadyasūryatāpamandakādiṣu vyabhicārāt| tathā hi-saktavō vātalā vr̥ṣyā rūkṣā balakarāśca| mārdvīkādimadyaṁ harṣaṇatvādvr̥ṣyaṁ vātalaṁ ca| tathā ca vakṣyati (hr̥. u. a. 40|35)- "manasō harṣaṇaṁ yacca tatsarvaṁ vr̥ṣyamucyatē|" iti| madyaṁ ca mātrā pītaṁ harṣaṇaṁ bhavati| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.24|59)-"harṣamūrjapradaṁ puṣṭimārōgyaṁ pauruṣaṁ param| yuktyā pītaṁ karōtyāśu madyam" iti| sūryatāpaścōṣṇō'pi sanmārutasya vr̥ddhayē| tathā ca muniḥ (ca.ci.a. 14|13)-"kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca|" ityārabhya yāvat "vātātapau bhayaṁ śōkō hēturvātārśasāmiti||" iti| mandakaṁ ca snigdhāmlaguruguṇayuktamapi tridōṣakaram| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|224)- "tridōṣaṁ mandakam" iti| triṣu ca dōṣēṣvantarbhūtaḥ pavana iti caivaṁ vyabhicāradarśanādvātajidityuktam| kṣīrasya ca dadhyātmanā pariṇamatō'nabhivyaktāmlābhivyaktāmlātyamlalakṣaṇāstisrō'vasthāḥ sampadyantē| tatra mandajātaṁ-anabhivyaktāmlam| samyagjātaṁ-abhivyaktāmlam| atijātaṁ-atyamlam| tatra mandajātaṁ tridōṣakr̥ttvānniṣiddham| samyagjātasyaitē pūrvōktā guṇāḥ| kiñciddhīnāścātyamlasya| tathā, sujātē'tyamlē ca dadhni saramaṇḍau staḥ| tatra dadhna uparibhāgaḥ saraḥ, adhō maṇḍaḥ| ētadguṇāstu lāghavikatvānnēhōktāḥ| muninā ca darśitāḥ (ca.sū.a. 27|224)- "tridōṣaṁ mandakaṁ jātaṁ vātaghnaṁ dadhi śukralam| saraḥ ślēṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srōtōviśōdhanaḥ||" iti| ślēṣmapittaraktakr̥ttvaṁ cāmlapākarasōṣṇavīryatvādēvātragamyatē| yattu sākṣādētēṣāmupādānaṁ tat prakarṣārtham| anyēbhyō'mladravyēbhyō dadhyētānyatiśayēna karōtīti| naivādyānniśītyādau granthē caikasminnēva nakārē kartavyē yadanēkanakārakaraṇaṁ tacchāstraniṣiddhadadhibhakṣaṇādatipratyavāyajñāpanārtham| carakōktaśca maṅgalyaguṇō nēhōktaḥ, cikitsāyāmanupayōgitvāt| ata ēva sarpirādīnāṁ maṅgalyānāmapi carakē'pi maṅgalatvaṁ nāvādīditi| suśrutē tu (sū.a. 45|68) dadhnō viśēṣaguṇā uktāḥ| yathā-"dadhyājaṁ kaphapittaghnaṁ laghu vātakṣayāpaham| durnāmaśvāsakāsēṣu hitamagnēśca dīpanam|| vipākē madhuraṁ vr̥ṣyaṁ raktapittapraṇāśanam| balāsavardhanaṁ snigdhaṁ viśēṣāddadhi māhiṣam|| vipākē kaṭu sakṣāramamlaṁ bhēdyauṣṭrakaṁ dadhi| vātamarśāṁsi kuṣṭhāni kr̥mīn hantyudarāṇi ca|| vātaghnaṁ kaphakr̥tsnigdhaṁ viśēṣānna ca pittakr̥t| kuryādbhaktābhilāṣaṁ ca dadhi yat suparisrutam|| śr̥takṣīrācca yajjātaṁ guṇavaddadhi tatsmr̥tam| vātapittaharaṁ rucyaṁ dhātvagnibalavardhanam|| dadhi tvasāraṁ rūkṣaṁ ca grāhi viṣṭambhivātalam| dīpanīyaṁ viśēṣēṇa sakaṣāyaṁ rucipradam||" iti| kēvalamapi svalpaṁ kadāciddadhi bhuñjītētyarthādavagamyatē| anyathā kēvalasya guṇakathanaṁ niṣphalamēva syāditi kēcidāhuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dadhiguṇānāha-amlapākarasamiti| grāhi-stambhanam| rōciṣṇu-svayaṁ rōcatē| arucau śastaṁ-anyānyapi rōcayati| śītakē-śītajvarē| viṣamajvarē tu-aśītē'pi| rūkṣadadhiguṇānāha-rūkṣaṁ tviti| rūkṣaṁ-uddhr̥tasnēham, grahaṇīdōṣē śastam| dadhibhōjanaṁ niyamayati-naivēti| uṣṇaṁ-agnyāditaptam| uṣṇō-grīṣmaḥ| sitōpalā-śarkarā| nityaṁ-pratyaham| mandaṁasamyagniṣpannam| vasantādibhyō'nyadā divā ghr̥tādyanyatamōpētaṁ śītaṁ sujātamēkāhādyantaraṁ dadhi bhuñjītēti mathitārthaḥ| niyamātikramē dōṣamāha-anyathēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-takraṁ laghu kaṣāyāmlaṁ dīpanaṁ kaphavātajicca bhavati| tathā, śōphādīnēkādaśa jayēt| ghr̥tasyātipānāt vyāpat-rōgō ghr̥tavyāpat| garaḥ-kr̥trimō viṣaviśēṣaḥ| suśrutē cōktam (sū.a.45|86)- "naiva takraṁ kṣatē dadyānnōṣṇakālē na durbalē| na mūrcchābhramadāhēṣu na rōgē raktapaittikē|| śītakālē'gnimāndyē ca kaphōtthēṣvāmayēṣu ca| mārgāvarōdhē duṣṭē ca vāyau takraṁ praśasyatē||" iti| tathōktam (saṅgrahē sū. a. 7)- "takramāmaṁ kaphaṁ kōṣṭhē hanti kaṇṭhē karōti tu| pīnasaśvāsakāsādau siddhamēvōpayōjayēt||" iti| "mandajātaṁ marutkōpi rūkṣābhiṣyandi durjaram| atijātaṁ bhr̥śāmlauṣṇyataikṣṇyātpittakaraṁ param|| dōṣaghnamuddhr̥tasnēhaṁ sasnēhamapi śōphajit| (su. sū. a. 45|89)- 'vātē'mlaṁ saindhavōpētaṁ, svādu pittē saśarkaram|| hitaṁ takraṁ kaphē sāmlaṁ vyōṣasauvarcalānvitam| takrāllaghutarō maṇḍō durjarā takrakūrcikā'||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-takraguṇānāha-takramiti| mathitaṁ dadhi-takram| taddvividhaṁ,- sajalaṁ nirjalaṁ ca| sajalaṁ dvividhaṁ,- sasnēhamasnēhaṁ ca| tatrāsnēhasyaitē guṇāḥ| sasnēhasya gauravātkiñcidūnāḥ| nirjalasya tatō'pyūnāḥ| tathā cōktam (suśrutē sū. a. 45/85)- "manthanādyatpr̥thagbhūtasnēhamarddhōdakaṁ ca yat| nātisāndradravaṁ takraṁ svādvamlaṁ tuvaraṁ rasē||" iti| tathā (saṅgrahē sū. a. 7)- "daṇḍābhimathanāddadhnō guruṇaścātiśōphadāt| anuddhr̥tasnēhamapi takraṁ śōphaharaṁ laghu||" iti| kaphaghnatvē viśēṣa uktaḥ saṅgrahē (sū. a. 7)- "takramāmaṁ kaphaṁ kōṣṭhē hanti kaṇṭhē karōti tu|" iti| mūtragrahō-mūtrakr̥cchram| ghr̥tasyātipānādutpannō rōgō-ghr̥tavyāpat| garaṁ-kr̥trimaṁ viṣam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mastu tadvat-takravadguṇairvēdyam| tathā, saram| tathā, srōtaḥśōdhiḥ| tathā, viṣṭambhajit| suśrutē cōktam (sū.a.45|81)- "tr̥ṣṇāklamaharaṁ mastu laghu srōtōviśōdhanam| amlaṁ kaṣāyānurasamavr̥ṣyaṁ kaphavātajit|| āhlādanaṁ prīṇanaṁ ca bhinattyāśu malaṁ ca tat| balamāvahati kṣipraṁ tathā bhaktasya rōcakam||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mastuguṇānāha-tadvaditi| sujātasya dadhnō dravabhāgō-mastu| dōṣapūrṇāni srōtāṁsi śōdhayatīti-srōtaḥśōdhi| saraṁ-malānulōmanam| viṣṭambhajit-vātānulōmanam| bhēdinō'pi kūṣmāṇḍādērviṣṭambhitvadarśanāt grāhiṇō'pi nāgarasya vibandhanuttvadarśanādubhayōrgrahaṇam| tadvaditi laghutvē siddhē ladhvityatiśayārtham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-navanītaṁ navaṁ-navōddhr̥taṁ, laghu vr̥ṣyaṁ ca| tathā, śītaṁ-śītavīryaṁ, balavarṇāgnikaraṁ ca| tathā, saṅgrāhi vātādijicca| saṅgrahē cōktam (sū.a.6)-"śītaṁ svādu kaṣāyāmlaṁ navanītaṁ navōddhr̥tam|" ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-navanītaguṇānāha-navanītamiti| navaṁ-sadyaskam| asr̥k-raktam| kṣayō-rājayakṣmā| arditaṁ-ēkāyāmaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣīrōdbhavaṁ tu-kṣīrādēva jātaṁ mathitvōtpāditaṁ, navanītaṁ saṅgrāhi raktapittākṣirōgajicca bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīranavanītaguṇānāha-kṣīrōdbhavamiti| kṣīrōdbhavaṁ-kṣīramathanōdbhavam| sarpirapyēvaṁ dvividhaṁ jñēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ghr̥taṁ dhīprabhr̥tīnāmagniglapitātmāntānāṁ śastaṁ-hitam| dhīḥ-buddhiḥ, vastugrahaṇaśaktiḥ| smr̥tiḥ-atītavicāraśaktiḥ| prajārthināṁ śastam| prajā-apatyam, tadarthinām| śukrasya saphalatākaramityarthaḥ| tathā, vātādighnam| tathā, snēhānāṁ-tailādīnāṁ, uttamaṁ-śrēṣṭham| tathā, śītam| vayasaḥ sthāpanaṁ-jarayā vinā vayasaḥ sthāpanamityarthaḥ| sahasravīryamiti| sahasra-śabdō'nēkārthaḥ, anēkaśaktītyarthaḥ| katham ? vidhibhiḥ,-yōgasaṁskārādibhirghr̥tamanēkaśaktiḥ sampadyatē| yēna dravyēṇa prayujyatē saṁskriyatē vā, tacchaktimēvā'nurudhyatē| athavā tatsaṁyōgācchaktyantaramanyadārōhati| atō hētōḥ sahasraśabdō'nēkārthaḥ| anyathā dravyāṇāmānantyātkathaṁ daśaśatavācī sahasraśabda upapadyatē| anyē tvēvaṁ vyācakṣatē -sahasraśabdō daśaśatasaṁkhyāvācyēva| sahasrapākyaṁ hi sarpiruktam, na sahasrapākyātparēṇa| tatra cēdaṁ sahasrapākyatvē prayōjanam-pākasahasraṁ yāvadasya saṁskārō'nuvartatē, nātaḥparam| anyathā sahasrapākātparēṇa kimiti pākō nōktaḥ ? tasmādāsahasraṁ pākānāṁ śaktyantarāṇyārōhanti pākāḥ, na tataḥ parēṇēti| tathā, karmasahasrakr̥t-anēkakāryakr̥t|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ghr̥taguṇānāha-śastamiti| upadiṣṭagrahaṇē śaktiḥ-dhīḥ| gr̥hītasya vicchēdēna dhārayituṁ śaktiḥ-smr̥tiḥ| avicchēdēna-mēdhā| prajādibhirarthiśabdaḥ sambadhyatē| prajāapatyam| kṣatakṣīṇaḥ-kṣatakāsapīḍitaḥ| parīsarpō-visarpaḥ, śastraṁ-śastraghātaḥ, agniḥ-agnidāhaḥ, taistribhirglapitaḥ-pīḍitaḥ, ātmā-śarīraṁ yēṣāṁ tē tathā| śōṣō-rājayakṣmā| jvarō-jīrṇajvaraḥ, navasya snēhānarhatvāt| snēhānāṁ-tailādīnām| vayasaḥ-yauvanasya| yōjanayā karmasahasrakr̥tbahutarakāryakr̥t| yataḥ sahasravīryaṁ-bahutaraśaktiyuktam| kaiḥ? vidhibhiḥ,- yōgasaṁskārapānābhyañjanānuvāsanādibhiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-purāṇaṁ-atītabahu kālaṁ, pañcadaśādivarṣasthitaṁ, ghr̥taṁ madādīn vyādhīn jayati| vraṇānāṁ paicchilyādīn śōdhayati| tathā, vraṇān rōpayati| saṅgrahē caivamadhyaiṣṭa (sū. a. 6)- "vraṇaśōdhanarōpaṇam| pūrvōktāṁścādhikānkuryādguṇāṁstadamr̥tōpamam|| tadvacca ghr̥tamaṇḍō'pi rūkṣastīkṣṇastanustu saḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-purāṇaghr̥taguṇānāha-madāpasmārēti| mūrcchāyōmūrcchā| śōdhanaṁ-duṣṭavraṇānām, rōpaṇaṁ-śuddhānām| daśavarṣōṣitaṁ-purāṇam| uktaṁ ca- "ugragandhaṁ purāṇaṁ syāddaśavarṣasthitaṁ ghr̥tam| lākṣārasanibhaṁ śītaṁ prapurāṇamataḥ param||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kilāṭādayō balyāḥ| tathā, śukrādikarāḥ| tathā, viṣṭambhinō guravō dōṣalāśca syuḥ| ādigrahaṇāttakrapiṇḍakakṣīraśākayōrgrahaṇam| vahnināśakatvaṁ caiṣāṁ balyatvēna śukrakr̥ttvēna viṣṭambhidōṣalatvēnāvagatamēvēti 'vahnisādanāḥ' iti granthakr̥tā nēhakr̥tam| saṅgrahē tu spaṣṭārthaṁ kr̥tamēva| tatra, kilāṭaḥ-alpakṣīrō bahunā takrēṇa kr̥taḥ| pīyūṣaḥ-sadyaḥprasūtākṣīrakr̥taḥ| kūrcikā-dadhitakrakr̥tā kilāṭikā| mōraṇaḥ-kṣīrasadr̥śaḥ kilāṭikaḥ| piṇḍanaṁ-uttarāpathē prasiddham| kṣīraśākaḥ-prasiddhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kilāṭādīnāṁ guṇānāha-balyā iti| dadhnā takrēṇa vā saha pākātpr̥thagbhūtaṁ ghanadravabhāgaṁ kṣīraṁ-kūrcikā| saiva pākādvinā-kṣīraśākaḥ| tayōrghānabhāgaḥ pr̥thaguddhr̥taḥ-kilāṭaḥ, dravabhāgō-mārēṇaḥ| prasūtidinādārabhya yāvanmalina ghanaṁ kṣīraṁ tāvat-pīyūṣaḥ| ādiśabdāt kṣīraśākatakrapiṇḍakau| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 6)-"balyāḥ kilāṭakūrcikātakrapiṇḍakamōraṇāḥ| sakṣīraśākapīyūṣā rōcanā vahnisādanāḥ|| iti| ghanavastrabaddhaṁ svayaṁ srutadravabhāgaṁ takraṁ-takra-piṇḍakaḥ| viṣṭambhinaḥ-adhōvātāvarōdhinaḥ| dōṣalāḥ-āmasañcayakāriṇaḥ| dōṣaśabdēnātra āmō grāhyaḥ, "sadōṣaśabdaṁ ca śakr̥t dravaṁ sr̥jati vēgavat|" (hr̥. ni. a. 2/78) ityādivat| na tu vātādayaḥ, kaphasya pr̥thaggrahaṇātantrāntarē vātaghnatvācca| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/91)- "balyaḥ kilāṭō'nilahr̥t puṁstvanidrāpradaḥ smr̥taḥ| madhurau br̥ṁhaṇau vr̥ṣyau tadvatpīyūṣamōraṇau|| iti| kūrcikāmōraṇāvatra dadhibhavau grāhyau| takrakūrcikāyāstantrāntarē vātalatvāt tanmōraṇasya ca laghutvāt| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/90)- "grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā| takrāllaghutarō maṇḍō dadhikūrcikatakrajaḥ||" iti| kūrcīkr̥taṁ takraṁ-takrakūrcikā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gōsambhavē kṣīraghr̥tē śrēṣṭhē| āvikē ca ninditē-garhitē| ghr̥tasya ca kṣīravikārōpalakṣaṇārthatvāddadhitakramastvādīnāmapi gavyānāṁ śrēṣṭhatvamēva vēdyam| ata ēvāvisambhavānāṁ dadhitakrādīnāmadhamatvamēva vēdyam, na kṣīraghr̥tayōrēva| ata ēva saṅgrahē suspaṣṭaṁ kr̥tvōktam (sū. a. 6)- "vidyāddadhighr̥tādīnāṁ guṇadōṣān yathāpayaḥ|" iti| asya hyayamarthaḥ-ghr̥tādīnāṁ payōguṇānatikramēṇa guṇān vidyāt| yathāśabdasya padārthānativr̥ttyarthē'syāvyayībhāvaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati| yathā-"svādupākarasam" ityādīnā sāmānyēna kṣīraguṇā uktāḥ| tadvaddadhyādīnāmapi sāmānyēnaiva guṇā uktāḥ| viśēṣābhilāṣē tu dadhyādīnāṁ satsvapi sāmānyaguṇēṣu prakr̥tibhūtaṁ yatkṣīraṁ tadguṇōccayō'pi grāhya iti| kharanādē tūktam-"dadhyādīnāṁ tu tajjānāṁ sāmānyē guṇakarmaṇī| tathā svāt svādapi kṣīrāddadhyādīnāṁ viśēṣaṇam||" iti| gavyamiti "gōpayasōryat" iti yat| bāhulyēna kṣīranirdēśātkṣīravargō'yam| dadhinavanītādīnāṁ tu tadvikārabhūtatvāt| iti kṣīravargaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣīrāṇāṁ ghr̥tānāṁ ca tāratamyamāha-gavyē kṣīraghr̥ta iti| gavyāvikayōruttamādhamatvāditarēpāṁ madhyamatvaṁ jñēyam| saṅgrahē tu (sū.a.6)-"vidyāddadhighr̥tādīnāṁ guṇadōṣān yathāpayaḥ|" iti| iti kṣīravargaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ikṣō rasaḥ saratvādiguṇayuktaḥ| tathā, kaphamūtrakr̥t| saraḥ-śakr̥dbhēdīti kathyatē| tathā, (hr̥. sū. a. 6|84)- "gurvī sarā tu pālakyā" ityuktvānantaramuktavān-"pālakyāvatsmr̥taścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ|" iti cañcuśākasya saṅgrahaṇēna guṇēna saratvaṁ bādhitamiti| atra snigdhabr̥ṁhaṇavr̥ṣyamadhurādiguṇēna yuktaṁ ca dravyaṁ prāyaḥ pavanahantr̥ dr̥ṣṭam| atō'syāpīkṣurasasya mārutajittvaṁ vēdyam| granthakr̥tā tu spaṣṭaṁ kr̥tvā nōktam| bhuktē hi samīraṇakr̥ttvamasya dr̥ṣṭam| tathā ca saṅgrahē (sū.a.6)-"vr̥ṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhuktē vātaprakōpanaḥ|" iti| kharanādē'pyuktam-"mārutā''dhmānajananaścakṣuṣyō br̥ṁhaṇō rasaḥ|" iti| sa0-sa ca-rasaḥ, agrē-ikṣuprāntē jātaḥ, salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| suśrutē cōktam (sū.a.45|156)-"atīva madhurō mūlē, madhyē madhura ēva ca| agrē tvakṣiṣu vijñēya ikṣūṇāṁ lavaṇō rasaḥ||" iti| pāṣāṇādisaṅkṣuṇṇasyēkṣōḥ sadya ēva yō rasa utpadyatē, tasyaitē yathōktā guṇā vēdyāḥ, nānyathā pīḍitasyēkṣurasasya| yantradantādipīḍitasyānyathā śāstrakr̥tā guṇō nirdiśyatē| dantapīḍitō yaḥ, sa śarkarāsama iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athēkṣuvargaḥ| ikṣurasaguṇānāha-ikṣōḥ sara iti| gurvādiguṇatvādvātaghnatvamarthasiddham| uktaṁ ca saṅgrahē (sū.a.6)-"vr̥ṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhuktē vātaprakōpanaḥ|" iti| "mārutādhmānajananaścēkṣūṇāṁ bhakṣitō rasaḥ|" iti khāraṇādināpyuktaṁ vātalatvaṁ bhuktamātrapītēkṣurasaviṣayam| ā0 ra0-ikṣvagrabhāgarasaguṇānāha-sō'gra iti| salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| agraśabdēnēkṣōstatparvaṇāṁ cādyantau bhāgau| uktaṁ hi khāraṇādinā-"madhyakāṇḍē sumādhuryamikṣōrmūlāgraparvasu| mādhuryaṁ sāmlalavaṇaṁ vidāhī tēna yāntrikaḥ||' iti| yattr̥ktaṁ suśrutēna (sū.a. 45/156)-" atīva madhurō mūlē, madhyē madhura ēva ca| agrē'kṣiṣu ca vijñēya ikṣūṇāṁ lavaṇō rasaḥ||" iti| tatra mūlaśabdēna madhyamakāṇḍānāṁ prathamaṁ kāṇḍam| akṣiṣu-sandhiṣu| dantapīḍitēkṣuguṇānāha-dantapīḍita iti| śarkarāsama iti dāhaghnatvādibhirguṇaiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūlaṁ cāgraṁ ca jantujagdhādayaśca mūlāgrajantujagdhādayaḥ, tēṣāṁ tathāvidhānāmikṣūṇāṁ pīḍanaṁ, tasmānmūlāgrajantujagdhādipīḍanāt| tathā, malasaṅkarāt-malamiśraṇāt| tathā, kiñcitkālaṁ vidhr̥tyā ca-yāntrikē rasē svalpakālaṁ vidhr̥tiḥ-vilambaśca dr̥ṣṭaḥ| tadētaiḥ kāraṇairyāntrikō rasō vikr̥tiṁ yāti-svabhāvānyathātvaṁ prāpnōti| tathā-gururadhikaṁ guruḥ sampadyatē, avidāhi vidāhi, aviṣṭambhī viṣṭambhī, ityēvaṁvidhā'sya vikr̥tiḥ| yāntrikasya ca rasasya bāhulyēna lōkē mūlādisahitasya pīḍanātkālavilambōpalabdhēśca granthakr̥dēvaṁ samavōcat| ata ēva hētunirdēśō'tra kr̥taḥ, hētvabhāvātkāryābhāvapratipādanāya| tēna yadā'tinipuṇadhībhirmūlādirahitaḥ pīḍyatē, kālavilambitaṁ ca nōpayujyatē, tadā vikr̥tiṁ na yātyēvērthaḥ|vidāhītyādi| yatō vikr̥tiṁ yāti, tēna-hētunā, asau yāntrikō, vidāhyādiguṇaḥ sampadyatē| vidāhī-jaṭharāgnisaṁyōgādyaḥ pākaṁ gacchanmadhyamāyāmēvāvasthāyāṁ vidahyamānaḥ pittaṁ kurvaṁścirakālamavatiṣṭhatē, na drāgēva jarāṁ yāti gurutvādathavā vastusvabhāvāt, sa vidāhaguṇayuktō bhāvō bhaṇyatē| tasmāt gurusvābhāvyādvidāhī kathitaḥ| tathā cōktaṁ dhānvantarē-"śālipiṣṭamayaṁ sarvaṁ gurubhāvādvidahyatē|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantrapīḍitaguṇānāha-mūlāgrēti| jantujagdhaḥkr̥mibhakṣitāvayavaḥ| ādiśabdāt tvagādayaḥ| malō-yantrādilagnaḥ| kiñcitkālaṁ vidhr̥tyā-pīḍanagrahaṇādikālavilambēna, vikr̥tiṁ-mādhuryādinyūnatvaṁ, yāti| yadyapi sarvamannapānaṁ vidāhi, vidagdhāvasthāyā avaśyaṁbhāvāt, tathāpi yaccirakālaṁ vidagdhāvasthāmanubhavati, tadvidāhītyucyatē| tēna-vikr̥tiṁ gamanēna, asau-yāntrikaḥ| hētūpanyāsāddhētvalpatvēna dōṣālpatvaṁ jñēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu ikṣurasēṣu madhyē, pauṇḍrakō rasō varaḥ-sarvēkṣurasēbhyaḥ śrēṣṭhaḥ| katham ? śaityādibhirhētubhūtaiḥ| śītasya bhāvaḥ-śaityam| "guṇavacana" ityādinā ṣyañ| prasādaḥ-prasannatvam| mādhuryaṁ-svādutā| tamanu vāṁśikaḥ-hīnārthē'nuśabdasya "karmapravacanīyayukta" iti dvitīyā, śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīnō vāṁśika ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0--athēkṣuviśēṣaguṇāḥ| tatra pauṇḍrakaguṇānāha-tatra pauṇḍraka iti| pauṇḍrakaḥ-śvētēkṣuḥ| prasādō-nairmalyam| vāṁśikaguṇānāha-tamanviti| tamanu-tasmātpauṇḍrakāddhīnaḥ| hīnārthasyānōḥ karmapravacanīyatvāt dvitīyā| vāṁśikō-nīlēkṣuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śataparvakādayaḥ, tataḥ-vāṁśikāt, kramāt-uttarōttaraṁ, śaityādibhirhīnāḥ| tē ca śataparvakādaya īṣatkṣāratvēna yuktā īṣatkaṣāyarasā īṣaduṣṇāḥ kiñcidvidāhinaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śataparvādiguṇānāha-śataparvakēti| śataparvakaḥ-hrasvabahuparvā| kāntāranaipālau-svanāmaprasiddhau| ādyaśabdāddīrghapatrādayaḥ| tataḥ-vāṁśikāt, kramāt-uttarōttaraṁ hīnāḥ| sakṣārāḥ-īṣapallavaṇāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-phāṇitaṁ-kṣudraguḍībhūta ikṣurasaḥ, guru-atiśayēnētyarthādvēdyam, gurutvamātrasyēkṣurasē'pyuktatvāt| abhiṣyandi| tathā, cayakr̥t-tridōṣakaram| mūtraśōdhanaṁ-mūtramativāhayati| tantrāntarē cōktam-"rūkṣaṁ madhūkapuṣpōtthaṁ phāṇitaṁ vātapittakr̥t| kaphaghnaṁ madhuraṁ pākē kaṣāyaṁ bastidūṣaṇam||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athēkṣurasavikārāḥ| tē ca pañca,-"ikṣō rasasya samalatryaṁśārddhāṅghrimalā malāḥ| vikārāḥ phāṇitaguḍamatsyaṇḍīkhaṇḍaśarkarāḥ||" iti| tatra phāṇitaguṇānāha-phāṇitamiti| cayakr̥t-viśēṣāgrahaṇāt trayāṇāṁ dōṣāṇām|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍō dhautaḥ-saṁskāravaśānnirmalō, nātiślēṣmakaraḥ-kiñcitkaphakara ityarthaḥ| mūtraṁ ca śakr̥cca mūtraśakr̥t, sr̥ṣṭaṁ-bahiḥ kṣiptaṁ, mūtraśakr̥dyēna sa ēvam| prabhūta iti| apara iti dhautāt-viśuddhādanyaḥ, samala iti yāvat| prabhūtāḥ kr̥mimajjāsr̥ḍmēdōmāṁsakaphā yasya sa ēvam| kāraṇē kāryōpacārādguḍō'pyēvamuktaḥ| yathā-ānūpōdakaṁ pādarōga iti| prabhūtakr̥myādīn karōtītyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-guḍaścaturdhā, -dhautādhautapurāṇanavabhēdēna| tatradhautaguḍaguṇānāha-nātiślēṣmakara iti| sr̥ṣṭamūtraśakr̥t-malānulōmanaḥ| adhautaguḍaguṇānāha-prabhūtakr̥mimajjēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍa ityanuvartatē| purāṇō guḍō hr̥dayāya hitaḥ| tathā, pathyaḥ-antarmadhyabahirmārgāya hitaḥ| navō guḍaḥ ślēṣmāṇamagnisādaṁ ca karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-purāṇaguḍaguṇānāha-hr̥dya iti| pathyaḥ-svastha hitaḥ| navaguḍaguṇānāha-nava iti| agnisādaḥ-agnimāndyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-matsyaṇḍikādayastrayō vr̥ṣyāḥ| tathā, kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāśca| tathā, kramēṇa guṇavattamāḥ-dhautaguḍādapi matsyaṇḍikā guṇakārī nirmalataratvāt, tatō'pi khaṇḍō guṇavattaraḥ, khaṇḍādapi śarkarā guṇavattamā nirmalatamatvāt, guṇavattamēti guṇavatīśabdasya tamappratyayē puṁvadbhāvō'tra pakṣē ca vaktavya iti puṁvadbhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-matsyaṇḍyādīnāṁ guṇānāha-vr̥ṣyā iti| kṣatakṣīṇayōrhitāḥ| kramēṇēti matsyaṇḍikāyāḥ khaṇḍō guṇavān, khaṇḍātsitā| uktaṁ ca suśrutēna (sū. a. 45/163)-"yathā yathaiṣāṁ vaimalyaṁ madhuratvaṁ tathā tathā| snēhagauravaśaityāni saratvaṁ ca tathā tathā||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadguṇēti śarkarāsamā| yāsaśarkarā-yavāsaśarkarēti yā lōkē prasiddhā, tiktamadhurakaṣāyarasā ca| kēcittvācakṣatē-durālabhārasēna sā kriyata iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yāsaśarkarāguṇānāha-tadguṇēti| tadguṇā-matsyaṇḍikādisāmānyasadr̥śaguṇā| yāsaśarkarā-durālabhārasēnēkṣurasavatkriyatē||

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvaśarkarā ityētāścānyāśca dāhādināśanāḥ| granthāntarē cōktam (suśrutē sū.a. 45|163)- "yathā yathā''sāṁ vaimalyaṁ madhuratvaṁ tathā tathā| snēhalāghavaśaityādi sāratvaṁ ca tathā tathā||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sāmānyaśarkarāguṇānāha-dāhatr̥ṭchirdīti| sarvāḥ-uktā matsyaṇḍikādayaḥ, anuktāśca madhuśarkarādayaḥ| matsyaṇḍikādau raktapittagrahaṇamatiśayārtham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ikṣuvikārāṇāṁ madhyē śarkarā phāṇitaṁ ca kramēṇa varāvarē bhavataḥ| śarkarā śrēṣṭhā, phāṇitamaśrēṣṭham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ikṣuvikārāṇāṁ tāratamyamāha-śarkarēti| ikṣuvikārāṇāṁ madhyē śarkarā-sitākhyā varā| phāṇitamavaram| itarē madhyamāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madhu cakṣuṣē hitam| tathā, chēdi-ubhayathā''ścōtanavraṇalēpādāvupayuktam, tathā'bhyavahāraviṣayē'pi| taikṣṇyādyō dēhē piṇḍitān bhāvān chinatti-vibhajati, sa chēdīti kathyatē| tathā, tr̥ḍādinut mēhādijiditi ca prāyēṇābhyavahāraviṣaya ēva| vraṇānāṁ śōdhanaṁ sandhānaṁ rōpaṇaṁ ca| śōdhanaṁ-yat pūyapaicchilyādiprērakam| sandhānaṁ-yad dvau vraṇau caikīkarōti| rōpaṇaṁ-suprasiddham| ētacca kāryaṁ bāhyaviṣayamēvāsya vēdyam| tathā, vātalamētaccāsya bāhyōpayōgēnābhyantarōpayōgēna ca, antē vyastaśrutatvāt| "cakṣuṣyaṁ chēdi" ityādinā'sya madhunaḥ karmanirdēśaḥ| "rūkṣaṁ kaṣāyamadhuraṁ" ityanēnāsya svarūpanirdēśaḥ| lāghavāccātra granthakārēṇaitadbhēdādi nōktam| tathā hyayamēva tantrakāraḥ saṅgrahē (sū.a.6) madhunō bhēdānākhyat| yathā-"bhrāmaraṁ pauttikaṁ kṣaudraṁ mākṣikaṁ ca yathōttaram| [tatra syādbhrāmaraṁ śuklaṁ ghr̥tavarṇaṁ tu pauttikam|| kṣaudraṁ tu kapilaṁ prōktaṁ tailābhaṁ mākṣikaṁ smr̥tam| bhrāmaraṁ tarpaṇaṁ svādu, tridōṣaṁ pauttikaṁ viduḥ|| varaṁ ca gurvabhiṣyandi kṣaudraṁ rūkṣaṁ manāgguru| mākṣikaṁ laghvapavanaṁ madhuraṁ śasyatē vraṇē|| garīyaḥ svādvabhiṣyandi navaṁ, jīrṇamatō'nyathā| maṇḍaḥ purāṇō madhurastīkṣṇō rūkṣō laghustanuḥ||"] iti| tathā saṅgrahē kaṭupākitvagurutvaśaityaviṣānvayatvaviruddhōpakramatvayōgavāhitvādīn guṇānavōcat| yōgavāhitvē ca vivadantē bahuvidaḥ| tatra kēcidēvaṁ samagiranta,-yadhravyaṁ dravyāntarēṇa saṁyujyātmīyaṁ svabhāvaṁ hitvā saṁyuktadravyasvabhāvamēvānuvartatē, tadyōgavāhīti| na caitadyuktam| yatō yadyēvaṁ yōgavāhitā niścīyatē tadānīṁ yōgavāhidravyōpayōgō nirarthakaḥ syāt| tathā hi-yōgavāhidravyamantarēṇāpi yatsvabhāvaṁ dravyaṁ prāgāsīt tatsvabhāvamēva yōgavāhidravyayuktamapi| tasmādasadētadyōgavāvāhilakṣaṇamiti| kēcittvēvaṁ pratijānatē,-yadhravyaṁ dravyāntarēṇa yuktaṁ sat tasya dravyasya śaktyutkarṣamutpādayati, tadyōgavāhīti| tadapyasamyak| yasmādēvamabhyupagamyamānē bahūni dravyāṇi yōgavāhīni syuḥ| tathā ca madhvādērapi dravyasya kiñcidhravyaṁ samānaguṇaṁ śaktyutkarṣaṁ kurvadēva dr̥ṣṭam| tatkathaṁ madhvādērēva yōgavāhitvamucyatē nāparasyēti| tadētadapi lakṣaṇamasacchrutatvādalakṣaṇam| aparē tvēvamāhuḥ,-yadhravyaṁ dravyāntarēṇānanuguṇēnāpi yuktaṁ sattadguṇānanuvartatē svaṁ ca kāryaṁ tadaviruddhaṁ kiñcitkarōti, tadyōgavāhi dravyaṁ bhr̥tyavat| yathā bhr̥tyaḥ svāmikāryamatyajan svakāryamapi śarīrayātrādikaṁ svāmyaviruddhaṁ karōti, tathaiva madhu madanaphalasaṁyuktaṁ vamanakāryaṁ karōti, na tu vamananivāraṇaṁ madhukāryam| ēvaṁ madhu harītakīsaṁyōgādvirēcanakāryamēva karōti, na madhukāryaṁ stambhanarūpamiti| yē tvatraivaṁ pratipannāḥ,-madanaphalādēḥ śaktyuktarṣastathāvidhō'sti yēna madhusambandhikāryamavadhūya, svaṁ kāryaṁ karōtīti, tē caivaṁ cōdayantō bhavantīti vacanīyāḥ| yataḥ stambhanadravyēṇānyēna yēna kēnacitsaṁyuktasya sudhākṣīrasyāpi śaktiḥ kiñcidapahīyamānā dr̥ṣṭā, madhunā tu stambhanasvabhāvēnāpyasya nāpahīyatē manāgapi| atō madhvādērēva yōgavāhitvaṁ nānyasya| api cānyadā yōgavāhi dravyaṁ trivr̥tādimadanaphalēna yuktaṁ sadvirēcanaṁ vamanaṁ cōbhayakāryaṁ kurvaddr̥ṣṭam, na kēvalaṁ vamanamēva virēcanamēva vā| tasmānmadhvādērēva yōgavāhitvamiti sthitamētat| tattulyēti madhusamā guṇairmadhuśarkarā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madhuguṇānāha-cakṣuṣyamiti| yatsaṁhatān kaphādīn viślēṣayati tat-chēdi| śōdhanaṁ-duṣṭapūyādinirharaṇam| sandhānaṁ-vicchinnāsthyādisaṁślēṣakam| rōpaṇaṁ-kṣīṇamāṁsādivardhanam| nanu, iha vātalaṁ suśrutavākyē tridōṣaśamanamiti virōdhaḥ| maivam| viṣayabhēdāt| yatra śuddhō vāyuḥ śuddhaṁ madhu, tatra vātalatvam| yatra vātaghātibhirmiśraṁ madhu pittādyairvyāmiśrō vāyuḥ, tatra vātaghnatvam| ubhayōryōgavāhitvāt| suśrutēna hi pittaślēṣmaghnatvaṁ paṭhitvā tridōṣaśamanatvaṁ paṭhatā pittaślēṣmāṇau śuddhau vātamiśrau vā, vāyu tu miśramēva madhu hantīti dyōtitam| yacca carakēṇa madhunō gurutvamuktaṁ suśrutēna laghutvamuktam, tatra gurutvaṁ guṇēna, laghutvaṁ pākēnētyavirōdhaḥ| carakō hi gurulaghuguṇāvēvēcchati| suśrutastu pākāvapi| tatra yaccirēṇa pacyatē tadguruguṇam, yacchīghraṁ tallaghuguṇam, yatpakvaṁ viṇmūtrē sr̥jati ślēṣmāṇaṁ karōti tadgurupākam, yadviṇmūtrē gr̥hṇāti vāyuṁ karōti tallaghupākam| madhuśarkarāguṇānāha-tattulyēti| tattulyā-madhusadr̥śaguṇā| vahnipākātkālapākādvā śarkarārūpatāṁ gataṁ madhu-madhuśarkarā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tat-madhu, uṣṇamupayuktaṁ sannihanti-mārayati| tathā, uṣṇārtaṁ-prataptaṁ puruṣaṁ nihanti| uṣṇē ca kālē dēśē cōpayuktaṁ tathā, uṣṇairāhārādibhiśca yuktaṁ sannihanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇēna madhunō virōdhamāha-uṣṇamuṣṇārtamiti| uṣṇaṁ madhu-agnyāditāpitam| uṣṇārtaṁ-uṣṇairātapādibhiḥ pīḍitaṁ naram| uṣṇē-uṣṇadēśē kālē vā prayuktaṁ madhu| uṣṇaiḥ-uṣṇasparśairdravyaiḥ sahōpayuktaṁ madhu|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tacca madhu pracchardanē-vamanē, tathā nirūhē ca uṣṇaṁ na nivāryatē-na niṣidhyatē| yasmātkāraṇāt, tayōḥ-vaminirūhayōḥ, alabdhapākaṁ-apakvamēvāśu nivartatē-punarāgacchati| itīkṣuvargaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇavirōdhasyāpavādamāha-pracchardana iti| alabdhapākamapi cirakālasthitaṁ viruddhōpakramairajīrṇādivikārairmadhu hantītyāścēvōktam| saṅgrahē tu (sū.a.6)-"viṣānvayatvēna viṣapuṣpēbhyō'pi yatō madhu| kurvatē sē svayaṁ yacca saviṣā bhramarādayaḥ|| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṁ hitaṁ madhu| na hi kaṣṭatamaṁ kiñcittadajīrṇādyatō naram|| upakramavirōdhitvātsadyō hanyādyathā viṣam| nānādravyātmakatvācca yōgavāhi paraṁ madhu|| vr̥ṣyayōgairatō yuktaṁ vr̥ṣyatāmanuvartatē| bhrāmaraṁ pauttikaṁ kṣaudraṁ mākṣikaṁ ca yathōttaram|| [varaṁ syādbhrāmaraṁ śuklaṁ, ghr̥tavarṇaṁ tu pauttikam| kṣaudraṁ tu kapilaṁ prōktaṁ tailābhaṁ mākṣikaṁ smr̥tam|| viśēṣādgurvabhiṣyandi bhrāmaraṁ svādutarpaṇam| kṣaudraṁsatiktamadhuraṁ laghu rūkṣaṁ viśōdhanam|| pauttikaṁ br̥ṁhaṇaṁ rūkṣaṁ kaphavraṇahitaṁ laghu| maṇḍaḥ purāṇō madhurastīkṣṇō rūkṣō laghustanuḥ||] varaṁ jīrṇaṁ ca tēṣvantyē dvē ēva viniyōjayēt|" iti| itīkṣuvargaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvaṁ tailaṁ svakāraṇasamaguṇaṁ bhavati| yatō yadabhinirvr̥ttaṁ tatsvarūpamēva tadityarthaḥ| tatra-tailēṣu madhyē, mukhyaṁ-tilōdbhavaṁ, yattailaṁ tattīkṣṇaṁ-mandaviparītam| tathā, vyavāyi-vyāptiśīlam, yaddēhaṁ vyāpya pākaṁ yāti| tathā, tvagdōṣakr̥t-pānābhyāsēna tvacaṁ dūṣayati| acakṣuṣyaṁ-cakṣuṣē hitaṁ na bhavati| sūkṣmaṁ-sūkṣmasrōtōgāmi| uṣṇaṁ-uṣṇavīryam| svayōnivadityatidēśātkaphakr̥ttvaṁ prāptamityāha-kaphakr̥nna ca,-kaphaṁ na karōti| saṅgrahē'pyuktam (sū.a.7)-"mēdhyastilaḥ sparśaśītō, mēdhyaṁ tailaṁ, khalō hima:| tasyaiva ślēṣmakartr̥tvaṁ, na tailasya khalasya vā||" iti| pānakastvāyurvēdāvatārē'dhijagē-"vipākē kaṭukaṁ tailaṁ vātaghnaṁ kaphapittakr̥t|" iti| nanu ca, tailamiti kathamasya mukhyaṁ nāma ? yatō yathā tilasya vikāraḥ snēhastailamityucyatē, tathairaṇḍādīnāmapi yō vikāraḥ snēhaḥ sō'pi tailamityucyatē| munarapyāha (ca.vi.a. 8|21)- "atailamapi tailamēva kr̥tvōpadēkṣyatē, tailaprādhānyāt|" snēhaprādhānyāditi yāvat| sāmānādhikaraṇyaprayōgō'ta ēvōpapannaḥ| yathā-kausumbhaṁ tailamairaṇḍaṁ tailamiti| atrōcyatē| tilasyēdaṁ vastu tailamityanvarthatā tilōdbhavasyaiva tailasya sambhavati, na kausumbhādīnām| api ca, kausumbhaṁ tailamityādau tailaśabdaḥ kāṇḍādivyavacchēdaparaḥ sambhāvyatē| yathā-kausumbhaṁ tailaṁ, na patraṁ kāṇḍaṁ vēti| idaṁ tailaṁ tailamityatra tu sāmānādhikaraṇyēna yadi tailaśabdō nirdiśyatē tataḥ pūrvasmāttailaśabdātsnēhābhidhāyinō'dhikamarthāntaraṁ na vakti| nanu, atrāpi tailaśabdaḥ kasmātkāṇḍādivyavacchēdaparō na bhavati ? iti cēt brūmaḥ| rūḍhirūpatvāttailaśabdasya| snēhaviṣaya ēva tailaśabdō rūḍhaḥ, na kāṇḍapatrādiviṣayē| tilasya hi kāṇḍaṁ patraṁ vā na tailamityucyatē, kiṁ tarhi ? tilapatraṁ tilakāṇḍamiti| ata ēva tailaśabdōccāraṇasya samanantaraṁ snēhaviṣayaiva dhīrjāyatē, na patrakāṇḍādiviṣayā| tasmādasyaivaitanmukhyaṁ nāmēti yuktamuktam| saṁskārānuvartitvēna sarvarōgajittvāccāsya mukhyatvam| tathā cōktam-"saṁskārātsarvarōgajit" iti| kusumbhādīnāṁ tilaśabdasya ca snēhanārthavācyē vikārē snēhē tailacpratyayē sati kusumbhatailamēraṇḍatailaṁ tilatailamiti rūpaṁ bhavati| kr̥śānāṁ puṁsāṁ br̥ṁhaṇāya-br̥hattvāya, alaṁ-paryāptam| sthūlānāṁ ca karśanāyālam| nanu, kathamēkasmādvastunō viruddhaṁ kāryadvayaṁ karśanatvabr̥ṁhaṇatvarūpaṁ syāditi ? brūma:| kr̥śānāṁ tātvatsrōtāṁsi saṅkōcamāyānti| saṅkucitasrōtasāṁ ca narāṇāṁ tailamantarēṇānyāni dravyāṇi br̥ṁhaṇaguṇayuktānyapi na tathā pravēṣṭuṁ samarthāni bhavanti| tailaṁ punaḥ saṅkucitāni srōtāṁsi tīkṣṇādibhirguṇairjhaṭityēva praviśya śōdhayati| srōtaḥśuddhyā ca śarīrapuṣṭiḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 8|43)- " srōtaḥsu takraśuddhēṣu rasō dhātūnupaiti yaḥ| tēna tuṣṭirbalaṁ varṇaḥ paraṁ puṣṭiśca jāyatē||" iti| tasmātkr̥śānāṁ br̥ṁhaṇāyālamityupapannam| tathā, sthūlānāṁ sūkṣmasrōtōgāmitvātsarvasrōtaḥsu tailaṁ praviśya tīkṣṇōṣṇādiguṇayōgānmēdaḥ kṣapayati| tatkṣapaṇācca karśanaṁ sampadyatē, iti sthūlānāṁ karśanāya cētyapyupapannam| snēhādiguṇayōgāttailasya br̥ṁhaṇatvakarśanatvē siddhē sati 'kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya ca|' ityuktaṁ jñāpanārtham| yaditthaṁbhūtaṁ tīkṣṇādiguṇayuktamanyadapi, tat kr̥śānāṁ br̥ṁhaṇāyālaṁ sthūlānāṁ karśanāya cēti| baddhētyādi| baddhā viṭ yēna tadbaddhaviṭkam| kapsamāsāntaḥ| grathitapurīṣamityarthaḥ| tathā, kr̥mighnam| saṁskārādityādi| viśiṣṭadravyakr̥taṁ saṁskāramāśrityāśēṣarōgajit|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha tailavargaḥ| tatra tailasāmānyaguṇānāhatailamiti| svayōnivat-svakāraṇavat| yathā-tilatailaṁ tilaguṇam, sarṣapatailaṁ sarṣapaguṇamiti| tatra yāni tailāni svayōnērviśiṣṭāni tēṣāṁ guṇāḥ| tatra tilatailaguṇānāha-tatra mukhyamiti| mukhyaṁ-tilatailam| mukhyamiti vadatā tailaśabdaprayōgē tilatailaṁ grāhyamiti dyōtayati, 'gauṇamukhyayōrmukhyē kāryasampratyayaḥ' iti nyāyāt| yadādau dēhaṁ vyāpnōti paścājjīryati tat-vyavāyi| uṣṇaṁ-uṣṇasparśam| uṣṇavīryatvaṁ ca svayōnivadityanēna labdham| alaṁ-samartham| nanu, ēkasya br̥ṁhaṇasamarthatvakarśanasamarthatvē anupapannē| maivam| kr̥śasya hi srōtāṁsi saṅkucitatvātsamyagrasaṁ na vahanti, sthūlasya tu pūrṇatvāt| tailaṁ tu sūkṣmavyavāyitīkṣṇōṣṇatvāt srōtāṁsi śōdhayati| śuddhēṣu srōtaḥsu rasaḥ samyagvahan kr̥śasya dhātupuṣṭiṁ vidhattē, sthūlasya dhātusāmyam| baddhaviṭkaṁ-baddhapurīṣam| dravyāntarasaṁyōgajanitaṁ guṇāntaraṁ-saṁskāraḥ| nanu, atra "tvagdōṣakr̥dacakṣuṣyaṁ kaphakr̥nnaca" iti| suśrutē tu (sū.a.45|112)-"tvakprasādanaṁ...cakṣuṣyaṁ...anilabalāsakṣayakaram|" iti virōdhaḥ| maivam| tvagdōṣakaratvamacakṣuṣyatvaṁ cābhyavahārē| tvakprasādanatvaṁ cakṣuṣyatvaṁ cābhyaṅgē| uktaṁ hi (hr̥. sū. a. 2|8)-"dr̥ṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadāḍharyakr̥t|" iti| anilabalāsakṣayakaratvaṁ saṁsargaviṣayam| uktaṁ hi saṅgrahē (sū.a.13) agryēṣu samudāyanirdhāryēṣu-"tailaṁ vātaślēṣmapraśamanānām" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēraṇḍatailamīṣattiktakaṭukaṁ bhavati| tathā, svādu-madhuram| tathā, saraṁ guru ca| vardhmētyādi| vardhmādīn jayēt| kaṭīguhyakōṣṭhapr̥ṣṭhasthitau rukśōphau jayēt| tacca tīkṣṇōṣṇaṁ picchilaṁ visraṁ ca bhavati| lōhitairaṇḍatailaṁ tvatiśayēna tīkṣṇādiguṇayuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ēraṇḍatailaguṇānāha-satiktōṣaṇamiti| satiktōṣaṇaṁ-īṣattiktamīṣatkaṭukaṁ ca| ēraṇḍaṁ-ēraṇḍaphalōdbhavam| saraṁ-virēcanam| vardhma-mupkavr̥ddhiḥ| rukśōphau-śūlaśvayathū| tau ca kaṭyādigatau| raktairaṇḍatēlaguṇānāha-tīkṣṇōṣṇamiti| atigrahaṇācchuklairaṇḍōdbhavamapi tīkṣṇādiguṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarṣapāṇāmidaṁ sārṣapaṁ tailaṁ kaṭūṣṇaṁ ca bhavati| tathā, tīkṣṇaṁ kaphaśukrānilāpahaṁ ca| apapūrvāddhantēranyēṣvapi dr̥śyata iti ḍaḥ| tathā ca, laghu pittāsraṁ ca karōti| tathā, kōṭhādīn jayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarṣapatailaguṇānāha-kaṭūṣṇamiti| pittāsrakr̥traktapittakōpanam| kōṭhaḥ-kṣudrarōgaviśēṣaḥ| jantavō-bāhyābhyantarāḥ kr̥mayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-akṣāṇāṁ-bibhītakānāmidamākṣaṁ tailaṁ madhurādiguṇayuktaṁ pittānilahr̥cca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bibhītakatailaguṇānāha-ākṣamiti| kēśyaṁkēśahitam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nimbōdbhavaṁ tailamatiśayēnōṣṇaṁ na bhavati| tathā, tiktam| tathā, kr̥mikuṣṭhakaphanāśanamatiśayēna|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nimbatailaguṇānāha-nātyuṣṇamiti| nātyuṣṇaṁīṣaduṣṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- atasījaṁ kusumbhajaṁ ca tailamuṣṇavīryaṁ bhavati| tathā tvagdōṣakaphapittāni karōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atasītailakusumbhatailaguṇānāha-umākusumbhajamiti| yattūktaṁ suśrutēna (sū. a. 45/119)-"vipākē kaṭu sakṣāraṁ kausumbhaṁ sarvadōṣakr̥t|" iti, tanmilitasarvadōṣaviṣayam| pr̥thagbhūtaṁ tu vāyuṁ hantyēva| yadāha khāraṇādiḥ- "kausumbhaṁ kaṭu sakṣāraṁ vātaghnaṁ kaphapittalam|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- vasā-tanurūpēṇa śuddhamāṁsasya snēhaḥ| majjā-dhātuḥ| tau vātanāśanau| tathā, māṁsānugasvarūpau-yasya prāṇinaḥ sambadhi māṁsaṁ tatsadr̥śarūpau| mēdō'pi tāviva-vasāmajjñōḥ sadr̥śasvarūpaṁ vidyāt| saṁkṣēpatayā cāyaṁ tailavarga ihōktaḥ| tathā ca saṅgrahē'dhikamapyuktam (sū.a.6)-"dantīmūlakarakṣōghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcalēṅgudīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudēvāhvaśiṁśapāsārajanma ca| tuvarāruṣkarōtthaṁ ca tīkṣṇaṁ kaṭvasrapittakr̥t|| arśaḥkuṣṭhakr̥miślēṣmaśukramēdō'nilāpaham| karañjanimbajē tiktē nātyuṣṇē tatra nirdiśēt|| kaṣāyatiktakaṭukaṁ sāralaṁ vraṇaśōdhanam| bhr̥śōṣṇatīkṣṇakaṭukē tuvarāruṣkarōdbhavē|| viśēṣātkr̥mikuṣṭhaghnē tathōrdhvādhōvirēcanē| akṣātimuktakākṣōḍanālikēramadhūkajam|| trapusairvārukūṣmāṇḍaślēṣmātakapriyālajam| vātapittaharaṁ vr̥ṣyaṁ ślēṣmalaṁ guru śītalam|| pittaślēṣmapraśamanaṁ śrīparṇīkiṁśukōdbhavam| tilatailaṁ varaṁ tēṣu kausumbhamavaraṁ param|| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau| māṁsānugasvarūpau ca vidyānmēdō'pi tāviva|| taulūkī śaukarī pākahaṁsajā kukkuṭōdbhavā| vasā śrēṣṭhā svavargēṣu kumbhīramahiṣōdbhavā|| kākamadguvasā tadvatkāraṇḍōtthā ca ninditā| śākhādamēdasāṁ chāgaṁ hāstinaṁ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vasāmajjaguṇānāha-vasā majjā cēti| vasāmāṁsasnēhaḥ| majjā-ṣaṣṭhō dhātuḥ| māṁsānugasvarūpau-yasya prāṇinō yau vasāmajjānau, tasya māṁsēna tau sadr̥śaguṇau| mēdōguṇānāha-vidyāditi| mēdaḥ-caturthō dhātuḥ| tāviva-vasāmajjavadvātaghnādiguṇam| tailavargē snēhatvasāmyādvasādīnāmuktiḥ| saṅgrahē tu (sū.a.6)-"tailaprayōgādajarā nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhē daityādhipatayaḥ purā|| dantīmūlakarakṣōghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcalēṅgu dīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudēvāhvaśiṁśipāsārajanma ca| tuvarāruṣkarōtthaṁ ca tīkṣṇaṁ kaṭvasrapittakr̥t|| arśaḥ-kuṣṭhakr̥miślēṣmaśukramēdō'nilāpaham| karañjanimbajē tiktē nātyuṣṇē tatra nirdiśēt|| kaṣāyatiktakaṭukaṁ sāralaṁ vraṇaśōdhanam| bhr̥śōṣṇatīkṣṇakaṭukē tuvarāruṣkarōdbhavē|| viśēṣātkr̥mikuṣṭhaghnē tathōrdhvādhōvirēcanē| akṣātimuktakākṣōḍanālikēramadhūkajam|| trapusairvārukuṣmāṇḍaślēṣmātakapiyālajam| vātapittaharaṁ kēśyaṁ ślēṣmalaṁ guru śītalam|| pittaślēṣmapraśamanaṁ śrīparṇīkiṁśukōdbhavam| tilatailaṁ varaṁ tēṣu kausumbhamavaraṁ param|| caulūkī saukarī pākahaṁsajā kukkuṭōdbhavā| vasā śrēṣṭhā svavargēṣu kumbhīramahiṣōdbhavā|| kākamadguvasā tadvat kāraṇḍōtthā ca ninditā| śākhādamēdasāṁ chāgaṁ hāstinaṁ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvaṁ madyaṁ dīpanādiguṇayuktam| tuṣṭiḥ-cittaparitōṣaḥ, puṣṭiḥ-śarīrapōṣaḥ, tē dadāti-janayati, yattattuṣṭipuṣṭidam| ātō'nupasargē kaḥ| tathā īṣanmadhuratiktakaṭukam| tathā, amlau pākarasau yasya tadēvam| tathā, saram| tathā sakaṣāyam| tathā, svaraścārōgyaṁ ca pratibhā ca varṇaśca tān karōti| nanu, sarvāṇyēva dravyāṇyārōgyārthamupadiśyantē| tasmādārōgyakr̥tvaṁ sarvēṣāmēva dravyāṇāṁ prāptam| kimiti madyasyaivārōgyakr̥ttvamucyatē ? yuktamāha bhavān| kintvatiśayakhyāpanārthamētat| madyamatiśayēnārōgyakr̥dityarthaḥ| tathā, laghu| tathā, naṣṭanidrēbhyō narēbhyō'tinidrēbhyaśca hitam| sarvamēva madyaṁ prabhāvāditi kēcit| anyē tvēvaṁ manyantē, yathā-surādi yanmadyaṁ ślēṣmādivardhanaṁ, tannaṣṭanidrēbhyō hitam| yacca mādhavādi madyaṁ ślēṣmādihantr̥, taccātinidrēbhyō hitamiti| tathā, pittāsradūṣaṇam| tathā, kr̥śēbhyaḥ sthūlēbhyaśca hitam, iti sāmānyē'pi nirdēśē'trāyaṁ viśēṣō bōdhyaḥ,-kiñcinmadyaṁ kr̥śāya hitaṁ kiñcitsthūlāyēti| athavā, tailōktanyāyēna kr̥śasthūlahitatvaṁ bōdhyam| tathā, rūkṣaṁ| tathā, sūkṣmaṁ-srōtōgāmi| tathā, srōtō viśōdhayati| tathā, vāta ślēṣmaharam| yuktyā pītaṁ sadēvaṁguṇaṁ madyaṁ bhavati| yuktistu-madātyayanidānē cikitsitē ca vakṣyamāṇā| anyathā-ayuktyā pītaṁ sat, viṣatulyaṁ bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha madyavargaḥ| drākṣādisandhānaṁ madyamucyatē| uktaṁ hi saṅgrahē (sū.a.6)-"drākṣēkṣumakṣikaṁ śāliruttamā vrīhipañcamāḥ| madyākarā yadēbhyō'nyattanmadyapratirūpakam||" iti| tatra sāmānyamadyaguṇānāha-dīpanaṁ rōcanamiti| tuṣṭiḥ-santōṣaḥ| puṣṭiḥ-balavr̥ddhiḥ, śarīravr̥ddhēḥ kr̥śahitatvēna labdhatvāt| saśabdastribhiḥ sambadhyatē| pratibhā-prajñā| nanu, ēkamēva nidrāṁ karōti hanti cēti viruddham| maivam| pravr̥ddhavātō hi niṣṭanidrō bhavati, tasyāmavasthāyāṁ vātaghnatvānnidrāṁ karōti| pravr̥ddhaślēṣmā cātinidraḥ, tasyāmavasthāyāṁ ślēṣmaghnatvānnidrāṁ hanti| kr̥śasthūlahitaṁ tailōktanyāyēna| yuktyā pītamēvaṁvidham| vakṣyati hi (hr̥. ni. a. 6/41)-"balakāladēśasātmyaprakr̥tisahāyāmayavayāṁsi| pravibhajya tadanurūpaṁ yadi pibati tataḥ pibatyamr̥tam||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-navaṁ-kiñcitkālātikrāntam, tat-madyaṁ, guru tridōṣakaraṁ ca bhavati| navaṁ-anatītasaṁvatsaramityēkē| jīrṇaṁ-purāṇaṁ bahukālātikrāntam| ataḥ-navāt, anyathā-laghu dōṣaharaṁ cētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-navamadyaguṇānāha-guru taditi| tat-madyam| navaṁ-tatkālaniṣpannam| gurutvadōṣajananatvābhyāṁ laghutvavātaślēṣmaharatvē bādhyētē| purāṇamadyaguṇānāha-jīrṇamiti| jīrṇaṁ-cirakālaniṣpannam| atō'nyathā-navādviparītam, laghuvātakaphaharaṁ cētyarthaḥ| uktaṁ ca suśrutēna (sū.a. 45/194)-" sphuṭasrōtaḥkaraṁ jīrṇaṁ laghu vātakaphāpaham|" iti

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tacca madyamuṣṇōpacārēṇa na pēyam| uṣṇō-vihārāhārādika upacārō yasya sa ēvam, tēna| na viriktētyādi| kr̥tavirēcanēna na pēyam, dōṣāsāmyāditi bhāvaḥ| tathā, kṣudhārtēna na pēyam| tathā, atitīkṣṇamatimr̥du ca madyaṁ na pēyam| alpasambhāramiti| yadyāvatā sambhārēṇa lōkaprasiddhēna sandhīyatē surādi, tatra tadapēkṣayā cālpasambhāraṁ na pēyam| tathā, kaluṣaṁ-asvacchaṁ pāṁsuśarkarādibhiryuktaṁ, ca na pēyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madyapānaṁ niyacchati-pēyaṁ nōṣṇōpacārēṇēti| uṣṇōpacārēṇa-uṣṇamāhāraṁ sūryasantāpādikaṁ vā sēvamānēna| viriktaiḥ-kr̥tavirēcanaiḥ| kṣudhāturaiḥ-atikṣudhitaiḥ| atyarthaṁ tīkṣṇaṁ-atitīvramadam| atyarthaṁ mr̥du-madānutpādakam| alpasambhāraṁ-asampūrṇakāraṇasāmagrīkam| kaluṣaṁ-malinam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0--surā gulmādihr̥dbhavati| tathā, snēhayatīti snēhanī| tathā, gururvātanāśinī ca| tathā, mēdaścāsr̥k ca stanyaṁ ca mūtraṁ ca kaphaśca tānāvahati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-surāguṇānāha-gulmēti| śālipiṣṭakr̥taṁ madyaṁsurā| snēhanī-dēhasnigdhatvakr̥t| mēdaḥprabhr̥tīnāvahati-karōtīti tathā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁ vāruṇī-prasannā| ta ēva surōktā guṇā yasyāḥ sā tadguṇā, surāsamaguṇētyarthaḥ| tathā, hr̥dayāya hitā-hr̥dyā| tathā, laghustīkṣṇā ca| śūlādīnnihanti ca| vibandhaḥ-srōtasāmupalēpēna dōṣādīnāmavahanam| jagalamēdakabakkasānāṁ sutarāmanupayōgitvādguṇā nēhōktāḥ| saṅgrahē (sū.a.6) tūktā ēva| yathā-"jagalaḥ pācanō grāhī rūkṣastadvacca mēdakaḥ| bakkasō hr̥tasāratvādviṣṭambhī dōṣakōpanaḥ||" iti| vāruṇyā adhōbhāgō ghanō-jagalaḥ| jagalasyādhōbhāgō-mēdakaḥ| pānīyēna madyakalkapīḍa(nē)nōtpannō-bakkasaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vāruṇīguṇānāha-tadguṇēti| vāruṇī-śvētasurā| sā ca śvētapunarnavādimūlayuktēna śālipiṣṭēna kriyatē| tadguṇā-surātulyā| vibandhaḥ-vātarōdhaḥ| ādhmānaṁ-udarāpūraḥ| vāruṇī-acchasurēti kēcit| tanna| tasyāḥ kaphaghnatvāt| uktaṁ hi suśrutēna (sū.a.45/178)-"prasannā kaphavātārśōvibandhānāhanāśinī" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bibhītakānāmiyaṁ baibhītakī| nātitīvrō madō yasyāḥ saivam| tīvramadaṁ na janayatītyarthaḥ| tathā, laghvī| tathā, pathyā| tathā, vraṇādiṣu cātyarthamanyamadyavanna virudhyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-baibhītakīguṇānāha-nātitīvramadēti| bibhītakavalkalayuktaśālipiṣṭakr̥tā-baibhītakī surā| nātitīvramadā-madhyamamadā| pathyā-svasthahitā| yavasurāguṇānāha-viṣṭambhinīti| yavapiṣṭakr̥taṁ madyaṁ-yavasurā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ariṣṭō yō yairdravyaiḥ siddhaḥ, sa tadguṇānanugacchati| sarvaiśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ| tantrāntarē cōktam-"madyākarādhikadravyaṁ madirādyātmakaṁ tvataḥ| yathādravyaguṇō'riṣṭaḥ sarvamadyaguṇādhikaḥ||" iti| grahaṇyādikāṁśca rōgān hanti| tathā, kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca sa ēvam| lakṣaṇaṁ cāsya prāguktam (a. 3|22)|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ariṣṭaguṇānāha-yathādravyaguṇa iti| auṣadhayuktairmadyākaraiḥ kr̥taṁ madyaṁ-āsavaḥ| sa ēva kvathitauṣadhaiḥ-ariṣṭaḥ| yathādravyaguṇaḥ-svauṣadhānurūpaguṇaḥ| auṣadhagarbhatvāt sarvēṣu madyēṣvadhikaguṇaḥ| śōṣō-rājayakṣmā| kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca, kaṣāyakaṭuḥ san vātala ityarthaḥ| amlādirasastu vātaghnaḥ| yathōktaṁ suśrutēna (sū.a.45/194)-"ariṣṭō dravyasaṁyōgasaṁskārādadhikō guṇaiḥ| dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirōdhanaḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mārdvīkaṁ-drākṣārasōdbhavaṁ, lēkhanatvādiyuktam| tathā, alpau pittānilau yasya tadēvam| anyamadyāpēkṣayā'lpatarau karōtītyarthaḥ| tathā, pāṇḍvādināśanam| "vilikhatyatitaikṣṇyādyaddhātūṁstallēkhanaṁ matam|"

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mārdvīkaguṇānāha-mārdvīkamiti| mārdvīkaṁdrākṣākr̥taṁ madyam| lēkhanaṁ-līnamalōtkhananam| alpapittānilakaraṁ-anyamadyāpēkṣayā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-khārjūraṁ madyamasmāt-mārdvīkādalpāntaraguṇam| alpāntarāḥ-kiñcidviśēṣā guṇā yasya tadēvam| tathā, vātalaṁ guru ca| drākṣāsavaścānyatrōktaḥ| yathā-"śuṣkadrākṣāmbusambhūtō viśadō rōcanō himaḥ| drākṣāsavō madhusamō br̥ṁhaṇō bhr̥śadīpanaḥ||' iti| śārkaraḥ-śarkarāsambandhī madyaviśēṣaḥ, surabhiḥ-sugandhirbhavati| tathā, svāduśca (ścāsau) hr̥dyaśca svāduhr̥dyaḥ| tathā, nātimadō laghuśca bhavati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍasambandhī-gauḍaḥ, sr̥ṣṭamūtratvādibhirguṇairyuktaḥ| tathā, tarpaṇāścāsau dīpanaśca tarpaṇadīpanaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gauḍaguṇānāha-sr̥ṣṭamūtrēti| guḍakr̥taṁ madyaṁ-gauḍaḥ| sr̥ṣṭāḥ-pravartitāḥ, mūtrādayō yēna sa tathā| tarpaṇaḥ-tr̥ptijananaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sīdhuḥ vātapittakaraḥ| tathā, snēhavikārān ślēṣmavikārāṁśca hanti| brahmabhrūṇavr̥trēṣvityatra caturvidhasya niyamasya prāyikatvāt kvip| sīdhuḥ-apakvēkṣurasakr̥taḥ pakvēkṣurasakr̥taśca| tatra sīdhvōrmadhyē, pakvarasō mēdaḥśōphōdarārśāṁsi hanti, śrēṣṭhaśca bhavati| mēdaḥśōphōdarārśōghna iti "amanuṣyakartr̥kē ca" iti ṭhak|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sīdhuguṇānāha-vātapittakara iti| ikṣurasakr̥taṁ madyaṁ-sīdhuḥ| snēhavikārān-snēhavyāpadaḥ, ślēṣmavikārāṁśca hantīti tathā| sa ca sīdhurdvividhaḥ,- śītarasaḥ pakvarasaśca| apakvēnēkṣurasēna kr̥taḥ-śītarasaḥ, pakvēna-pakvarasaḥ| tayōrmadhyē pakvarasaḥ śrēṣṭhaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-madhvāsavō-mākṣikēṇa sandhīyatē mādhavākhyō madyaviśēṣaḥ, chēdī tīkṣṇō mēhādināśanaśca| aṣṭāṅgasaṅgrahē tu (sū.a.6) surāsavādayō gaditāḥ| tathā cāpaṭhat-"surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇō'nilāpahaḥ| mairēyō madhurō vr̥ṣyaḥ saraḥ santarpaṇō guruḥ||" ityādi| tatra madhunaiva surāsandhānēna yā kriyatē, tāṁ surāṁ surāsavamāhuḥ| mairēyaḥ-kōdravairjāyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madhvāsavaguṇānāha-chēdīti| madhukr̥taṁ madyaṁmadhvāsavaḥ| āsavaśabdō madyamātravacanaḥ| chēdī-saṁhatakaphādiviślēṣī|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śuktaṁ raktapittakaphānutklēdayati| tathā, vātamanulōmayati-mārgāntarēbhyastamānīya svamārgapratipannaṁ karōti, tadvātānulōmanam| atiśayēnōṣṇatīkṣṇarūkṣāmlam| tathā, hr̥dyam| tathā, paraṁ-atiśayēna rucikaram| tathā, dīpanam| tathā, śiśiraḥ sparśō yasya tadēvam| tathā, pāṇḍvādighnam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madyavargē sandhānasāmānyāt śuktādīnyāha| tatra śuktaguṇānāha-raktapittakaphōtklēdīti| śuktaṁ-kandādisandhānam| uktaṁ hi (śārṅgadharē ma. a. 10/17)-"kandamūlaphalādīni sasnēhalavaṇāni ca| yatraikatrābhiṣūyantē tacchuktamabhidhīyatē|| guḍastivakṣurasō madyaṁ mārdvīkaṁ ca dravaṁ yadā| guḍēkṣumadyamārdvīkaśuktāni syustadā kramāt||' iti| yattūktaṁ vr̥ndēna-"yanmastvādi śucau bhāṇḍē saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau trirātrasthaṁ śuktaṁ cukraṁ taducyatē||' iti| tacchuktaviśēṣalakṣaṇam| raktādīn klēdayati-atidravīkarōtīti tattathā| śiśirasparśaṁ-sparśē śītam| dr̥k-darśanaśaktiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guḍādibhivaṁ śukraṁ yathōttaraṁ laghu-yadyaduttaraṁ tattallaghu, guḍakr̥tācchuktādikṣuśuktaṁ laghu, ikṣuśuktānmadyaśuktaṁ laghu, madyaśuktānmārdvīkaṁ śuktaṁ laghu bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-guḍaśuktādīnāṁ laghutvē tāratamyamāha-guḍēkṣviti| yathōttaraṁ laghu-guḍaśuktādikṣuśuktaṁ laghu, tatō madyaśuktam, tatō mārdvīkaśuktamiti| madyaṁ-mārdvīkādanyat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kandādikaṁ ca tadāsutaṁ-guḍaśuktādyāsutaṁ, tadvadvidyāt- tacchuktasamānaguṇaṁ jānīyāt| śuktēnātyutkr̥ṣṭaśaktinā parityājya nijaṁ svabhāvaṁ, vaśīkr̥tyā''tmarūpatāṁ nīyata ityarthaḥ| ādyagrahaṇātkāṇḍatvakpatrādiparigrahaḥ| tēna kāṇḍādyapi tathaiva vēdyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śuktagatakandādiguṇānāha-kandamūlēti| ādyaśabdācca kāṇḍādīni| tadvat-śuktatulyaguṇam| tadāsutaṁ-tasmin-śuktē, āsutaṁ-cirakālasthitam| uktaṁ ca- "kandamūlaphalādyaṁ ca lavaṇōdakasaṁyutam| sandhānāccirakālāmlamāsutaṁ parikīrtitam||" iti| kandādīnāṁ pr̥thakprayōgādadravatvē'pi prāsaṅgikamatra kathanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūlakasarṣapaśākāni kvathitāsutāni kālajīrakarājikācūrṇabhāvitānyamlatīkṣṇāni śāṇḍākīśabdēnōcyantē| sā ṭakkaviṣayē prasiddhā| sā cānyaccānuktamapyāsutaṁ kālēnāmlaṁ-amlībhūtam, na tu svayamāmlyamāpādyam| anēnaiva hētunā sutarāṁ tatsaṁskāratāmadhikarōtīti| tacca rōcanaṁ laghu bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śuktētarasandhānaguṇānāha-śāṇḍākī cāsutamiti| śākamudgādivaṭakasandhānaṁ-śāṇḍākī| uktaṁ ca "śāṇḍākī kandamūlādimudgādivaṭakaiḥ kr̥tā|| tathā, "mūlakacchēdasandhānaṁ śāṇḍākī syādbahudravā||' iti| anyat-śuktaśāṇḍākībhyāmitarat| tacca piṇyākādikr̥tam, kālāmlaṁkālēna cirakālāvasthēnāmlam, tadubhayaṁ rōcanaṁ laghu ca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhānyāmlaṁ-kāñjikaṁ, bhēdi tīkṣṇam| tathā, uṣṇavīryam| tathā, pittakr̥t| svabhāvācca sparśaśītalam| vyāyāmādinā śrāntatvaṁ-śramaḥ, nirvyāyāmādērēvōpaśrāntatvaṁ-klamaḥ, tau harati| tathā, rucyaṁ dīpanaṁ ca| bastiśūlaṁ ca jayati| tathā, āsthāpanē-nirūhē śastam| tathā, laghu vātakaphāpahaṁ ca| hantēḥ "anyēṣvapi dr̥śyatē" iti ḍaḥ| dhānyāmlaṁ-taṇḍulakaṇḍanādikr̥tam| sauvīrakatuṣōdakē tu vituṣaiḥ satuṣaiśca yavaiḥ kramātkr̥tē tadvadvidyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kāñjikaguṇānāha-dhānyāmlamiti| dhānyāmlaṁ-kāñjikam| bhēdi-saram| āsthāpanē-nirūhē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūtraṁ gō'jādibhavaṁ pittalādiguṇayuktam| tathā, lavaṇō'nurasaḥ svalpō yasya tadēvam| tathā, kr̥myādīn jayēt| laghu ca| gōmūtrasya ca pūrvamupanyāsāt prādhānyaṁ jñēyam| saṅgrahē tu viśēṣāntaramapyuktam (sū. a. 6)- "śvāsakāsaharaṁ chāgaṁ pūraṇātkarṇaśūlajit| dadyātkṣārē kilāsē ca gajavājisamudbhavam| hantyunmādamapasmāraṁ kr̥mīnmēhaṁ ca rāsabham| kaṣāyatiktamētēṣāṁ hidhmāśvāsaharaṁ śakr̥t|| pittaṁ tiktaṁ kr̥miharaṁ, rōcanā kaphavātajit| tiktā pāmāharā, mūtraṁ mānuṣaṁ tu viṣāpaham||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mūtraguṇānāha-mūtramiti| mahiṣīti strīliṅganirdēśō mahiṣyantānāṁ strīṇāṁ gajādīnāṁ puṁsāṁ mūtraṁ grāhyamiti jñāpanārtham| mūtrasya tīkṣṇōṣṇatvādisādharmyāt madyavargē nirdēśaḥ| saṅgrahē tu (sū.a.6)-[* śūlapravāhikāṭōpatr̥ṣṇāśōphārśasāṁ hitaḥ|] jagalaḥ pācanō grāhi rūkṣastadvacca mēdakaḥ|| bakkasō hr̥tasāratvādviṣṭambhī dōṣakōpanaḥ| kauhalī br̥ṁhaṇī gurvī, ślēṣmalastu madhūlakaḥ|| mārdvīkālpāntaraguṇaṁ khārjūraṁ vātalaṁ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svādurhr̥dyō nātimadō laghuḥ|| surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇō'nilāpahaḥ| mairēyō madhurō vr̥ṣyaḥ saraḥ santarpaṇō guruḥ|| dhātakyabhiṣutō jīrṇō rūkṣō rōcanadīpanaḥ| drākṣāsavō madhusamaḥ paramaṁ sa tu dīpanaḥ|| mārdvīkasadr̥śaḥ prōktō mr̥dvīkēkṣurasāsavaḥ| samāsādāsavō hr̥dyō vātalaḥ svauṣadhānugaḥ|| [* ēbhirēva guṇairyuktē sauvīrakatuṣōdakē| krimihr̥drōgagulmārśaḥpāṇḍurōganibarhaṇē|| tē kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kr̥tē| virēkāsthāpanālēpasvēdādiṣu ca pūjitam||] dīpanaṁ pācanaṁ bhēdi tēṣu gōmutramuttamam| śvāsakāsaharaṁ chāgaṁ pūraṇātkarṇaśūlajit|| dadyāt kṣārē kilāsē ca gajavājisamudbhavam|| hantyunmādamapasmāraṁ kr̥mīnmēhaṁ ca rāsabham|| kaṣāyatiktamētēṣāṁ hidhmāśvāsaharaṁ śakr̥t| [*mārgamōjaḥkṣayaharaṁ vaiṣkiraṁ vātarōganut|| prasahānāmapasmāramunmādaṁ ca niyacchati| mahāmr̥gasamudbhūtaṁ kuṣṭahr̥jjalacāriṇām|| nētrarōgaharaṁ pittaṁ pravr̥ddhaṁ ca niyacchati|] pittaṁ tiktaṁ kr̥miharaṁ, rōcanā kaphavātajit|| tiktā pāmāharā, mūtraṁ mānuṣaṁ tu viṣāpaham|" iti| iti madyavargaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-anantarōktēna prakārēṇa, tōyādīnāṁ vargaiḥ kramānatikramēṇa dravāṇāmēkadēśō yathāsthūlamayamudāhr̥taḥ-uktaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē pañcamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-adhyāyārthamupasaṁharati-tōyēti| ēkadēśagrahaṇaṁ dravadravyavyaktīnāmānantyēna kārtsnyēna vaktumaśakyatvāt| yathāsthūlamiti sākalyē'vyayībhāvaḥ| yāvatyaḥ sthūlāḥ prasiddhā vyaktayaḥ, tāvatyaḥ sarvā uktā ityarthaḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dravadravyaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 5||