Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਥ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ "ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵੀ " ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੌ ਚਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਦਿਨਚਰ੍ਯੁਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਯੋਰ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਯਮਿਤੌ, ਤਥਾਪਿ ਨ ਭਵਤ੍ਯਲਂ ਹਿਤਾਹਿਤਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਤਤ੍ਰਾਵਾਦੀਤ੍ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੩|੨੬)-'ਗੁਰੁਸ਼ੀਤਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਮਧੁਰਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍"| ਤਥਾ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੩|੪੭)-ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨੇਹਂ ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਵਲ੍ਲਘੁ"| ਤਥਾ, ਅਨਨ੍ਤਰਾਤੀਤੇਪ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਜਗਾਦ (ਸੂ.ਅ. ੪|੬)-"ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚ ਵਿਡ੍ਭੇਦਿ ਇਤਿ| ਤਦਿਯਤਾ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਤ੍ ਗੁਰੁਸ਼ੀਤਮ੍? ਕਿਂ ਲਘੁ ? ਕਿਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਮ੍ ? ਕਿਂ ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦਨਮ੍? ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਮਤਃਪਰਂ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਞ੍ਚਵਰ੍ਗਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵੇਨਾਲ੍ਪਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਗਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵੇਨ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਹ-
Adhikarana ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ ਪਞ੍ਚਮਃ (੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|
View original
अथातो द्रवद्रव्यविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਪਾਮੇਵਾਯਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੋ ਗੁਣੋ ਯਤ੍ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍| ਅਤੋ ਯਾਨਿ ਕਾਨਿਚਿਤ੍ ਦ੍ਰਵਰੂਪਾਣਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਆਪ੍ਯਾਨ੍ਯੇਵ ਕ੍ਸੀਰਦਧ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਤਦਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਵ੍ਯਕ੍ਤਿਪਰਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ| ਦ੍ਰਵਾਣਿ ਚ ਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਅਵਬੋਧਃ, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ-ਪ੍ਰਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਧ੍ਯਾਯੈਰ੍ਵਿਹਾਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਆਹਾਰੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਦ੍ਰਵੋਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਞ੍ਚ ਵਰ੍ਗਾਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ.ਅ. ੫/੮੩)- "ਤੋਯਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਤੈਲਾਨਾਂ ਵਰ੍ਗੈਰ੍ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍" ਇਤਿ|
Adhikarana ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ ਗਙ੍ਗਾਜਲਗੁਣਾਃ (੧-੨) · Śloka ੨
ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦੇਸ਼ਃ|
ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਨ੍ਨਪਾਨਪ੍ਰਕਰਣੇਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਸੂ.ਅ.੧੦) "ਅਨੁਪਾਨੇ ਤੁ ਸਲਿਲਮੇਵ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍, ਸਰ੍ਵਰਸਯੋਨਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜੀਵਨਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ"|
ਤਥਾ, ਤਤ੍ਰੈਵਾਧ੍ਯੈਸ੍ਟ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੬)_"ਪਾਨੀਯਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਵ ਚ ਤਨ੍ਮਯਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਤਥਾ, ਚਾਤ੍ਰੈਵਾਪ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨੀਤਮ੍ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੧੩)- "ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮੁਦਕਮਾਸ਼੍ਵਾਸਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਕ੍ਲੇਦਨਾਨਾਮ੍" ਇਤਿ|
ਬਹੁਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨ੍ਯਾਸੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਥ ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ|
ਜੀਵਨਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਹਦ੍ਯਂ ਹ੍ਲਾਦਿ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਬੋਧਨਮ੍|
ਤਨ੍ਵਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ ਮਸ੍ਟਂ ਸ਼ੀਤਂ ਲਘ੍ਵਮਤੋਪਮਮ੍||੧||
ਗਙ੍ਗਾਮ੍ਬੁ ਨਭਸੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਤ੍ਵਰ੍ਕੇਨ੍ਦੁਮਾਰੁਤੈਃ|
ਹਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇ ਤਦ੍ਭੂਯੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ||੨||
View original
प्राधान्याच्च पानीयस्य प्रागुपदेशः|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहेऽन्नपानप्रकरणेऽध्यगीष्ट (सू.अ.१०) "अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठम्, सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्याज्जीवनादिगुणयोगाच्च"|
तथा, तत्रैवाध्यैष्ट (सं.सू.अ.६)_"पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयम्" इत्यादि|
तथा, चात्रैवाप्यसङ्ग्रहेऽपि तदेव प्रागुपनीतम् (सं.सू.अ.१३)- "श्रेष्ठमुदकमाश्वासनस्तम्भनक्लेदनानाम्" इति|
बहुगुणत्वाच्चान्तरिक्षस्य जलस्य प्रागुपन्यासो युक्त इत्याह अथ तोयवर्गः|
जीवनं तर्पणं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम्|
तन्वव्यक्तरसं मृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम्||१||
गङ्गाम्बु नभसो भ्रष्टं स्पृष्टं त्वर्केन्दुमारुतैः|
हिताहितत्वे तद्भूयो देशकालावपेक्षते||२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਜੀਵਨਂ-ਓਜੋਵਿਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍, ਸੌਮ੍ਯਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਰ੍ਪਣਂ-ਕ੍ਲਮਹਤ੍, [ਤਪ੍ਤਿਕਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ]| ਹਦ੍ਯਂ-ਹਦਯਾਯ ਹਿਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਹਦਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਂ ਹਦ੍ਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਮਾਨੇ, "ਅਮ੍ਲਂ ਹਦ੍ਯਾਨਾਮ੍" (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੫|੩੯) ਇਤ੍ਯਾਗ੍ਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤਤ੍ਪਾਠਂ ਮੁਨਿਰ੍ਨੈਵਾਕਰਿਸ੍ਯਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਪ੍ਰਿਯਂ ਭਵਤਿ, ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦਯਾਯ ਹਿਤਂ ਹਦ੍ਯਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਹ੍ਲਾਦਿ-ਆਹ੍ਲਾਦਕਰਮ੍| ਤਥਾ, ਬੁਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਬੋਧਨਮ੍, ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੇਮੁਸੀ ਸਾ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਤਿਭਾਸਾ ਤਦ੍ਯੋਗਾਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਨੁ-ਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ-ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਸਡ੍ਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਸ੍ਟਂ-ਅਤ੍ਯਾਸ੍ਵਾਦਸੁਖਮ੍| ਸਨ੍ਤਿ ਹਿ ਭੂਰਿਰਸਕ੍ਵਾਥਚੂਰ੍ਣਵਟਕਾਦੀਨ੍ਯਪ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਨਿ, ਨ ਤੁ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਾਸ੍ਵਾਦਪ੍ਰੀਤਿਕਰਾਣਿ| ਤਥਾ, ਅਨੁਰਸਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ਪਥਗਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਭਯਾਮਲਕਾਦੀਨ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਾਨਿ, ਨ ਤੁ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਤਥਾ ਮਨਃਪ੍ਰੀਣਨਾਨਿ| ਪਾਨੀਯਸ੍ਯ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਸਾਯਤ੍ਵਸ੍ਵਾਦੁਤ੍ਵਾਦਿ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਠਤ੍(ਸੂ.ਅ.੬)- "ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕਸਾਯਂ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਸ੍ਣੇ, ਤਿਕ੍ਤਂ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੇ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਸ੍ਟਂ-ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੭|੧੯੩)- ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ਿਵਂ ਮਸ੍ਟਂ ਵਿਮਲਂ ਲਘੁ ਸਡ੍ਗੁਣਮ੍| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਮੁਦਕਮ੍" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਮਸ੍ਟਵਿਮਲਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਪਾਦਾਨੇ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਸ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਮਨਃਪ੍ਰੀਣਨਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤਂ-ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਚ| ਤਥਾ, ਲਘੁ-ਲਘੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ,ਅਮਤੋਪਮਂ-ਯਥਾ ਕਿਲਾਮਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਤ੍ਵਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕਤ੍ਤ੍ਵਵਿਸਾਰ੍ਤਿਜਿਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣੈਰਸ਼ੇਸੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥੈਵੈਤਜ੍ਜਲਮਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)- "ਸੂਰ੍ਯੋਦ੍ਧਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍| ਸ਼ੈਤ੍ਯਜੀਵਨਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੈਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵਿਸਾਰ੍ਤਿਜਿਤ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਨਭਸੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ-ਅਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਤ੍ਪਤਿਤਮਾਤ੍ਰਂ, ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗਹੀਤਂ ਗਾਙ੍ਗਂ ਜਲਮੀਦਗ੍ਗੁਣਂ ਭਵਤਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਅਰ੍ਕੇਨ੍ਦੁਮਾਰੁਤੈਃ-ਰਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਲੈਃ, ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ-ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਸਤ੍, ਪੁਨਃ ਹਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇ-ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇ, ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ-ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਦੇਸ਼ੋ ਵਿਸਯਃ ਪਾਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਿਮਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਜਾਙ੍ਗਲੇ ਵਾ ਤਤ੍ਪਤਿਤਮ੍? ਤਥਾ, ਕਿਮਸਿਤਸ਼੍ਵੇਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇ ਵਾ? ਇਤਿ ਦੇਸ਼ਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤੇ ਕਿਮੁਤੋਸ੍ਣੇਥਵਾ ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯੇ ਪਤਿਤਮ੍? ਇਤਿ ਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਰਵਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਲੈਰਿਤਿ ਸਮਸ੍ਤਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯਦਾ ਸਮਸ੍ਤੈਰੇਤੈਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ, ਤਦਾ ਹਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇ ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਸਦ੍ਯੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗਹੀਤਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਤੁ ਨ ਸਰ੍ਵੈਰੇਤੈਰ੍ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਿਤਮੇਵ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ| ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਦ੍ਵੇਧਾ,- ਦਿਵ੍ਯਂ ਭੌਮਂ ਚ| ਦਿਵ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਧਾ,- ਧਾਰਂ ਕਾਰਂ ਤੌਸਾਰਂ ਹੈਮਂ ਚ| ਧਾਰਂ ਦ੍ਵੇਧਾ,-ਗਾਙ੍ਗਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਗਾਙ੍ਗਗੁਣਾਨਾਹ-ਜੀਵਨਮਿਤਿ| ਜੀਵਨਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮ੍| ਤਰ੍ਪਣਂ-ਤਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਹਦ੍ਯਂ-ਹਦਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਮ੍, ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਹ੍ਲਾਦਿ-ਸੁਖਜਨਕਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਬੋਧਨਂ-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਕਾਸ਼ਜਨਕਮ੍| ਤਨੁ-ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋਪਿ ਵਿਰਲਮ੍| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਂ-ਰਸਵਦਪ੍ਯਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਮਧੁਰਾਦਿਰਸਵਿਸ਼ੇਸਮ੍| ਮਸ੍ਟਂ-ਜਿਹ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਂ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵੀਰ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਲਘੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਪਾਕਮ੍| ਅਮਤੋਪਮਂ-ਦੇਵਾਨਾਮਮਤਮਿਵੇਦਂ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਗਙ੍ਗਾਮ੍ਬੁ-ਆਕਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾਤੋਯਂ ਮੇਘੈਰਾਨੀਤਮ੍| ਨਭਸੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ-ਆਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪਤਿਤਮ੍, ਦਿਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਙ੍ਗਾਮ੍ਬ੍ਵਿਤਿ ਸਾਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਨਭਸੋ ਭ੍ਰਸ੍ਟਮਿਤਿ ਭੌਮਸ੍ਯ| ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭੌਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਸ੍ਪਸ੍ਟਮਿਤਿ| ਦਿਵ੍ਯਮੇਵ ਭੂਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭੌਮਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਸ੍ਪਸ੍ਟਮਿਤਿ| ਦੇਵ੍ਯਮੇਵ ਭੂਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭੌਮਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਕਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਾਦਿਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਧਿਤਾਹਿਤਤ੍ਵੇ ਭੂਯੋ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਭੂਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਦੇਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਾ ਯਥਾ-ਸੁਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਂ ਦੁਸ੍ਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ-"ਐਨ੍ਦ੍ਰਮਮ੍ਬੁ ਸੁਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਵਿਪਨ੍ਨਂ ਸਦਾ ਪਿਬੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਾ ਯਥਾ-ਆਰ੍ਤਵਂ ਹਿਤਮ੍, ਅਨਾਰ੍ਤਵਮਹਿਤਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ-"ਅਨਾਰ੍ਤਵਂ ਚ ਯਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਾਰ੍ਤਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚ ਯਤ੍ " ਇਤਿ| ਭੌਮਂ ਤੁ ਭੂਯਸ੍ਤਤੋਪ੍ਯਧਿਕਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਾ ਯਥਾ-ਜਾਙ੍ਗਲੇ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਮਨੂਪੇ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ਼ੁਚ੍ਯਾਦੌ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਮਸ਼ੁਚ੍ਯਾਦੌ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕੂਪਾਦੌ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਂ ਸਲ੍ਵਲਾਦੌ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸੁਪਾਤ੍ਰੇ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਂ ਦੁਸ੍ਪਾਤ੍ਰੇ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦੇਹੇ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਾ ਯਥਾਸ਼ਰਦ੍ਧੀਸ੍ਮਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਮਨ੍ਯਦਾ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦਿਵਾ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਂ ਰਾਤ੍ਰੌ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ ਹਿਤਮ੍, ਅਹਿਤਮਨ੍ਤਾਦ੍ਯੋਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਿਵ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਗਙ੍ਗਾਜਲਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਨਨ੍ਵਾਕਾਸ਼ਾਤ੍ਪਤਤ੍ ਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਤਰੇਣ ਗਾਙ੍ਗਮਿਦਮਿਤਿ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ ਯੇਨਾਭਿਵਸ੍ਟਮਮਲਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਰਾਜਤੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍|
ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਵਿਵਰ੍ਣਂ ਚ ਤਤ੍ਪੇਯਂ ਗਾਙ੍ਗਮ੍|੩|
View original
नन्वाकाशात्पतत् लक्षणमन्तरेण गाङ्गमिदमिति न ज्ञायत इत्याह येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजते स्थितम्|
अक्लिन्नमविवर्णं च तत्पेयं गाङ्गम्|३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯੇਨ-ਅਮ੍ਬੁਨਾ, ਅਭਿਵਸ੍ਟਂ-ਆਭਿਮੁਖ੍ਯਤਃ ਸਿਕ੍ਤਂ, ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਰਾਜਤਸ੍ਥਿਤਮਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ-ਅਕ੍ਲੇਦਯੁਤਂ, ਅਵਿਵਰ੍ਣਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਗਾਙ੍ਗਂ ਜਲਂ ਪੇਯਮ੍| ਪੇਯਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍, ਸ੍ਨਾਨਾਵਗਾਹਯੋਰਪਿ ਤਤ੍ਪਥ੍ਯਮੇਵ| ਰਜਤਸ੍ਯ ਰੂਪਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰੋ ਰਾਜਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਣਿਰਜਤਾਦਿਭ੍ਯੋਞ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗਾਙ੍ਗਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਯੇਨਾਭਿਵਸ੍ਟਮਿਤਿ| ਅਭਿਵਸ੍ਟਂ ਧਾਰਾਸਮ੍ਪਾਤੇਨ ਸਿਕ੍ਤਮ੍| ਰਾਜਤੇ-ਰੌਪ੍ਯਪਾਤ੍ਰੇ| ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮ੍-ਸਿਕ੍ਥਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਰਹਿਤਮ੍| ਅਵਿਵਰ੍ਣਂ-ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰਰਹਿਤਮ੍| ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੭)- "ਸ ਯਦਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਾਦਸ਼ ਏਵ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਗਾਙ੍ਗਂ ਪਤਤੀਤ੍ਯਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਪੇਯਂ-ਪਾਨਾਰ੍ਹਮ੍|
Adhikarana ਸਾਮੁਦ੍ਰਜਲਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਸਾਮੁਦ੍ਰਜਲਪਾਨਨਿਸੇਧਃ (੩-੪) · Śloka ੪
|
ਅਨ੍ਯਥਾ||੩||
ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ, ਤਨ੍ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਂ ਮਾਸਾਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜਾਦ੍ਵਿਨਾ|
|੪|
View original
|
अन्यथा||३||
सामुद्रं, तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद्विना|
|४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਿਤਿ| ਏਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਯੇਨਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਮਲਿਨਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਭਵੇਤ੍, ਤਤ੍ਸਾਮੁਦ੍ਰਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਨਨਿਸੇਧ ਉਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥ:| ਸ੍ਨਾਨਾਵਗਾਹਾਵਪਿ ਹਿ ਨਾਨੇਨ ਕਾਰ੍ਯੌ| ਸਾਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ਵਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਨਾਦਿਯੋਗਃ| ਨਨੁ, ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਿਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤਃ ਸਮੁਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਧੂਮਾਦਿਪਾਠਾਤ੍ ਧੂਮਾਦਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵੁਞਾ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਮੈਵਮ੍| ਧੂਮਾਦਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਗਣੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਸਮੁਦ੍ਰਾਨ੍ਨਾਵਿ ਮਨੁਸ੍ਯੇ ਚ ਵੁਞ੍| ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕੀ ਨੌਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕੋ ਮਨੁਸ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਣੇਵ, ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਜਲਮਿਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਵੈਤਤ੍| ਏਵਂ ਸਾਮੁਦ੍ਰੋ ਮਣਿਰਿਤ੍ਯਾਦਯੋ ਵੈਦ੍ਯਾਃ| ਅਥ ਕਿਂ ਸਦੈਵੈਤਨ੍ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਮ੍ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਮਾਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼੍ਵਯੁਜਮਨ੍ਤਰੇਣੈਤਨ੍ਨ ਪਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਆਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਤੁ ਮਾਸਿ ਕਾਲਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍ ਪਥ੍ਯਮੇਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤ੍ਵਧੀਤੇ (ਸੂ.ਅ.੪੫| ੭)- "ਗਾਙ੍ਗਮਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਰ੍ਸਤਿ ਮਾਧਵਃ| ਤਦੁਪਾਦਦੀਤ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯਥਾ-ਕ੍ਲੇਦਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ| ਸਾਮੁਦ੍ਰਪਾਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਤਨ੍ਨੇਤਿ| ਤਤ੍ ਸਾਮੁਦ੍ਰਮ੍, ਮਾਸਾਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜਾਦ੍ਵਿਨਾ, ਗਹੀਤਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੭)-"ਸਾਮੁਦ੍ਰਮਪ੍ਯਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਗਹੀਤਂ ਗਾਙ੍ਗਵਦ੍ਭਵਤਿ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਜਲਂ ਪੇਯਮ੍, ਤਦਭਾਵੇ ਭੌਮਮ੍ (੪-੫) · Śloka ੫
|
ਐਨ੍ਦ੍ਰਮਮ੍ਬੁ ਸੁਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਵਿਪਨ੍ਨਂ ਸਦਾ ਪਿਬੇਤ੍||੪||
ਤਦਭਾਵੇ ਚ ਭੂਮਿਸ੍ਠਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਨੁਕਾਰਿ ਯਤ੍|
ਸ਼ੁਚਿਪਥ੍ਵਸਿਤਸ਼੍ਵੇਤੇ ਦੇਸ਼ੇਰ੍ਕਪਵਨਾਹਤਮ੍||੫||
View original
|
ऐन्द्रमम्बु सुपात्रस्थमविपन्नं सदा पिबेत्||४||
तदभावे च भूमिष्ठमान्तरिक्षानुकारि यत्|
शुचिपृथ्वसितश्वेते देशेऽर्कपवनाहतम्||५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਐਨ੍ਦ੍ਰਂ-ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮ੍, ਅਮ੍ਬੁ-ਜਲਂ ਗਾਙ੍ਗਮ੍, ਸੁਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੋਭਨੇ ਭਾਜਨੇ ਰਾਜਤਾਦੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍, ਅਵਿਪਨ੍ਨਂ-ਅਦੂਸਿਤਮਵਿਨਸ੍ਟਂ, ਪਿਬੇਤ੍| ਨ ਮਲਿਨਾਸ਼ੁਚਿਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍| ਤਦਭਾਵੇ-ਤਸ੍ਯੈਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯਾਭਾਵੇ ਸਤਿ, ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਨੁਕਾਰਿ-ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਜਲਂ ਯਦਨੁਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਦਿਗੁਣੈਃ ਸਦਸ਼ਂ, ਤਤ੍ਪਿਬੇਤ੍| ਤਦੇਵਾਹ-ਸ਼ੁਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਥ੍ਵਸਿਤਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਚਿਪਥ੍ਵਸਿਤਸ਼੍ਵੇਤ:, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇ ਯਜ੍ਜਲਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਅਰ੍ਕਪਵਨਾਭ੍ਯਾਮਾਹਤਂ-ਆਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਈਦਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਨੁਕਾਰਿ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦਿਵ੍ਯਪਾਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਐਨ੍ਦ੍ਰਮਿਤਿ| ਐਨ੍ਦ੍ਰਂ-ਦਿਵ੍ਯਮ੍| ਸੁਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ-ਸ਼ੁਦ੍ਧਸੌਵਰ੍ਣਾਦਿਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੬)-"ਖਾਤਧੌਤਸ਼ਿਲਾਪਸ੍ਠਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ੍ਰੁਤਂ ਜਲਮ੍| ਹੈਮਮਨ੍ਮਯਪਾਤ੍ਰਸ੍ਥਮਵਿਪਨ੍ਨਂ ਸਦਾ ਪਿਬੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਵਿਪਨ੍ਨਂ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਦਿਵਿਕਤਿਰਹਿਤਮ੍| ਸਦਾ-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤੁਸੁ| ਭੌਮਪਾਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਤਦਭਾਵ ਇਤਿ| ਤਦਭਾਵੇ-ਦਿਵ੍ਯਾਭਾਵੇ| ਭੂਮਿਸ੍ਠਂ-ਭੌਮਮ੍| ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਾਨੁਕਾਰਿ-ਦਿਵ੍ਯਸਦਸ਼ਗੁਣਮ੍| ਸ਼ੁਚ੍ਯਾਦੌ ਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼ੁਚਿਃ-ਨਿਰ੍ਮਲਃ| ਪਥੁਃ-ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ| ਅਸਿਤਃ-ਕਸ੍ਣਃ| ਸ਼੍ਵੇਤੋ-ਧਵਲਃ|
Adhikarana ਪਾਨਾਯੋਗ੍ਯਂ ਜਲਮ੍,ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮਪਿ ਪਾਨੇਯੋਗ੍ਯਮ੍ (੬-੮) · Śloka ੮
ਇਦਾਨੀਂ ਯਾਦਸ਼ਂ ਜਲਂ ਨ ਪੇਯਮ੍, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਨ ਪਿਬੇਤ੍ਪਙ੍ਕਸ਼ੈਵਾਲਤਣਪਰ੍ਣਾਵਿਲਾਸ੍ਤਤਮ੍|
ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਪਵਨਾਦਸ੍ਟਮਭਿਵਸ੍ਟਂ ਘਨਂ ਗੁਰੁ||੬||
ਫੇਨਿਲਂ ਜਨ੍ਤੁਮਤ੍ਤਪ੍ਤਂ ਦਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਤਃ|
ਅਨਾਰ੍ਤਵਂ ਚ ਯਦ੍ਦਿਵ੍ਯਮਾਰ੍ਤਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚ ਯਤ੍||੭||
ਲੂਤਾਦਿਤਨ੍ਤੁਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਸਸਂਸ਼੍ਲੇਸਦੂਸਿਤਮ੍|
|੮|
View original
इदानीं यादृशं जलं न पेयम्, तद्दर्शयति न पिबेत्पङ्कशैवालतृणपर्णाविलास्तृतम्|
सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरु||६||
फेनिलं जन्तुमत्तप्तं दन्तग्राह्यतिशैत्यतः|
अनार्तवं च यद्दिव्यमार्तवं प्रथमं च यत्||७||
लूतादितन्तुविण्मूत्रविषसंश्लेषदूषितम्|
|८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਙ੍ਕ-ਕਰ੍ਦਮਃ| ਸ਼ੈਵਾਲਃ-ਸ਼ੈਵਲਮ੍| ਤਣਂ-ਖਟਃ| ਪਰ੍ਣਂ-ਪਤ੍ਰਮ੍| ਆਵਿਲਂ ਚਾਸ੍ਤਤਂ ਚਾਵਿਲਾਸ੍ਤਤਮ੍, ਪਙ੍ਕਾਦਿਭਿਰਾਵਿਲਾਸ੍ਤਤਂ ਪਙ੍ਕਾਦ੍ਯਾਵਿਲਾਸ੍ਤਤਮ੍| ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਮਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਤੇਨ ਪਙ੍ਕੇਨਾਵਿਲਂ-ਕਲੁਸਂ, ਸ਼ੈਵਾਲਾਦਿਭਿਰਾਸ੍ਤਤਂ-ਸਞ੍ਛਾਦਿਤਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸੂਰ੍ਯੇਨ੍ਦੁਪਵਨੈਰਦਸ੍ਟਂ-ਅਨਾਸੇਵਿਤਂ, ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਤਥਾ, ਅਭਿਵਸ੍ਟਂ-ਤਤ੍ਕਾਲਪਤਿਤਾਨ੍ਯਵਰ੍ਸਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਂ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਖਰਨਾਦੇ ਤ੍ਵੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍- "ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਤਦਹਰ੍ਵਸ੍ਟਂ ਭੂਮਿਸ੍ਠਮਹਿਤਂ ਜਲਮ੍| ਵ੍ਯੁਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਰਾਤ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਮਤੋਪਮਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਘਨਂ-ਅਸ੍ਵਚ੍ਛਮ੍| ਤਥਾ, ਗੁਰੁ-ਗੁਰੁਗੁਣਮ੍| ਤਥਾ, ਫੇਨਿਲਂ ਫੇਨਵਤ੍| ਤਥਾ, ਜਨ੍ਤੁਮਤ੍-ਕੀਟਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਤਪ੍ਤਂ-ਉਸ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਤਃ-ਅਤਿਜਾਡ੍ਯਾਤ੍, ਦਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿ-ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਕ੍ਸਮਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ, ਤਚ੍ਛੀਲਮ੍| ਨ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਇਤ੍ਯਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੂਮਿਸ੍ਠਤੋਯਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਃ| ਅਧੁਨਾ ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਯਨ੍ਨ ਪੇਯਂ ਤਦਾਹ-ਅਨਾਰ੍ਤਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਦਿਵ੍ਯਂ ਜਲਮਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਦਿਵ੍ਯਂ ਜਲਮਾਰ੍ਤਵਮ੍, ਕਾਲਸ੍ਯ ਤੁਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੌ ਚ ਭਵਮਾਰ੍ਤਵਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨਾਰ੍ਤਵਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਨਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਰ੍ਥਾਦਾਰ੍ਤਵਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯ ਕਾਲ ਤੁਰੂਪੋ ਬੋਧ੍ਯੋ ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਃ, ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯਂ ਜਲਂ ਪੇਯਤ੍ਵੇਨਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਥਾ-"ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦਿਵ੍ਯਨਾਦੇਯੇ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੁਭਵਂ ਤ੍ਵਨਾਰ੍ਤਵਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯ ਤੁਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਮਾਸਿਕੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਅਤ ਏਵਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਦਿਵ੍ਯਂ ਜਲਂ ਪੇਯਤ੍ਵੇਨਾਨੁਜਜ੍ਞੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਹ੍ਯਨਾਰ੍ਤਵਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਪੇਯਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਰ੍ਤਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚ ਯਤ੍ਨ ਕੇਵਲਮਨਾਰ੍ਤਵਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍ ਯਾਵਦਾਰ੍ਤਵਮਪਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋ: ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਲੂਤਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੂਤਾ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਲੂਤਾਦਯਃ,-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵਃ ਪ੍ਰਾਣਿਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਤਨ੍ਤੁਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾਣਿ| ਤਨ੍ਤੁਃ-ਸੂਤ੍ਰਾਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸੋ, ਲਾਲੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤੇਸਾਂ ਲੂਤਾਦਿਤਨ੍ਤੁਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਿਸਾਣਾਂ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ-ਸਮ੍ਪਰ੍ਕਃ, ਤੇਨ ਦੂਸਿਤਂ ਯਤਃ, ਤਤਸ੍ਤਦਾਰ੍ਤਵਮਪਿ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ-ਆਰ੍ਤਵਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚ ਯਤ੍ਤਨ੍ਨ ਪੇਯਮ੍, ਲੂਤਾਦਿਤਨ੍ਤ੍ਵਾਦਿਦੂਸਿਤਂ ਚ ਨ ਪੇਯਮਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਾਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਸੂ.ਅ.੬)- "ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਨਾਨਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾਧ੍ਮਾਨੋਦਰਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਣ੍ਡੂਗਣ੍ਡਾਦਿਕਾਨਤਃ|| ਤਦ੍ਵਰ੍ਜਯੇਦਭਾਵੇ ਵਾ ਤੋਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਘਨਵਸ੍ਤ੍ਰਪਰਿਸ੍ਰਾਵੈਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਵਭਿਰਕ੍ਸਣਮ੍|| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤਪਨਮਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਕਾਯਸਪਿਣ੍ਡਕੈਃ| ਪਰ੍ਣੀਂਮੂਲਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੁਕ੍ਤਾਕਤਕਸ਼ੈਵਲੈਃ|| ਵਸ੍ਤ੍ਰਗੋਮੇਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍| ਪਾਟਲਾਕਰਵੀਰਾਦਿਕੁਸੁਮੈਰ੍ਗਨ੍ਧਨਾਸ਼ਨਮ੍||' ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਙ੍ਕਾਵਿਲਾਦੇਃ ਪਾਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਪਿਬੇਦਿਤਿ| ਪਙ੍ਕਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਭਾਵਿਲਮਾਸ੍ਤਤਂ ਚ| ਆਵਿਲਂ-ਮਲਿਨਮ੍| ਆਸ੍ਤਤਂ-ਆਚ੍ਛਾਦਿਤਮ੍| ਅਭਿਵਸ੍ਟਂ-ਅਭਿਨਵਵਸ੍ਟਮ੍| ਕਾਲਮਾਨਂ ਤੂਕ੍ਤਂ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਤਦਹਰ੍ਵਸ੍ਟਂ ਭੂਮਿਸ੍ਠਮਹਿਤਂ ਜਲਮ੍| ਵ੍ਯੁਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਿਰਾਤ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਮਤੋਪਮਮ੍||" ਇਤਿ| ਘਨਂ-ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮ੍| ਜਨ੍ਤੁਮਤ੍-ਕਮਿਜੁਸ੍ਟਮ੍| ਤਪ੍ਤਂ-ਭੂਮਿਸ੍ਠਮੇਵ ਸੂਰ੍ਯਾਂਸ਼ੁਭਿਃ| ਅਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਗ੍ਰਾਹਿ-ਦਨ੍ਤਪੀਡਕਮ੍| ਅਨਤੁਃ-ਵਸ੍ਟੇਰਕਾਲਃ| ਸ ਚੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ-"ਅਨੁਰਾਧਰ੍ਕ੍ਸਮਾਰਭ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ਰ੍ਕ੍ਸੇਸੁ ਭਾਸ੍ਕਰਃ| ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਤਾਵਦਕਾਲਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਥਮਂ-ਅਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ ਵਸ੍ਟਮ੍| ਸ ਚ ਸਿਂਹਰਾਸ਼੍ਯਰ੍ਕ ਇਤਿ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿਦਃ| ਆਰ੍ਤਵਮਪਿ ਕੁਤੋ ਨ ਪਿਬੇਤ੍ ? ਯਤੋ ਲੂਤ ਦੀਨਾਂ-ਖੇਚਰਾਣਾਂ ਵਿਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ, ਤੇਨ ਦੂਸਿਤਮ੍| ਤਨ੍ਤਵਃ-ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸੂਤ੍ਰਾਣਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕਾਸ਼੍ਯਪੇਨ-"ਬਲਾਹਕਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮਦਾਃ ਕੀਟਾ ਲੂਤਾਸ਼੍ਚ ਖੇਚਰਾਃ| ਤਦ੍ਵਿਸੋਤ੍ਸਰ੍ਗਸਂਸਰ੍ਗਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਦਾ ਜਲਮ੍||' ਇਤਿ| ਅਯਂ ਚ ਦੋਸੋਗਸ੍ਤ੍ਯੋਦਯਾਦਪੈਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਜ੍ਯੋਤਿਃਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ (ਬ. ਸਂ. ਅ. ੧੨/੧੨)- "ਸਲਿਲਮਮਰਪਾਜ੍ਞਯੋਜ੍ਝਿਤਂ ਯਦ੍ਵਨਪਰਿਵੇਸ੍ਟਿਤਮੂਰ੍ਤਿਭਿਰ੍ਭੁਜਙ੍ਗੈਃ| ਫਣਜਨਿਤਵਿਸਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਂ ਭਵਤਿ ਸ਼ਿਵਂ ਤਦਗਸ੍ਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਨਦੀਨਿਰੁਪਣਮ੍ (੮-੯) · Śloka ੯
ਇਦਾਨੀਂ ਨਦੀਰ੍ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ |
ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਦਧਿਗਾਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਹਾ ਯਾਸ਼੍ਚਾਮਲੋਦਕਾਃ||੮||
ਪਥ੍ਯਾਃ ਸਮਾਸਾਤ੍ਤਾ ਨਦ੍ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਤੋਨ੍ਯਥਾ|
|੯|
View original
इदानीं नदीर्निरूपयन्नाह |
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः||८||
पथ्याः समासात्ता नद्यो विपरीतास्त्वतोऽन्यथा|
|९|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਨਦ੍ਯਃ ਸਮਾਸਾਤ੍-ਸਂਕ੍ਸੇਪਤਃ, ਪਥ੍ਯਾਃ-ਹਿਤਾ:| ਕਾਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮਮੁਦਧਿਂ-ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿ ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਦਧਿਗਾਃ| ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਡਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਹਾਃ-ਵੇਗਵਤ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਅਮਲੋਦਕਾਃ-ਨਿਰ੍ਮਲਸਲਿਲਾਃ| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ| ਅਤਃ-ਆਭ੍ਯੋ, ਯਾਃ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ-ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣਾਃ, ਤਾ ਵਿਪਰੀਤਾਃ- ਅਪਥ੍ਯਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦਿਵ੍ਯਾਭਾਵੇ ਭੌਮਂ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਟੌ ਭੇਦਾਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਕੌਪਸਾਰਸਤਾਡਾਗਚੌਣ੍ਡ੍ਯਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਰ੍ਣੌਦ੍ਭਿਦਮ੍| ਵਾਪੀਨਦੀਤੋਯਮਿਤਿ ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਸ੍ਮਤਮਸ੍ਟਧਾ||" ਇਤਿ| ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣ ਇਸ੍ਟਕਾਦਿਬਦ੍ਧਃ ਪੁਰੁਸਕਤੋ ਜਲਾਸ਼ਯਃ-ਕੂਪਃ| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ-ਸਰਃ| ਪੁਰੁਸਕਤਂ ਸਰਃਤਡਾਗਃ| ਸ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਸ਼ਿਲਾਸ਼੍ਵਭ੍ਰਂ-ਚੌਣ੍ਡਿਃ| ਪਰ੍ਵਤਨਿਰ੍ਝਰਃ-ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਭੂਮਿਮੁਦ੍ਭਿਦ੍ਯੋਦ੍ਵਮਜ੍ਜਲਸ੍ਥਾਨਂ-ਉਦ੍ਭਿਦਮ੍| ਇਸ੍ਟਕਾਦਿਬਦ੍ਧੋ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਸਸੋਪਾਨਃ ਕੂਪੋ-ਵਾਪੀ| ਨਦੀ-ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਤਤ੍ਰ ਨਦੀਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਾਨਾਹ-ਪਸ਼੍ਚਿਮੋਦਧਿਗਾ ਇਤਿ| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ-ਪੂਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਰਗਾ ਮਨ੍ਦਵਹਾ ਮਲਿਨੋਦਕਾਸ਼੍ਚ| ਵਿਪਰੀਤਾਃ-ਅਪਥ੍ਯਾਃ|
Adhikarana ਨਦ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਾਪਥ੍ਯਾਃ ਹਿਮਵਨ੍ਮਲਯਨਦੀਗੁਣਾਃ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
|
ਉਪਲਾਸ੍ਫਾਲਨਾਕ੍ਸੇਪਵਿਚ੍ਛੇਦੈਃ ਖੇਦਿਤੋਦਕਾਃ||੯||
ਹਿਮਵਨ੍ਮਲਯੋਦ੍ਭੂਤਾਃ ਪਥ੍ਯਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਚ ਸ੍ਥਿਰਾਃ|
ਕਮਿਸ਼੍ਲੀਪਦਹਤ੍ਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਤੇ||੧੦||
View original
|
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः||९||
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः|
कृमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते||१०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹਿਮਵਾਂਸ਼੍ਚ ਮਲਯਸ਼੍ਚ ਹਿਮਵਨ੍ਮਲਯੌ, ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਦ੍ਭੂਤਾਃ-ਸਞ੍ਜਾਤਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਉਪਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਲਾਨਾਮਾਸ੍ਫਾਲਨਂ-ਉਲ੍ਲਾਲਨਂ, ਤੇਨਾਕ੍ਸੇਪਃ-ਕ੍ਸੋਭਃ, ਤੇਨ ਵਿਚ੍ਛੇਦਾਃ-ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਾਃ, ਉਪਲਾਸ੍ਫਾਲਨਾਕ੍ਸੇਪਵਿਚ੍ਛੇਦਾਃ ਤੈਃ| ਖੇਦਿਤਂ-ਜਾਤਕ੍ਸੋਭਮੁਦਕਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾਃ ਖੇਦਿਤੋਦਕਾਃ, ਯਾ ਹਿਮਵਨ੍ਮਲਯੋਦ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਾ ਏਵ ਪਥ੍ਯਾ:| ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂਭੂਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾ ਅਪਥ੍ਯਾਃ| ਸ੍ਥਿਰਾ ਇਤਿ| ਤਾ ਏਵਾਵਹਨ੍ਤ੍ਯਃ ਸਤ੍ਯਃ ਕਮ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਹਚ੍ਚ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਰੋਗਾਃ, ਕਮਯਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਚ ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਮੁਨਿਰਪਿ ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਨਾਂ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ| ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯਸੁਸ਼੍ਰੁਤੌ ਤ੍ਵਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹਤੁਃ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਮਤਦ੍ਵਯਮਪਿ ਸਙ੍ਗਿਰਮਾਣੋ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਵਾਨ੍- 'ਉਪਲਾਸ੍ਫਾਲਨਾਕ੍ਸੇਪਵਿਚ੍ਛੇਦੈ: ਖੇਦਿਤੋਦਕਾ:' ਇਤਿ| ਤੇਨ ਯਾ ਏਵਂਵਿਧਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਾ ਨ ਪਥ੍ਯਾ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਹਿਮਵਨ੍ਮਲਯਨਦੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਉਪਲਾਸ੍ਫਾਲਨੇਤਿ| ਉਪਲਾਃ-ਪਾਸਾਣਾਃ, ਤੇਸ੍ਵਾਸ੍ਫਾਲਨਂ-ਅਭਿਘਾਤਾਦੁਚ੍ਛਲਨਮ੍| ਆਕ੍ਸੇਪਃ-ਸ੍ਖਲਨਾਦਿਤਸ੍ਤਤੋ ਗਮਨਮ੍| ਵਿਚ੍ਛੇਦੋ=ਦ੍ਵੈਧੀਭਾਵਃ| ਖੇਦਿਤਂ-ਖੇਦਾਦਵਾਪ੍ਤਲਾਘਵਮ੍| ਤਾ ਏਵ ਸ੍ਥਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਕਮ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸਾਂ ਰੋਗਾਨ੍| ਅਯਂ ਚ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਸੁਸ਼੍ਰੁਤਚਰਕਵਾਕ੍ਯਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਮੁਲਃ| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕਵਾਕ੍ਯਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੭/੨੦੫)- ਨਦ੍ਯਃ ਪਾਸਾਣਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਕ੍ਸੁਬ੍ਧਾਭਿਹਤੋਦਕਾਃ| ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਃ ਪਥ੍ਯਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾ ਦੇਵਰ੍ਸਿਸੇਵਿਤਾਃ|| ਨਦ੍ਯਃ ਪਾਸਾਣਸਿਕਤਾਵਾਹਿਨ੍ਯੋ ਵਿਮਲੋਦਕਾਃ| ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਲਂ ਤਾਸ੍ਵਮਤੋਪਮਮ੍||" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯਂ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੨੧)- "ਮਲਯਪ੍ਰਭਵਾਃ ਕਮੀਨ੍ਇਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਹਦ੍ਰੋਗਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸ਼੍ਲੀਪਦਗਲਗਣ੍ਡਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਵਨ੍ਤਿਨਦਿਗੁਣਾਃ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰ੍ਵਤਨਦੀਗੁਣਾਃ ਸਹ੍ਰਾਵਿਨ੍ਦ੍ਯਨਦੀਗੁਣਾਃ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਨਦੀਗੁਣਾਃ ਸਮੁਦ੍ਰੋਦਕਗੁਣਾਃ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਪਰਾਨ੍ਤੋਤ੍ਥਾ ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿ, ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਃ|
ਉਦਰਸ਼੍ਲੀਪਦਾਤਙ੍ਕਾਨ੍, ਸਹ੍ਯਵਿਨ੍ਧ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾ: ਪੁਨਃ||੧੧||
ਕੁਸ੍ਠਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਨ੍, ਦੋਸਘ੍ਨ੍ਯਃ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਜਾਃ|
ਬਲ ਪੌਰੁਸਕਾਰਿਣ੍ਯਃ, ਸਾਗਰਾਮ੍ਭਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍||੧੨||
View original
प्राच्यावन्त्यपरान्तोत्था दुर्नामानि, महेन्द्रजाः|
उदरश्लीपदातङ्कान्, सह्यविन्ध्योद्भवा: पुनः||११||
कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान्, दोषघ्न्यः पारियात्रजाः|
बल पौरुषकारिण्यः, सागराम्भस्त्रिदोषकृत्||१२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਦਿਜਾ ਨਦ੍ਯੋ ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿ-ਅਰ੍ਸ਼ਾਸਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਃ-ਗੌਡਾਃ| ਅਵਨ੍ਤਯੋ-ਮਾਲਵਾਃ| ਅਪਰਾਨ੍ਤਾਃ-ਕੌਙ੍ਕਣਾਃ| ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾ ਨਦ੍ਯ ਉਦਰਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਸਹ੍ਯਵਿਨ੍ਧ੍ਯਪਰ੍ਵਤੋਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪੁਨਃ ਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਤਾ ਦੋਸਘ੍ਨ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਗਰਾਮ੍ਭਃ-ਸਮੁਦ੍ਰੋਦਕਂ, ਦੋਸਤ੍ਰਯਕਾਰਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਵਨ੍ਤਿਨਦੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਪਰਾਨ੍ਤੋਤ੍ਤ੍ਥਾ ਇਤਿ| ਉਜ੍ਜਯਿਨ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਿਤਾ ਦੇਸ਼ਾਃ-ਅਵਨ੍ਤਯਃ| ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਅਵਨ੍ਤਯਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤਯਃ, ਅਪਰੇ-ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਵਨ੍ਤਯਃ, ਤੇਸਾਮਨ੍ਤਾਃ-ਮਰ੍ਯਾਦਾਪਰ੍ਵਤਾਃ, ਤੇਸੁ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਃ| ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਃ-ਗੌਡਾਃ, ਅਵਨ੍ਤਯੋ-ਮਾਲਵਾਃ, ਅਪਰਾਨ੍ਤਾਃ-ਕੌਙ੍ਕਣਾਃ, ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੨੧)- "ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਪਰਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸ੍ਯੁਪਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ" ਇਤਿ| ਦੁਰ੍ਨਾਮਾਨਿ-ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ| ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਪਰ੍ਵਤਨਦੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾ ਇਤਿ| ਉਦਰਾਣਿ-ਵਾਤੋਦਰਾਦੀਨਿ| ਸ਼੍ਲੀਪਦਾਤਙ੍ਕਃ-ਸ਼੍ਲੀਪਦਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਸਹ੍ਯਵਿਨ੍ਧ੍ਯਨਦੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਸਹ੍ਯਵਿਨ੍ਧ੍ਯਭਵਾ ਇਤਿ| ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਨਦੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਦੋਸਧ੍ਯ ਇਤਿ| ਪੌਰੁਸਂ-ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, "ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨ੍ਧ੍ਯਭਵਾਸ੍ਤਥਾ| ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਰੋਗਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤਾ ਹੇਤੁਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਸ੍ਯ ਚ||" ਇਤਿ (ਸੂ.ਅ. ੨੭/੨੦੮) ਚਰਕੇਣ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਇਹ ਤੁ ਦੋਸਤ੍ਰਯਹਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਦ੍ਵਿਧਾ ਹਿ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰਜਾਃ,- ਤਡਾਗਜਾ ਦਰੀਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਦੋਸਘ੍ਨ੍ਯਃ, ਅਪਰਾਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਦਿਕਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੇਣ-"ਤਡਾਗਜਂ ਦਰੀਜਂ ਚ ਤਡਾਗਾਦ੍ਯਤ੍ਸਰਿਜ੍ਜਲਮ੍| ਬਲਾਰੋਗ੍ਯਕਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਰੀਜਂ ਦੋਸਲਂ ਮਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਸਮੁਦ੍ਰੋਦਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਸਾਗਰਾਮ੍ਬੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਦਿਤਿ|
Adhikarana ਕੂਪਤਡਾਗਾਦਿਗੁਣਾਃ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕੂਪਤਡਾਗਾਦੀਨ੍ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨੂਪਸ਼ੈਲਤਃ|
|੧੩|
View original
विद्यात्कूपतडागादीन् जाङ्गलानूपशैलतः|
|१३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾ (ਸੂ.ਅ.੬) ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ-"ਕੌਪਸਾਰਸਤਾਡਾਗਚੌਣ੍ਡ੍ਯਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਣੌਦ੍ਭਿਦਮ੍| ਵਾਪੀਨਦੀਤੋਯਮਿਤਿ ਤਤ੍ਪੁਨਃ ਸ੍ਮਤਮਸ੍ਟਧਾ|| [ਕੌਪਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਲਘੁ ਪਥ੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਕ੍ਸਾਰਂ ਤੁ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ਪਰਮ੍|| ਕਸਾਯਬਹੁਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਵਾਤਕਚ੍ਚ ਤਤ੍| ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਸਾਰਸਂ ਬਲ੍ਯਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ ਲਘੁ|| ਵਾਤਲਂ ਲਘੁ ਤਾਡਾਗਂ, ਚੌਣ੍ਡ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਲਘੁਸ਼ੀਤਾਮਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਣਂ ਜਲਮ੍|| ਔਦ੍ਭਿਦਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਗੁਰੁ ਕਿਞ੍ਚਨ| ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਕਟੁ ਵਾਪ੍ਯਮ੍ਬੁ ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍|| ਲਘ੍ਵਲ੍ਪਦੋਸਂ ਸੁਸ੍ਵਾਦੁ ਨਵਵਾਪੀਸ੍ਵਵਾਰ੍ਸਿਕਮ੍| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਨਾਦੇਯਂ ਕਟੁਕਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜਿਤ੍|| ਵਿਸ਼ਦਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਮਨਵਸ੍ਥਿਤਲਾਘਵਮ੍|"] ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (?) ਚੈਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ-"ਭੂਮ੍ਯੁਤ੍ਖਾਤਸਮੁਦ੍ਭੂਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰਨੀਲਸਮਪ੍ਰਭਮ੍| ਵਿਮਲਂ ਮਧੁਰਾਸ੍ਵਾਦਂ ਕੌਪਂ ਜਲਮੁਦਾਹਤਮ੍|| ਨਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ੈਲਵਰਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸ੍ਰੁਤਮੇਕਾਨ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਕੁਮੁਦਾਮ੍ਭੋਜਸਞ੍ਛਨ੍ਨਂ ਵਾਰਿ ਸਾਰਸਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਭੂਮਿਭਾਗਸ੍ਥਂ ਨੈਕਸਂਵਤ੍ਸਰੋਸਿਤਮ੍| ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਸ੍ਵਾਦਂ ਤਾਡਾਗਂ ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ਸ੍ਵਯਂਸ਼ੀਰ੍ਣਸ਼ਿਲਾਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਨਿਭਂ ਜਲਮ੍| ਲਤਾਵਿਤਾਨਸਞ੍ਛ੍ਨ੍ਨਂ ਬੁਧੈਸ਼੍ਚੌਣ੍ਡੇਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਸ਼ੈਲਸਾਨੁਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਵਾਤਹਿਮਾਤਪੈਃ| ਲਘੁ ਸ਼ੀਤਾਮਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ੍ਮਤਂ ਪ੍ਰਾਸ੍ਰਵਣਂ ਜਲਮ੍|| ਵਿਦਾਰ੍ਯ ਭੂਮਿਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਮਹਤ੍ਯਾ ਧਾਰਯਾ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਯਜ੍ਜਲਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਤਦੌਦ੍ਭਿਦਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|| ਪਾਸਾਣੈਰਿਸ੍ਟਕਾਭਿਰ੍ਵਾ ਬਦ੍ਧਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾ ਤੁ ਕੂਪਵਤ੍| ਵਾਪਿ ਸਾ ਖਲੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਕਤਸੋਪਾਨਪਙ੍ਕ੍ਤਿਕਾ|| ਨਦ੍ਯਾਂ ਸ਼ੈਲਪ੍ਰਸੂਤਾਯਾਂ ਗੋਮੇਦਕਮਣਿਪ੍ਰਭਮ੍| ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਭੂਮਿਭਾਗਸ੍ਥਂ ਜਲਂ ਨਾਦੇਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| "ਪੌਸਾਦਿਦ੍ਵਿਤਯੇਸ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕ੍ਰਮਾਜ੍ਜਲਮ੍| ਸਰਸ੍ਤਡਾਗਯੋਃ ਕੂਪਚੁਣ੍ਡਯੋਃ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦ੍ਭਿਦੋਃ|| ਕੂਪੇਨ੍ਦ੍ਰਯੋਃ ਕੂਪਚੁਣ੍ਡਯੋਃ ਸਰ੍ਵਂ ਪਥ੍ਯਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍|" ਤਦੇਤਾਨ੍ ਕੂਪਾਦੀਨ੍ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨੂਪਸ਼ੈਲਾਨ੍ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਾਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਜਾਙ੍ਗਲਾਦਿਦੇਸ਼ਜਾਨ੍ ਯਥਾਯੋਗਂ ਲਘੂਨ੍ ਗੁਰੂਂਸ਼੍ਚ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਜਾਙ੍ਗਲਦੇਸ਼ੇ ਕੂਪਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਬਹੂਦਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਾਵਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਆਨੂਪੇ ਤੁ ਬਹੂਦਕਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|ਸ਼ੈਲੇ ਤੂਦਕਾਲ੍ਪਤਯਾ ਲਘੁਤਰਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)- "ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਮਹੀਧ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕੂਪਾਦਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਜਾਙ੍ਗਲੋ-ਨਿਰ੍ਜਲਾ ਭੂਮਿਃ| ਅਨੂਪਃ-ਸਜਲਾ| ਸ਼ੈਲਃ-ਪਰ੍ਵਤਃ| ਜਾਙ੍ਗਲਸ੍ਯ ਸਮੀਪਾਃ ਕੂਪਾਦਯੋ ਲਘੂਦਕਾਃ| ਅਨੂਪਸ੍ਯ ਗੁਰੂਦਕਾਃ| ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਲਘੁਤਰਾਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਧਨ੍ਵਾਨੂਪਮਹੀਧ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਲਾਘਵਮ੍|" ਇਤਿ| ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ ਚ-"ਨਦੀਕੂਪਤਡਾਗੋਦ੍ਭਿਦ੍ਵਾਪ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ| ਅਨੂਪੇ ਗੌਰਵਾਦਮ੍ਬੁ ਸ਼ੈਲੇ ਧਨ੍ਵਨਿ ਲਾਘਵਾਤ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਜ੍ਜਲਪਾਨਨਿਸੇਧਃ (੧੩-੧੪) · Śloka ੧੪
ਇਦਾਨੀਂ ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਜ੍ਜਲਪਾਨਨਿਸੇਧਮਾਹ |
ਨਾਮ੍ਬੁ ਪੇਯਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਗੁਲ੍ਮਿਭਿਃ||੧੩||
ਪਾਣ੍ਡੂਦਰਾਤਿਸਾਰਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਸਸ਼ੋਥਿਭਿਃ|
ਤੇ ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਬੇਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਿ ਚਾਲ੍ਪਸ਼ਃ||੧੪||
View original
इदानीं केषाञ्चिज्जलपाननिषेधमाह |
नाम्बु पेयमशक्त्या वा स्वल्पमल्पाग्निगुल्मिभिः||१३||
पाण्डूदरातिसारार्शोग्रहणीशोषशोथिभिः|
ऋते शरन्निदाघाभ्यां पिबेत्स्वस्थोऽपि चाल्पशः||१४||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭਿਰਮ੍ਬੁ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਥੈਸਾਂ ਜਲਪਾਨਨਿਸੇਧਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯਮਾਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨ ਇਦਮਾਹ-ਅਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ,-ਪਿਪਾਸਾਮਸਹਿਸ੍ਣੁਭਿਃ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ-ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਂ ਪੇਯਮ੍| ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯੋ ਨ ਭਵਤਿ ਤਾਵਦੇਵ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨਯਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤਤੋ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯ ਇਨਿਃ| ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤਰੇਣ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪ੍ਯਲ੍ਪਸ਼ਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਰਾਤੁਰਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤ੍ਵੇਵਮੁਵਾਚ (ਸੂ.ਅ.੬)- "ਕਾਮਮਲ੍ਪਮਸ਼ਕ੍ਤੌ ਤੁ ਪੇਯਮੌਸਧਸਂਸ੍ਕਤਮ੍| ਪਾਸਾਣਰੂਪ੍ਯਮਦ੍ਭੇਮਜਤੁਤਾਪਾਰ੍ਕਤਾਪਿਤਮ੍|| ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਤਡਰ੍ਤਿਜਿਤ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਮਮ੍ਬੁਪਾਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਮ੍ਬੁ ਪੇਯਮਿਤਿ| ਅਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ-ਉਦਕਂ ਵਿਨਾ ਸ੍ਥਾਤੁਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਪੇਯਮ੍| ਸ਼ੋਥਃ-ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ| ਤੁਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਾਨਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਤੇ ਸ਼ਰਨ੍ਨਿਦਾਘਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਤੇ-ਵਿਨਾ| ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਪਿ-ਕਿਂ ਪੁਨਰਾਤੁਰਃ| ਅਲ੍ਪਸ਼ਃ-ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਮ੍| ਸ਼ਰਦ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਸ੍ਤੁ ਕਾਮਤਃ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍|
Adhikarana ਭੋਜਨੇਮ੍ਬੁਪਾਨਪ੍ਰਕਾਰਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਸਮਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾ ਭੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਪ੍ਰਥਮਾਮ੍ਬੁਪਾਃ|
|੧੫|
View original
समस्थूलकृशा भुक्तमध्यान्तप्रथमाम्बुपाः|
|१५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਮਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥੂਲਾਸ਼੍ਚ ਕਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾਃ| ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਪ੍ਰਥਮਾਃ| ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਪ੍ਰਥਮਾਃ ਭਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਪ੍ਰਥਮਾਃ| ਤੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਯੇਮ੍ਬੁ ਪਿਬਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਭਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਨ੍ਤਪ੍ਰਥਮਾਮ੍ਬੁਪਾਃ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਸਮਾਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਕਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਕ੍ਤਮਧ੍ਯੇਮ੍ਬੁ ਪੀਤਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਸਮਾਨਤਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਭਕ੍ਤਾਨ੍ਤੇ ਤੁ ਪੀਤਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਕਫਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦਧਤ੍ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮਾਧਤ੍ਤੇ| ਭਕ੍ਤਾਦੌ ਚ ਪੀਤਂ ਨਿਰਿਨ੍ਧਨਮਗ੍ਨਿਂ ਤੇਜਃਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤਯਾਵਸ਼੍ਯਮਵਸਾਦਯਤਿ, ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਗਾਹਾਰਂ ਪਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ, ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਚਾਸਮ੍ਯਗ੍ਪਾਕਾਨ੍ਨ ਤਥਾਪੁਸ੍ਟਿਃ, ਇਤਿ ਕਸ਼ਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਭਕ੍ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਜਲਂ ਪੀਤਮਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਤਾਮ੍| ਅਨ੍ਤੇ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕਫਮ੍|| ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਾਙ੍ਗਤਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਜਰਣਂ ਸੁਖਮ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਫਲਕਥਨਦ੍ਵਾਰਾ ਪਾਨਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਸਮਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾ ਇਤਿ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯੇ-ਅਰ੍ਧਾਹਾਰੇ ਭੁਕ੍ਤੇ, ਯੋਮ੍ਬੁ ਪਿਬਤਿ, ਸ ਸਮਸ਼ਰੀਰੋ ਭਵਤਿ| ਯੋਨ੍ਤੇ-ਭੋਜਨਾਨਨ੍ਤਰਂ, ਸ ਸ੍ਥੂਲਃ| ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਂ-ਭੋਜਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ, ਸ ਕਸ਼ਃ| ਅਤੋਮ੍ਬੁ ਭੁਕ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍|
Adhikarana ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਗੁਣਾਃ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
|
ਸ਼ੀਤਂ ਮਦਾਤ੍ਯਯਗ੍ਲਾਨਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਾਨ੍||੧੫||
ਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਦਾਹਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਵਿਸਾਣ੍ਯਮ੍ਬੁ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ|
|੧੬|
View original
|
शीतं मदात्ययग्लानिमूर्च्छाच्छर्दिश्रमभ्रमान्||१५||
तृष्णोष्णदाहपित्तास्रविषाण्यम्बु नियच्छति|
|१६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ੀਤਮਮ੍ਬੁ ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦੀਨ੍ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਪਰਾਕਰੋਤਿ| ਮਦਾਤ੍ਯਯੋ-ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥੋ ਰੋਗਃ| ਗ੍ਲਾਨਿਃ-ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਿਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ-ਮੋਹਃ| ਛਰ੍ਦਿਃ-ਵਮਿਃ| ਸ਼੍ਰਮਃ-ਖੇਦਃ| ਭ੍ਰਮਃ-ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ| ਏਵਂਗੁਣਮਪ੍ਯਾਮਂ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨੇਸ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਯ ਚ| ਨਾਲ੍ਪਮਪ੍ਯਾਮਮੁਦਕਂ ਹਿਤਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੀਤੋਦਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਸ਼ੀਤਮਿਤਿ| ਗ੍ਲਾਨਿਃਕ੍ਲਮਃ| ਸ਼੍ਰਮਃ-ਖੇਦਃ| ਉਸ੍ਣਂ-ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਤਾਪਃ| ਦਾਹਃ-ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਤਃ| ਅਸ੍ਰਂ-ਰਕ੍ਤਮ੍| ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਹਨ੍ਤਿ| ਏਤ ਏਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਦਕਗੁਣਾਃ, ਸ਼ੀਤਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦੁਦਕਸ੍ਯ|
Adhikarana ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਗੁਣਾਃ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
ਅਧੁਨੋਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਗੁਣਾਨਾਹ |
ਦੀਪਨਂ ਪਾਚਨਂ ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ ਲਘੂਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੧੬||
ਹਿਧ੍ਮਾਧ੍ਮਾਨਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਨਵਜ੍ਵਰੇ|
ਕਾਸਾਮਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ਸੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੭||
View original
अधुनोष्णाम्बुगुणानाह |
दीपनं पाचनं कण्ठ्यं लघूष्णं बस्तिशोधनम्||१६||
हिध्माध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धिनवज्वरे|
कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु च शस्यते||१७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੀਪਨਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਮਮ੍ਬੁ ਭਵਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਹਿਧ੍ਮਾਧ੍ਮਾਨਾਦਿਸੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਆਮਸ਼੍ਚ ਪੀਨਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍ ਚ, ਤਾਸੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਆਮੋ-ਅਪਕ੍ਵਃ, ਆਹਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਮਪੀਨਸ ਇਤਿ ਪੀਨਸਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਮਸ਼ਬ੍ਦਮਾਹੁਃ| ਤੈਰਜੀਰ੍ਣ ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਚਾਲਸਕਾਦਿਰੂਪੇ ਜਲਮੁਸ੍ਣਮਿਸ੍ਯਤ ਏਵ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਸ੍ਣੋਦਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਦੀਪਨਮਿਤਿ| ਕਣ੍ਠ੍ਯਂ-ਸ੍ਵਰ੍ਯਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਃ-ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਃ| ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ-ਤਦਹਃਕਤਵਮਨਾਦਿਃ| ਨਵਜ੍ਵਰਃ-ਸਾਮਜ੍ਵਰਃ| ਆਮਃ-ਆਮਾਜੀਰ੍ਣਮ੍| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍-ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਮ੍| ਉਸ੍ਣਂ-ਕ੍ਵਥਨੋਸ੍ਣਮ੍, ਸੂਰ੍ਯਾਦਿਤਪ੍ਤਨਿਸੇਧਾਤ੍(?)| ਕ੍ਵਥਨਵਿਧਿਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਕ੍ਸੀਣਪਾਦਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਂ ਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਗੁਰੁਲਾਘਵਾਤ੍| ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਫੇਨਰਹਿਤਮਵੇਗਮਮਲਂ ਹਿਤਮ੍||" ਤਥਾ,-"ਪਾਸਾਣਰੂਪ੍ਯਮਦ੍ਧੇਮਜਤੁਪਾਕਾਰ੍ਕਤਾਪਿਤਮ੍| ਪਾਨੀਯਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਤਡਰ੍ਤਿਜਿਤ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਾਮ੍ਬੁਗੁਣਾਃ ਵ੍ਯੁਸਿਤਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਮ੍ਬੁਗੁਣਾਃ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਅਧੁਨਾ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਂ ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਹ ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਲਘੁ ਚ ਤੋਯਂ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਹਿਤਂ ਦੋਸੇ, ਵ੍ਯੁਸਿਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍||੧੮||
View original
अधुना क्वथितशीतलं निर्दिदिक्षुराह अनभिष्यन्दि लघु च तोयं क्वथितशीतलम्|
पित्तयुक्ते हितं दोषे, व्युषितं तत्त्रिदोषकृत्||१८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ-ਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਰਿ| ਲਘੁਗੁਣਯੋਗੋਮ੍ਭਸੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਪੁਨਰ੍ਲਘੁਤ੍ਵਕਥਨਮਗ੍ਨਿਸਂਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਲ੍ਲਘੁਤਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਥਵਾ, ਆਧਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਦਕ੍ਵਥਿਤਮਮ੍ਭੋ ਲਘ੍ਵਾਪਿ ਯਦ੍ਗੁਰੁ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍, ਤਦਪਿ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਂ ਲਘੁ ਭਵਤਿ| ਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵਾਦਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤ੍ਵਂ ਯਤ੍ਤੋਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਯ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਹਨ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤੁ ਯਚ੍ਛੀਤਲਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਦਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਨ ਕੇਨਚਿਨ੍ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯੇਕਵਚਨਮਵਿਵਕ੍ਸਿਤਮ੍, ਤੇਨ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਯੋਗਃ-ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰੈਤਤ੍ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਂ ਜਲਂ ਹਿਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਂ (ਸੂ.ਅ.੬) ਤਤ੍ਕ੍ਵਥਨਲਕ੍ਸਣਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੇਹ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ-"ਕ੍ਸੀਣਪਾਦਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਂ ਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਗੁਰੁਲਾਘਵਾਤ੍| ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਫੇਨਰਹਿਤਮਵੇਗਮਮਲਂ ਹਿਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ-ਧਨ੍ਵਸਾਧਾਰਣਾਨੂਪੇਸੁ ਦੇਸ਼ੇਸੁ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕ੍ਸਪਿਤਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਤ੍ਰਿਭਾਗਾਰ੍ਧਂ ਸਲਿਲਮਧਿਸ਼੍ਰਪੇਤ੍| ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਹਿ ਦੇਸ਼ੋਨਿਲਾਨਲਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਧਿਸ੍ਠਿਤਃ, ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਤੋਯਂ ਲਾਘਵਾਦਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਆਨੂਪਸ੍ਤੁ ਭੂਮਿਸੋਮਗੁਣਬਹੁਲਃ, ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚਿਰੇਣ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਮਸ਼੍ਨੁਤੇ| ਏਵਂ ਸਾਧਾਰਣੋ ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਤੁਸ੍ਵਪਿ ਯਥਾਯੋਗਮਯਮੇਵ ਕ੍ਰਮੋ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੂਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੪੫|੪੦)- "ਯਤ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਰ੍ਵੇਗਂ ਨਿਸ੍ਫੇਨਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਲਘੁ| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਤਤ੍ਤੋਯਂ ਕਫਰੋਗਨੁਤ੍|| ਤਤ੍ਪਾਦਹੀਨਂ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ, ਹੀਨਮਰ੍ਧੇਨ ਵਾਤਨੁਤ੍|" ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਮੇਵ (ਸੂ.ਅ.੬) ਗ੍ਰਨ੍ਥਮਿਮਂ ਕੇਚਿਦਤ੍ਰਾਪਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ_ "ਪਾਨੀਯਂ ਨ ਤੁ ਪਾਨੀਯਂ ਪਾਨੀਯੇਨ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਜੇ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਚਾਮੇ ਪਕ੍ਵੇ ਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਨੇਤਰਤ੍|| ਸ਼ੀਤੇ ਵਿਧਿਰਯਂ, ਤਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਅਤਿਯੋਗੇਨ ਸਲਿਲਂ ਤਸ੍ਯਤੋਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍|| ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਜੇ ਪੀਤੇ ਪਾਨੀਯੇ ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਪਾਨੀਯਂ-ਜਲਂ, ਨ ਪਾਨੀਯਂ-ਨ ਪੇਯਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਪਾਨੀਯੇ ਪੀਤੇ ਤਜ੍ਜਰਣਾਨ੍ਤਂ ਯਾਵਤ੍ ਵਿਜਾਤੀਯਂ ਜਲਂ ਨ ਪੇਯਮਿਤਿ| ਅਨ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਜ ਇਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਕੌਪੇ ਪੀਤੇ ਤਾਡਾਗਂ ਨ ਪੇਯਮ੍, ਤਾਡਾਗੇ ਪੀਤੇ ਕੌਪਂ ਨ ਪੇਯਮ੍, ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਆਮੇ-ਅਪਕ੍ਵੇ ਜਲੇ, ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਚ ਜਲਂ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਪਕ੍ਵੇ-ਕ੍ਵਥਿਤੇ, ਪੀਤੇ ਜੀਰ੍ਣੇਪਿ, ਇਤਰਤ੍-ਆਮਂ ਜਲਂ ਨ ਪੇਯਮ੍, ਯਾਵਨ੍ਨ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਾਵਤ੍ਸਜਾਤੀਯਮਾਪ ਨ ਪੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੀਤੇ ਵਿਧਿਰਯਂ-ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤ ਏਤਦ੍ਵਿਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਤਪ੍ਤੇਜੀਰ੍ਣ ਏਵ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਯੋਗੇਨ-ਅਤਿਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਤਸ੍ਯਤਃ-ਤਸ੍ਣਾਵਤੋਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਂ-ਉਪਯੁਕ੍ਤਂ, ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਨਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ-ਯਤ ਆਮੇਨਾਗ੍ਨੌ ਬਹਿਸ੍ਕਤੇ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਆਮਸ੍ਯ ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਵਰ੍ਧਕਮਿਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਯਾਲ੍ਪੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਾਦਿਗੁਣਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਾਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤਾਯ ਬ੍ਰੂਮਃ-"ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤਨੁਰਵਸ਼੍ਯਾਯਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਾਤਾਸ੍ਰਕੋਪਨਃ| ਪਾਨਤਡ੍ਦਾਹਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਕੁਸ੍ਠੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮੇਹਜਿਤ੍|| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦਪਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯਮ੍ਬੁ ਚ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕਫਕਦ੍ਵਿਰਸਂ ਗੁਰੁ|| ਹਿਮਂ ਤੁ ਸ਼ੀਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਦਾਰੁਣਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮੇਵ ਚ| ਕਫਂ ਨ ਸਨ੍ਦੂਸਯਤਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਚ ਮਾਰੁਤਮ੍|| ਯਥਾਸ਼੍ਮਵਰ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਲੇਯਂ ਹਿਮਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਂ ਗੁਣੈਃ| ਚਰਾਚਰਾਣਾਮਹਿਤਂ, ਤੁਸਾਰਂ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍|| (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੂ.ਅ.੪੫|੩੫)- 'ਵੈਕਿਰਂ ਲਘੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਂ ਵਹ੍ਨਿਦੀਪਨਮ੍| ਕੈਦਾਰਂ ਮਧੁਰਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪਾਕੇ ਗੁਰੁ ਦੋਸਲਮ੍|| ਤਦ੍ਵਤ੍ਪਾਲ੍ਵਲਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਵਿਪਾਕੇ ਦੋਸਲਂ ਤੁ ਤਤ੍| ਅਨੇਕਦੋਸਮਾਨੂਪਂ ਵਾਰ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਗਰ੍ਹਿਤਮ੍|| ਏਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਨਿਰਵਦ੍ਯਂ ਤੁ ਜਾਙ੍ਗਲਮ੍| ਪਾਕੇਵਿਦਾਹਿ ਤਸ੍ਣਾਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰੀਤਿਵਰ੍ਧਨਮ੍|| ਦੀਪਨਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਤੋਯਂ ਸਾਧਾਰਣਂ ਲਘੁ|' ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਭਵਂ ਰਕ੍ਸੋਵਿਸਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍|| ਰਤ੍ਨਾਕਰਸਮੁਤ੍ਥਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਰਂ ਮਤਮ੍||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤਿ| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ-ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਸ੍ਰਾਵਿ| ਦੋਸੇ-ਵਾਯੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਚ| ਉਸ੍ਣਮੇਵ ਸ਼ੀਤੀਕਤਂ-ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਸ਼ਤਸ਼ੀਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਵ੍ਯੁਸਿਤਮਿਤਿ| ਤਤ੍ ਕ੍ਵਥਿਤ ਸ਼ੀਤਲਮ੍
Adhikarana ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਗੁਣਾਃ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਵਸ੍ਯਂ ਹਿਮਂ ਲਘੁ|
ਤਸ੍ਣਾਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਹਰਂ ਦੀਪਨਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੧੯||
View original
नारिकेलोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु|
तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं बस्तिशोधनम्||१९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਾਰਿਕੇਲਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਮੁਦਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਵਸ੍ਯਂ ਹਿਮਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਮਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਲ੍ਲਘੁ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਣਾਦਿਹਰਂ ਦੀਪਨਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੋਧਨਂ ਚ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਮਿਤਿ| ਈਸਤ੍ਪਕ੍ਵਾਰ੍ਦ੍ਰਨਾਰਿਕੇਲਫਲਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਤਿਜਲਂ-ਨਾਰਿਕੇਲੋਦਕਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਧ੍ਯਾਯਿਨੋ ਗੁਰ੍ਵਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਗੁਰੁਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਹ ਤੁ ਗੁਰੁਲਘੁਪਾਕਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਭਾਵਾਲ੍ਲਸ੍ਵਿਤ੍ਯੇਵ ਪਠਨੀਯਮ੍, ਲਘੁਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍|
Adhikarana ਦਿਵ੍ਯਨਾਦੇਯਯੋਰ੍ਵਰਾਵਰਤ੍ਵੇ (੨੦-੧) · Śloka ੧
ਇਦਾਨੀਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਗ੍ਰ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦਿਵ੍ਯਨਾਦੇਯੇ ਪਰਂ ਤੋਯੇ ਵਰਾਵਰੇ|
|੨੦|
ਇਤਿ ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ||੧||
View original
इदानीं युक्त्याऽग्र्यसङ्ग्रहं निर्दिशति वर्षासु दिव्यनादेये परं तोये वरावरे|
|२०|
इति तोयवर्गः||१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰਾਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਂ ਜਲਂ ਪਰਂ ਵਰਂ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਨਦੀਸਮ੍ਭਵਂ ਤ੍ਵਪਥ੍ਯਮ੍| ਇਤਿ ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਦਕਾਨਾਂ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਦਿਵ੍ਯਨਾਦੇਯ ਇਤਿ| ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਦੇਯੇਨੈਰ੍ਵ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੨੫/੩੭)- "ਆਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਮੁਦਕਾਨਾਮ੍" ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤਮਮੁਦਕੇਸੁ| "ਵਰ੍ਸਾਨਾਦੇਯਮੁਦਕਾਨਾਮ੍" ਇਤਿ, ਅਪਥ੍ਯਤ੍ਵੇਨ| ਨਾਦੇਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਕਪਦਂਗਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦਿਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਰ੍ਸਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨ ਹਿ ਦਿਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਸਾਭਵਂ ਵਰਿਸ੍ਠਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਨਿਸੇਧਾਤ੍| ਨਾਪਿ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵੇਵ ਵਰਮ੍, ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਰਿਸ੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍| ਖਾਰਣਾਦਿਸ੍ਤੁ ਪਾਲ੍ਵਲਮਵਰਮਾਹ-"ਪਾਲ੍ਵਲਂ ਜਲਮਮ੍ਭਸਾਮ੍" ਇਤਿ| ਉਭਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬)- "ਸੂਰ੍ਯੋਦ੍ਧਤਪ੍ਰਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍| ਸ਼ੈਤ੍ਯਜੀਵਨਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵੈਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਵਿਸਾਰ੍ਤਿਜਿਤ੍|| ਸ਼੍ਵੇਤੇ ਕਸਾਯਂ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਸ੍ਣੇ, ਤਿਕ੍ਤਂ ਤੁ ਪਾਣ੍ਡੁਰੇ| ਨੀਲੇ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ, ਦੇਸ਼ੇ ਲਵਣਮੂਸਰੇ|| ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਕਪਿਲੇ, ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਿਸ਼੍ਰੇ, ਥਾਮ੍ਬੁਗੁਣਾਧਿਕੇ| ਮਧੁਰਂ, ਲਵਣਾਮ੍ਲਂ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਭੂਮਿਗੁਣਾਧਿਕੇ|| ਤੇਜੋਧਿਕੇ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁ, ਕਸਾਯਂ ਪਵਨਾਧਿਕੇ| ਦਿਵ੍ਯਾਨੁਕਾਰਿਤ੍ਵਵ੍ਯਕ੍ਤਰਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਖਗੁਣਾਧਿਕੇ|| [ *ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ ਕੌਪਂ, ਦੀਪਨਂ ਨਾਤਿਵਾਤਲਮ੍| ਸਾਰਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਲਘੁ ਚ, ਤਾਡਾਗਂ ਗੁਰੁ ਵਾਤਲਮ੍|| ਚੌਣ੍ਡ੍ਯਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਂ, ਦੋਸਹਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣੋਦਕਮ੍| ਔਦ੍ਭਿਦਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਪਿਤਘ੍ਨਂ, ਸ੍ਵਾਦੁ ਵਾਪੀਜਲਂ ਲਘੁ|| ਨਾਦੇਯਂ ਵਾਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਟੁਕਂ ਚ ਤਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ] ਕੀਟਾਹਿਮੂਤ੍ਰਵਿਟ੍ਕੋਥਤਣਜਾਲੋਤ੍ਕਰਾਵਿਲਮ੍|| ਪਙ੍ਕਪਙ੍ਕਜਸ਼ੈਵਾਲਹਠਪਰ੍ਣਾਦਿਸਂਸ੍ਤਤਮ੍| ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਾਨਾਪਾਨਾਬ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾਧ੍ਮਾਨੋਦਰਜ੍ਵਰਾਨ੍|| ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਕਣ੍ਡੂਗਣ੍ਡਾਦਿਕਾਨਤਃ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਜਯੇਦਭਾਵੇ ਵਾ ਤੋਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ|| ਘਨਵਸ੍ਰਪਰਿਸ੍ਰਾਵੈਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤ੍ਵਭਿਰਕ੍ਸਣਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਤਪਨਮਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਕਾਯਸਪਿਣ੍ਡ ਕੈਃ| ਪਰ੍ਣੀਮੂਲਬਿਸਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੁਕ੍ਤਾਕਤਕਸ਼ੈਵਲੈਃ| ਵਜ੍ਰਗੋਮੇਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍|| ਪਾਟਲਾਕਰਵੀਰਾਦਿਕੁਸੁਮੈਰ੍ਗਨ੍ਧਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਪਾਨੀਯਂ ਨ ਚ ਪਾਨੀਯਂ ਪਾਨੀਯੇਨ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ਜੇ|| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਚਾਮੇ ਪਕ੍ਵੇ ਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਨੇਤਰਤ੍| ਸ਼ੀਤੇ ਵਿਧਿਰਯਂ, ਤਪ੍ਤੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|| ਪਾਨੀਯਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਵਿਸ਼੍ਵਮੇਵ ਹਿ ਤਨ੍ਮਯਮ੍| ਅਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸੇਧੇਪਿ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਾਰਿ ਵਾਰ੍ਯਤੇ||ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਸਾਙ੍ਗਸਾਦਾਦ੍ਯਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਦਲਾਭਤਃ| ਨ ਹਿ ਤੋਯਾਦ੍ਵਿਨਾ ਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਤਸ੍ਯ ਵਾ|| ਕੇਵਲਂ ਸੌਸਧਂ ਪਕ੍ਵਮਾਮਮੁਸ੍ਣਂ ਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤਮਮਤਂ ਵਿਸਮਨ੍ਯਥਾ|| ਅਤਿਯੋਗੇਨ ਸਲਿਲਂ ਤਸ੍ਯਤੋਪਿ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|| ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਤ੍ਯਾਮਤਣ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਧ੍ਮਾਨਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍| ਕਾਸਾਗ੍ਨਿਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਵਾਸਪੀਨਸਾਨ੍|| ਪਾਕੇ ਸ੍ਵਾਦੁ ਹਿਮਂ ਵੀਰ੍ਯੇ ਤਦੁਸ੍ਣਮਪਿ ਯੋਜਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਯੋਗਪਾਨੇਨ ਲਾਘਵਾਨ੍ਨ ਵਿਯੋਜਯੇਤ੍|| ਆਮਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਯੋਃ ਕੋਸ੍ਣਾ ਨਿਸ੍ਪਿਪਾਸੋਪ੍ਯਪਃ ਪਿਬੇਤ੍| ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਃ ਕ੍ਲੇਦਯਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਨਮਤਿਕ੍ਲੇਦੋਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਃ|| ਵਿਬਦ੍ਧਃ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮੁਕ੍ਤਾਮਾਸ਼ਯਬਨ੍ਧਨਃ| ਪਚ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਾਹਾਰਃ ਕੋਸ੍ਣਤੋਯਦ੍ਰਵੀਕਤਃ|| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸੀਣਬਲਸ੍ਯ ਚ| ਨਾਲ੍ਪਮਪ੍ਯਾਮਮੁਦਕਂ ਹਿਤਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍|| ਤੇਜਸਃ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਜਯੇਜ੍ਜਲਮ੍| ਤੋਯਂ ਵਹ੍ਨਿਗੁਣਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਪਾਕੇਮ੍ਲਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤ੍|| ਭਵੇਤ੍ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਤੋਯਂ ਤੁ ਕਰਕੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਅਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਗੁਰੁਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਙ੍ਘਾਤੈਃ ਕਫਵਾਤਕਤ੍|| ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਨ੍ਤਭਵਂ ਰਕ੍ਸੋਵਿਸਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍| [*ਦਸ੍ਟਿਮੇਧਾਵਪੁਃਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਰਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਹਿਮਂ ਲਘੁ|| ] ਇਤਿ| ਇਤਿ ਤੋਯਵਰ੍ਗਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੦-੨੧) · Śloka ੨੧
ਪਰਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਵਰ੍ਗੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਜਨੋਪਯੋਗਿਤਯੋਪਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨਾਜਨ੍ਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਯਃ ਸਜ੍ਞਾਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਪਯਸ ਇਵ ਜੀਵਨਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਤੋਯਵਰ੍ਗਾਦਨੁ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ|
ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਪਾਦਾਨਮ੍|
ਤਥਾ, ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਂ ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਚਾਗ੍ਰੇਸਰਤ੍ਵਾਤ੍|
ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੩)- "ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਮ੍|
ਕ੍ਸੀਰਘਤਾਭ੍ਯਾਸੋ ਰਸਾਯਨਾਨਾਮ੍|
" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਅਥ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ|
|
ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੋਜਸ੍ਯਂ ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਮ੍||੨੦||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਯਃ|੨੧|
View original
परिशेषेभ्यो वर्गेभ्यः प्राज्यजनोपयोगितयोपकारित्वेनाजन्मसात्म्येन प्राधान्यात् पयः सज्ञासामान्यात् पयस इव जीवनादिगुणयोगाच्च तोयवर्गादनु क्षीरवर्गः प्रक्रम्यते|
तत्रापि दध्यादीनां मूलकारणत्वात् क्षीरस्य प्रागुपादानम्|
तथा, जीवनीयानां रसायनानां चाग्रेसरत्वात्|
तथा चाष्टाङ्गसङ्ग्रहे (सू. अ. १३)- "क्षीरं जीवनीयानाम्|
क्षीरघृताभ्यासो रसायनानाम्|
" इत्यादि|
अथ क्षीरवर्गः|
|
स्वादुपाकरसं स्निग्धमोजस्यं धातुवर्धनम्||२०||
वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम्|
प्रायः पयः|२१|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਯਃ-ਕ੍ਸੀਰਂ, ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਪਾਕਸ਼੍ਚ ਰਸਸ਼੍ਚ ਪਾਕਰਸੌ, ਸ੍ਵਾਦੂ ਪਾਕਰਸੌ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਓਜਸੇ ਹਿਤਂ-ਓਜਸ੍ਯਮ੍| ਧਾਤੂਨ੍ ਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਵਸ੍ਯਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਰਮਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਰਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧੇਃ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਸੀਰਂ ਨੈਵਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਮੀਸਦ੍ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਲਵਣਂ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਅਜਾਕ੍ਸੀਰਂ ਚ ਲਘੁ, ਆਵਿਕਮੁਸ੍ਣਮ੍, ਐਕਸ਼ਫਮੁਸ੍ਣਂ ਸਾਮ੍ਲਲਵਣਂ ਚੇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕਤਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਾਰਸਤ੍ਵਾਦੇਵ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਸ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਲਬ੍ਧਾ ਏਵ| ਕਿਂ ਪੁਨਰੇਤੈਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ ? ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਾਨ੍ ਬ੍ਰੂਮਹੇ| ਮਧੁਰਰਸਾਸ਼੍ਰਿਤੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਸ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋਪਰੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਸ੍ਯਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਬਹੁਤਰਾਃ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਯੈਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਪੁਨਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਹਿ ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਸਸਹਚਰਿਤਾ ਏਵ ਗੁਣਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਭਿਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਰਸੇ ਸਮਾਰੋਪ੍ਯ ਵਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ-ਮਧੁਰ ਆਯੁਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਾਃ, ਅਮ੍ਲੇਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਦਾਦਯਃ| ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਰਸਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ-ਮਧੁਰਰਸਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਮਕੁਸ੍ਟਤਣ੍ਡੁਲੀਯਾਦੌ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ| ਤਥਾ ਹਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਤਤ੍ਰੋਪਲਮ੍ਭਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮਧੁਰਰਸਾਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਕੁਸ੍ਟਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਧੁਰਰਸਸਹਚਰੋਕ੍ਤੇਨ ਗੁਣੌਘੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਤੁ, ਕਤਂ ਸਡ੍ਰਸਗੁਣਸ੍ਵਰੂਪਵਰ੍ਣਨਮਨਰ੍ਥਕਮੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਯਮਤ੍ਰ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਗੁਣਾ ਰਸਸਹਚਰਿਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ, ਯਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਸਗੁਣਾਨਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਈਦਸ਼ਂ ਚ ਵਿਸਯਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਭਿਰ੍ਮਧੁਰਾਦਿਰਸਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਾ ਵਰ੍ਣਿਤਾ ਵੇਦ੍ਯਾਃ| ਕੇਚਿਤੁ ਰਸਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾ ਏਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਨਿਵਿਸ਼ਨ੍ਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਰਸਗੁਣਾਨ੍ਨਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸਯੇ ਰਸਗੁਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨੋਕ੍ਤਮੇਵ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਵਰ੍ਣਨਮ੍| ਏਵਂ ਚੋਭਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਦਧਿਕਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਯੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਵਗਚ੍ਛ| ਅਯਮੇਵ ਚ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧੇ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਨਨੁ, "ਸ੍ਵਾਦੁਃ ਪਟੁਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਮਮ੍ਲੋਮ੍ਲਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਰਸਃ|" ਇਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੯|੨੧) ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤ੍ਵਂ ਲਬ੍ਧਮ੍, ਤਤ੍ਕਿਂ ਪਾਕਗ੍ਰਹਣੇਨ ? ਭਣਾਮਃ| "ਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਗੁਰੁਭਾਵਾਦ੍ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦੇਤਤ੍ਕ੍ਸੀਰਂ ਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਚਿਰਂ ਨ ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਇਤੀਮਮਰ੍ਥਂ ਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਂ ਪਾਕਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚਾਹਾਰਰਸ ਏਵਾਪਤ੍ਯਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਦਾਰੁਵਾਹਿਃ- "ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਤ੍ਯਜਾਦ੍ਧਰ੍ਸਾਦ੍ਰਸਃ ਕ੍ਸੀਰਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਰਸਃ ਕ੍ਸਰਤ੍ਯੇਵਂ ਹਦਯਾਤ੍ਕ੍ਸੀਰਮੇਤ੍ਯਤਃ||" ਇਤਿ| ਗਵ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਤਰਮੁਪਾਦਾਨਂ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸੀਰੇਭ੍ਯੋ ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਮਾਹਿਸਮਪਿ ਤਕ੍ਰਾਦਿ ਗੋਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਥਿਤਮਿਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ| "ਗਵ੍ਯਂ ਮਾਹਿਸਮਾਜਂ ਚ ਕਾਰਭਂ ਸ੍ਤ੍ਰੈਣਮਾਵਿਕਮ੍| ਐਭਮੈਕਸ਼ਫਂ ਚੇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਮਸ੍ਟਵਿਧਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਨਾਹਃ-ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸਮਿਤਿ| ਓਜਸ੍ਯਂ-ਓਜੋਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਾਦਿਸੁ ਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਤੇਸਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸੇਭ੍ਯੋਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਧਾਤੁਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਵਸ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮਪਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦੁਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰਾਦਾਵੀਸਲ੍ਲਵਣਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪਿ|
Adhikarana ਗੋਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੧-੨੩) · Śloka ੨੩
|
ਅਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯਂ ਤੁ ਜੀਵਨੀਯਂ ਰਸਾਯਨਮ੍||੨੧||
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਹਿਤਂ ਮੇਧ੍ਯਂ ਬਲ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਰਂ ਸਰਮ੍|
ਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਮਦਾਲਕ੍ਸ੍ਮੀਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਤਟ੍ਕ੍ਸੁਧਃ||੨੨||
ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍|
|੨੩|
View original
|
अत्र गव्यं तु जीवनीयं रसायनम्||२१||
क्षतक्षीणहितं मेध्यं बल्यं स्तन्यकरं सरम्|
श्रमभ्रममदालक्ष्मीश्वासकासातितृट्क्षुधः||२२||
जीर्णज्वरं मूत्रकृच्छ्रं रक्तपित्तं च नाशयेत्|
|२३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਕ੍ਸੀਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਗਵ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨੀਯਮਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍, ਜੀਵਨੀਯਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੌਜਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਕ੍ਸੀਰਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਓਜਸ੍ਯਂ ਹਿ ਜੀਵਨੀਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਹ੍ਯੋਜਃਕ੍ਸਯੇ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਮੌਸਧਾਨਾਮੁਪਯੋਗੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯਥਾ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੩੯)- "ਓਜਃ ਕ੍ਸੀਯੇਤ ਕੋਪਾਦਿਭਿਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨਨ੍ਤਰਮੁਵਾਚ-"ਜੀਵਨੀਯੌਸਧਕ੍ਸੀਰਰਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਜੀਵਨੀਯਤ੍ਵੇਨ ਗਹੀਤਮਪਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੧੪)- "ਪ੍ਰਵਰਂ ਜੀਵਨੀਯਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਮੁਕ੍ਤਂ ਰਸਾਯਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਰਸਾਯਨਂਰਸਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਨਾਂ ਲਾਭੋਪਾਯਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਉ. ਅ. ੩੯|੨)- "ਲਾਭੋਪਾਯੋ ਹਿ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਯਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਹਿਤਂ-ਉਰਃਕ੍ਸਤਾਯ ਹਿਤਂ ਕ੍ਸੀਣਾਯ ਚ ਹਿਤਮ੍| ਕ੍ਸੀਣਃ-ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਃ| ਤਥਾ, ਮੇਧਾ-ਧਾਰਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯੈ ਹਿਤਂ-ਮੇਧ੍ਯਮ੍| "ਉਗਵਾਦਿਭ੍ਯੋ ਯਤ੍" ਇਤਿ ਯਤ੍| ਏਵਂ ਬਲ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਰਮ੍| ਕਞੋ ਹੇਤੁਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯੇਤਿ ਹੇਤੌ ਟਃ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਰਣੇ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਸਰਮ੍| ਸ਼੍ਰਮਾਦੀਂਸ਼੍ਚੈਕਾਦਸ਼ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗਵ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਜੀਵਨੀਯਂ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮ੍| ਰਸਾਯਨਂ-ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਕ੍ਸਤਂ-ਕ੍ਸਤਕਾਸਃ, ਕ੍ਸੀਣਃ-ਕ੍ਸਯਰੋਗੀ, ਤਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍| ਮੇਧ੍ਯਂ-ਮੇਧਾਜਨਨਮ੍| ਬਲ੍ਯਂ-ਬਲਕਰਮ੍| ਸ੍ਤਨ੍ਯਕਰਂ-ਨਾਰ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਦਮ੍| ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਃ-ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਨਾਸ਼ਹੇਤੁਃ| ਆਧਿਃ-ਮਨਃਪੀਡਾ| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਅਤਿਕ੍ਸੁਧਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਏਵ ਰੋਗਤ੍ਵਾਤ੍||
Adhikarana ਮਾਹਿਸਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੩) · Śloka ੨੩
|
ਹਿਤਮਤ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਗਰੀਯੋ ਮਾਹਿਸਂ ਹਿਮਮ੍||੨੩||
View original
|
हितमत्यग्न्यनिद्रेभ्यो गरीयो माहिषं हिमम्||२३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਹਿਸ੍ਯਾ ਇਦਂ-ਮਾਹਿਸਂ ਕ੍ਸੀਰਮ੍, ਅਤ੍ਯਗ੍ਨਿਭ੍ਯੋਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਗਰੀਯੋ-ਗੁਰੁਤਰਮ੍| ਤਥਾ, ਹਿਮਂ-ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਾਹ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੧੫)- "ਮਹਿਸੀਣਾਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਤਰਂ ਪਯਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੂਨਮਨਿਦ੍ਰਾਣਾਮਤ੍ਯਗ੍ਨੀਨਾਂ ਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍||" ਇਤਿ| [ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਅਦੂਨਂ-ਆਪੂਰ੍ਣਂ, ਸ੍ਨੇਹਾਦੂਨਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਨ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹੋਨਮਿਤਿ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਗੋਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਮਾਹਿਸਕ੍ਸੀਰੇ ਬਹੁਃ ਸ੍ਨੇਹ ਉਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਪ੍ਯੇਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਾਧਿਕਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ] ਖਰਨਾਦੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਗਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਗਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਯਸਃ ਪਯਃ| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਹੀਨਮੌਰਭ੍ਰਚ੍ਛਾਗਮਾਹਿਸਮ੍|| ਜਾਙ੍ਗਲਾਨੂਪਸ਼ੈਲੇਸੁ ਚਰਨ੍ਤੀਨਾਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਪਯੋ ਗੁਰੁਤਰਂ ਵਤ੍ਸੋ ਯਥਾ ਤਾਸਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ|| ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਨ੍ਮਾਹਿਸਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਲਂ ਪਯਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਸ੍ਨੇਹੋਨਂ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||" ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਵਿਗੁਪ੍ਤਃ ਸਿਦ੍ਧਸਾਰੇਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ-"ਗਵ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਤ੍ਪਯ:|" ਇਤਿ| ਤਦ੍ਬੁਧੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍, ਸਰ੍ਵਮਤਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਾਹਿਸਗੁਣਾਨਾਹ-ਹਿਤਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਯਗ੍ਨਯਃ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਨ੍ਯਃ| ਅਨਿਦ੍ਰਾਃ-ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰਾਃ| ਗਰੀਯਃ-ਗਵ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਹਿਮਤ੍ਵੇ ਹਿਮਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਚੇਦ੍ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਯਸੁਨ੍ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦਾਦੇਵਾਤਿਸ਼ਯਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਮੈਵਮ੍| ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਦਪਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮੀਯਸੁਨ੍ ਕਤਃ| ਅਤ੍ਰ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਃ| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕਃ (ਸੂ.ਅ. ੨੭/੨੧੫)- "ਮਹਿਸੀਣਾਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਤਰਂ ਪਯਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੂਨਮਨਿਦ੍ਰਾਣਾਮਤ੍ਯਗ੍ਨੀਨਾਂ ਹਿਤਂ ਚ ਤਤ੍||" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੫੫)- "ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਮਧੁਰਂ ਮਾਹਿਸਂ ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਕਰਂ ਸ਼ੀਤਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰਂ ਗੁਰੁ||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਗਵ੍ਯਾਨ੍ਮਾਹਿਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੋਨਤ੍ਵਂ ਹਦ੍ਯਾਦਿਗੁਣਵਿਸਯਮ੍, ਮਾਹਿਸਕ੍ਸੀਰਜਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ ਗਵ੍ਯਕ੍ਸੀਰਜਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਹਦ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰਧਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਿਸਯਮ੍, ਯਾਵਤੋ ਗਵ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਯਾਵਾਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਾਵਤੋ ਮਾਹਿਸਾਤ੍ਤਤੋਧਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵ ਖਾਰਣਾਦਿਨੋਤ੍ਤਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ-"ਗਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਗਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਯਸਃ ਪਯਃ| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਹੀਨ ਮੌਰਭ੍ਰਚ੍ਛਾਗਮਾਹਿਸਮ੍||" ਇਤਿ| ਉਦਭ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਸ੍ਨੇਹਹੀਨਤ੍ਵਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਵਾਕ੍ਯਕ੍ਰਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ-"ਕ੍ਸੀਰਾਕਰਾ ਗੌਰ੍ਮਹਿਸੀ ਅਜਾਵੀ ਕਰਭੀ ਗਜੀ| ਹਯੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਚਾਸ੍ਟਮੀ ਤੇਸਾਂ ਪਥਕ੍ਕਰ੍ਮਗੁਣਾਨ੍ ਸ਼ਣੁ||" ਇਤਿ| ਗਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹੋਤ੍ਤਮਮ੍, ਤਤੋ ਜਘਨ੍ਯਂ ਮਾਹਿਸਮ੍, ਤਤ ਆਜਮ੍, ਤਤ ਆਵਿਕਮਿਤਿ| ਜਘਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਨਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤੇਨੈਵ-"ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਤਰਂ ਗਵ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਪ੍ਨਲਂ ਮਾਹਿਸਂ ਪਯਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਸ੍ਨੇਹੋਨਂ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||" ਇਤਿ| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਦਮ੍| ਤੇਨ ਮਾਹਿਸਾਤ੍ ਛਾਗਂ ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਸ੍ਨੇਹੋਨਮ੍, ਛਾਗਾਦੌਰਭ੍ਰਮਿਤਿ|
Adhikarana ਆਜਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਵ੍ਯਾਯਾਮਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਸ਼ਨੈਰ੍ਲਘੁ|
ਆਜਂ ਸ਼ੋਸਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਜਿਤ੍||੨੪||
View original
अल्पाम्बुपानव्यायामकटुतिक्ताशनैर्लघु|
आजं शोषज्वरश्वासरक्तपित्तातिसारजित्||२४||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਜਂ-ਛਾਗਲਂ ਕ੍ਸੀਰਂ, ਲਘੁ ਭਵਤਿ, ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤੈਃ| ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਾਜਾਨਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਃ, ਅਨ੍ਯਾਸਾਂ ਤੁ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵਾਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦੇਰ੍ਗਮ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦੇਤਦੁਪਨ੍ਯਾਸੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥ ਏਵ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ,-ਯਦਾ ਅਜਾ ਅਲ੍ਪਵ੍ਯਾਯਾਮਗੁਰ੍ਵਸ਼ਨਾਦਿ ਕੁਰ੍ਯੁਃ, ਤਦਾ ਤਾਸਾਮਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਭਵੇਤ੍| ਏਵਂ ਚ ਗਵਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਗੁਰੁਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ| ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਦੋਸਮਪਰਾਹ੍ਣੇ ਯਦ੍ਗਹੀਤਂ ਪਯਃ, ਤਦਪੇਕ੍ਸਯੌਸਸਂ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਯਦ੍ਗਹੀਤਂ ਤਦ੍ਗੁਰੁ, ਚੇਸ੍ਟਾਰਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਾਤ੍ਰੌ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਨ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾ ਭਵਤਿ, ਅਤ ਔਸਸਂ ਗੁਰੁ| ਦਿਵਾ ਚ ਧਾਵਨਪ੍ਲਵਨਾਦਿਕਯਾ ਚੇਸ੍ਟਯਾ ਪ੍ਰਾਦੋਸਂ ਲਘੁ| ਅਨਯਾ ਚ ਦਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਮਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਪਿਣ੍ਯਾਕਾਮ੍ਲਾਸ਼ਿਨੀਨਾਂ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤਦ੍ਭਸ਼ਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਦੇਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਪ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਨ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਸਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਾਨ੍ ਜਯਤੀਤਿ ਕ੍ਵਿਪ੍| ਸ਼ੋਸਜਿਤ੍| ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਜਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਜਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨੇਤਿ| ਸ਼ੋਸੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਹੇਤੂਪਨ੍ਯਾਸੋ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਜਾਨਾਂ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਲ੍ਪਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਦਿਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਗਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪਯੋ ਲਘੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਯਥਾਜਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਰ੍ਥਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਗੁਰੁ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੬)-"ਪਿਣ੍ਯਾਕਾਮ੍ਲਾਸ਼ਿਨੀਨਾਂ ਤੁ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤਦ੍ਭਸ਼ਮ੍| ਅਚੇਸ੍ਟਯਾ ਚ ਪ੍ਰਾਦੋਸਾਦ੍ਗਰੀਯਃ ਸ੍ਮਤਮੌਸਸਮ੍|| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੋਨੇਨ ਲਘਿਮਾ ਚੇਸ੍ਟਾਵਤ੍ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਪਿ| ਹਸ੍ਵੇਸੁ ਵਾਤਿਦੇਹੇਭ੍ਯੋ ਮਾਂਸੇਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਔਸ੍ਟ੍ਰਕਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਈਸਦ੍ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਲਵਣਮੌਸ੍ਟ੍ਰਕਂ ਦੀਪਨਂ ਲਘੁ|
ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਾਤਕਫਾਨਾਹਕਮਿਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮ੍||੨੫||
View original
ईषद्रूक्षोष्णलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु|
शस्तं वातकफानाहकृमिशोफोदरार्शसाम्||२५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਔਸ੍ਟ੍ਰਕਂ-ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਂ, ਲਘੁ ਤਥਾ ਈਸਤ੍-ਮਨਾਗ੍ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਲਵਣਂ ਤਥਾ ਦੀਪਨਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ-ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਪਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਔਸ੍ਟ੍ਰਕਮਿਤਿ "ਉਸ੍ਟ੍ਰਾਦ੍ਵੁਞ੍" ਇਤਿ ਵੁਞ੍| ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਗ੍ਰਹਣੇ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤ੍ਯੁਸ੍ਟ੍ਰੀਸ਼ਬ੍ਦਾਦਪਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਰਭਗੁਣਾਨਾਹ-ਈਸਦ੍ਰੁਕ੍ਸੇਤਿ| ਸ਼ਸ੍ਤਂ-ਔਸਧਮ੍| ਵਾਤਕਫਘ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਦਾਨਾਹਾਦਿਘ੍ਨਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇਪ੍ਯਾਨਾਹਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਮਾਨੁਸਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਮਾਨੁਸਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਸਗਭਿਘਾਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਜਿਤ੍|
ਤਰ੍ਪਣਾਸ਼੍ਚੋਤਨੈਰ੍ਨਸ੍ਯੈਃ|੨੬|
View original
मानुषं वातपित्तासृगभिघाताक्षिरोगजित्|
तर्पणाश्चोतनैर्नस्यैः|२६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਾਨੁਸੀਣਾਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਸਗਭਿਘਾਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਜਿਦ੍ਭਵਤਿ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਸਕ੍ ਚਾਭਿਘਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤੈਰਕ੍ਸਿਰੋਗਃ, ਤਂ ਜਯਤਿ ਯਤ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਕੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਰ੍ਪਣਾਸ਼੍ਚੋਤਨੈਰ੍ਨਸ੍ਯੈਃ| ਨ ਤ੍ਵਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਨਾ| ਤਰ੍ਪਣਾਦੀਨਿ-ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇਧ੍ਯਾਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਤ੍ਰੈਣਗੁਣਾਨਾਹ-ਮਾਨੁਸਮਿਤਿ| ਤਰ੍ਪਣਂ-ਨੇਤ੍ਰਪੂਰਣਮ੍, ਆਸ਼੍ਚੋਤਨਂ-ਨੇਤ੍ਰਸੇਚਨਮ੍, ਤਾਭ੍ਯਾਮਕ੍ਸਿਰੋਗਾਨ੍ ਜਯਤਿ| ਮਸ੍ਯੇਨ ਸ਼ਿਰੋਗਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦੀਨ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੨੭/੨੨੦)- "ਜੀਵਨਂ ਬਂਹਣਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਮਾਨੁਸਂ ਪਯਃ| ਨਾਵਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਰ੍ਪਣਂ ਚਾਕ੍ਸਿਰੋਗਿਣਾਮ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਆਵਿਕਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੬-੨੭) · Śloka ੨੭
|
ਅਹਦ੍ਯਂ ਤੂਸ੍ਣਮਾਵਿਕਮ੍||੨੬||
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਦਮ੍|
|੨੭|
View original
|
अहृद्यं तूष्णमाविकम्||२६||
वातव्याधिहरं हिध्माश्वासपित्तकफप्रदम्|
|२७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਵਿਕਂ ਕ੍ਸੀਰਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਅਹਦ੍ਯਂ-ਹਦਯਾਯਾਹਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਹਰਮ੍| ਤਥਾ, ਹਿਕ੍ਕਾਦਿਪ੍ਰਦਮ੍| ਆਵਿਕਮਿਤ੍ਯਵਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇ ਕਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਾਤ੍ "ਤਸ੍ਯੇਦਮ੍" ਇਤ੍ਯਣ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਵਿਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਹਦ੍ਯਮਿਤਿ| ਖਾਰਣਾਦਿਸ੍ਤ੍ਵਾਹ-"ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਪਾਕਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਗੁਰੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣਮ੍| ਆਵਿਕਂ ਬਂਹਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਨਿਲਾਪਹਮ੍||' ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸੌ ਕਫਪਿਤ੍ਤਜੌ ਕਰੋਤਿ, ਵਾਤਜੌ ਹਰਤੀਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੫੪)- "ਆਵਿਕਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਹਮ੍| ਪਥ੍ਯਂ ਕੇਵਲਵਾਤੇਸੁ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚਾਨਿਲਸਮ੍ਭਵੇ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਹਸ੍ਤਿਨੀਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੭) · Śloka ੨੭
|
ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਤ੍|੨੭|
View original
|
हस्तिन्याः स्थैर्यकृत्|२७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਦ੍ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਏਭਗੁਣਾਨਾਹ-ਹਸ੍ਤਿਨ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਕਤ੍-ਦੇਹਦਾਰ੍ਢ੍ਯਕਤ੍| ਬਾਢਂ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਵਡਵਾਦਿਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੭-੨੮) · Śloka ੨੮
ਬਾਢਮੁਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵੈਕਸ਼ਫਂ ਲਘੁ||੨੭||
ਸ਼ਾਖਾਵਾਤਹਰਂ ਸਾਮ੍ਲਲਵਣਂ ਜਡਤਾਕਰਮ੍|
|੨੮|
View original
बाढमुष्णं त्वैकशफं लघु||२७||
शाखावातहरं साम्ललवणं जडताकरम्|
|२८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਕਃ ਸ਼ਫੋ-ਨਖੋ, ਯਾਸਾਂ ਵਡਵਾਦੀਨਾਂ ਤਾ ਏਕਸ਼ਫਾਃ, ਤਾਸਾਮਿਦਂ-ਐਕਸ਼ਫਂ ਕ੍ਸੀਰਂ, ਬਾਢਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੋਸ੍ਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ਾਖਾਸੁ-ਬਾਹੂਰੁਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਯੋ ਵਾਤਃ, ਤਂ ਹਰਤੀਤਿ ਸ਼ਾਖਾਵਾਤਹਰਮ੍| "ਹਰਤੇਰਨੁਦ੍ਯਮਨੇਚ੍" ਇਤ੍ਯਚ੍| ਤਥਾ, ਸਮ੍ਲਲਵਣਂ-ਈਸਦਮ੍ਲਮੀਸਲ੍ਲਵਣਂ ਚ| ਤਥਾ, ਜਡਤਾਕਰਂ-ਅਙ੍ਗਜਾਡ੍ਯਕਰਣਹੇਤੁਃ| "ਕੁਞੋ ਹੇਤੁਃ" ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਾ ਹੇਤੌ ਟਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਐਕਸ਼ਫਗੁਣਾਨਾਹ-ਉਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਏਕਸ਼ਫਾਃ-ਅਵਿਭਾਗਖੁਰਾ ਵਡਵਾਗਰ੍ਦਭ੍ਯਾਦਯਃ| ਸ਼ਾਖਾ-ਬਾਹ੍ਯੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ| ਸਾਮ੍ਲਲਵਣਂ-ਈਸਦਮ੍ਲਮੀਸਲ੍ਲਵਣਮ੍| ਜਡਤਾ-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਹੀਨਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਅਪਕ੍ਵਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ ਪਕ੍ਵਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੮) · Śloka ੨੮
|
ਪਯੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਗੁਰ੍ਵਾਮਂ, ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਤਮਤੋਨ੍ਯਥਾ||੨੮||
View original
|
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं, युक्त्या शृतमतोऽन्यथा||२८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਆਮਂ-ਅਕ੍ਵਥਿਤਂ, ਪਯੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕੋਪਿ, ਤਥਾ ਗੁਰੁ ਭਵਤਿ| ਅਤਃ-ਆਮਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ-ਵਿਪਰੀਤਂ, ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਲਘੁ ਚ| ਲਘਿਮਾ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ| ਯੁਕ੍ਤਿਃ-ਯੋਗ ਉਪਾਯ:| ਖਰਨਾਦੇਨ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਪਣੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ-"ਅਰ੍ਧੋਦਕਂ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਿਸ੍ਟਮਾਮਾਲ੍ਲਘੁਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਪਕ੍ਕਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਨਾਹ-ਪਯ ਇਤਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਸ੍ਰੋਤਃਸ੍ਰਾਵਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੈਣਂ ਤ੍ਵਪਕ੍ਵਮੇਵ ਗੁਣਵਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੬੨)-"ਤਦੇਵੋਕ੍ਤਂ ਲਘੁਤਰਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਵੈ ਸ਼ਤਮ੍| ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਾਮਮੇਵ ਹਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਪਕਵਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਨਾਹ-ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ-ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਲਘੁ ਚ| ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਅਰ੍ਧੋਦਕਂ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਿਸ੍ਟਮਾਮਾਲ੍ਲੁਘੁਤਰਂ ਸ਼ਤਮ੍| ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਜਲਂ ਸ਼ਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰਸ੍ਟਾਂਸ਼ਸ਼ੇਸਿਤਮ੍|| ਯਥਾਸ਼ਤਤਮਂ ਸਾਰਂ ਗੁਰੁ ਬਲ੍ਯਤਮਂ ਪਯਃ|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਤਿਪਕ੍ਵਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ ਧਾਰੋਸ੍ਣਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਃ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਭਵੇਦ੍ਗਰੀਯੋਤਿਸ਼ਤਂ, ਧਾਰੋਸ੍ਣਮਮਤੋਪਮਮ੍|
|੨੯|
View original
भवेद्गरीयोऽतिशृतं, धारोष्णममृतोपमम्|
|२९|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਕਵਲਭੋਜ੍ਯਮਿਵ ਸਞ੍ਜਾਤਂ, ਗਰੀਯੋ-ਗੁਰੁਤਰਂ ਭਵੇਤ੍| ਖਰਨਾਦੇਨੋਕ੍ਤਮ੍-"ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰ੍ਜਲਂ ਸ਼ਤਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰਸ੍ਟਾਂਸ਼ਸ਼ੇਸਿਤਮ੍| ਯਥਾਸ਼ਤਤਮਂ ਸਾਰਂ ਗੁਰੁ ਬਲ੍ਯਤਮਂ ਪਯਃ||" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (?) ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਸ਼ਤੋਸ੍ਣਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਵਿਗਨ੍ਧਂ ਵਿਰਸਂ ਪਟੁ|| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀ ਵਸ੍ਯਾ ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾ ਗੁਰੁਃ|" ਇਤਿ| ਖਰਨਾਦੇਨੋਕ੍ਤਮ੍-"ਧਾਰੋਸ੍ਣਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ਕ੍ਸੀਰਾਚ੍ਛੀਤਂ ਗੁਰੁਤਰਂ ਭਵੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਧਾਰੋਸ੍ਣਮਮਤੋਪਮਮ੍, ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਪਕ੍ਵਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾਨਾਹ-ਭਵੇਦਿਤਿ| ਗਰੀਯਃ-ਅਪਕ੍ਵਾਦ੍ਗੁਰੁ| ਧਾਰੋਸ੍ਣਗੁਣਾਨਾਹ-ਧਾਰੋਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਧਾਰਾਯਾਮੁਸ੍ਣਂ-ਧਾਰੋਸ੍ਣਮ੍, ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਮੇਵ ਪਾਤ੍ਰਮ੍| ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਮ੍|
Adhikarana ਦਧਿਗੁਣਾਃ,ਦਧਿਭੋਜਨਨਿਯਮਾਃ (੨੯-੩੩) · Śloka ੩੩
|
ਅਮ੍ਲਪਾਕਰਸਂ ਗ੍ਰਾਹਿ ਗੁਰੂਸ੍ਣਂ ਦਧਿ ਵਾਤਜਿਤ੍||੨੯||
ਮੇਦਃਸ਼ੁਕ੍ਰਬਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸ਼ੋਫਕਤ੍|
ਰੋਚਿਸ੍ਣੁ ਸ਼ਸ੍ਤਮਰੁਚੌ ਸ਼ੀਤਕੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ||੩੦||
ਪੀਨਸੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਚ, ਰੂਕ੍ਸਂ ਤੁ ਗ੍ਰਹਣੀਗਦੇ|
ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਨੈਵੋਸ੍ਣਂ ਵਸਨ੍ਤੋਸ੍ਣਸ਼ਰਤ੍ਸੁ ਨ||੩੧||
ਨਾਮੁਦ੍ਗਸੂਪਂ ਨਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤਨ੍ਨਾਘਤਸਿਤੋਪਲਮ੍|
ਨ ਚਾਨਾਮਲਕਂ ਨਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨੋ ਮਨ੍ਦਮਨ੍ਯਥਾ||੩੨||
ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ ਪਿਤ੍ਤਵੀਸਰ੍ਪਕੁਸ੍ਠਪਾਣ੍ਡੁਭ੍ਰਮਪ੍ਰਦਮ੍|
|੩੩|
View original
|
अम्लपाकरसं ग्राहि गुरूष्णं दधि वातजित्||२९||
मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरक्ताग्निशोफकृत्|
रोचिष्णु शस्तमरुचौ शीतके विषमज्वरे||३०||
पीनसे मूत्रकृच्छ्रे च, रूक्षं तु ग्रहणीगदे|
नैवाद्यान्निशि नैवोष्णं वसन्तोष्णशरत्सु न||३१||
नामुद्गसूपं नाक्षौद्रं तन्नाघृतसितोपलम्|
न चानामलकं नापि नित्यं नो मन्दमन्यथा||३२||
ज्वरासृक् पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमप्रदम्|
|३३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਮ੍ਲੌ ਪਾਕਰਸੌ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਂਭੂਤਂ ਦਧਿ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਗ੍ਰਾਹਿ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਭੇਦਿ ਤਤ੍ਪਿਣ੍ਡਿਤਾਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਸ਼ਕਦਾਦੀਨ੍ ਭਿਨਤ੍ਤਿ ਯਤ੍| ਵਿਪਰੀਤਮਤੋ ਗ੍ਰਾਹਿ ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਗੁਰੁ ਉਸ੍ਣਂ ਵਾਤਜਿਚ੍ਚ| ਮੇਦਆਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਯਤ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਰੋਚਤ ਇਤਿ ਰੋਚਿਸ੍ਣੁ| ਨ ਰੋਚਤ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍, ਅਰੋਚਕਮਪਿ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਤੀਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤਮਰੁਚੌ| ਰੋਚਨਂ ਹਿ ਘਤਪੂਰਾਦਿ ਨ ਤ੍ਵਰੁਚਿਂ ਜਯਤਿ| ਅਰੁਚਿਘ੍ਨਂ ਪ ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਂ ਤਨ੍ਨ ਰੋਚਤੇ| ਤਥਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੦|੧੪)- "ਤਿਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਯਮਰੋਚਿਸ੍ਣੁਰਰੁਚਿਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਚਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਾਦੇਵ ਚੋਚ੍ਚਾਵਚਵ੍ਯਞ੍ਜਨਪਰਿਵਤੈਰ੍ਮਾਂਸਮਣ੍ਡਕਾਦਿਭਿਰਪਿ ਸੁਹਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦਧਨ੍ਯਭਿਲਾਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਏਵ| ਅਤ ਏਵ ਚੈਤਦਾਹਾਰਾਨ੍ਤੇਭ੍ਯਵਹਰਨ੍ਤਿ| ਸ਼ੀਤਕ ਇਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਸ਼ੀਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ ਤੁ ਵਾਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਤਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਰਿਤਯੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਜਿਦ੍ਵਾਤਜ ਏਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਦਧਿ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਵਾ ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ| ਤਥਾ ਹਿ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੧੪੨)- "ਅਗ੍ਨ੍ਯਨਗ੍ਨਿਕਤਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਿ ਭੇਸਜਭੋਜਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਪੀਨਸੇ ਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ ਕਥਮਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤਮ੍ ? ਯਤਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪੀਨਸਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦਧ੍ਨੋ ਵਾਤਾਧਿਕ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਨ ਸ਼ੇਸੇਸੁ| ਅਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਪਰਿਪਾਕਾਤ੍ ਪੀਨਸਸ੍ਯੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ| ਪਰਿਪਾਕਕਰਂ ਚ ਦਧਿ, ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਯਤ੍ਰ ਯੋਗ੍ਯਤਾਸ੍ਯ ਵਾਤਿਕੇ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਦੁਪਕਲ੍ਪ੍ਯਤਾਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੋ ਵਸ੍ਤੁਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸ੍ਵੇਵ ਵਿਪਰਿਣਮਤਿ| ਤਥਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰੈਵੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਦੁਗ੍ਧਕਰ੍ਮਸੁ ਵ੍ਯਤੀਤਮ੍-"ਸ਼੍ਰਮਭ੍ਰਮਮਦਾਲਕ੍ਸ੍ਮੀਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਤਟ੍ਕ੍ਸੁਧਃ| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਨ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਕਚ੍ਛ੍ਰਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤੇਸੁ ਪਯਃ ਕਾਰ੍ਮੁਕਮਿਤਿ| ਤਥਾ, ਗ੍ਰਹਣੀਰੋਗੇ ਤੁ ਤਦ੍ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਅਨੇਨ ਚ ਹੇਤੁਨਾ ਦਧ੍ਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਂ ਰੂਕ੍ਸਂ-ਉਦ੍ਧਤਸਾਰਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਨਿਸ਼ਿ ਨੈਵ-ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ ਨੈਵੋਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯੇਵਕਾਰਾ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਨਿਸੇਧਾਯ| ਰਾਤ੍ਰੌ ਨਿਸੇਧਾਦ੍ਦਿਵਾ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦਵਗਮ੍ਯਤੇ| ਨੈਵੋਸ੍ਣਂ-ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤਾਪਾਤ੍ਤਪ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ਼ਰਤ੍ਸੁ ਨ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਰ੍ਤਾਵਪਿ ਮੁਦ੍ਗਸੂਪਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਰਹਿਤਂ ਨ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਘਤਸਿਤੋਪਲਯੋਃ ਸਮਾਂਸ਼ਿਕਤਯੋਰੇਵ ਯੋਗੇਨ ਪਥ੍ਯਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਮੁਦ੍ਗਸੂਪਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵੋ ਦਧ੍ਨਾ ਜਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਂ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਤ੍| ਯਥਾਸਮੀਰਣੋਲ੍ਬਣੇਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤੇ ਤਿਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾਦੀਨਾਮੌਸ੍ਣ੍ਯਮੁਦੁਮ੍ਬਰਾਦਿਰਸੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਧ੍ਨਾਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ| ਯਦ੍ਯੁਪਸ਼ੇਤੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਤਥਾਪ੍ਯੁਦਕਰੋਗਾਵਹਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ਼ੀਲਨੀਯਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇਪ੍ਯਤਿਦੋਸਲਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੮|੪੦)- "ਕਿਲਾਟਦਧਿਕੂਚੀਕਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨੋ ਮਨ੍ਦਮਿਤਿ| ਦੁਗ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾਂ ਵ੍ਯਤੀਤ੍ਯ ਦਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਨ੍ਤਰਾਲਵਰ੍ਤਿ-ਮਨ੍ਦਕਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਤ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨੇਹੇ ਪਰਿਣਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਲਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤੋਪਲੇਪਕਤੋ ਦੋਸਤ੍ਰਯਕੋਪੋਪਿ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤੀਵ ਵਰ੍ਜਨੀਯਮੇਵ ਮਨ੍ਦਕਨਿਸੇਧਸ਼੍ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਮਦ੍ਯਾਦੀਨਪ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਸਾਨ੍ਨੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਂ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ-ਵਿਧਿਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਦਧਿ ਨਿਸੇਵ੍ਯਮਾਣਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਦਦਾਤਿ| ਨਨੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਤ੍ਤ੍ਵਬਲਵਰ੍ਧਨਤ੍ਵਾਦ੍ਦੀਪਨਤ੍ਵਮਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਦ੍ਬਲਵਰ੍ਧਨਾਨਿ ਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਗੁਰੂਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਤੋ ਦਧ੍ਯੇਵਂਗੁਣਂ ਸਤ੍ਕਥਂ ਨਾਮਾਗ੍ਨਿਕਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ? ਅਤ੍ਰਾਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਅਮ੍ਲਤ੍ਵਾਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਯਤੋ ਰਸਵਿਪਾਕਾਭ੍ਯਾਮਮ੍ਲਂ ਵੀਰ੍ਯੇਣੋਸ੍ਣਂ ਚ ਦਧਿ, ਅਤੋਗ੍ਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਪਪਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਨਨੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਰਤ੍ਵਂ ਦਧ੍ਨੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋਮ੍ਲਪਾਕਰਸਂ ਦਧੀਤ੍ਯਧੀਤਮਾਚਾਰ੍ਯੇਣ, ਅਮ੍ਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਾਸ਼ਨਃ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਕਤ੍ਤ੍ਵਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਬਂਹਣਤ੍ਵਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਬਲ੍ਯਤ੍ਵੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਤ੍ਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੯|੨੨)- "ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਰਸੇਨ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਪਾਕੇਨ ਚਾਪਰਮ੍| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣੈਵ ਕਿਞ੍ਚਨ||" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਤਜਿਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਨਾਰ੍ਥਃ| ਯਾਨਿ ਖਲੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਬਲ੍ਯਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਸ੍ਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਵਾਤਘ੍ਨਾਨ੍ਯੇਵ ਦਸ੍ਟਾਨਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਜਿਦਿਤਿ ਨ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਨੈਵਮ੍| ਸਕ੍ਤੁਮਦ੍ਯਸੂਰ੍ਯਤਾਪਮਨ੍ਦਕਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਸਕ੍ਤਵੋ ਵਾਤਲਾ ਵਸ੍ਯਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਬਲਕਰਾਸ਼੍ਚ| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਾਦਿਮਦ੍ਯਂ ਹਰ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਵਾਤਲਂ ਚ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਉ. ਅ. ੪੦|੩੫)- "ਮਨਸੋ ਹਰ੍ਸਣਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਮਦ੍ਯਂ ਚ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪੀਤਂ ਹਰ੍ਸਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਚਿ.ਅ.੨੪|੫੯)-"ਹਰ੍ਸਮੂਰ੍ਜਪ੍ਰਦਂ ਪੁਸ੍ਟਿਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਪੌਰੁਸਂ ਪਰਮ੍| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਂ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਦ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਸੂਰ੍ਯਤਾਪਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣੋਪਿ ਸਨ੍ਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਯੇ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਚਿ.ਅ. ੧੪|੧੩)-"ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਲਘੂਨਿ ਚ|" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਵਾਤਾਤਪੌ ਭਯਂ ਸ਼ੋਕੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ਸਾਮਿਤਿ||" ਇਤਿ| ਮਨ੍ਦਕਂ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਗੁਰੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੨੪)- "ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਮਨ੍ਦਕਮ੍" ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਸੁ ਚ ਦੋਸੇਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਃ ਪਵਨ ਇਤਿ ਚੈਵਂ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਾਤਜਿਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਚ ਦਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਪਰਿਣਮਤੋਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਾਤ੍ਯਮ੍ਲਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋਵਸ੍ਥਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਜਾਤਂ-ਅਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਾਤਂ-ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਮ੍| ਅਤਿਜਾਤਂ-ਅਤ੍ਯਮ੍ਲਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਦਜਾਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਾਤਸ੍ਯੈਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਧੀਨਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਮ੍ਲਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਸੁਜਾਤੇਤ੍ਯਮ੍ਲੇ ਚ ਦਧ੍ਨਿ ਸਰਮਣ੍ਡੌ ਸ੍ਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਦਧ੍ਨ ਉਪਰਿਭਾਗਃ ਸਰਃ, ਅਧੋ ਮਣ੍ਡਃ| ਏਤਦ੍ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਲਾਘਵਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨੇਹੋਕ੍ਤਾਃ| ਮੁਨਿਨਾ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ (ਚ.ਸੂ.ਅ. ੨੭|੨੨੪)- "ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਮਨ੍ਦਕਂ ਜਾਤਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਦਧਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਲਮ੍| ਸਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਘ੍ਨਸ੍ਤੁ ਮਣ੍ਡਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਃ||" ਇਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਕਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਰਸੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦੇਵਾਤ੍ਰਗਮ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਤੇਸਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਮ੍ਲਦ੍ਰਵ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਦਧ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਕਰੋਤੀਤਿ| ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ੀਤ੍ਯਾਦੌ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਚੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਨਕਾਰੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦਨੇਕਨਕਾਰਕਰਣਂ ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਸਿਦ੍ਧਦਧਿਭਕ੍ਸਣਾਦਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਚਰਕੋਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਗੁਣੋ ਨੇਹੋਕ੍ਤਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਨੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੀਨਾਂ ਮਙ੍ਗਲ੍ਯਾਨਾਮਪਿ ਚਰਕੇਪਿ ਮਙ੍ਗਲਤ੍ਵਂ ਨਾਵਾਦੀਦਿਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੪੫|੬੮) ਦਧ੍ਨੋ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਯਥਾ-"ਦਧ੍ਯਾਜਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਲਘੁ ਵਾਤਕ੍ਸਯਾਪਹਮ੍| ਦੁਰ੍ਨਾਮਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੇਸੁ ਹਿਤਮਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਮ੍|| ਵਿਪਾਕੇ ਮਧੁਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍| ਬਲਾਸਵਰ੍ਧਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦਧਿ ਮਾਹਿਸਮ੍|| ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਮਮ੍ਲਂ ਭੇਦ੍ਯੌਸ੍ਟ੍ਰਕਂ ਦਧਿ| ਵਾਤਮਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਕਮੀਨ੍ ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਾਣਿ ਚ|| ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਕਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਭਿਲਾਸਂ ਚ ਦਧਿ ਯਤ੍ ਸੁਪਰਿਸ੍ਰੁਤਮ੍|| ਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਾਚ੍ਚ ਯਜ੍ਜਾਤਂ ਗੁਣਵਦ੍ਦਧਿ ਤਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍|| ਦਧਿ ਤ੍ਵਸਾਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵਾਤਲਮ੍| ਦੀਪਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਕਸਾਯਂ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍||" ਇਤਿ| ਕੇਵਲਮਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦਧਿ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦਵਗਮ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਗੁਣਕਥਨਂ ਨਿਸ੍ਫਲਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦਧਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਮ੍ਲਪਾਕਰਸਮਿਤਿ| ਗ੍ਰਾਹਿ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮ੍| ਰੋਚਿਸ੍ਣੁ-ਸ੍ਵਯਂ ਰੋਚਤੇ| ਅਰੁਚੌ ਸ਼ਸ੍ਤਂ-ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਰੋਚਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਕੇ-ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰੇ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਤੁ-ਅਸ਼ੀਤੇਪਿ| ਰੂਕ੍ਸਦਧਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਰੂਕ੍ਸਂ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਂ-ਉਦ੍ਧਤਸ੍ਨੇਹਮ੍, ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸੇ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਦਧਿਭੋਜਨਂ ਨਿਯਮਯਤਿ-ਨੈਵੇਤਿ| ਉਸ੍ਣਂ-ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤਪ੍ਤਮ੍| ਉਸ੍ਣੋ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ| ਸਿਤੋਪਲਾ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਨਿਤ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮ੍| ਮਨ੍ਦਂਅਸਮ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮ੍| ਵਸਨ੍ਤਾਦਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦਾ ਦਿਵਾ ਘਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋਪੇਤਂ ਸ਼ੀਤਂ ਸੁਜਾਤਮੇਕਾਹਾਦ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦਧਿ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ ਮਥਿਤਾਰ੍ਥਃ| ਨਿਯਮਾਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਅਨ੍ਯਥੇਤਿ|
Adhikarana ਤਕ੍ਰਗੁਣਾਃ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪
|
ਤਕ੍ਰਂ ਲਘੁ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍||੩੩||
ਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹਾਰੁਚੀਃ|
ਪ੍ਲੀਹਗੁਲ੍ਮਘਤਵ੍ਯਾਪਦ੍ਗਰਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਾਨ੍ ਜਯੇਤ੍||੩੪||
View original
|
तक्रं लघु कषायाम्लं दीपनं कफवातजित्||३३||
शोफोदरार्शोग्रहणीदोषमूत्रग्रहारुचीः|
प्लीहगुल्मघृतव्यापद्गरपाण्ड्वामयान् जयेत्||३४||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਕ੍ਰਂ ਲਘੁ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਾਤਜਿਚ੍ਚ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ੋਫਾਦੀਨੇਕਾਦਸ਼ ਜਯੇਤ੍| ਘਤਸ੍ਯਾਤਿਪਾਨਾਤ੍ ਵ੍ਯਾਪਤ੍-ਰੋਗੋ ਘਤਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਗਰਃ-ਕਤ੍ਰਿਮੋ ਵਿਸਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੪੫|੮੬)- "ਨੈਵ ਤਕ੍ਰਂ ਕ੍ਸਤੇ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਨੋਸ੍ਣਕਾਲੇ ਨ ਦੁਰ੍ਬਲੇ| ਨ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਦਾਹੇਸੁ ਨ ਰੋਗੇ ਰਕ੍ਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ|| ਸ਼ੀਤਕਾਲੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇ ਚ ਕਫੋਤ੍ਥੇਸ੍ਵਾਮਯੇਸੁ ਚ| ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਚ ਵਾਯੌ ਤਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਤਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੭)- "ਤਕ੍ਰਮਾਮਂ ਕਫਂ ਕੋਸ੍ਠੇ ਹਨ੍ਤਿ ਕਣ੍ਠੇ ਕਰੋਤਿ ਤੁ| ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦੌ ਸਿਦ੍ਧਮੇਵੋਪਯੋਜਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| "ਮਨ੍ਦਜਾਤਂ ਮਰੁਤ੍ਕੋਪਿ ਰੂਕ੍ਸਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਦੁਰ੍ਜਰਮ੍| ਅਤਿਜਾਤਂ ਭਸ਼ਾਮ੍ਲੌਸ੍ਣ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਰਂ ਪਰਮ੍|| ਦੋਸਘ੍ਨਮੁਦ੍ਧਤਸ੍ਨੇਹਂ ਸਸ੍ਨੇਹਮਪਿ ਸ਼ੋਫਜਿਤ੍| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੪੫|੮੯)- 'ਵਾਤੇਮ੍ਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵੋਪੇਤਂ, ਸ੍ਵਾਦੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍|| ਹਿਤਂ ਤਕ੍ਰਂ ਕਫੇ ਸਾਮ੍ਲਂ ਵ੍ਯੋਸਸੌਵਰ੍ਚਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਤਕ੍ਰਾਲ੍ਲਘੁਤਰੋ ਮਣ੍ਡੋ ਦੁਰ੍ਜਰਾ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ'||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤਕ੍ਰਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਕ੍ਰਮਿਤਿ| ਮਥਿਤਂ ਦਧਿ-ਤਕ੍ਰਮ੍| ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਸਜਲਂ ਨਿਰ੍ਜਲਂ ਚ| ਸਜਲਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,- ਸਸ੍ਨੇਹਮਸ੍ਨੇਹਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੈਤੇ ਗੁਣਾਃ| ਸਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਗੌਰਵਾਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦੂਨਾਃ| ਨਿਰ੍ਜਲਸ੍ਯ ਤਤੋਪ੍ਯੂਨਾਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੂ. ਅ. ੪੫/੮੫)- "ਮਨ੍ਥਨਾਦ੍ਯਤ੍ਪਥਗ੍ਭੂਤਸ੍ਨੇਹਮਰ੍ਦ੍ਧੋਦਕਂ ਚ ਯਤ੍| ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਰਵਂ ਤਕ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਂ ਤੁਵਰਂ ਰਸੇ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੭)- "ਦਣ੍ਡਾਭਿਮਥਨਾਦ੍ਦਧ੍ਨੋ ਗੁਰੁਣਸ਼੍ਚਾਤਿਸ਼ੋਫਦਾਤ੍| ਅਨੁਦ੍ਧਤਸ੍ਨੇਹਮਪਿ ਤਕ੍ਰਂ ਸ਼ੋਫਹਰਂ ਲਘੁ||" ਇਤਿ| ਕਫਘ੍ਨਤ੍ਵੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਕ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੭)- "ਤਕ੍ਰਮਾਮਂ ਕਫਂ ਕੋਸ੍ਠੇ ਹਨ੍ਤਿ ਕਣ੍ਠੇ ਕਰੋਤਿ ਤੁ|" ਇਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਗ੍ਰਹੋ-ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍| ਘਤਸ੍ਯਾਤਿਪਾਨਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਰੋਗੋ-ਘਤਵ੍ਯਾਪਤ੍| ਗਰਂ-ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਵਿਸਮ੍|
Adhikarana ਮਸ੍ਤੁਗੁਣਾਃ (੩੫) · Śloka ੩੫
ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਸ੍ਤੁ ਸਰਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਧਿ ਵਿਸ੍ਠਮ੍ਭਜਿਲ੍ਲਘੁ|
|੩੫|
View original
तद्वन्मस्तु सरं स्रोतःशोधि विष्ठम्भजिल्लघु|
|३५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਸ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਤ੍-ਤਕ੍ਰਵਦ੍ਗੁਣੈਰ੍ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਧਿਃ| ਤਥਾ, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਜਿਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੪੫|੮੧)- "ਤਸ੍ਣਾਕ੍ਲਮਹਰਂ ਮਸ੍ਤੁ ਲਘੁ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਅਮ੍ਲਂ ਕਸਾਯਾਨੁਰਸਮਵਸ੍ਯਂ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍|| ਆਹ੍ਲਾਦਨਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਚ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਲਂ ਚ ਤਤ੍| ਬਲਮਾਵਹਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਤਥਾ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਕਮ੍||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਸ੍ਤੁਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ| ਸੁਜਾਤਸ੍ਯ ਦਧ੍ਨੋ ਦ੍ਰਵਭਾਗੋ-ਮਸ੍ਤੁ| ਦੋਸਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ਼ੋਧਯਤੀਤਿ-ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੋਧਿ| ਸਰਂ-ਮਲਾਨੁਲੋਮਨਮ੍| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਜਿਤ੍-ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍| ਭੇਦਿਨੋਪਿ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦੇਰ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਗ੍ਰਾਹਿਣੋਪਿ ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਵਿਬਨ੍ਧਨੁਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਭਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਲਘੁਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਲਧ੍ਵਿਤ੍ਯਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਨਵਨੀਤਗੁਣਾਃ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬
|
ਨਵਨੀਤਂ ਨਵਂ ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਰ੍ਣਬਲਾਗ੍ਨਿਕਤ੍||੩੫||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਕ੍ਸਯਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਦਿਤਕਾਸਜਿਤ੍|
|੩੬|
View original
|
नवनीतं नवं वृष्यं शीतं वर्णबलाग्निकृत्||३५||
सङ्ग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोर्दितकासजित्|
|३६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਵਨੀਤਂ ਨਵਂ-ਨਵੋਦ੍ਧਤਂ, ਲਘੁ ਵਸ੍ਯਂ ਚ| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤਂ-ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਂ, ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਕਰਂ ਚ| ਤਥਾ, ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਵਾਤਾਦਿਜਿਚ੍ਚ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਸ਼ੀਤਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਂ ਨਵਨੀਤਂ ਨਵੋਦ੍ਧਤਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਵਨੀਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਵਨੀਤਮਿਤਿ| ਨਵਂ-ਸਦ੍ਯਸ੍ਕਮ੍| ਅਸਕ੍-ਰਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸਯੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਅਰ੍ਦਿਤਂ-ਏਕਾਯਾਮਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਰੋਦ੍ਭਵਨਵਨੀਤਗੁਣਾਃ (੩੬) · Śloka ੩੬
|
ਕ੍ਸੀਰੋਦ੍ਭਵਂ ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਜਿਤ੍||੩੬||
View original
|
क्षीरोद्भवं तु सङ्ग्राहि रक्तपित्ताक्षिरोगजित्||३६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕ੍ਸੀਰੋਦ੍ਭਵਂ ਤੁ-ਕ੍ਸੀਰਾਦੇਵ ਜਾਤਂ ਮਥਿਤ੍ਵੋਤ੍ਪਾਦਿਤਂ, ਨਵਨੀਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਜਿਚ੍ਚ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸੀਰਨਵਨੀਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਕ੍ਸੀਰੋਦ੍ਭਵਮਿਤਿ| ਕ੍ਸੀਰੋਦ੍ਭਵਂ-ਕ੍ਸੀਰਮਥਨੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਸਰ੍ਪਿਰਪ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍|
Adhikarana ਘਤਗੁਣਾਃ (੩੭-੩੯) · Śloka ੩੯
ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਧੀਸ੍ਮਤਿਮੇਧਾਗ੍ਨਿਬਲਾਯੁਃਸ਼ੁਕ੍ਰਚਕ੍ਸੁਸਾਮ੍|
ਬਾਲਵਦ੍ਧਪ੍ਰਜਾਕਾਨ੍ਤਿਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਸ੍ਵਰਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍||੩੭||
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਪਰੀਸਰ੍ਪਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਗ੍ਲਪਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍|
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਵਿਸੋਨ੍ਮਾਦਸ਼ੋਸਾਲਕ੍ਸ੍ਮੀਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍||੩੮||
ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਮੁਤ੍ਤਮਂ ਸ਼ੀਤਂ ਵਯਸਃ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਪਰਮ੍|
ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਂ ਵਿਧਿਭਿਰ੍ਘਤਂ ਕਰ੍ਮਸਹਸ੍ਰਕਤ੍||੩੯||
View original
शस्तं धीस्मृतिमेधाग्निबलायुःशुक्रचक्षुषाम्|
बालवृद्धप्रजाकान्तिसौकुमार्यस्वरार्थिनाम्||३७||
क्षतक्षीणपरीसर्पशस्त्राग्निग्लपितात्मनाम्|
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम्||३८||
स्नेहानामुत्तमं शीतं वयसः स्थापनं परम्|
सहस्रवीर्यं विधिभिर्घृतं कर्मसहस्रकृत्||३९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਘਤਂ ਧੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਗ੍ਨਿਗ੍ਲਪਿਤਾਤ੍ਮਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਂ-ਹਿਤਮ੍| ਧੀਃ-ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਵਸ੍ਤੁਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਮਤਿਃ-ਅਤੀਤਵਿਚਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਜਾਰ੍ਥਿਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਜਾ-ਅਪਤ੍ਯਮ੍, ਤਦਰ੍ਥਿਨਾਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਫਲਤਾਕਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਵਾਤਾਦਿਘ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ-ਤੈਲਾਦੀਨਾਂ, ਉਤ੍ਤਮਂ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ੀਤਮ੍| ਵਯਸਃ ਸ੍ਥਾਪਨਂ-ਜਰਯਾ ਵਿਨਾ ਵਯਸਃ ਸ੍ਥਾਪਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ| ਸਹਸ੍ਰ-ਸ਼ਬ੍ਦੋਨੇਕਾਰ੍ਥਃ, ਅਨੇਕਸ਼ਕ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮ੍ ? ਵਿਧਿਭਿਃ,-ਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਘਤਮਨੇਕਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਸਂਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾ, ਤਚ੍ਛਕ੍ਤਿਮੇਵਾਨੁਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਥਵਾ ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਾਚ੍ਛਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਮਨ੍ਯਦਾਰੋਹਤਿ| ਅਤੋ ਹੇਤੋਃ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਨੇਕਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਕਥਂ ਦਸ਼ਸ਼ਤਵਾਚੀ ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ -ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦਸ਼ਸ਼ਤਸਂਖ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯੇਵ| ਸਹਸ੍ਰਪਾਕ੍ਯਂ ਹਿ ਸਰ੍ਪਿਰੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕ੍ਯਾਤ੍ਪਰੇਣ| ਤਤ੍ਰ ਚੇਦਂ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕ੍ਯਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍-ਪਾਕਸਹਸ੍ਰਂ ਯਾਵਦਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਨਾਤਃਪਰਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਹਸ੍ਰਪਾਕਾਤ੍ਪਰੇਣ ਕਿਮਿਤਿ ਪਾਕੋ ਨੋਕ੍ਤਃ ? ਤਸ੍ਮਾਦਾਸਹਸ੍ਰਂ ਪਾਕਾਨਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਾਰੋਹਨ੍ਤਿ ਪਾਕਾਃ, ਨ ਤਤਃ ਪਰੇਣੇਤਿ| ਤਥਾ, ਕਰ੍ਮਸਹਸ੍ਰਕਤ੍-ਅਨੇਕਕਾਰ੍ਯਕਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਘਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤਿ| ਉਪਦਿਸ੍ਟਗ੍ਰਹਣੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ-ਧੀਃ| ਗਹੀਤਸ੍ਯ ਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ-ਸ੍ਮਤਿਃ| ਅਵਿਚ੍ਛੇਦੇਨ-ਮੇਧਾ| ਪ੍ਰਜਾਦਿਭਿਰਰ੍ਥਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਜਾਅਪਤ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਃ-ਕ੍ਸਤਕਾਸਪੀਡਿਤਃ| ਪਰੀਸਰ੍ਪੋ-ਵਿਸਰ੍ਪਃ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਘਾਤਃ, ਅਗ੍ਨਿਃ-ਅਗ੍ਨਿਦਾਹਃ, ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਗ੍ਲਪਿਤਃ-ਪੀਡਿਤਃ, ਆਤ੍ਮਾ-ਸ਼ਰੀਰਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥਾ| ਸ਼ੋਸੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਜ੍ਵਰੋ-ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਃ, ਨਵਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਨਾਂ-ਤੈਲਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਯਸਃ-ਯੌਵਨਸ੍ਯ| ਯੋਜਨਯਾ ਕਰ੍ਮਸਹਸ੍ਰਕਤ੍ਬਹੁਤਰਕਾਰ੍ਯਕਤ੍| ਯਤਃ ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯਂ-ਬਹੁਤਰਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕੈਃ? ਵਿਧਿਭਿਃ,- ਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਪਾਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨੁਵਾਸਨਾਦਿਭਿਃ|
Adhikarana ਪੁਰਾਣਘਤਗੁਣਾਃ (੪੦) · Śloka ੪੦
ਮਦਾਪਸ੍ਮਾਰਮੂਰ੍ਛਾਯਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਯੋਨਿਜਾਨ੍|
ਪੁਰਾਣਂ ਜਯਤਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਮ੍||੪੦||
View original
मदापस्मारमूर्छायशिरःकर्णाक्षियोनिजान्|
पुराणं जयति व्याधीन् व्रणशोधनरोपणम्||४०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪੁਰਾਣਂ-ਅਤੀਤਬਹੁ ਕਾਲਂ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਦਿਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਂ, ਘਤਂ ਮਦਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਯਤਿ| ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸ਼ੋਧਯਤਿ| ਤਥਾ, ਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਰੋਪਯਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੈਵਮਧ੍ਯੈਸ੍ਟ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਰੋਪਣਮ੍| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਾਧਿਕਾਨ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗੁਣਾਂਸ੍ਤਦਮਤੋਪਮਮ੍|| ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਘਤਮਣ੍ਡੋਪਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤੁ ਸਃ|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੁਰਾਣਘਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਮਦਾਪਸ੍ਮਾਰੇਤਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਯੋਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ| ਸ਼ੋਧਨਂ-ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਰਣਾਨਾਮ੍, ਰੋਪਣਂ-ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਮ੍| ਦਸ਼ਵਰ੍ਸੋਸਿਤਂ-ਪੁਰਾਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- "ਉਗ੍ਰਗਨ੍ਧਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਥਿਤਂ ਘਤਮ੍| ਲਾਕ੍ਸਾਰਸਨਿਭਂ ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਪੁਰਾਣਮਤਃ ਪਰਮ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਕਿਲਾਟਾਦਿਗੁਣਾਃ (੪੧) · Śloka ੪੧
ਬਲ੍ਯਾਃ ਕਿਲਾਟਪੀਯੂਸਕੂਰ੍ਚਿਕਾਮੋਰਣਾਦਯਃ|
ਸ਼ੁਕ੍ਰਨਿਦ੍ਰਾਕਫਕਰਾ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਗੁਰੁਦੋਸਲਾਃ||੪੧||
View original
बल्याः किलाटपीयूषकूर्चिकामोरणादयः|
शुक्रनिद्राकफकरा विष्टम्भिगुरुदोषलाः||४१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਿਲਾਟਾਦਯੋ ਬਲ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਕਰਾਃ| ਤਥਾ, ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਨੋ ਗੁਰਵੋ ਦੋਸਲਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਹ੍ਨਿਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਬਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਕਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਦੋਸਲਤ੍ਵੇਨਾਵਗਤਮੇਵੇਤਿ 'ਵਹ੍ਨਿਸਾਦਨਾਃ' ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਨੇਹਕਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਕਤਮੇਵ| ਤਤ੍ਰ, ਕਿਲਾਟਃ-ਅਲ੍ਪਕ੍ਸੀਰੋ ਬਹੁਨਾ ਤਕ੍ਰੇਣ ਕਤਃ| ਪੀਯੂਸਃ-ਸਦ੍ਯਃਪ੍ਰਸੂਤਾਕ੍ਸੀਰਕਤਃ| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ-ਦਧਿਤਕ੍ਰਕਤਾ ਕਿਲਾਟਿਕਾ| ਮੋਰਣਃ-ਕ੍ਸੀਰਸਦਸ਼ਃ ਕਿਲਾਟਿਕਃ| ਪਿਣ੍ਡਨਂ-ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਃ-ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਿਲਾਟਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਹ-ਬਲ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਦਧ੍ਨਾ ਤਕ੍ਰੇਣ ਵਾ ਸਹ ਪਾਕਾਤ੍ਪਥਗ੍ਭੂਤਂ ਘਨਦ੍ਰਵਭਾਗਂ ਕ੍ਸੀਰਂ-ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ| ਸੈਵ ਪਾਕਾਦ੍ਵਿਨਾ-ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਃ| ਤਯੋਰ੍ਘਾਨਭਾਗਃ ਪਥਗੁਦ੍ਧਤਃ-ਕਿਲਾਟਃ, ਦ੍ਰਵਭਾਗੋ-ਮਾਰੇਣਃ| ਪ੍ਰਸੂਤਿਦਿਨਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ਮਲਿਨ ਘਨਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਾਵਤ੍-ਪੀਯੂਸਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕੌ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੬)-"ਬਲ੍ਯਾਃ ਕਿਲਾਟਕੂਰ੍ਚਿਕਾਤਕ੍ਰਪਿਣ੍ਡਕਮੋਰਣਾਃ| ਸਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਪੀਯੂਸਾ ਰੋਚਨਾ ਵਹ੍ਨਿਸਾਦਨਾਃ|| ਇਤਿ| ਘਨਵਸ੍ਤ੍ਰਬਦ੍ਧਂ ਸ੍ਵਯਂ ਸ੍ਰੁਤਦ੍ਰਵਭਾਗਂ ਤਕ੍ਰਂ-ਤਕ੍ਰ-ਪਿਣ੍ਡਕਃ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਨਃ-ਅਧੋਵਾਤਾਵਰੋਧਿਨਃ| ਦੋਸਲਾਃ-ਆਮਸਞ੍ਚਯਕਾਰਿਣਃ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਆਮੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ, "ਸਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਸ਼ਕਤ੍ ਦ੍ਰਵਂ ਸਜਤਿ ਵੇਗਵਤ੍|" (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੨/੭੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਤ੍| ਨ ਤੁ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਾਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੯੧)- "ਬਲ੍ਯਃ ਕਿਲਾਟੋਨਿਲਹਤ੍ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਦਃ ਸ੍ਮਤਃ| ਮਧੁਰੌ ਬਂਹਣੌ ਵਸ੍ਯੌ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪੀਯੂਸਮੋਰਣੌ|| ਇਤਿ| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾਮੋਰਣਾਵਤ੍ਰ ਦਧਿਭਵੌ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ| ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਯਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾਤਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ਮੋਰਣਸ੍ਯ ਚ ਲਘੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੯੦)- "ਗ੍ਰਾਹਿਣੀ ਵਾਤਲਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਦੁਰ੍ਜਰਾ ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ| ਤਕ੍ਰਾਲ੍ਲਘੁਤਰੋ ਮਣ੍ਡੋ ਦਧਿਕੂਰ੍ਚਿਕਤਕ੍ਰਜਃ||" ਇਤਿ| ਕੂਰ੍ਚੀਕਤਂ ਤਕ੍ਰਂ-ਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਰਘਤਯੋਃਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਨਿਨ੍ਦਿਤਤ੍ਵੇ (੪੨-੨) · Śloka ੨
ਗਵ੍ਯੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ਚਾਵਿਸਮ੍ਭਵੇ|
|੪੨|
ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ||੨||
View original
गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे निन्दिते चाविसम्भवे|
|४२|
इति क्षीरवर्गः||२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੋਸਮ੍ਭਵੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ| ਆਵਿਕੇ ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤੇ-ਗਰ੍ਹਿਤੇ| ਘਤਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਸੀਰਵਿਕਾਰੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਦਧਿਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਗਵ੍ਯਾਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵਮੇਵ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਵਿਸਮ੍ਭਵਾਨਾਂ ਦਧਿਤਕ੍ਰਾਦੀਨਾਮਧਮਤ੍ਵਮੇਵ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਨ ਕ੍ਸੀਰਘਤਯੋਰੇਵ| ਅਤ ਏਵ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੁਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਧਿਘਤਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਦੋਸਾਨ੍ ਯਥਾਪਯਃ|" ਇਤਿ| ਅਸ੍ਯ ਹ੍ਯਯਮਰ੍ਥਃ-ਘਤਾਦੀਨਾਂ ਪਯੋਗੁਣਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਗੁਣਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਤਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇਸ੍ਯਾਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ-"ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦੀਨਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰਗੁਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਭਿਲਾਸੇ ਤੁ ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣੇਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਂ ਯਤ੍ਕ੍ਸੀਰਂ ਤਦ੍ਗੁਣੋਚ੍ਚਯੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਇਤਿ| ਖਰਨਾਦੇ ਤੂਕ੍ਤਮ੍-"ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਤਜ੍ਜਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਗੁਣਕਰ੍ਮਣੀ| ਤਥਾ ਸ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦਪਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍||" ਇਤਿ| ਗਵ੍ਯਮਿਤਿ "ਗੋਪਯਸੋਰ੍ਯਤ੍" ਇਤਿ ਯਤ੍| ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਕ੍ਸੀਰਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗੋਯਮ੍| ਦਧਿਨਵਨੀਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸੀਰਾਣਾਂ ਘਤਾਨਾਂ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਗਵ੍ਯੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤ ਇਤਿ| ਗਵ੍ਯਾਵਿਕਯੋਰੁਤ੍ਤਮਾਧਮਤ੍ਵਾਦਿਤਰੇਪਾਂ ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਧਿਘਤਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਦੋਸਾਨ੍ ਯਥਾਪਯਃ|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਃ|
Adhikarana ਇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ ਇਕ੍ਸੁਰਸਗੁਣਾਃ (੪੨-੪੩) · Śloka ੪੩
ਕ੍ਸੀਰਵਰ੍ਗਾਦਨਨ੍ਤਰਮਿਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗ ਆਰਮ੍ਭ੍ਯਤੇ, ਗੁਣਕ੍ਰਿਯਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|
ਤਥਾ, ਹਿ-ਇਕ੍ਸੁਰਪਿ ਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ਸਰਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਂਹਣਾਦਿਗੁਣਕਰ੍ਮਾ ਅਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ|
|
ਇਕ੍ਸੋਃ ਸਰੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਬਂਹਣਃ ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਤ੍||੪੨||
ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਰਸੋ ਰਸਃ|
ਸੋਗ੍ਰੇ ਸਲਵਣੋ, ਦਨ੍ਤਪੀਡਿਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮਃ||੪੩||
View original
क्षीरवर्गादनन्तरमिक्षुवर्ग आरम्भ्यते, गुणक्रियातुल्यत्वात्|
तथा, हि-इक्षुरपि क्षीरवत्सरगुरुस्निग्धबृंहणादिगुणकर्मा अथेक्षुवर्गः|
|
इक्षोः सरो गुरुः स्निग्धो बृंहणः कफमूत्रकृत्||४२||
वृष्यः शीतोऽस्रपित्तघ्नः स्वादुपाकरसो रसः|
सोऽग्रे सलवणो, दन्तपीडितः शर्करासमः||४३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਕ੍ਸੋ ਰਸਃ ਸਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਤ੍| ਸਰਃ-ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੮੪)- "ਗੁਰ੍ਵੀ ਸਰਾ ਤੁ ਪਾਲਕ੍ਯਾ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨਨ੍ਤਰਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍-"ਪਾਲਕ੍ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਮਤਸ਼੍ਚਞ੍ਚੁਃ ਸ ਤੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਮਕਃ|" ਇਤਿ ਚਞ੍ਚੁਸ਼ਾਕਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਗੁਣੇਨ ਸਰਤ੍ਵਂ ਬਾਧਿਤਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਬਂਹਣਵਸ੍ਯਮਧੁਰਾਦਿਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਵਨਹਨ੍ਤ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਅਤੋਸ੍ਯਾਪੀਕ੍ਸੁਰਸਸ੍ਯ ਮਾਰੁਤਜਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਤੁ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵਾ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਭੁਕ੍ਤੇ ਹਿ ਸਮੀਰਣਕਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਵਨਜਿਦ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਨਃ|" ਇਤਿ| ਖਰਨਾਦੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਜਨਨਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੋ ਬਂਹਣੋ ਰਸਃ|" ਇਤਿ| ਸ੦-ਸ ਚ-ਰਸਃ, ਅਗ੍ਰੇ-ਇਕ੍ਸੁਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਜਾਤਃ, ਸਲਵਣਃ-ਈਸਲ੍ਲਵਣਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੪੫|੧੫੬)-"ਅਤੀਵ ਮਧੁਰੋ ਮੂਲੇ, ਮਧ੍ਯੇ ਮਧੁਰ ਏਵ ਚ| ਅਗ੍ਰੇ ਤ੍ਵਕ੍ਸਿਸੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਇਕ੍ਸੂਣਾਂ ਲਵਣੋ ਰਸਃ||" ਇਤਿ| ਪਾਸਾਣਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਸ੍ਯੇਕ੍ਸੋਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਯੋ ਰਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਸ੍ਯੈਤੇ ਯਥੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾ ਵੇਦ੍ਯਾਃ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪੀਡਿਤਸ੍ਯੇਕ੍ਸੁਰਸਸ੍ਯ| ਯਨ੍ਤ੍ਰਦਨ੍ਤਾਦਿਪੀਡਿਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਗੁਣੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਦਨ੍ਤਪੀਡਿਤੋ ਯਃ, ਸ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ| ਇਕ੍ਸੁਰਸਗੁਣਾਨਾਹ-ਇਕ੍ਸੋਃ ਸਰ ਇਤਿ| ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਮਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਵਸ੍ਯਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਵਨਜਿਦ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਨਃ|" ਇਤਿ| "ਮਾਰੁਤਾਧ੍ਮਾਨਜਨਨਸ਼੍ਚੇਕ੍ਸੂਣਾਂ ਭਕ੍ਸਿਤੋ ਰਸਃ|" ਇਤਿ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਲਤ੍ਵਂ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਪੀਤੇਕ੍ਸੁਰਸਵਿਸਯਮ੍| ਆ੦ ਰ੦-ਇਕ੍ਸ੍ਵਗ੍ਰਭਾਗਰਸਗੁਣਾਨਾਹ-ਸੋਗ੍ਰ ਇਤਿ| ਸਲਵਣਃ-ਈਸਲ੍ਲਵਣਃ| ਅਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਕ੍ਸੋਸ੍ਤਤ੍ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਚਾਦ੍ਯਨ੍ਤੌ ਭਾਗੌ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਮਧ੍ਯਕਾਣ੍ਡੇ ਸੁਮਾਧੁਰ੍ਯਮਿਕ੍ਸੋਰ੍ਮੂਲਾਗ੍ਰਪਰ੍ਵਸੁ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸਾਮ੍ਲਲਵਣਂ ਵਿਦਾਹੀ ਤੇਨ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ||' ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ.ਅ. ੪੫/੧੫੬)-" ਅਤੀਵ ਮਧੁਰੋ ਮੂਲੇ, ਮਧ੍ਯੇ ਮਧੁਰ ਏਵ ਚ| ਅਗ੍ਰੇਕ੍ਸਿਸੁ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਇਕ੍ਸੂਣਾਂ ਲਵਣੋ ਰਸਃ||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੂਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਧ੍ਯਮਕਾਣ੍ਡਾਨਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਾਣ੍ਡਮ੍| ਅਕ੍ਸਿਸੁ-ਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਦਨ੍ਤਪੀਡਿਤੇਕ੍ਸੁਗੁਣਾਨਾਹ-ਦਨ੍ਤਪੀਡਿਤ ਇਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮ ਇਤਿ ਦਾਹਘ੍ਨਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਃ|
Adhikarana ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੇਕ੍ਸੁਰਸਗੁਣਾਃ (੪੪-੪੫) · Śloka ੪੫
ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਗੁਣ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ ਮੂਲਾਗ੍ਰਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਾਦਿਪੀਡਨਾਨ੍ਮਲਸਙ੍ਕਰਾਤ੍|
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਵਿਧਤ੍ਯਾ ਚ ਵਿਕਤਿਂ ਯਾਤਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ||੪੪||
ਵਿਦਾਹੀ ਗੁਰੁਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਤੇਨਾਸੌ|
|੪੫|
View original
यान्त्रिकस्त्वन्यगुण एवेत्याह मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात्|
किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः||४४||
विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ|
|४५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਲਂ ਚਾਗ੍ਰਂ ਚ ਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਾਦਯਸ਼੍ਚ ਮੂਲਾਗ੍ਰਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਤਥਾਵਿਧਾਨਾਮਿਕ੍ਸੂਣਾਂ ਪੀਡਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਾਗ੍ਰਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਾਦਿਪੀਡਨਾਤ੍| ਤਥਾ, ਮਲਸਙ੍ਕਰਾਤ੍-ਮਲਮਿਸ਼੍ਰਣਾਤ੍| ਤਥਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਵਿਧਤ੍ਯਾ ਚ-ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੇ ਰਸੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਾਲਂ ਵਿਧਤਿਃ-ਵਿਲਮ੍ਬਸ਼੍ਚ ਦਸ੍ਟਃ| ਤਦੇਤੈਃ ਕਾਰਣੈਰ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੋ ਰਸੋ ਵਿਕਤਿਂ ਯਾਤਿ-ਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਥਾ-ਗੁਰੁਰਧਿਕਂ ਗੁਰੁਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਵਿਦਾਹਿ ਵਿਦਾਹਿ, ਅਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ, ਇਤ੍ਯੇਵਂਵਿਧਾਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਃ| ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਚ ਰਸਸ੍ਯ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਲੋਕੇ ਮੂਲਾਦਿਸਹਿਤਸ੍ਯ ਪੀਡਨਾਤ੍ਕਾਲਵਿਲਮ੍ਬੋਪਲਬ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦੇਵਂ ਸਮਵੋਚਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੁਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋਤ੍ਰ ਕਤਃ, ਹੇਤ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਭਾਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਯ| ਤੇਨ ਯਦਾਤਿਨਿਪੁਣਧੀਭਿਰ੍ਮੂਲਾਦਿਰਹਿਤਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ, ਕਾਲਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਚ ਨੋਪਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਵਿਕਤਿਂ ਨ ਯਾਤ੍ਯੇਵੇਰ੍ਥਃ|ਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤੋ ਵਿਕਤਿਂ ਯਾਤਿ, ਤੇਨ-ਹੇਤੁਨਾ, ਅਸੌ ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕੋ, ਵਿਦਾਹ੍ਯਾਦਿਗੁਣਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਵਿਦਾਹੀ-ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯਃ ਪਾਕਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਮਧ੍ਯਮਾਯਾਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਂਸ਼੍ਚਿਰਕਾਲਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਨ ਦ੍ਰਾਗੇਵ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਥਵਾ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਸ ਵਿਦਾਹਗੁਣਯੁਕ੍ਤੋ ਭਾਵੋ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਗੁਰੁਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਾਹੀ ਕਥਿਤਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਧਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ-"ਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟਮਯਂ ਸਰ੍ਵਂ ਗੁਰੁਭਾਵਾਦ੍ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਯਨ੍ਤ੍ਰਪੀਡਿਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਮੂਲਾਗ੍ਰੇਤਿ| ਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਃਕਮਿਭਕ੍ਸਿਤਾਵਯਵਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਤ੍ਵਗਾਦਯਃ| ਮਲੋ-ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਲਗ੍ਨਃ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਵਿਧਤ੍ਯਾ-ਪੀਡਨਗ੍ਰਹਣਾਦਿਕਾਲਵਿਲਮ੍ਬੇਨ, ਵਿਕਤਿਂ-ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ, ਯਾਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਦਾਹਿ, ਵਿਦਗ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾਯਾ ਅਵਸ਼੍ਯਂਭਾਵਾਤ੍, ਤਥਾਪਿ ਯਚ੍ਚਿਰਕਾਲਂ ਵਿਦਗ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾਮਨੁਭਵਤਿ, ਤਦ੍ਵਿਦਾਹੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ-ਵਿਕਤਿਂ ਗਮਨੇਨ, ਅਸੌ-ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਿਕਃ| ਹੇਤੂਪਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਧੇਤ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍|
Adhikarana ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਿਕੇਕ੍ਸੁਗੁਣਾਃ ਵਾਂਸ਼ਿਕੇਕ੍ਸੁਗੁਣਾਃ (੪੫) · Śloka ੪੫
ਤਤ੍ਰ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਃ|
ਸ਼ੈਤ੍ਯਪ੍ਰਸਾਦਮਾਧੁਰ੍ਯੈਰ੍ਵਰਸ੍ਤਮਨੁ ਵਾਂਸ਼ਿਕਃ||੪੫||
View original
तत्र पौण्ड्रकः|
शैत्यप्रसादमाधुर्यैर्वरस्तमनु वांशिकः||४५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਇਕ੍ਸੁਰਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕੋ ਰਸੋ ਵਰਃ-ਸਰ੍ਵੇਕ੍ਸੁਰਸੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ| ਕਥਮ੍ ? ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭੂਤੈਃ| ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ-ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍| "ਗੁਣਵਚਨ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਯਞ੍| ਪ੍ਰਸਾਦਃ-ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ-ਸ੍ਵਾਦੁਤਾ| ਤਮਨੁ ਵਾਂਸ਼ਿਕਃ-ਹੀਨਾਰ੍ਥੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ "ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਯੁਕ੍ਤ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਧੀਨੋ ਵਾਂਸ਼ਿਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦--ਅਥੇਕ੍ਸੁਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕ ਇਤਿ| ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਃ-ਸ਼੍ਵੇਤੇਕ੍ਸੁਃ| ਪ੍ਰਸਾਦੋ-ਨੈਰ੍ਮਲ੍ਯਮ੍| ਵਾਂਸ਼ਿਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਮਨ੍ਵਿਤਿ| ਤਮਨੁ-ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਧੀਨਃ| ਹੀਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਨੋਃ ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਵਚਨੀਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਵਾਂਸ਼ਿਕੋ-ਨੀਲੇਕ੍ਸੁਃ|
Adhikarana ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਃ (੪੬) · Śloka ੪੬
ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕਕਾਨ੍ਤਾਰਨੈਪਾਲਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|
ਸਕ੍ਸਾਰਾਃ ਸਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸੋਸ੍ਣਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਾਹਿਨਃ||੪੬||
View original
शतपर्वककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात्|
सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः||४६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕਾਦਯਃ, ਤਤਃ-ਵਾਂਸ਼ਿਕਾਤ੍, ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ, ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਹੀਨਾਃ| ਤੇ ਚ ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕਾਦਯ ਈਸਤ੍ਕ੍ਸਾਰਤ੍ਵੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਈਸਤ੍ਕਸਾਯਰਸਾ ਈਸਦੁਸ੍ਣਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਦਾਹਿਨਸ਼੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕੇਤਿ| ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਕਃ-ਹ੍ਰਸ੍ਵਬਹੁਪਰ੍ਵਾ| ਕਾਨ੍ਤਾਰਨੈਪਾਲੌ-ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ| ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਪਤ੍ਰਾਦਯਃ| ਤਤਃ-ਵਾਂਸ਼ਿਕਾਤ੍, ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਹੀਨਾਃ| ਸਕ੍ਸਾਰਾਃ-ਈਸਪਲ੍ਲਵਣਾਃ|
Adhikarana ਫਾਣਿਤਗੁਣਾਃ (੪੭) · Śloka ੪੭
ਫਾਣਿਤਂ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਚਯਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੋਧਨਮ੍|
|੪੭|
View original
फाणितं गुर्वभिष्यन्दि चयकृन्मूत्रशोधनम्|
|४७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਫਾਣਿਤਂ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡੀਭੂਤ ਇਕ੍ਸੁਰਸਃ, ਗੁਰੁ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦ੍ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੇਕ੍ਸੁਰਸੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ| ਤਥਾ, ਚਯਕਤ੍-ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੋਧਨਂ-ਮੂਤ੍ਰਮਤਿਵਾਹਯਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਥਂ ਫਾਣਿਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤ੍| ਕਫਘ੍ਨਂ ਮਧੁਰਂ ਪਾਕੇ ਕਸਾਯਂ ਬਸ੍ਤਿਦੂਸਣਮ੍||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥੇਕ੍ਸੁਰਸਵਿਕਾਰਾਃ| ਤੇ ਚ ਪਞ੍ਚ,-"ਇਕ੍ਸੋ ਰਸਸ੍ਯ ਸਮਲਤ੍ਰ੍ਯਂਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਘ੍ਰਿਮਲਾ ਮਲਾਃ| ਵਿਕਾਰਾਃ ਫਾਣਿਤਗੁਡਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡੀਖਣ੍ਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਫਾਣਿਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਫਾਣਿਤਮਿਤਿ| ਚਯਕਤ੍-ਵਿਸ਼ੇਸਾਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਮ੍|
Adhikarana ਧੌਤਗੁਡਗੁਣਾਃ ਅਧੌਤਗੁਡਗੁਣਾਃ (੪੭-੪੮) · Śloka ੪੮
ਨਾਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰੋ ਧੌਤਃ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਗੁਡਃ||੪੭||
ਪ੍ਰਭੂਤਕਮਿਮਜ੍ਜਾਸਡ੍ਮੇਦੋਮਾਂਸਕਫੋਪਰਃ|
|੪੮|
View original
नातिश्लेष्मकरो धौतः सृष्टमूत्रशकृद्गुडः||४७||
प्रभूतकृमिमज्जासृड्मेदोमांसकफोऽपरः|
|४८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਡੋ ਧੌਤਃ-ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲੋ, ਨਾਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਃ-ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਫਕਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ਕਚ੍ਚ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍, ਸਸ੍ਟਂ-ਬਹਿਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ, ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਯੇਨ ਸ ਏਵਮ੍| ਪ੍ਰਭੂਤ ਇਤਿ| ਅਪਰ ਇਤਿ ਧੌਤਾਤ੍-ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਦਨ੍ਯਃ, ਸਮਲ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਭੂਤਾਃ ਕਮਿਮਜ੍ਜਾਸਡ੍ਮੇਦੋਮਾਂਸਕਫਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦ੍ਗੁਡੋਪ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ-ਆਨੂਪੋਦਕਂ ਪਾਦਰੋਗ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਭੂਤਕਮ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗੁਡਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ, -ਧੌਤਾਧੌਤਪੁਰਾਣਨਵਭੇਦੇਨ| ਤਤ੍ਰਧੌਤਗੁਡਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਾਤਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ ਇਤਿ| ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍-ਮਲਾਨੁਲੋਮਨਃ| ਅਧੌਤਗੁਡਗੁਣਾਨਾਹ-ਪ੍ਰਭੂਤਕਮਿਮਜ੍ਜੇਤਿ|
Adhikarana ਪੁਰਾਣਗੁਡਗੁਣਾਃ ਨਵਗੁਡਗੁਣਾਃ (੪੮) · Śloka ੪੮
|
ਹਦ੍ਯਃ ਪੁਰਾਣਃ ਪਥ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਨਵਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਾਦਕਤ੍||੪੮||
View original
|
हृद्यः पुराणः पथ्यश्च, नवः श्लेष्माग्निसादकृत्||४८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਡ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਪੁਰਾਣੋ ਗੁਡੋ ਹਦਯਾਯ ਹਿਤਃ| ਤਥਾ, ਪਥ੍ਯਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਮਧ੍ਯਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਯ ਹਿਤਃ| ਨਵੋ ਗੁਡਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਗ੍ਨਿਸਾਦਂ ਚ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੁਰਾਣਗੁਡਗੁਣਾਨਾਹ-ਹਦ੍ਯ ਇਤਿ| ਪਥ੍ਯਃ-ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਹਿਤਃ| ਨਵਗੁਡਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਵ ਇਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਸਾਦਃ-ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦਿਗੁਣਾਃ (੪੯) · Śloka ੪੯
ਵਸ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਹਿਤਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਪਹਾਃ|
ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਖਣ੍ਡਸਿਤਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਾਃ||੪੯||
View original
वृष्याः क्षीणक्षतहिता रक्तपित्तानिलापहाः|
मत्स्यण्डिकाखण्डसिताः क्रमेण गुणवत्तमाः||४९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਸ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਹਿਤਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਪਹਾਸ਼੍ਚ| ਤਥਾ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਾਃ-ਧੌਤਗੁਡਾਦਪਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਗੁਣਕਾਰੀ ਨਿਰ੍ਮਲਤਰਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਤੋਪਿ ਖਣ੍ਡੋ ਗੁਣਵਤ੍ਤਰਃ, ਖਣ੍ਡਾਦਪਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਾ ਨਿਰ੍ਮਲਤਮਤ੍ਵਾਤ੍, ਗੁਣਵਤ੍ਤਮੇਤਿ ਗੁਣਵਤੀਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਤਮਪ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵੋਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਸ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਯੋਰ੍ਹਿਤਾਃ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਯਾਃ ਖਣ੍ਡੋ ਗੁਣਵਾਨ੍, ਖਣ੍ਡਾਤ੍ਸਿਤਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੧੬੩)-"ਯਥਾ ਯਥੈਸਾਂ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਥਾ| ਸ੍ਨੇਹਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਨਿ ਸਰਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਤਥਾ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਃ (੫੦) · Śloka ੫੦
ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾ ਕਸਾਯਾ ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
|੫੦|
View original
तद्गुणा तिक्तमधुरा कषाया यासशर्करा|
|५०|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਦ੍ਗੁਣੇਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮਾ| ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ-ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤਿ ਯਾ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ, ਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਕਸਾਯਰਸਾ ਚ| ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚਕ੍ਸਤੇ-ਦੁਰਾਲਭਾਰਸੇਨ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਦ੍ਗੁਣੇਤਿ| ਤਦ੍ਗੁਣਾ-ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦਿਸਾਮਾਨ੍ਯਸਦਸ਼ਗੁਣਾ| ਯਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ-ਦੁਰਾਲਭਾਰਸੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸਵਤ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ||
Adhikarana ਸਰ੍ਵਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਃ (੫੦) · Śloka ੫੦
|
ਦਾਹਤਟ੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||੫੦||
View original
|
दाहतृट्च्छर्दिमूर्च्छासृक्पित्तघ्न्यः सर्वशर्कराः||५०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦਾਹਾਦਿਨਾਸ਼ਨਾਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੂ.ਅ. ੪੫|੧੬੩)- "ਯਥਾ ਯਥਾਸਾਂ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਮਧੁਰਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਥਾ| ਸ੍ਨੇਹਲਾਘਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿ ਸਾਰਤ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾ ਤਥਾ||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਨਾਹ-ਦਾਹਤਟ੍ਛਿਰ੍ਦੀਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਃ-ਉਕ੍ਤਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦਯਃ, ਅਨੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਯਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਦੌ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍|
Adhikarana ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਫਾਣਿਤਯੋਰ੍ਵਰਾਵਰਤ੍ਵੇ (੫੧) · Śloka ੫੧
ਅਧੁਨਾ ਵਰਾਵਰਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਧਾਰਯਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਵਰਾਵਰੇ|
|੫੧|
View original
अधुना वरावरत्वं निर्धारयति शर्करेक्षुविकाराणां फाणितं च वरावरे|
|५१|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰਾਵਰੇ ਭਵਤਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ, ਫਾਣਿਤਮਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤਿ| ਇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ-ਸਿਤਾਖ੍ਯਾ ਵਰਾ| ਫਾਣਿਤਮਵਰਮ੍| ਇਤਰੇ ਮਧ੍ਯਮਾਃ|
Adhikarana ਮਧੁਗੁਣਾਃ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਃ (੫੧-੫੩) · Śloka ੫੩
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੋਨਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਮਧੁਨੋਪਿ ਗੁਣਾਨਾਹ |
ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਛੇਦਿ ਤਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਸਹਿਧ੍ਮਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍||੫੧||
ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਕਮਿਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਸਾਰਜਿਤ੍|
ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਸਨ੍ਧਾਨਰੋਪਣਂ ਵਾਤਲਂ ਮਧੁ||੫੨||
ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ, ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
|੫੩|
View original
शर्करायोनिप्रसङ्गेन मधुनोऽपि गुणानाह |
चक्षुष्यं छेदि तृट्श्लेष्मविषहिध्मास्रपित्तनुत्||५१||
मेहकुष्ठकृमिच्छर्दिश्वासकासातिसारजित्|
व्रणशोधनसन्धानरोपणं वातलं मधु||५२||
रूक्षं कषायमधुरं, तत्तुल्या मधुशर्करा|
|५३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਧੁ ਚਕ੍ਸੁਸੇ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਛੇਦਿ-ਉਭਯਥਾਸ਼੍ਚੋਤਨਵ੍ਰਣਲੇਪਾਦਾਵੁਪਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਥਾਭ੍ਯਵਹਾਰਵਿਸਯੇਪਿ| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਯੋ ਦੇਹੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤਾਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਛਿਨਤ੍ਤਿ-ਵਿਭਜਤਿ, ਸ ਛੇਦੀਤਿ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਤਡਾਦਿਨੁਤ੍ ਮੇਹਾਦਿਜਿਦਿਤਿ ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਭ੍ਯਵਹਾਰਵਿਸਯ ਏਵ| ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਰੋਪਣਂ ਚ| ਸ਼ੋਧਨਂ-ਯਤ੍ ਪੂਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰੇਰਕਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ-ਯਦ੍ ਦ੍ਵੌ ਵ੍ਰਣੌ ਚੈਕੀਕਰੋਤਿ| ਰੋਪਣਂ-ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਬਾਹ੍ਯਵਿਸਯਮੇਵਾਸ੍ਯ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਵਾਤਲਮੇਤਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯੋਪਯੋਗੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੋਪਯੋਗੇਨ ਚ, ਅਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਸ੍ਤਸ਼੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਤ੍| "ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਛੇਦਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਸ੍ਯ ਮਧੁਨਃ ਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| "ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਸਾਯਮਧੁਰਂ" ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਲਾਘਵਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰੇਣੈਤਦ੍ਭੇਦਾਦਿ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਹ੍ਯਯਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬) ਮਧੁਨੋ ਭੇਦਾਨਾਖ੍ਯਤ੍| ਯਥਾ-"ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍| [ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਘਤਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪੌਤ੍ਤਿਕਮ੍|| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤੁ ਕਪਿਲਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤੈਲਾਭਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਵਾਦੁ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਵਿਦੁਃ|| ਵਰਂ ਚ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਮਨਾਗ੍ਗੁਰੁ| ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਲਘ੍ਵਪਵਨਂ ਮਧੁਰਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਰਣੇ|| ਗਰੀਯਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਨਵਂ, ਜੀਰ੍ਣਮਤੋਨ੍ਯਥਾ| ਮਣ੍ਡਃ ਪੁਰਾਣੋ ਮਧੁਰਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਸ੍ਤਨੁਃ||"] ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਕਟੁਪਾਕਿਤ੍ਵਗੁਰੁਤ੍ਵਸ਼ੈਤ੍ਯਵਿਸਾਨ੍ਵਯਤ੍ਵਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਗੁਣਾਨਵੋਚਤ੍| ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਬਹੁਵਿਦਃ| ਤਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਸਮਗਿਰਨ੍ਤ,-ਯਧ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਸਂਯੁਜ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਂਯੁਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵਾਨੁਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਦ੍ਯੋਗਵਾਹੀਤਿ| ਨ ਚੈਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਯੋਗਵਾਹਿਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਤਦਾਨੀਂ ਯੋਗਵਾਹਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗੋ ਨਿਰਰ੍ਥਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਯੋਗਵਾਹਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ ਯਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਗਾਸੀਤ੍ ਤਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਯੋਗਵਾਹਿਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮਪਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਸਦੇਤਦ੍ਯੋਗਵਾਵਾਹਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨਤੇ,-ਯਧ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ, ਤਦ੍ਯੋਗਵਾਹੀਤਿ| ਤਦਪ੍ਯਸਮ੍ਯਕ੍| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਮਭ੍ਯੁਪਗਮ੍ਯਮਾਨੇ ਬਹੂਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਯੋਗਵਾਹੀਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਥਾ ਚ ਮਧ੍ਵਾਦੇਰਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਧ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮਾਨਗੁਣਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਂ ਕੁਰ੍ਵਦੇਵ ਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਕਥਂ ਮਧ੍ਵਾਦੇਰੇਵ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਪਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਦੇਤਦਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮਸਚ੍ਛ੍ਰੁਤਤ੍ਵਾਦਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਪਰੇ ਤ੍ਵੇਵਮਾਹੁਃ,-ਯਧ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਣਾਨਨੁਗੁਣੇਨਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਾਨਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਸ੍ਵਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਤਿ, ਤਦ੍ਯੋਗਵਾਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਤ੍ਯਵਤ੍| ਯਥਾ ਭਤ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਮਿਕਾਰ੍ਯਮਤ੍ਯਜਨ੍ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਮਪਿ ਸ਼ਰੀਰਯਾਤ੍ਰਾਦਿਕਂ ਸ੍ਵਾਮ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਥੈਵ ਮਧੁ ਮਦਨਫਲਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਵਮਨਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਤੁ ਵਮਨਨਿਵਾਰਣਂ ਮਧੁਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਮਧੁ ਹਰੀਤਕੀਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਕਰੋਤਿ, ਨ ਮਧੁਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਰੂਪਮਿਤਿ| ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰੈਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾਃ,-ਮਦਨਫਲਾਦੇਃ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋਸ੍ਤਿ ਯੇਨ ਮਧੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਕਾਰ੍ਯਮਵਧੂਯ, ਸ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤਿ, ਤੇ ਚੈਵਂ ਚੋਦਯਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਚਨੀਯਾਃ| ਯਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਯੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਧਾਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਹੀਯਮਾਨਾ ਦਸ੍ਟਾ, ਮਧੁਨਾ ਤੁ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਪਹੀਯਤੇ ਮਨਾਗਪਿ| ਅਤੋ ਮਧ੍ਵਾਦੇਰੇਵ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ| ਅਪਿ ਚਾਨ੍ਯਦਾ ਯੋਗਵਾਹਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਤਾਦਿਮਦਨਫਲੇਨ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਵਮਨਂ ਚੋਭਯਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ਦਸ੍ਟਮ੍, ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਮਨਮੇਵ ਵਿਰੇਚਨਮੇਵ ਵਾ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਵਾਦੇਰੇਵ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਤਤ੍| ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੇਤਿ ਮਧੁਸਮਾ ਗੁਣੈਰ੍ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਧੁਗੁਣਾਨਾਹ-ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਿਤਿ| ਯਤ੍ਸਂਹਤਾਨ੍ ਕਫਾਦੀਨ੍ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਯਤਿ ਤਤ੍-ਛੇਦਿ| ਸ਼ੋਧਨਂ-ਦੁਸ੍ਟਪੂਯਾਦਿਨਿਰ੍ਹਰਣਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ-ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਕਮ੍| ਰੋਪਣਂ-ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਾਦਿਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਨਨੁ, ਇਹ ਵਾਤਲਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਵਿਸਯਭੇਦਾਤ੍| ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਮਧੁ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਲਤ੍ਵਮ੍| ਯਤ੍ਰ ਵਾਤਘਾਤਿਭਿਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਮਧੁ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰੋ ਵਾਯੁਃ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਉਭਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਤ੍ਵਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਸ਼ਮਨਤ੍ਵਂ ਪਠਤਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਵਾਤਮਿਸ਼੍ਰੌ ਵਾ, ਵਾਯੁ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰਮੇਵ ਮਧੁ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਦ੍ਯੋਤਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਚਰਕੇਣ ਮਧੁਨੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਲਘੁਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਗੁਣੇਨ, ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਪਾਕੇਨੇਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਚਰਕੋ ਹਿ ਗੁਰੁਲਘੁਗੁਣਾਵੇਵੇਚ੍ਛਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ ਪਾਕਾਵਪਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਚ੍ਚਿਰੇਣ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਗੁਰੁਗੁਣਮ੍, ਯਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਤਲ੍ਲਘੁਗੁਣਮ੍, ਯਤ੍ਪਕ੍ਵਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਸਜਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦ੍ਗੁਰੁਪਾਕਮ੍, ਯਦ੍ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਵਾਯੁਂ ਕਰੋਤਿ ਤਲ੍ਲਘੁਪਾਕਮ੍| ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯੇਤਿ| ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਾ-ਮਧੁਸਦਸ਼ਗੁਣਾ| ਵਹ੍ਨਿਪਾਕਾਤ੍ਕਾਲਪਾਕਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰੂਪਤਾਂ ਗਤਂ ਮਧੁ-ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾ|
Adhikarana ਉਸ੍ਣਮਧੁਗੁਣਾਃ (੫੩) · Śloka ੫੩
|
ਉਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਾਰ੍ਤੁਮੁਸ੍ਣੇ ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੋਸ੍ਣੈਰ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਤਤ੍||੫੩||
View original
|
उष्णमुष्णार्तुमुष्णे च युक्तं चोष्णैर्निहन्ति तत्||५३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍-ਮਧੁ, ਉਸ੍ਣਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ-ਮਾਰਯਤਿ| ਤਥਾ, ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਂ-ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਨਿਹਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣੇ ਚ ਕਾਲੇ ਦੇਸ਼ੇ ਚੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾ, ਉਸ੍ਣੈਰਾਹਾਰਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਸ੍ਣੇਨ ਮਧੁਨੋ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਉਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮਿਤਿ| ਉਸ੍ਣਂ ਮਧੁ-ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤਾਪਿਤਮ੍| ਉਸ੍ਣਾਰ੍ਤਂ-ਉਸ੍ਣੈਰਾਤਪਾਦਿਭਿਃ ਪੀਡਿਤਂ ਨਰਮ੍| ਉਸ੍ਣੇ-ਉਸ੍ਣਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁ| ਉਸ੍ਣੈਃ-ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਹੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁ|
Adhikarana ਉਸ੍ਣਮਧੁਨ ਉਪਯੋਗਃ (੫੪-੩) · Śloka ੩
ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨੇ ਨਿਰੂਹੇ ਚ ਮਧੂਸ੍ਣਂ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ|
ਅਲਬ੍ਧਪਾਕਮਾਸ਼੍ਵੇਵ ਤਯੋਰ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||੫੪||
ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ||੩||
View original
प्रच्छर्दने निरूहे च मधूष्णं न निवार्यते|
अलब्धपाकमाश्वेव तयोर्यस्मान्निवर्तते||५४||
इतीक्षुवर्गः||३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਮਧੁ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨੇ-ਵਮਨੇ, ਤਥਾ ਨਿਰੂਹੇ ਚ ਉਸ੍ਣਂ ਨ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤੇ-ਨ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਤਯੋਃ-ਵਮਿਨਿਰੂਹਯੋਃ, ਅਲਬ੍ਧਪਾਕਂ-ਅਪਕ੍ਵਮੇਵਾਸ਼ੁ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਪੁਨਰਾਗਚ੍ਛਤਿ| ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਸ੍ਣਵਿਰੋਧਸ੍ਯਾਪਵਾਦਮਾਹ-ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨ ਇਤਿ| ਅਲਬ੍ਧਪਾਕਮਪਿ ਚਿਰਕਾਲਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮੈਰਜੀਰ੍ਣਾਦਿਵਿਕਾਰੈਰ੍ਮਧੁ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਵਿਸਾਨ੍ਵਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋਪਿ ਯਤੋ ਮਧੁ| ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸੇ ਸ੍ਵਯਂ ਯਚ੍ਚ ਸਵਿਸਾ ਭ੍ਰਮਰਾਦਯਃ|| ਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਕਸਾਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਚ੍ਚਾਲ੍ਪਂ ਹਿਤਂ ਮਧੁ| ਨ ਹਿ ਕਸ੍ਟਤਮਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਦਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਤੋ ਨਰਮ੍|| ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍| ਨਾਨਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੋਗਵਾਹਿ ਪਰਂ ਮਧੁ|| ਵਸ੍ਯਯੋਗੈਰਤੋ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਸ੍ਯਤਾਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਚ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍|| [ਵਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ, ਘਤਵਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪੌਤ੍ਤਿਕਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤੁ ਕਪਿਲਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤੈਲਾਭਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਭ੍ਰਾਮਰਂ ਸ੍ਵਾਦੁਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂਸਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਂ ਲਘੁ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍|| ਪੌਤ੍ਤਿਕਂ ਬਂਹਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਫਵ੍ਰਣਹਿਤਂ ਲਘੁ| ਮਣ੍ਡਃ ਪੁਰਾਣੋ ਮਧੁਰਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਸ੍ਤਨੁਃ||] ਵਰਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਚ ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯੇ ਦ੍ਵੇ ਏਵ ਵਿਨਿਯੋਜਯੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਇਤੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗਃ|
Adhikarana ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ ਤੈਲਗੁਣਾਃ ਤੈਲਸ੍ਯ ਬਂਹਣਾਦਿਕਰਤ੍ਵਮ੍ (੫੫-੫੬) · Śloka ੫੬
ਸਰ੍ਪਿਸੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਵਰ੍ਗੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਗੁਡਸ੍ਯ ਸਮਾਨਰਸਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਕਰ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚਾਹਾਰਦ੍ਰਵ੍ਯੇਸੁ ਭਕ੍ਸ੍ਯਭੋਜ੍ਯੇਸ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਤੈਲੇਭ੍ਯਃ ਸੁਤਰਾਂ ਭੋਜਨੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦੀਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗੋਨ੍ਤਰਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ|
ਭੂਰਿਭੋਜਨੋਪਯੋਗਿਤਯਾ ਚ ਮਦ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤੈਲਵਰ੍ਗੋ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਥ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ|
ਤੈਲਂ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮੁਖ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਵ੍ਯਵਾਯਿ ਚ|
ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਦਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋਸ੍ਣਂ ਕਫਕਨ੍ਨ ਚ||੫੫||
ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਯਾਲਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚ|
ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਂ ਕਮਿਘ੍ਨਂ ਚ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍||੫੬||
View original
सर्पिषोऽनन्तरं स्नेहसामान्यात्तैलवर्गे वक्तव्ये गुडस्य समानरसवीर्यविपाककर्मत्वात् प्रायेण चाहारद्रव्येषु भक्ष्यभोज्येष्वस्यैव तैलेभ्यः सुतरां भोजनोपयोगित्वादीक्षुवर्गोऽन्तरा निर्दिष्टः|
भूरिभोजनोपयोगितया च मद्यात्प्राक् तैलवर्गो वक्तव्य इत्याह अथ तैलवर्गः|
तैलं स्वयोनिवत्तत्र मुख्यं तीक्ष्णं व्यवायि च|
त्वग्दोषकृदचक्षुष्यं सूक्ष्मोष्णं कफकृन्न च||५५||
कृशानां बृंहणायालं स्थूलानां कर्शनाय च|
बद्धविट्कं कृमिघ्नं च संस्कारात्सर्वरोगजित्||५६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵਂ ਤੈਲਂ ਸ੍ਵਕਾਰਣਸਮਗੁਣਂ ਭਵਤਿ| ਯਤੋ ਯਦਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਮੇਵ ਤਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ-ਤੈਲੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਮੁਖ੍ਯਂ-ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਂ, ਯਤ੍ਤੈਲਂ ਤਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ-ਮਨ੍ਦਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਵਾਯਿ-ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਮ੍, ਯਦ੍ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਪਾਕਂ ਯਾਤਿ| ਤਥਾ, ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਤ੍-ਪਾਨਾਭ੍ਯਾਸੇਨ ਤ੍ਵਚਂ ਦੂਸਯਤਿ| ਅਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ-ਚਕ੍ਸੁਸੇ ਹਿਤਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ-ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਗਾਮਿ| ਉਸ੍ਣਂ-ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਦਿਤ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਾਤ੍ਕਫਕਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਕਫਕਨ੍ਨ ਚ,-ਕਫਂ ਨ ਕਰੋਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੭)-"ਮੇਧ੍ਯਸ੍ਤਿਲਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੀਤੋ, ਮੇਧ੍ਯਂ ਤੈਲਂ, ਖਲੋ ਹਿਮ:| ਤਸ੍ਯੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ, ਨ ਤੈਲਸ੍ਯ ਖਲਸ੍ਯ ਵਾ||" ਇਤਿ| ਪਾਨਕਸ੍ਤ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਤਾਰੇਧਿਜਗੇ-"ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁਕਂ ਤੈਲਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਤ੍|" ਇਤਿ| ਨਨੁ ਚ, ਤੈਲਮਿਤਿ ਕਥਮਸ੍ਯ ਮੁਖ੍ਯਂ ਨਾਮ ? ਯਤੋ ਯਥਾ ਤਿਲਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੈਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥੈਰਣ੍ਡਾਦੀਨਾਮਪਿ ਯੋ ਵਿਕਾਰਃ ਸ੍ਨੇਹਃ ਸੋਪਿ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਮੁਨਰਪ੍ਯਾਹ (ਚ.ਵਿ.ਅ. ੮|੨੧)- "ਅਤੈਲਮਪਿ ਤੈਲਮੇਵ ਕਤ੍ਵੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਤੈਲਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍|" ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੋਤ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨਃ| ਯਥਾ-ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਤੈਲਮੈਰਣ੍ਡਂ ਤੈਲਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਿਲਸ੍ਯੇਦਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਨ੍ਵਰ੍ਥਤਾ ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਸ੍ਯੈਵ ਤੈਲਸ੍ਯ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਨ ਕੌਸੁਮ੍ਭਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਪਿ ਚ, ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਾਣ੍ਡਾਦਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਪਰਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਤੈਲਂ, ਨ ਪਤ੍ਰਂ ਕਾਣ੍ਡਂ ਵੇਤਿ| ਇਦਂ ਤੈਲਂ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨ ਯਦਿ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਤ੍ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਾਭਿਧਾਯਿਨੋਧਿਕਮਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਨ ਵਕ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਣ੍ਡਾਦਿਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਪਰੋ ਨ ਭਵਤਿ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਰੂਢਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਸਯ ਏਵ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਰੂਢਃ, ਨ ਕਾਣ੍ਡਪਤ੍ਰਾਦਿਵਿਸਯੇ| ਤਿਲਸ੍ਯ ਹਿ ਕਾਣ੍ਡਂ ਪਤ੍ਰਂ ਵਾ ਨ ਤੈਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਤਿਲਪਤ੍ਰਂ ਤਿਲਕਾਣ੍ਡਮਿਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦੋਚ੍ਚਾਰਣਸ੍ਯ ਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਸਯੈਵ ਧੀਰ੍ਜਾਯਤੇ, ਨ ਪਤ੍ਰਕਾਣ੍ਡਾਦਿਵਿਸਯਾ| ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯੈਵੈਤਨ੍ਮੁਖ੍ਯਂ ਨਾਮੇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਨੁਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍ਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਜਿਤ੍" ਇਤਿ| ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਦੀਨਾਂ ਤਿਲਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਵਾਚ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਤੈਲਚ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ਕੁਸੁਮ੍ਭਤੈਲਮੇਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤਿਲਤੈਲਮਿਤਿ ਰੂਪਂ ਭਵਤਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਂਹਣਾਯ-ਬਹਤ੍ਤ੍ਵਾਯ, ਅਲਂ-ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯਾਲਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮੇਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਵਯਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਤ੍ਵਬਂਹਣਤ੍ਵਰੂਪਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ? ਬ੍ਰੂਮ:| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਤਾਤ੍ਵਤ੍ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਙ੍ਕੋਚਮਾਯਾਨ੍ਤਿ| ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਚ ਨਰਾਣਾਂ ਤੈਲਮਨ੍ਤਰੇਣਾਨ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਬਂਹਣਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਨ ਤਥਾ ਪ੍ਰਵੇਸ੍ਟੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤੈਲਂ ਪੁਨਃ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਝਟਿਤ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਸ਼ੋਧਯਤਿ| ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਿਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੮|੪੩)- " ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਤਕ੍ਰਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਰਸੋ ਧਾਤੂਨੁਪੈਤਿ ਯਃ| ਤੇਨ ਤੁਸ੍ਟਿਰ੍ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਃ ਪਰਂ ਪੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਯਾਲਮਿਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਰੋਤੋਗਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਤੈਲਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਨ੍ਮੇਦਃ ਕ੍ਸਪਯਤਿ| ਤਤ੍ਕ੍ਸਪਣਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚੇਤ੍ਯਪ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤੈਲਸ੍ਯ ਬਂਹਣਤ੍ਵਕਰ੍ਸ਼ਨਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਸਤਿ 'ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਯਾਲਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚ|' ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਦਿਤ੍ਥਂਭੂਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਦਪਿ, ਤਤ੍ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਬਂਹਣਾਯਾਲਂ ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਚੇਤਿ| ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਟ੍ ਯੇਨ ਤਦ੍ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਮ੍| ਕਪ੍ਸਮਾਸਾਨ੍ਤਃ| ਗ੍ਰਥਿਤਪੁਰੀਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਕਮਿਘ੍ਨਮ੍| ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਸ਼ੇਸਰੋਗਜਿਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ| ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਸਾਮਾਨ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹਤੈਲਮਿਤਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਤ੍-ਸ੍ਵਕਾਰਣਵਤ੍| ਯਥਾ-ਤਿਲਤੈਲਂ ਤਿਲਗੁਣਮ੍, ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਂ ਸਰ੍ਸਪਗੁਣਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਾਨਿ ਤੈਲਾਨਿ ਸ੍ਵਯੋਨੇਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਿ ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਤਿਲਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਮੁਖ੍ਯਮਿਤਿ| ਮੁਖ੍ਯਂ-ਤਿਲਤੈਲਮ੍| ਮੁਖ੍ਯਮਿਤਿ ਵਦਤਾ ਤੈਲਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗੇ ਤਿਲਤੈਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ, 'ਗੌਣਮੁਖ੍ਯਯੋਰ੍ਮੁਖ੍ਯੇ ਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ' ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍| ਯਦਾਦੌ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਤਤ੍-ਵ੍ਯਵਾਯਿ| ਉਸ੍ਣਂ-ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਲਬ੍ਧਮ੍| ਅਲਂ-ਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਏਕਸ੍ਯ ਬਂਹਣਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵਕਰ੍ਸ਼ਨਸਮਰ੍ਥਤ੍ਵੇ ਅਨੁਪਪਨ੍ਨੇ| ਮੈਵਮ੍| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਹਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਂ ਨ ਵਹਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੈਲਂ ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵ੍ਯਵਾਯਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ਼ੋਧਯਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰਸਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਹਨ੍ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟਿਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ, ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਮ੍| ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਂ-ਬਦ੍ਧਪੁਰੀਸਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੋਗਜਨਿਤਂ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਂ-ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ| ਨਨੁ, ਅਤ੍ਰ "ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਦਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਕਫਕਨ੍ਨਚ" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੪੫|੧੧੨)-"ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ...ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ...ਅਨਿਲਬਲਾਸਕ੍ਸਯਕਰਮ੍|" ਇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਰਤ੍ਵਮਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇ| ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨਤ੍ਵਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨|੮)-"ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਯੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵਦਾਢਰ੍ਯਕਤ੍|" ਇਤਿ| ਅਨਿਲਬਲਾਸਕ੍ਸਯਕਰਤ੍ਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗਵਿਸਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਅਗ੍ਰ੍ਯੇਸੁ ਸਮੁਦਾਯਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯੇਸੁ-"ਤੈਲਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਨਾਮ੍" ਇਤਿ|
Adhikarana ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਗੁਣਾਃ ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡਤੈਲਗੁਣਾਃ (੫੭-੫੮) · Śloka ੫੮
ਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਮੈਰਣ੍ਡਂ ਤੈਲਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਸਰਂ ਗੁਰੁ|
ਵਰ੍ਧ੍ਮਗੁਲ੍ਮਾਨਿਲਕਫਾਨੁਦਰਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍||੫੭||
ਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫੌ ਚ ਕਟੀਗੁਹ੍ਯਕੋਸ੍ਠਪਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯੌ ਜਯੇਤ੍|
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਵਿਸ੍ਰਂ, ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡੋਦ੍ਭਵਂ ਤ੍ਵਤਿ||੫੮||
View original
सत्तिक्तोषणमैरण्डं तैलं स्वादु सरं गुरु|
वर्ध्मगुल्मानिलकफानुदरं विषमज्वरम्||५७||
रुक्शोफौ च कटीगुह्यकोष्ठपृष्ठाश्रयौ जयेत्|
तीक्ष्णोष्णं पिच्छिलं विस्रं, रक्तैरण्डोद्भवं त्वति||५८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮੀਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਾਦੁ-ਮਧੁਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸਰਂ ਗੁਰੁ ਚ| ਵਰ੍ਧ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਧ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਜਯੇਤ੍| ਕਟੀਗੁਹ੍ਯਕੋਸ੍ਠਪਸ੍ਠਸ੍ਥਿਤੌ ਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫੌ ਜਯੇਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਪਿਚ੍ਛਿਲਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਲੋਹਿਤੈਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਤ੍ਵਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਸਤਿਕ੍ਤੋਸਣਮਿਤਿ| ਸਤਿਕ੍ਤੋਸਣਂ-ਈਸਤ੍ਤਿਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਕਟੁਕਂ ਚ| ਏਰਣ੍ਡਂ-ਏਰਣ੍ਡਫਲੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਸਰਂ-ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਵਰ੍ਧ੍ਮ-ਮੁਪ੍ਕਵਦ੍ਧਿਃ| ਰੁਕ੍ਸ਼ੋਫੌ-ਸ਼ੂਲਸ਼੍ਵਯਥੂ| ਤੌ ਚ ਕਟ੍ਯਾਦਿਗਤੌ| ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡਤੇਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਅਤਿਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਛੁਕ੍ਲੈਰਣ੍ਡੋਦ੍ਭਵਮਪਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਮ੍|
Adhikarana ਸਾਰ੍ਸਾਪਤੈਲਗੁਣਾਃ (੫੯) · Śloka ੫੯
ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨਿਲਾਪਹਮ੍|
ਲਘੁ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਕਤ੍ ਕੋਠਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਵ੍ਰਣਜਨ੍ਤੁਜਿਤ੍||੫੯||
View original
कटूष्णं सार्षपं तीक्ष्णं कफशुक्रानिलापहम्|
लघु पित्तास्रकृत् कोठकुष्ठार्शोव्रणजन्तुजित्||५९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਸਪਾਣਾਮਿਦਂ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਤੈਲਂ ਕਟੂਸ੍ਣਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨਿਲਾਪਹਂ ਚ| ਅਪਪੂਰ੍ਵਾਦ੍ਧਨ੍ਤੇਰਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਡਃ| ਤਥਾ ਚ, ਲਘੁ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਂ ਚ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਕੋਠਾਦੀਨ੍ ਜਯਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਕਟੂਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਕਤ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕੋਪਨਮ੍| ਕੋਠਃ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਜਨ੍ਤਵੋ-ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਃ ਕਮਯਃ|
Adhikarana ਅਕ੍ਸਤੈਲਗੁਣਾਃ (੬੦) · Śloka ੬੦
ਆਕ੍ਸਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਹਿਮਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਪਹਮ੍|
|੬੦|
View original
आक्षं स्वादु हिमं केश्यं गुरु पित्तानिलापहम्|
|६०|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਕ੍ਸਾਣਾਂ-ਬਿਭੀਤਕਾਨਾਮਿਦਮਾਕ੍ਸਂ ਤੈਲਂ ਮਧੁਰਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਹਚ੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਬਿਭੀਤਕਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਆਕ੍ਸਮਿਤਿ| ਕੇਸ਼੍ਯਂਕੇਸ਼ਹਿਤਮ੍|
Adhikarana ਨਿਮ੍ਬੋਦ੍ਭਵਤੈਲਗੁਣਾਃ (੬੦) · Śloka ੬੦
|
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਨਿਮ੍ਬਜਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਮਿਕੁਸ੍ਠਕਫਪ੍ਰਣੁਤ੍||੬੦||
View original
|
नात्युष्णं निम्बजं तिक्तं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्||६०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਿਮ੍ਬੋਦ੍ਭਵਂ ਤੈਲਮਤਿਸ਼ਯੇਨੋਸ੍ਣਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਤਿਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕਮਿਕੁਸ੍ਠਕਫਨਾਸ਼ਨਮਤਿਸ਼ਯੇਨ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਮ੍ਬਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਿਤਿ| ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂਈਸਦੁਸ੍ਣਮ੍|
Adhikarana ਉਮਾਕੁਸੁਮ੍ਭਜਤੈਲਗੁਣਾਃ (੬੧) · Śloka ੬੧
ਉਮਾਕੁਸੁਮ੍ਭਜਂ ਚੋਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਫਪਿਤ੍ਤਕਤ੍|
|੬੧|
View original
उमाकुसुम्भजं चोष्णं त्वग्दोषकफपित्तकृत्|
|६१|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਤਸੀਜਂ ਕੁਸੁਮ੍ਭਜਂ ਚ ਤੈਲਮੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਸੀਤੈਲਕੁਸੁਮ੍ਭਤੈਲਗੁਣਾਨਾਹ-ਉਮਾਕੁਸੁਮ੍ਭਜਮਿਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ. ਅ. ੪੫/੧੧੯)-"ਵਿਪਾਕੇ ਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤ੍|" ਇਤਿ, ਤਨ੍ਮਿਲਿਤਸਰ੍ਵਦੋਸਵਿਸਯਮ੍| ਪਥਗ੍ਭੂਤਂ ਤੁ ਵਾਯੁਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ- "ਕੌਸੁਮ੍ਭਂ ਕਟੁ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਵਾਤਘ੍ਨਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਮ੍|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਵਸਾਮਜ੍ਜਮੇਦੋਗੁਣਾਃ (੬੧-੪) · Śloka ੪
ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਦਮਪ੍ਯਾਹ |
ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾ ਚ ਵਾਤਘ੍ਨੌ ਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਦੌ||੬੧||
ਮਾਂਸਾਨੁਗਸ੍ਵਰੂਪੌ ਚ, ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦੋਪਿ ਤਾਵਿਵ|
|੬੨|
ਇਤਿ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ||੪||
View original
स्नेहप्रसङ्गादिदमप्याह |
वसा मज्जा च वातघ्नौ बलपित्तकफप्रदौ||६१||
मांसानुगस्वरूपौ च, विद्यान्मेदोऽपि ताविव|
|६२|
इति तैलवर्गः||४||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਵਸਾ-ਤਨੁਰੂਪੇਣ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਂਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਮਜ੍ਜਾ-ਧਾਤੁਃ| ਤੌ ਵਾਤਨਾਸ਼ਨੌ| ਤਥਾ, ਮਾਂਸਾਨੁਗਸ੍ਵਰੂਪੌ-ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸਮ੍ਬਧਿ ਮਾਂਸਂ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਰੂਪੌ| ਮੇਦੋਪਿ ਤਾਵਿਵ-ਵਸਾਮਜ੍ਜ੍ਞੋਃ ਸਦਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਸਂਕ੍ਸੇਪਤਯਾ ਚਾਯਂ ਤੈਲਵਰ੍ਗ ਇਹੋਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਧਿਕਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਦਨ੍ਤੀਮੂਲਕਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਕਰਞ੍ਜਾਰਿਸ੍ਟਸ਼ਿਗ੍ਰੁਜਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਚਲੇਙ੍ਗੁਦੀਪੀਲੁਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਨੀਪਸਮ੍ਭਵਮ੍|| ਸਰਲਾਗੁਰੁਦੇਵਾਹ੍ਵਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸਾਰਜਨ੍ਮ ਚ| ਤੁਵਰਾਰੁਸ੍ਕਰੋਤ੍ਥਂ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕਟ੍ਵਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਤ੍|| ਅਰ੍ਸ਼ਃਕੁਸ੍ਠਕਮਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਦੋਨਿਲਾਪਹਮ੍| ਕਰਞ੍ਜਨਿਮ੍ਬਜੇ ਤਿਕ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਸਾਰਲਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟੁਕੇ ਤੁਵਰਾਰੁਸ੍ਕਰੋਦ੍ਭਵੇ|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕਮਿਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨੇ ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਵਿਰੇਚਨੇ| ਅਕ੍ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਕਾਕ੍ਸੋਡਨਾਲਿਕੇਰਮਧੂਕਜਮ੍|| ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਪ੍ਰਿਯਾਲਜਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਵਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਕਿਂਸ਼ੁਕੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਤਿਲਤੈਲਂ ਵਰਂ ਤੇਸੁ ਕੌਸੁਮ੍ਭਮਵਰਂ ਪਰਮ੍|| ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾ ਚ ਵਾਤਘ੍ਨੌ ਬਲਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਦੌ| ਮਾਂਸਾਨੁਗਸ੍ਵਰੂਪੌ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੇਦੋਪਿ ਤਾਵਿਵ|| ਤੌਲੂਕੀ ਸ਼ੌਕਰੀ ਪਾਕਹਂਸਜਾ ਕੁਕ੍ਕੁਟੋਦ੍ਭਵਾ| ਵਸਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਸ੍ਵਵਰ੍ਗੇਸੁ ਕੁਮ੍ਭੀਰਮਹਿਸੋਦ੍ਭਵਾ|| ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਵਸਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਾਰਣ੍ਡੋਤ੍ਥਾ ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾ| ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ ਛਾਗਂ ਹਾਸ੍ਤਿਨਂ ਚ ਵਰਾਵਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਸਾਮਜ੍ਜਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਸਾ ਮਜ੍ਜਾ ਚੇਤਿ| ਵਸਾਮਾਂਸਸ੍ਨੇਹਃ| ਮਜ੍ਜਾ-ਸਸ੍ਠੋ ਧਾਤੁਃ| ਮਾਂਸਾਨੁਗਸ੍ਵਰੂਪੌ-ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਯੌ ਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨੌ, ਤਸ੍ਯ ਮਾਂਸੇਨ ਤੌ ਸਦਸ਼ਗੁਣੌ| ਮੇਦੋਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਮੇਦਃ-ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਧਾਤੁਃ| ਤਾਵਿਵ-ਵਸਾਮਜ੍ਜਵਦ੍ਵਾਤਘ੍ਨਾਦਿਗੁਣਮ੍| ਤੈਲਵਰ੍ਗੇ ਸ੍ਨੇਹਤ੍ਵਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਵਸਾਦੀਨਾਮੁਕ੍ਤਿਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਤੈਲਪ੍ਰਯੋਗਾਦਜਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ ਜਿਤਸ਼੍ਰਮਾਃ| ਆਸਨ੍ਨਤਿਬਲਾ ਯੁਦ੍ਧੇ ਦੈਤ੍ਯਾਧਿਪਤਯਃ ਪੁਰਾ|| ਦਨ੍ਤੀਮੂਲਕਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਕਰਞ੍ਜਾਰਿਸ੍ਟਸ਼ਿਗ੍ਰੁਜਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਚਲੇਙ੍ਗੁ ਦੀਪੀਲੁਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਨੀਪਸਮ੍ਭਵਮ੍|| ਸਰਲਾਗੁਰੁਦੇਵਾਹ੍ਵਸ਼ਿਂਸ਼ਿਪਾਸਾਰਜਨ੍ਮ ਚ| ਤੁਵਰਾਰੁਸ੍ਕਰੋਤ੍ਥਂ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਕਟ੍ਵਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਤ੍|| ਅਰ੍ਸ਼ਃ-ਕੁਸ੍ਠਕਮਿਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਦੋਨਿਲਾਪਹਮ੍| ਕਰਞ੍ਜਨਿਮ੍ਬਜੇ ਤਿਕ੍ਤੇ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣੇ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਸਾਰਲਂ ਵ੍ਰਣਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟੁਕੇ ਤੁਵਰਾਰੁਸ੍ਕਰੋਦ੍ਭਵੇ|| ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਕਮਿਕੁਸ੍ਠਘ੍ਨੇ ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਵਿਰੇਚਨੇ| ਅਕ੍ਸਾਤਿਮੁਕ੍ਤਕਾਕ੍ਸੋਡਨਾਲਿਕੇਰਮਧੂਕਜਮ੍|| ਤ੍ਰਪੁਸੈਰ੍ਵਾਰੁਕੁਸ੍ਮਾਣ੍ਡਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਪਿਯਾਲਜਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਂ ਕੇਸ਼੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਂ ਗੁਰੁ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਕਿਂਸ਼ੁਕੋਦ੍ਭਵਮ੍| ਤਿਲਤੈਲਂ ਵਰਂ ਤੇਸੁ ਕੌਸੁਮ੍ਭਮਵਰਂ ਪਰਮ੍|| ਚੌਲੂਕੀ ਸੌਕਰੀ ਪਾਕਹਂਸਜਾ ਕੁਕ੍ਕੁਟੋਦ੍ਭਵਾ| ਵਸਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਸ੍ਵਵਰ੍ਗੇਸੁ ਕੁਮ੍ਭੀਰਮਹਿਸੋਦ੍ਭਵਾ|| ਕਾਕਮਦ੍ਗੁਵਸਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਰਣ੍ਡੋਤ੍ਥਾ ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾ| ਸ਼ਾਖਾਦਮੇਦਸਾਂ ਛਾਗਂ ਹਾਸ੍ਤਿਨਂ ਚ ਵਰਾਵਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਤੈਲਵਰ੍ਗਃ|
Adhikarana ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ (੬੨-੬੫) · Śloka ੬੫
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲਵਰ੍ਗਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗ ਆਰਭ੍ਯਤੇਅਥ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ|
|
ਦੀਪਨਂ ਰੋਚਨਂ ਮਦ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਤੁਸ੍ਟਿਪੁਸ੍ਟਿਦਮ੍||੬੨||
ਸਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਮਮ੍ਲਪਾਕਰਸਂ ਸਰਮ੍|
ਸਕਸਾਯਂ ਸ੍ਵਰਾਰੋਗ੍ਯਪ੍ਰਤਿਭਾਵਰ੍ਣਕਲ੍ਲਘੁ||੬੩||
ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰਾਤਿਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਦੂਸਣਮ੍|
ਕਸ਼ਸ੍ਥੂਲਹਿਤਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੬੪||
ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਂ ਵਿਸਵਦਨ੍ਯਥਾ|
|੬੫|
View original
तीक्ष्णोष्णसूक्ष्मादिगुणसामान्यात्तैलवर्गादनन्तरं मद्यवर्ग आरभ्यतेअथ मद्यवर्गः|
|
दीपनं रोचनं मद्यं तीक्ष्णोष्णं तुष्टिपुष्टिदम्||६२||
सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम्|
सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु||६३||
नष्टनिद्राऽतिनिद्रेभ्यो हितं पित्तास्रदूषणम्|
कृशस्थूलहितं रूक्षं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनम्||६४||
वातश्लेष्महरं युक्त्या पीतं विषवदन्यथा|
|६५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵਂ ਮਦ੍ਯਂ ਦੀਪਨਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੁਸ੍ਟਿਃ-ਚਿਤ੍ਤਪਰਿਤੋਸਃ, ਪੁਸ੍ਟਿਃ-ਸ਼ਰੀਰਪੋਸਃ, ਤੇ ਦਦਾਤਿ-ਜਨਯਤਿ, ਯਤ੍ਤਤ੍ਤੁਸ੍ਟਿਪੁਸ੍ਟਿਦਮ੍| ਆਤੋਨੁਪਸਰ੍ਗੇ ਕਃ| ਤਥਾ ਈਸਨ੍ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਮ੍| ਤਥਾ, ਅਮ੍ਲੌ ਪਾਕਰਸੌ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸਰਮ੍| ਤਥਾ ਸਕਸਾਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਰੋਗ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਚ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਰੋਗ੍ਯਕਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍| ਕਿਮਿਤਿ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯੈਵਾਰੋਗ੍ਯਕਤ੍ਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ? ਯੁਕ੍ਤਮਾਹ ਭਵਾਨ੍| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਤਿਸ਼ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮੇਤਤ੍| ਮਦ੍ਯਮਤਿਸ਼ਯੇਨਾਰੋਗ੍ਯਕਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਲਘੁ| ਤਥਾ, ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਨਰੇਭ੍ਯੋਤਿਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ-ਸੁਰਾਦਿ ਯਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਵਰ੍ਧਨਂ, ਤਨ੍ਨਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਮਾਧਵਾਦਿ ਮਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਹਨ੍ਤ, ਤਚ੍ਚਾਤਿਨਿਦ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮਿਤਿ| ਤਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਦੂਸਣਮ੍| ਤਥਾ, ਕਸ਼ੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਥੂਲੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਹਿਤਮ੍, ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਪਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਰਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਬੋਧ੍ਯਃ,-ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਦ੍ਯਂ ਕਸ਼ਾਯ ਹਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਥੂਲਾਯੇਤਿ| ਅਥਵਾ, ਤੈਲੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕਸ਼ਸ੍ਥੂਲਹਿਤਤ੍ਵਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਰੂਕ੍ਸਂ| ਤਥਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ-ਸ੍ਰੋਤੋਗਾਮਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਰੋਤੋ ਵਿਸ਼ੋਧਯਤਿ| ਤਥਾ, ਵਾਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਮ੍| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਂ ਸਦੇਵਂਗੁਣਂ ਮਦ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਯੁਕ੍ਤਿਸ੍ਤੁ-ਮਦਾਤ੍ਯਯਨਿਦਾਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਅਨ੍ਯਥਾ-ਅਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਂ ਸਤ੍, ਵਿਸਤੁਲ੍ਯਂ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਸਨ੍ਧਾਨਂ ਮਦ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬)-"ਦ੍ਰਾਕ੍ਸੇਕ੍ਸੁਮਕ੍ਸਿਕਂ ਸ਼ਾਲਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ਵ੍ਰੀਹਿਪਞ੍ਚਮਾਃ| ਮਦ੍ਯਾਕਰਾ ਯਦੇਭ੍ਯੋਨ੍ਯਤ੍ਤਨ੍ਮਦ੍ਯਪ੍ਰਤਿਰੂਪਕਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਦ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹ-ਦੀਪਨਂ ਰੋਚਨਮਿਤਿ| ਤੁਸ੍ਟਿਃ-ਸਨ੍ਤੋਸਃ| ਪੁਸ੍ਟਿਃ-ਬਲਵਦ੍ਧਿਃ, ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧੇਃ ਕਸ਼ਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ| ਨਨੁ, ਏਕਮੇਵ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਕਰੋਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਚੇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਮੈਵਮ੍| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਵਾਤੋ ਹਿ ਨਿਸ੍ਟਨਿਦ੍ਰੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਾਤਘ੍ਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਤਿਨਿਦ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਘ੍ਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਕਸ਼ਸ੍ਥੂਲਹਿਤਂ ਤੈਲੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪੀਤਮੇਵਂਵਿਧਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੬/੪੧)-"ਬਲਕਾਲਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਸਹਾਯਾਮਯਵਯਾਂਸਿ| ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ ਤਦਨੁਰੂਪਂ ਯਦਿ ਪਿਬਤਿ ਤਤਃ ਪਿਬਤ੍ਯਮਤਮ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਨਵਜੀਰ੍ਣਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ (੬੫) · Śloka ੬੫
|
ਗੁਰੁ ਤਦ੍ਦੋਸਜਨਨਂ ਨਵਂ, ਜੀਰ੍ਣਮਤੋਨ੍ਯਥਾ||੬੫||
View original
|
गुरु तद्दोषजननं नवं, जीर्णमतोऽन्यथा||६५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਨਵਂ-ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍-ਮਦ੍ਯਂ, ਗੁਰੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਨਵਂ-ਅਨਤੀਤਸਂਵਤ੍ਸਰਮਿਤ੍ਯੇਕੇ| ਜੀਰ੍ਣਂ-ਪੁਰਾਣਂ ਬਹੁਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮ੍| ਅਤਃ-ਨਵਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ-ਲਘੁ ਦੋਸਹਰਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨਵਮਦ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹ-ਗੁਰੁ ਤਦਿਤਿ| ਤਤ੍-ਮਦ੍ਯਮ੍| ਨਵਂ-ਤਤ੍ਕਾਲਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮ੍| ਗੁਰੁਤ੍ਵਦੋਸਜਨਨਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਲਘੁਤ੍ਵਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਤ੍ਵੇ ਬਾਧ੍ਯੇਤੇ| ਪੁਰਾਣਮਦ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹ-ਜੀਰ੍ਣਮਿਤਿ| ਜੀਰ੍ਣਂ-ਚਿਰਕਾਲਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ-ਨਵਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਮ੍, ਲਘੁਵਾਤਕਫਹਰਂ ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ.ਅ. ੪੫/੧੯੪)-" ਸ੍ਫੁਟਸ੍ਰੋਤਃਕਰਂ ਜੀਰ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍|" ਇਤਿ
Adhikarana ਉਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ ਮਦ੍ਯਪਾਨਨਿਸੇਧਃ (੬੬) · Śloka ੬੬
ਪੇਯਂ ਨੋਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ ਨ ਵਿਰਿਕ੍ਤਕ੍ਸੁਧਾਤੁਰੈਃ|
ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦ੍ਵਲ੍ਪਸਮ੍ਭਾਰਂ ਕਲੁਸਂ ਨ ਚ||੬੬||
View original
पेयं नोष्णोपचारेण न विरिक्तक्षुधातुरैः|
नात्यर्थतीक्ष्णमृद्वल्पसम्भारं कलुषं न च||६६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਚ੍ਚ ਮਦ੍ਯਮੁਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਉਸ੍ਣੋ-ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਾਦਿਕ ਉਪਚਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍, ਤੇਨ| ਨ ਵਿਰਿਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਤਵਿਰੇਚਨੇਨ ਨ ਪੇਯਮ੍, ਦੋਸਾਸਾਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਕ੍ਸੁਧਾਰ੍ਤੇਨ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਤਿਮਦੁ ਚ ਮਦ੍ਯਂ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਅਲ੍ਪਸਮ੍ਭਾਰਮਿਤਿ| ਯਦ੍ਯਾਵਤਾ ਸਮ੍ਭਾਰੇਣ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਸੁਰਾਦਿ, ਤਤ੍ਰ ਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਾਲ੍ਪਸਮ੍ਭਾਰਂ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਤਥਾ, ਕਲੁਸਂ-ਅਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਪਾਂਸੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਚ ਨ ਪੇਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਦ੍ਯਪਾਨਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਪੇਯਂ ਨੋਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣੇਤਿ| ਉਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ-ਉਸ੍ਣਮਾਹਾਰਂ ਸੂਰ੍ਯਸਨ੍ਤਾਪਾਦਿਕਂ ਵਾ ਸੇਵਮਾਨੇਨ| ਵਿਰਿਕ੍ਤੈਃ-ਕਤਵਿਰੇਚਨੈਃ| ਕ੍ਸੁਧਾਤੁਰੈਃ-ਅਤਿਕ੍ਸੁਧਿਤੈਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ-ਅਤਿਤੀਵ੍ਰਮਦਮ੍| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਦੁ-ਮਦਾਨੁਤ੍ਪਾਦਕਮ੍| ਅਲ੍ਪਸਮ੍ਭਾਰਂ-ਅਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਕਾਰਣਸਾਮਗ੍ਰੀਕਮ੍| ਕਲੁਸਂ-ਮਲਿਨਮ੍|
Adhikarana ਸੁਰਾਗੁਣਾਃ (੬੭) · Śloka ੬੭
ਗੁਲ੍ਮੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਗ੍ਰਹਣੀਸ਼ੋਸਹਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੀ ਗੁਰੁਃ|
ਸੁਰਾਨਿਲਘ੍ਨੀ ਮੇਦੋਸਕ੍ਸ੍ਤਨ੍ਯਮੂਤ੍ਰਕਫਾਵਹਾ||੬੭||
View original
गुल्मोदरार्शोग्रहणीशोषहृत् स्नेहनी गुरुः|
सुराऽनिलघ्नी मेदोऽसृक्स्तन्यमूत्रकफावहा||६७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦--ਸੁਰਾ ਗੁਲ੍ਮਾਦਿਹਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨੇਹਯਤੀਤਿ ਸ੍ਨੇਹਨੀ| ਤਥਾ, ਗੁਰੁਰ੍ਵਾਤਨਾਸ਼ਿਨੀ ਚ| ਤਥਾ, ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਸਕ੍ ਚ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਕਫਸ਼੍ਚ ਤਾਨਾਵਹਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸੁਰਾਗੁਣਾਨਾਹ-ਗੁਲ੍ਮੇਤਿ| ਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂਸੁਰਾ| ਸ੍ਨੇਹਨੀ-ਦੇਹਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਕਤ੍| ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਵਹਤਿ-ਕਰੋਤੀਤਿ ਤਥਾ|
Adhikarana ਵਾਰੁਣੀਗੁਣਾਃ,ਬੈਭੀਤਕੀਗੁਣਾਃ (੬੮) · Śloka ੬੮
ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਵਾਰੁਣੀ ਹਦ੍ਯਾ ਲਘੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਚ|
ਸ਼ੂਲਕਾਸਵਮਿਸ਼੍ਵਾਸਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਪੀਨਸਾਨ੍||੬੮||
View original
तद्गुणा वारुणी हृद्या लघुस्तीक्ष्णा निहन्ति च|
शूलकासवमिश्वासविबन्धाध्मानपीनसान्||६८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਵਂ ਵਾਰੁਣੀ-ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ| ਤ ਏਵ ਸੁਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਤਦ੍ਗੁਣਾ, ਸੁਰਾਸਮਗੁਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਹਦਯਾਯ ਹਿਤਾ-ਹਦ੍ਯਾ| ਤਥਾ, ਲਘੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾ ਚ| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਚ| ਵਿਬਨ੍ਧਃ-ਸ੍ਰੋਤਸਾਮੁਪਲੇਪੇਨ ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਵਹਨਮ੍| ਜਗਲਮੇਦਕਬਕ੍ਕਸਾਨਾਂ ਸੁਤਰਾਮਨੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਣਾ ਨੇਹੋਕ੍ਤਾਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੬) ਤੂਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਯਥਾ-"ਜਗਲਃ ਪਾਚਨੋ ਗ੍ਰਾਹੀ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਮੇਦਕਃ| ਬਕ੍ਕਸੋ ਹਤਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਦੋਸਕੋਪਨਃ||" ਇਤਿ| ਵਾਰੁਣ੍ਯਾ ਅਧੋਭਾਗੋ ਘਨੋ-ਜਗਲਃ| ਜਗਲਸ੍ਯਾਧੋਭਾਗੋ-ਮੇਦਕਃ| ਪਾਨੀਯੇਨ ਮਦ੍ਯਕਲ੍ਕਪੀਡ(ਨੇ)ਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ-ਬਕ੍ਕਸਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਰੁਣੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਦ੍ਗੁਣੇਤਿ| ਵਾਰੁਣੀ-ਸ਼੍ਵੇਤਸੁਰਾ| ਸਾ ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾਦਿਮੂਲਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਦ੍ਗੁਣਾ-ਸੁਰਾਤੁਲ੍ਯਾ| ਵਿਬਨ੍ਧਃ-ਵਾਤਰੋਧਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਂ-ਉਦਰਾਪੂਰਃ| ਵਾਰੁਣੀ-ਅਚ੍ਛਸੁਰੇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਨ੍ਨ| ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਫਘ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ.ਅ.੪੫/੧੭੮)-"ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਕਫਵਾਤਾਰ੍ਸ਼ੋਵਿਬਨ੍ਧਾਨਾਹਨਾਸ਼ਿਨੀ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਬੈਭੀਤਕੀਗੁਣਾਃ ਯਵਸੁਰਾਗੁਣਾਃ (੬੯-੭੦) · Śloka ੭੦
ਨਾਤਿਤੀਵ੍ਰਮਦਾ ਲਘ੍ਵੀ ਪਥ੍ਯਾ ਬੈਭੀਤਕੀ ਸੁਰਾ|
ਵ੍ਰਣੇ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯੇ ਕੁਸ੍ਠੇ ਨ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||੬੯||
ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਨੀ ਯਵਸੁਰਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਰੂਕ੍ਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਾ|
|੭੦|
View original
नातितीव्रमदा लघ्वी पथ्या बैभीतकी सुरा|
व्रणे पाण्ड्वामये कुष्ठे न चात्यर्थं विरुध्यते||६९||
विष्टम्भिनी यवसुरा गुर्वी रूक्षा त्रिदोषला|
|७०|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਬਿਭੀਤਕਾਨਾਮਿਯਂ ਬੈਭੀਤਕੀ| ਨਾਤਿਤੀਵ੍ਰੋ ਮਦੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| ਤੀਵ੍ਰਮਦਂ ਨ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਲਘ੍ਵੀ| ਤਥਾ, ਪਥ੍ਯਾ| ਤਥਾ, ਵ੍ਰਣਾਦਿਸੁ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਨ੍ਯਮਦ੍ਯਵਨ੍ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਬੈਭੀਤਕੀਗੁਣਾਨਾਹ-ਨਾਤਿਤੀਵ੍ਰਮਦੇਤਿ| ਬਿਭੀਤਕਵਲ੍ਕਲਯੁਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਪਿਸ੍ਟਕਤਾ-ਬੈਭੀਤਕੀ ਸੁਰਾ| ਨਾਤਿਤੀਵ੍ਰਮਦਾ-ਮਧ੍ਯਮਮਦਾ| ਪਥ੍ਯਾ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਾ| ਯਵਸੁਰਾਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਨੀਤਿ| ਯਵਪਿਸ੍ਟਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ-ਯਵਸੁਰਾ|
Adhikarana ਅਰਿਸ੍ਟਗੁਣਾਃ (੨੨)) · Śloka ੭੧
|
ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੋਰਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਮਦ੍ਯਗੁਣਾਧਿਕਃ||੭੦||
ਗ੍ਰਹਣੀਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੋਫਸ਼ੋਸੋਦਰਜ੍ਵਰਾਨ੍|
ਹਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਕਮਿਪ੍ਲੀਹ੍ਨਃ ਕਸਾਯਕਟੁਵਾਤਲਃ||੭੧||
View original
|
यथाद्रव्यगुणोऽरिष्टः सर्वमद्यगुणाधिकः||७०||
ग्रहणीपाण्डुकुष्ठार्शःशोफशोषोदरज्वरान्|
हन्ति गुल्मकृमिप्लीह्नः कषायकटुवातलः||७१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਯੋ ਯੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ ਤਦ੍ਗੁਣਾਨਨੁਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਰ੍ਵੈਸ਼੍ਚ ਦੀਪਨਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਮਦ੍ਯਗੁਣੈਰਧਿਕਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਮਦ੍ਯਾਕਰਾਧਿਕਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਮਦਿਰਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਕਂ ਤ੍ਵਤਃ| ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣੋਰਿਸ੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਮਦ੍ਯਗੁਣਾਧਿਕਃ||" ਇਤਿ| ਗ੍ਰਹਣ੍ਯਾਦਿਕਾਂਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਕਸਾਯਕਟੁਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਾਤਲਸ਼੍ਚ ਸ ਏਵਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍ (ਅ. ੩|੨੨)|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਰਿਸ੍ਟਗੁਣਾਨਾਹ-ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣ ਇਤਿ| ਔਸਧਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮਦ੍ਯਾਕਰੈਃ ਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ-ਆਸਵਃ| ਸ ਏਵ ਕ੍ਵਥਿਤੌਸਧੈਃ-ਅਰਿਸ੍ਟਃ| ਯਥਾਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਃ-ਸ੍ਵੌਸਧਾਨੁਰੂਪਗੁਣਃ| ਔਸਧਗਰ੍ਭਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਮਦ੍ਯੇਸ੍ਵਧਿਕਗੁਣਃ| ਸ਼ੋਸੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਕਸਾਯਕਟੁਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵਾਤਲਸ਼੍ਚ, ਕਸਾਯਕਟੁਃ ਸਨ੍ ਵਾਤਲ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲਾਦਿਰਸਸ੍ਤੁ ਵਾਤਘ੍ਨਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਸੂ.ਅ.੪੫/੧੯੪)-"ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਧਿਕੋ ਗੁਣੈਃ| ਦੀਪਨਃ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਃ ਸਰਃ ਪਿਤ੍ਤਾਵਿਰੋਧਨਃ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਗੁਣਾਃ (੭੨) · Śloka ੭੨
ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਲੇਖ਼ਨਂ ਹਦ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਮਧੁਰਂ ਸਰਮ੍|
ਅਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਂ ਪਾਣ੍ਡੁਮੇਹਾਰ੍ਸ਼ਃਕਮਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੭੨||
View original
मार्द्वीकं लेख़नं हृद्यं नात्युष्णं मधुरं सरम्|
अल्पपित्तानिलं पाण्डुमेहार्शःकृमिनाशनम्||७२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ-ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੋਦ੍ਭਵਂ, ਲੇਖ਼ਨਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਅਲ੍ਪੌ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੌ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਅਨ੍ਯਮਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਲ੍ਪਤਰੌ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਨਾਸ਼ਨਮ੍| "ਵਿਲਿਖ਼ਤ੍ਯਤਿਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਯਦ੍ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਲ੍ਲੇਖ਼ਨਂ ਮਤਮ੍|"
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮਿਤਿ| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਤਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਲੇਖ਼ਨਂ-ਲੀਨਮਲੋਤ੍ਖ਼ਨਨਮ੍| ਅਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਕਰਂ-ਅਨ੍ਯਮਦ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ|
Adhikarana ਖਾਰ੍ਜੂਰਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ (੭੩) · Śloka ੭੩
ਅਸ੍ਮਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਂ ਖਾਰ੍ਜੂਰਂ ਵਾਤਲਂ ਗੁਰੁ|
ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ ਸੁਰਭਿਃ ਸ੍ਵਾਦੁਹਦ੍ਯੋ ਨਾਤਿਮਦੋ ਲਘੁਃ||੭੩||
View original
अस्मादल्पान्तरगुणं खार्जूरं वातलं गुरु|
शार्करः सुरभिः स्वादुहृद्यो नातिमदो लघुः||७३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਖਾਰ੍ਜੂਰਂ ਮਦ੍ਯਮਸ੍ਮਾਤ੍-ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਾਦਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਮ੍| ਅਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਾਃ-ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਵਾਤਲਂ ਗੁਰੁ ਚ| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਵਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ-"ਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮ੍ਬੁਸਮ੍ਭੂਤੋ ਵਿਸ਼ਦੋ ਰੋਚਨੋ ਹਿਮਃ| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਵੋ ਮਧੁਸਮੋ ਬਂਹਣੋ ਭਸ਼ਦੀਪਨਃ||' ਇਤਿ| ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਸੁਰਭਿਃ-ਸੁਗਨ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼੍ਚ (ਸ਼੍ਚਾਸੌ) ਹਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਦੁਹਦ੍ਯਃ| ਤਥਾ, ਨਾਤਿਮਦੋ ਲਘੁਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ|
Adhikarana ਗੌਡਮਦ੍ਯਗੁਣਾਃ (੭੪) · Śloka ੭੪
ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਵਾਤੋ ਗੌਡਸ੍ਤਰ੍ਪਣਦੀਪਨਃ|
|੭੪|
View original
सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पणदीपनः|
|७४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਡਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ-ਗੌਡਃ, ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਤਰ੍ਪਣਾਸ਼੍ਚਾਸੌ ਦੀਪਨਸ਼੍ਚ ਤਰ੍ਪਣਦੀਪਨਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗੌਡਗੁਣਾਨਾਹ-ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰੇਤਿ| ਗੁਡਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ-ਗੌਡਃ| ਸਸ੍ਟਾਃ-ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਤਾਃ, ਮੂਤ੍ਰਾਦਯੋ ਯੇਨ ਸ ਤਥਾ| ਤਰ੍ਪਣਃ-ਤਪ੍ਤਿਜਨਨਃ|
Adhikarana ਪਕ੍ਵਰਸਗੁਣਾਃ (੭੪-੭੫) · Śloka ੭੫
|
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਰਃ ਸੀਧੁਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਹਾ||੭੪||
ਮੇਦਃਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਰਸੋ ਵਰਃ|
|੭੫|
View original
|
वातपित्तकरः सीधुः स्नेहश्लेष्मविकारहा||७४||
मेदःशोफोदरार्शोघ्नस्तत्र पक्वरसो वरः|
|७५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸੀਧੁਃ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਰਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨੇਹਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਭ੍ਰੂਣਵਤ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਨਿਯਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਵਿਪ੍| ਸੀਧੁਃ-ਅਪਕ੍ਵੇਕ੍ਸੁਰਸਕਤਃ ਪਕ੍ਵੇਕ੍ਸੁਰਸਕਤਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸੀਧ੍ਵੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ, ਪਕ੍ਵਰਸੋ ਮੇਦਃਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਹਨ੍ਤਿ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਮੇਦਃਸ਼ੋਫੋਦਰਾਰ੍ਸ਼ੋਘ੍ਨ ਇਤਿ "ਅਮਨੁਸ੍ਯਕਰ੍ਤਕੇ ਚ" ਇਤਿ ਠਕ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸੀਧੁਗੁਣਾਨਾਹ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਰ ਇਤਿ| ਇਕ੍ਸੁਰਸਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ-ਸੀਧੁਃ| ਸ੍ਨੇਹਵਿਕਾਰਾਨ੍-ਸ੍ਨੇਹਵ੍ਯਾਪਦਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਤਥਾ| ਸ ਚ ਸੀਧੁਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,- ਸ਼ੀਤਰਸਃ ਪਕ੍ਵਰਸਸ਼੍ਚ| ਅਪਕ੍ਵੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸੇਨ ਕਤਃ-ਸ਼ੀਤਰਸਃ, ਪਕ੍ਵੇਨ-ਪਕ੍ਵਰਸਃ| ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਕ੍ਵਰਸਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ|
Adhikarana ਮਧ੍ਵਾਸਵਗੁਣਾਃ (੭੫) · Śloka ੭੫
|
ਛੇਦੀ ਮਧ੍ਵਾਸਵਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮੇਹਪੀਨਸਕਾਸਜਿਤ੍||੭੫||
View original
|
छेदी मध्वासवस्तीक्ष्णो मेहपीनसकासजित्||७५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਧ੍ਵਾਸਵੋ-ਮਾਕ੍ਸਿਕੇਣ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਮਾਧਵਾਖ੍ਯੋ ਮਦ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਛੇਦੀ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮੇਹਾਦਿਨਾਸ਼ਨਸ਼੍ਚ| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬) ਸੁਰਾਸਵਾਦਯੋ ਗਦਿਤਾਃ| ਤਥਾ ਚਾਪਠਤ੍-"ਸੁਰਾਸਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮਦਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਨਿਲਾਪਹਃ| ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁਰੋ ਵਸ੍ਯਃ ਸਰਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਗੁਰੁਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਨੈਵ ਸੁਰਾਸਨ੍ਧਾਨੇਨ ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਾਂ ਸੁਰਾਂ ਸੁਰਾਸਵਮਾਹੁਃ| ਮੈਰੇਯਃ-ਕੋਦ੍ਰਵੈਰ੍ਜਾਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਧ੍ਵਾਸਵਗੁਣਾਨਾਹ-ਛੇਦੀਤਿ| ਮਧੁਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂਮਧ੍ਵਾਸਵਃ| ਆਸਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਦ੍ਯਮਾਤ੍ਰਵਚਨਃ| ਛੇਦੀ-ਸਂਹਤਕਫਾਦਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸੀ|
Adhikarana ਸ਼ੁਕ੍ਤਗੁਣਾਃ (੭੬-੭੭) · Śloka ੭੭
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍|
ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਹਦ੍ਯਂ ਰੁਚਿਕਰਂ ਸਰਮ੍||੭੬||
ਦੀਪਨਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪਾਣ੍ਡੁਦਕ੍ਕਮਿਨਾਸ਼ਨਮ੍|
|੭੭|
View original
रक्तपित्तकफोत्क्लेदि शुक्तं वातानुलोमनम्|
भृशोष्णतीक्ष्णरूक्षाम्लं हृद्यं रुचिकरं सरम्||७६||
दीपनं शिशिरस्पर्शं पाण्डुदृक्कृमिनाशनम्|
|७७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ| ਤਥਾ, ਵਾਤਮਨੁਲੋਮਯਤਿ-ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਮਾਨੀਯ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਦ੍ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਮ੍ਲਮ੍| ਤਥਾ, ਹਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਪਰਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਰੁਚਿਕਰਮ੍| ਤਥਾ, ਦੀਪਨਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਘ੍ਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਧਾਨਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ਯਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦੀਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ-ਕਨ੍ਦਾਦਿਸਨ੍ਧਾਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਸ਼ਾਰ੍ਙ੍ਗਧਰੇ ਮ. ਅ. ੧੦/੧੭)-"ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਦੀਨਿ ਸਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਨਿ ਚ| ਯਤ੍ਰੈਕਤ੍ਰਾਭਿਸੂਯਨ੍ਤੇ ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਤਮਭਿਧੀਯਤੇ|| ਗੁਡਸ੍ਤਿਵਕ੍ਸੁਰਸੋ ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਚ ਦ੍ਰਵਂ ਯਦਾ| ਗੁਡੇਕ੍ਸੁਮਦ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਦਾ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||' ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਵਨ੍ਦੇਨ-"ਯਨ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਸ਼ੁਚੌ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਗੁਡਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||' ਇਤਿ| ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਰਕ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ-ਅਤਿਦ੍ਰਵੀਕਰੋਤੀਤਿ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ-ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਸ਼ੀਤਮ੍| ਦਕ੍-ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ|
Adhikarana ਗੁਡਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਲਘੁਤ੍ਵਮ੍ (੭੭) · Śloka ੭੭
|
ਗੁਡੇਕ੍ਸੁਮਦ੍ਯਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਲਘੁ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍||੭੭||
View original
|
गुडेक्षुमद्यमार्द्वीकशुक्तं लघु यथोत्तरम्||७७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਗੁਡਾਦਿਭਿਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਲਘੁ-ਯਦ੍ਯਦੁਤ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਤਲ੍ਲਘੁ, ਗੁਡਕਤਾਚ੍ਛੁਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਲਘੁ, ਇਕ੍ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨ੍ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਲਘੁ, ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਾਨ੍ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਲਘੁ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਗੁਡਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਲਘੁਤ੍ਵੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮਾਹ-ਗੁਡੇਕ੍ਸ੍ਵਿਤਿ| ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਲਘੁ-ਗੁਡਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦਿਕ੍ਸੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਲਘੁ, ਤਤੋ ਮਦ੍ਯਸ਼ੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤੋ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਸ਼ੁਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਮਦ੍ਯਂ-ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਾਦਨ੍ਯਤ੍|
Adhikarana ਸ਼ੁਕ੍ਤਗਤਕਨ੍ਦਾਦਿਗੁਣਾਃ (੭੮) · Śloka ੭੮
ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਦ੍ਯਂ ਚ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾਸੁਤਮ੍|
|੭੮|
View original
कन्दमूलफलाद्यं च तद्वद्विद्यात्तदासुतम्|
|७८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਨ੍ਦਾਦਿਕਂ ਚ ਤਦਾਸੁਤਂ-ਗੁਡਸ਼ੁਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸੁਤਂ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍- ਤਚ੍ਛੁਕ੍ਤਸਮਾਨਗੁਣਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਤੇਨਾਤ੍ਯੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਨਾ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯ ਨਿਜਂ ਸ੍ਵਭਾਵਂ, ਵਸ਼ੀਕਤ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਤਾਂ ਨੀਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਦ੍ਯਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਕਾਣ੍ਡਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤੇਨ ਕਾਣ੍ਡਾਦ੍ਯਪਿ ਤਥੈਵ ਵੇਦ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਤਗਤਕਨ੍ਦਾਦਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਕਨ੍ਦਮੂਲੇਤਿ| ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਕਾਣ੍ਡਾਦੀਨਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਸ਼ੁਕ੍ਤਤੁਲ੍ਯਗੁਣਮ੍| ਤਦਾਸੁਤਂ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਸ਼ੁਕ੍ਤੇ, ਆਸੁਤਂ-ਚਿਰਕਾਲਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- "ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਾਦ੍ਯਂ ਚ ਲਵਣੋਦਕਸਂਯੁਤਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਾਚ੍ਚਿਰਕਾਲਾਮ੍ਲਮਾਸੁਤਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਕਨ੍ਦਾਦੀਨਾਂ ਪਥਕ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਦਦ੍ਰਵਤ੍ਵੇਪਿ ਪ੍ਰਾਸਙ੍ਗਿਕਮਤ੍ਰ ਕਥਨਮ੍|
Adhikarana ਸ਼ੁਕ੍ਤੇਂਤਰਸਨ੍ਧਾਨਗੁਣਾਃ (੭੮) · Śloka ੭੮
ਅਮ੍ਲਤ੍ਵਰੋਚਨਾਦਿਗੁਣਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਦਪਿ ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕ੍ਯਾਦਿਕਮਾਹ |
ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀ ਚਾਸੁਤਂ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਕਾਲਾਮ੍ਲਂ ਰੋਚਨਂ ਲਘੁ||੭੮||
View original
अम्लत्वरोचनादिगुणतुल्यत्वादन्यदपि शाण्डाक्यादिकमाह |
शाण्डाकी चासुतं चान्यत्कालाम्लं रोचनं लघु||७८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਸ਼ਾਕਾਨਿ ਕ੍ਵਥਿਤਾਸੁਤਾਨਿ ਕਾਲਜੀਰਕਰਾਜਿਕਾਚੂਰ੍ਣਭਾਵਿਤਾਨ੍ਯਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਾ ਟਕ੍ਕਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਸਾ ਚਾਨ੍ਯਚ੍ਚਾਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਾਸੁਤਂ ਕਾਲੇਨਾਮ੍ਲਂ-ਅਮ੍ਲੀਭੂਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਯਮਾਮ੍ਲ੍ਯਮਾਪਾਦ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਾ ਸੁਤਰਾਂ ਤਤ੍ਸਂਸ੍ਕਾਰਤਾਮਧਿਕਰੋਤੀਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਰੋਚਨਂ ਲਘੁ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਤੇਤਰਸਨ੍ਧਾਨਗੁਣਾਨਾਹ-ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀ ਚਾਸੁਤਮਿਤਿ| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਟਕਸਨ੍ਧਾਨਂ-ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ "ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀ ਕਨ੍ਦਮੂਲਾਦਿਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਟਕੈਃ ਕਤਾ|| ਤਥਾ, "ਮੂਲਕਚ੍ਛੇਦਸਨ੍ਧਾਨਂ ਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਦ੍ਰਵਾ||' ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍-ਸ਼ੁਕ੍ਤਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀਭ੍ਯਾਮਿਤਰਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਪਿਣ੍ਯਾਕਾਦਿਕਤਮ੍, ਕਾਲਾਮ੍ਲਂਕਾਲੇਨ ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥੇਨਾਮ੍ਲਮ੍, ਤਦੁਭਯਂ ਰੋਚਨਂ ਲਘੁ ਚ|
Adhikarana ਕਾਞ੍ਜਿਕਗੁਣਾਃ (੭੯-੮੧) · Śloka ੮੧
ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਭੇਦਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੀਤਲਮ੍|
ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਹਰਂ ਰੁਚ੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਨੁਤ੍||੭੯||
ਸ਼ਸ੍ਤਮਾਸ੍ਥਾਪਨੇ ਹਦ੍ਯਂ ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਮ੍|
ਏਭਿਰੇਵ ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕੇ||੮੦||
ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਬਰ੍ਹਣੇ|
ਤੇ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਤੁਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਤੁਸੈਸ਼੍ਚ ਯਵੈਃ ਕਤੇ||੮੧||
View original
धान्याम्लं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत्स्पर्शशीतलम्|
श्रमक्लमहरं रुच्यं दीपनं बस्तिशूलनुत्||७९||
शस्तमास्थापने हृद्यं लघु वातकफापहम्|
एभिरेव गुणैर्युक्ते सौवीरकतुषोदके||८०||
कृमिहृद्रोगगुल्मार्शःपाण्डुरोगनिबर्हणे|
ते क्रमाद्वितुषैर्विद्यात्सतुषैश्च यवैः कृते||८१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ-ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਭੇਦਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਉਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਕਤ੍| ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ-ਸ਼੍ਰਮਃ, ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੇਰੇਵੋਪਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਂ-ਕ੍ਲਮਃ, ਤੌ ਹਰਤਿ| ਤਥਾ, ਰੁਚ੍ਯਂ ਦੀਪਨਂ ਚ| ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ ਚ ਜਯਤਿ| ਤਥਾ, ਆਸ੍ਥਾਪਨੇ-ਨਿਰੂਹੇ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਲਘੁ ਵਾਤਕਫਾਪਹਂ ਚ| ਹਨ੍ਤੇਃ "ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ" ਇਤਿ ਡਃ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ-ਤਣ੍ਡੁਲਕਣ੍ਡਨਾਦਿਕਤਮ੍| ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕੇ ਤੁ ਵਿਤੁਸੈਃ ਸਤੁਸੈਸ਼੍ਚ ਯਵੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਕਤੇ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਞ੍ਜਿਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਮਿਤਿ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ-ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਭੇਦਿ-ਸਰਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਨੇ-ਨਿਰੂਹੇ|
Adhikarana ਗੋਜਾਦਿਮੂਤ੍ਰਗੁਣਾਃ (੮੨-੮੩) · Śloka ੮੩
ਮਦ੍ਯਵਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਦਿਗੁਣਾਨਪ੍ਯਾਹ ਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਜਾਵਿਮਹਿਸੀਗਜਾਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰਖਰੋਦ੍ਭਵਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤਲਂ ਰੂਕ੍ਸਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਵਣਾਨੁਰਸਂ ਕਟੁ||੮੨||
ਕਮਿਸ਼ੋਫੋਦਰਾਨਾਹਸ਼ੂਲਪਾਣ੍ਡੁਕਫਾਨਿਲਾਨ੍|
ਗੁਲ੍ਮਾਰੁਚਿਵਿਸਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਜਯੇਲ੍ਲਘੁ||੮੩||
View original
मद्यवत्तीक्ष्णोष्णादियुक्तत्वात् गोमूत्रादिगुणानप्याह मूत्रं गोऽजाविमहिषीगजाश्वोष्ट्रखरोद्भवम्|
पित्तलं रूक्षतीक्ष्णोष्णं लवणानुरसं कटु||८२||
कृमिशोफोदरानाहशूलपाण्डुकफानिलान्|
गुल्मारुचिविषश्वित्रकुष्ठार्शांसि जयेल्लघु||८३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਂ ਗੋਜਾਦਿਭਵਂ ਪਿਤ੍ਤਲਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਲਵਣੋਨੁਰਸਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਕਮ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਜਯੇਤ੍| ਲਘੁ ਚ| ਗੋਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਪੂਰ੍ਵਮੁਪਨ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਤਰਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੬)- "ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਰਂ ਛਾਗਂ ਪੂਰਣਾਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਜਿਤ੍| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਸਾਰੇ ਕਿਲਾਸੇ ਚ ਗਜਵਾਜਿਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍| ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਮਪਸ੍ਮਾਰਂ ਕਮੀਨ੍ਮੇਹਂ ਚ ਰਾਸਭਮ੍| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮੇਤੇਸਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਹਰਂ ਸ਼ਕਤ੍|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਮਿਹਰਂ, ਰੋਚਨਾ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍| ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਾਮਾਹਰਾ, ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਾਨੁਸਂ ਤੁ ਵਿਸਾਪਹਮ੍||" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮੂਤ੍ਰਗੁਣਾਨਾਹ-ਮੂਤ੍ਰਮਿਤਿ| ਮਹਿਸੀਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਮਹਿਸ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਗਜਾਦੀਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਤ੍ਵਾਦਿਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ.੬)-[* ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਟੋਪਤਸ੍ਣਾਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ਸਾਂ ਹਿਤਃ|] ਜਗਲਃ ਪਾਚਨੋ ਗ੍ਰਾਹਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਮੇਦਕਃ|| ਬਕ੍ਕਸੋ ਹਤਸਾਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੀ ਦੋਸਕੋਪਨਃ| ਕੌਹਲੀ ਬਂਹਣੀ ਗੁਰ੍ਵੀ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਸ੍ਤੁ ਮਧੂਲਕਃ|| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਾਲ੍ਪਾਨ੍ਤਰਗੁਣਂ ਖਾਰ੍ਜੂਰਂ ਵਾਤਲਂ ਗੁਰੁ| ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ ਸੁਰਭਿਃ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਹਦ੍ਯੋ ਨਾਤਿਮਦੋ ਲਘੁਃ|| ਸੁਰਾਸਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਮਦਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਨਿਲਾਪਹਃ| ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁਰੋ ਵਸ੍ਯਃ ਸਰਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋ ਗੁਰੁਃ|| ਧਾਤਕ੍ਯਭਿਸੁਤੋ ਜੀਰ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਰੋਚਨਦੀਪਨਃ| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਵੋ ਮਧੁਸਮਃ ਪਰਮਂ ਸ ਤੁ ਦੀਪਨਃ|| ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਸਦਸ਼ਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਮਦ੍ਵੀਕੇਕ੍ਸੁਰਸਾਸਵਃ| ਸਮਾਸਾਦਾਸਵੋ ਹਦ੍ਯੋ ਵਾਤਲਃ ਸ੍ਵੌਸਧਾਨੁਗਃ|| [* ਏਭਿਰੇਵ ਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਸੌਵੀਰਕਤੁਸੋਦਕੇ| ਕ੍ਰਿਮਿਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਬਰ੍ਹਣੇ|| ਤੇ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਤੁਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਤੁਸੈਸ਼੍ਚ ਯਵੈਃ ਕਤੇ| ਵਿਰੇਕਾਸ੍ਥਾਪਨਾਲੇਪਸ੍ਵੇਦਾਦਿਸੁ ਚ ਪੂਜਿਤਮ੍||] ਦੀਪਨਂ ਪਾਚਨਂ ਭੇਦਿ ਤੇਸੁ ਗੋਮੁਤ੍ਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਰਂ ਛਾਗਂ ਪੂਰਣਾਤ੍ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਜਿਤ੍|| ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਾਰੇ ਕਿਲਾਸੇ ਚ ਗਜਵਾਜਿਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍|| ਹਨ੍ਤ੍ਯੁਨ੍ਮਾਦਮਪਸ੍ਮਾਰਂ ਕਮੀਨ੍ਮੇਹਂ ਚ ਰਾਸਭਮ੍|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮੇਤੇਸਾਂ ਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਵਾਸਹਰਂ ਸ਼ਕਤ੍| [*ਮਾਰ੍ਗਮੋਜਃਕ੍ਸਯਹਰਂ ਵੈਸ੍ਕਿਰਂ ਵਾਤਰੋਗਨੁਤ੍|| ਪ੍ਰਸਹਾਨਾਮਪਸ੍ਮਾਰਮੁਨ੍ਮਾਦਂ ਚ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ| ਮਹਾਮਗਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਕੁਸ੍ਟਹਜ੍ਜਲਚਾਰਿਣਾਮ੍|| ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਹਰਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਚ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ|] ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਕਮਿਹਰਂ, ਰੋਚਨਾ ਕਫਵਾਤਜਿਤ੍|| ਤਿਕ੍ਤਾ ਪਾਮਾਹਰਾ, ਮੂਤ੍ਰਂ ਮਾਨੁਸਂ ਤੁ ਵਿਸਾਪਹਮ੍|" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗਃ|
Adhikarana ਦ੍ਰਵੈਕਦੇਸ਼ੋਦਾਹਰਣਮ੍ (੫) · Śloka ੫
ਤੋਯਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਤੈਲਾਨਾਂ ਵਰ੍ਗੈਰ੍ਮਦ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|
ਇਤਿ ਦ੍ਰਵੈਕਦੇਸ਼ੋਯਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮੁਦਾਹਤਃ||੮੪||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫||
View original
तोयक्षीरेक्षुतैलानां वर्गैर्मद्यस्य च क्रमात्|
इति द्रवैकदेशोऽयं यथास्थूलमुदाहृतः||८४||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने द्रवद्रव्यविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਤਿ-ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਤੋਯਾਦੀਨਾਂ ਵਰ੍ਗੈਃ ਕ੍ਰਮਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਦ੍ਰਵਾਣਾਮੇਕਦੇਸ਼ੋ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਯਮੁਦਾਹਤਃ-ਉਕ੍ਤਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੫||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਤੋਯੇਤਿ| ਏਕਦੇਸ਼ਗ੍ਰਹਣਂ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤੀਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯੇਨ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਿਤਿ ਸਾਕਲ੍ਯੇਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ| ਯਾਵਤ੍ਯਃ ਸ੍ਥੂਲਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਯਃ, ਤਾਵਤ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਾ ਉਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੫||