૫. દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથ દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયઃ| તસ્યાયં સમ્બન્ધઃ "નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી " ઇત્યુક્તમ્| તૌ ચાહારવિહારૌ દિનચર્યુર્તુચર્યયોર્યદ્યપિ નિયમિતૌ, તથાપિ ન ભવત્યલં હિતાહિતસ્વરૂપવિજ્ઞાનમ્| એવં હિ તત્રાવાદીત્ (હૃ.સૂ.અ.૩|૨૬)-'ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્"| તથા (હૃ.સૂ.અ.૩|૪૭)-વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં સંશુષ્કં ક્ષૌદ્રવલ્લઘુ"| તથા, અનન્તરાતીતેઽપ્યધ્યાયે જગાદ (સૂ.અ. ૪|૬)-"અન્નપાનં ચ વિડ્ભેદિ ઇતિ| તદિયતા વાક્યેન ન જ્ઞાયતે કિં પુનસ્તત્ ગુરુશીતમ્? કિં લઘુ ? કિં સ્નિગ્ધામ્લમ્ ? કિં શકૃદ્ભેદનમ્? ઇતિ| તસ્માદાહારદ્રવ્યસ્વરૂપમતઃપરં પ્રતન્યતે| તત્રાપિ પઞ્ચવર્ગસ્વભાવત્વેનાલ્પવક્તવ્યત્વાત્ પ્રાગ્દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયસ્વરૂપં નિર્દેષ્ટું યુક્તમ્, અન્નસ્ય સપ્તવર્ગસ્વભાવત્વેન ભૂયસ્ત્વાદિત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપામેવાયં સ્વાભાવિકો ગુણો યત્ દ્રવત્વમ્| અતો યાનિ કાનિચિત્ દ્રવરૂપાણિ દ્રવ્યાણિ તાનિ સર્વાણિ આપ્યાન્યેવ ક્ષીરદધ્યાદીનિ| તદર્થં દ્રવદ્રવ્યશબ્દઃ સામાન્યેન સર્વદ્રવવ્યક્તિપરિગ્રહાર્થઃ શાસ્ત્રકૃતા પ્રયુક્તઃ| દ્રવાણિ ચ તાનિ દ્રવ્યાણિ ચ દ્રવદ્રવ્યાણિ, તેષાં વિજ્ઞાનં-અવબોધઃ, તસ્મૈ હિતો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયોઽધ્યાયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ-પ્રથયિષ્યામઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતુ પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| યતઃ પૂર્વૈસ્ત્રિભિરધ્યાયૈર્વિહાર ઉક્તઃ| આહારો વક્તવ્યઃ| સ ચ દ્વિવિધઃ,-દ્રવોઽદ્રવશ્ચ| તત્ર દ્રવોઽસ્મિન્નધ્યાયે| અત એવાયં દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયઃ| તત્ર ચ પઞ્ચ વર્ગાઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. સૂ.અ. ૫/૮૩)- "તોયક્ષીરેક્ષુતૈલાનાં વર્ગૈર્મદ્યસ્ય ચ ક્રમાત્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવનં-ઓજોવિવૃદ્ધિકરમ્, સૌમ્યધાતુવર્ધનમિત્યન્યે| તર્પણં-ક્લમહૃત્, [તૃપ્તિકૃદિત્યન્યે]| હૃદ્યં-હૃદયાય હિતમ્, ન તુ હૃદયસ્ય પ્રિયં હૃદ્યમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| એવં હિ વ્યાખ્યાયમાને, "અમ્લં હૃદ્યાનામ્" (ચ.સૂ.અ.૨૫|૩૯) ઇત્યાગ્ર્યાણાં મધ્યે તત્પાઠં મુનિર્નૈવાકરિષ્યત્| યસ્માત્કિઞ્ચિત્ દ્રવ્યં કસ્યચિત્પ્રિયં ભવતિ, ન સર્વં સર્વસ્ય| તસ્માદ્ધૃદયાય હિતં હૃદ્યમિતિ બોધ્યમ્| તથા, હ્લાદિ-આહ્લાદકરમ્| તથા, બુદ્ધેઃ પ્રબોધનમ્, યાવન્માત્રા યસ્ય શેમુષી સા તસ્ય સ્ફુટપ્રતિભાસા તદ્યોગાદ્ભવતીત્યર્થઃ| તનુ-સ્વચ્છમ્| અવ્યક્તરસં-અનભિવ્યક્તષડ્રસમિત્યર્થઃ| મૃષ્ટં-અત્યાસ્વાદસુખમ્| સન્તિ હિ ભૂરિરસક્વાથચૂર્ણવટકાદીન્યપ્યવ્યક્તરસાનિ, ન તુ કાર્ત્સ્ન્યેન તાનીન્દ્રિયપ્રસાદાસ્વાદપ્રીતિકરાણિ| તથા, અનુરસબાહુલ્યાત્પૃથગપિ દ્રવ્યાણ્યભયામલકાદીન્યવ્યક્તરસાનિ, ન તુ પુનસ્તાનિ તથા મનઃપ્રીણનાનિ| પાનીયસ્ય ચાવ્યક્તરસસ્યાપ્યાશ્રયવશાત્ કષાયત્વસ્વાદુત્વાદિ ભવત્યેવ| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહેઽપઠત્(સૂ.અ.૬)- "શ્વેતે કષાયં, તત્સ્વાદુ કૃષ્ણે, તિક્તં ચ પાણ્ડુરે" ઇત્યાદિ| મૃષ્ટં-શુદ્ધમિતિ ન વ્યાખ્યેયમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૯૩)- શીતં શુચિ શિવં મૃષ્ટં વિમલં લઘુ ષડ્ગુણમ્| પ્રકૃત્યા દિવ્યમુદકમ્" ઇતિ| અત્ર હિ મૃષ્ટવિમલયોર્દ્વયોરુપાદાને પૌનરુક્ત્યં સ્યાત્| તસ્માન્મૃષ્ટશબ્દોઽત્ર મનઃપ્રીણનાર્થઃ| તથા, શીતં-વીર્યેણ ચ સ્પર્શેન ચ| તથા, લઘુ-લઘુગુણયુક્તમ્| તથા,અમૃતોપમં-યથા કિલામૃતં ત્રિદોષઘ્નત્વધાતુસામ્યકૃત્ત્વવિષાર્તિજિત્ત્વાદિગુણૈરશેષૈર્યુક્તં તથૈવૈતજ્જલમપીત્યર્થઃ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)- "સૂર્યોદ્ધૃતપ્રમુક્તત્વાલ્લઘુ વાતકફાપહમ્| શૈત્યજીવનસૌમ્યત્વૈઃ પિત્તરક્તવિષાર્તિજિત્||" ઇતિ| તથા, નભસો ભ્રષ્ટં-અન્તરિક્ષાત્પતિતમાત્રં, વસ્ત્રાદિગૃહીતં ગાઙ્ગં જલમીદૃગ્ગુણં ભવતિ| તુશબ્દઃ પુનરર્થે| અર્કેન્દુમારુતૈઃ-રવિચન્દ્રાનિલૈઃ, સ્પૃષ્ટં-સમ્બદ્ધં સત્, પુનઃ હિતાહિતત્વે-પથ્યાપથ્યત્વે, દેશકાલાવપેક્ષતે-દેશકાલાવનુવર્તતે| દેશો વિષયઃ પાત્રમાશ્રય ઇતિ પર્યાયાઃ| તત્ર કિમનૂપદેશે જાઙ્ગલે વા તત્પતિતમ્? તથા, કિમસિતશ્વેતાદ્યન્યતમે વા? ઇતિ દેશાનુવર્તનમ્| તથા, શીતે કિમુતોષ્ણેઽથવા વર્ષાખ્યે પતિતમ્? ઇતિ કાલાનુવર્તનમ્| રવિચન્દ્રાનિલૈરિતિ સમસ્તનિર્દેશો યદા સમસ્તૈરેતૈઃ સ્પૃષ્ટં ન તુ વ્યસ્તૈઃ, તદા હિતાહિતત્વે દેશાદ્યપેક્ષત ઇતિ દ્યોતયતિ| સદ્યો વસ્ત્રાદિગૃહીતસ્ય જલસ્ય તુ ન સર્વૈરેતૈર્યોગઃ સમ્ભવતીતિ તત્પ્રાયેણ હિતમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્રાદૌ તોયવર્ગઃ| તત્તોયં દ્વેધા,- દિવ્યં ભૌમં ચ| દિવ્યં ચતુર્ધા,- ધારં કારં તૌષારં હૈમં ચ| ધારં દ્વેધા,-ગાઙ્ગં સામુદ્રં ચ| તત્ર ગાઙ્ગગુણાનાહ-જીવનમિતિ| જીવનં પ્રાણધારણમ્| તર્પણં-તૃપ્તિજનનમ્| હૃદ્યં-હૃદયસ્ય પ્રિયમ્, તત્પ્રસાદકરત્વાત્| હ્લાદિ-સુખજનકમ્| બુદ્ધિપ્રબોધનં-પ્રજ્ઞાવિકાશજનકમ્| તનુ-સર્વેભ્યોઽપિ વિરલમ્| અવ્યક્તરસં-રસવદપ્યનભિવ્યક્તમધુરાદિરસવિશેષમ્| મૃષ્ટં-જિહ્વેન્દ્રિયપ્રિયમ્| શીતં-સ્પર્શવીર્યાભ્યામ્| લઘુ-શીઘ્રપાકમ્| અમૃતોપમં-દેવાનામમૃતમિવેદં મનુષ્યાણામ્| ગઙ્ગામ્બુ-આકાશગઙ્ગાતોયં મેઘૈરાનીતમ્| નભસો ભ્રષ્ટં-આકાશાત્પતિતમ્, દિવ્યમિત્યર્થઃ| ગઙ્ગામ્બ્વિતિ સામુદ્રસ્ય વ્યાવૃત્ત્યર્થમ્| નભસો ભ્રષ્ટમિતિ ભૌમસ્ય| દિવ્યસ્ય ભૌમાદ્વિશેષમાહ-સ્પૃષ્ટમિતિ| દિવ્યમેવ ભૂસમ્બન્ધાદ્ભૌમમુચ્યતે-સ્પૃષ્ટમિતિ| દેવ્યમેવ ભૂસમ્બન્ધાદ્ભૌમમુચ્યતે| તચ્ચાર્કાદિભિઃ સ્પૃશ્યતે| સ્પૃષ્ટં ચ વ્યક્તરસત્વાદિદોષસમ્બન્ધાદ્ધિતાહિતત્વે ભૂયો દેશકાલાવપેક્ષતે| ભૂયોગ્રહણં દિવ્યસ્યાપિ કિઞ્ચિદ્દેશકાલાપેક્ષત્વં દ્યોતયતિ| દેશાપેક્ષા યથા-સુપાત્રસ્થં હિતમ્, અહિતં દુષ્પાત્રસ્થમ્| વક્ષ્યતિ હિ-"ઐન્દ્રમમ્બુ સુપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્|" ઇતિ| કાલાપેક્ષા યથા-આર્તવં હિતમ્, અનાર્તવમહિતમ્| વક્ષ્યતિ હિ-"અનાર્તવં ચ યદ્દિવ્યમાર્તવં પ્રથમં ચ યત્ " ઇતિ| ભૌમં તુ ભૂયસ્તતોઽપ્યધિકમપેક્ષતે| તત્ર દેશાપેક્ષા યથા-જાઙ્ગલે હિતમ્, અહિતમનૂપે| તત્રાપિ શુચ્યાદૌ હિતમ્, અહિતમશુચ્યાદૌ| તત્રાપિ કૂપાદૌ હિતમ્, અહિતં ષલ્વલાદૌ| તત્રાપિ સુપાત્રે હિતમ્, અહિતં દુષ્પાત્રે| તત્રાપિ ક્વચિદ્દેહે હિતમ્, અહિતં ક્વચિત્ ઇત્યાદિ| કાલાપેક્ષા યથાશરદ્ધીષ્મયોર્હિતમ્, અહિતમન્યદા| તત્રાપિ દિવા હિતમ્, અહિતં રાત્રૌ| તત્રાપિ ભુક્તસ્ય મધ્યે હિતમ્, અહિતમન્તાદ્યોઃ, ઇત્યાદિ| દિવ્યં સર્વદા સર્વત્ર સર્વેષાં હિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યેન-અમ્બુના, અભિવૃષ્ટં-આભિમુખ્યતઃ સિક્તં, શાલ્યન્નં રાજતસ્થિતમક્લિન્નં-અક્લેદયુતં, અવિવર્ણં ચ ભવતિ, તદ્ગાઙ્ગં જલં પેયમ્| પેયમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, સ્નાનાવગાહયોરપિ તત્પથ્યમેવ| રજતસ્ય રૂપસ્ય વિકારો રાજતમ્| પ્રાણિરજતાદિભ્યોઽઞ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગાઙ્ગં લક્ષયતિ-યેનાભિવૃષ્ટમિતિ| અભિવૃષ્ટં ધારાસમ્પાતેન સિક્તમ્| રાજતે-રૌપ્યપાત્રે| અક્લિન્નમ્-સિક્થપ્રક્લેદરહિતમ્| અવિવર્ણં-વર્ણાન્તરરહિતમ્| પરીક્ષા ચ મુહૂર્તમાત્રમ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (સૂ. અ. ૪૫/૭)- "સ યદિ મુહૂર્તમાત્રં સ્થિતસ્તાદૃશ એવ ભવતિ, તદા ગાઙ્ગં પતતીત્યવગન્તવ્યમ્" ઇતિ| પેયં-પાનાર્હમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યથા સામુદ્રમિતિ| એતલ્લક્ષણવિપર્યયેણ યેનામ્બુના સિક્તં શાલ્યન્નં વિવર્ણં મલિનં ક્લિન્નં ભવેત્, તત્સામુદ્રમ્| તચ્ચ ન પાતવ્યમ્| અત્રાપિ પાનનિષેધ ઉપલક્ષણાર્થ:| સ્નાનાવગાહાવપિ હિ નાનેન કાર્યૌ| સામુદ્રસ્ય ક્ષારાન્વયત્વાત્ ક્લેદનાદિયોગઃ| નનુ, સામુદ્રમિત્યયુક્તમ્| યતઃ સમુદ્રશબ્દસ્ય ધૂમાદિપાઠાત્ ધૂમાદિભ્યશ્ચેતિ વુઞા ભવિતવ્યમિતિ કેચિત્| મૈવમ્| ધૂમાદિભ્યશ્ચેત્યત્રૈવ ગણે પઠ્યતે, સમુદ્રાન્નાવિ મનુષ્યે ચ વુઞ્| સામુદ્રિકી નૌઃ સામુદ્રિકો મનુષ્યઃ| અન્યત્ર ત્વણેવ, સામુદ્રં જલમિતિ| તસ્માન્ન્યાય્યમેવૈતત્| એવં સામુદ્રો મણિરિત્યાદયો વૈદ્યાઃ| અથ કિં સદૈવૈતન્ન પાતવ્યમ્ ? નેત્યાહ-માસાદિત્યાદિ| આશ્વયુજમન્તરેણૈતન્ન પાતવ્યમ્| આશ્વયુજે તુ માસિ કાલસ્વાભાવ્યાત્ પથ્યમેવેતિ ભાવઃ| સુશ્રુતસ્ત્વધીતે (સૂ.અ.૪૫| ૭)- "ગાઙ્ગમાશ્વયુજે માસિ પ્રાયો વર્ષતિ માધવઃ| તદુપાદદીત" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામુદ્રં લક્ષયતિ-અન્યથા સામુદ્રમિતિ| અન્યથા-ક્લેદવૈવર્ણ્યોત્પત્તૌ| સામુદ્રપાનં નિષેધતિ-તન્નેતિ| તત્ સામુદ્રમ્, માસાદાશ્વયુજાદ્વિના, ગૃહીતમિતિ શેષઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (સૂ. અ. ૪૫/૭)-"સામુદ્રમપ્યાશ્વયુજે માસિ ગૃહીતં ગાઙ્ગવદ્ભવતિ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઐન્દ્રં-આન્તરિક્ષમ્, અમ્બુ-જલં ગાઙ્ગમ્, સુપાત્રસ્થં શોભને ભાજને રાજતાદૌ સ્થિતમ્, અવિપન્નં-અદૂષિતમવિનષ્ટં, પિબેત્| ન મલિનાશુચિજુગુપ્સિતપાત્રસ્થમ્| તદભાવે-તસ્યૈન્દ્રસ્યાભાવે સતિ, ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન, આન્તરિક્ષાનુકારિ-આન્તરિક્ષમૈન્દ્રં જલં યદનુકરોતિ સ્વચ્છાદિગુણૈઃ સદૃશં, તત્પિબેત્| તદેવાહ-શુચીત્યાદિ| શુચિશ્ચાસૌ પૃથ્વસિતશ્વેતશ્ચ શુચિપૃથ્વસિતશ્વેત:, તસ્મિન્ દેશે યજ્જલં સ્થિતમ્| તથા, અર્કપવનાભ્યામાહતં-આસમન્તાત્ ક્રાન્તમ્| ઈદૃશમાન્તરિક્ષાનુકારિ સ્યાદિતિ ભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દિવ્યપાનં વિધત્તે-ઐન્દ્રમિતિ| ઐન્દ્રં-દિવ્યમ્| સુપાત્રસ્થં-શુદ્ધસૌવર્ણાદિપાત્રસ્થમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૬)-"ખાતધૌતશિલાપૃષ્ઠવસ્ત્રાદિભ્યઃ સ્રુતં જલમ્| હૈમમૃન્મયપાત્રસ્થમવિપન્નં સદા પિબેત્||" ઇતિ| અવિપન્નં-સ્પર્શરસાદિવિકૃતિરહિતમ્| સદા-સર્વેષુ ઋતુષુ| ભૌમપાનં વિધત્તે-તદભાવ ઇતિ| તદભાવે-દિવ્યાભાવે| ભૂમિષ્ઠં-ભૌમમ્| આન્તરિક્ષાનુકારિ-દિવ્યસદૃશગુણમ્| શુચ્યાદૌ દેશે સ્થિતમ્| શુચિઃ-નિર્મલઃ| પૃથુઃ-વિસ્તીર્ણઃ| અસિતઃ-કૃષ્ણઃ| શ્વેતો-ધવલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઙ્ક-કર્દમઃ| શૈવાલઃ-શૈવલમ્| તૃણં-ખટઃ| પર્ણં-પત્રમ્| આવિલં ચાસ્તૃતં ચાવિલાસ્તૃતમ્, પઙ્કાદિભિરાવિલાસ્તૃતં પઙ્કાદ્યાવિલાસ્તૃતમ્| યથાસમ્ભવમત્ર સમ્બન્ધઃ, તેન પઙ્કેનાવિલં-કલુષં, શૈવાલાદિભિરાસ્તૃતં-સઞ્છાદિતમિતિ બોધ્યમ્| તથા, સૂર્યેન્દુપવનૈરદૃષ્ટં-અનાસેવિતં, ન પિબેત્| તથા, અભિવૃષ્ટં-તત્કાલપતિતાન્યવર્ષમિશ્રીભૂતં કાલાન્તરાશ્રિતમ્| ખરનાદે ત્વેવમુક્તમ્- "વાર્ષિકં તદહર્વૃષ્ટં ભૂમિષ્ઠમહિતં જલમ્| વ્યુષ્ટં દ્વિરાત્રં તચ્ચૈવ પ્રસન્નમમૃતોપમમ્||" ઇતિ| તથા, ઘનં-અસ્વચ્છમ્| તથા, ગુરુ-ગુરુગુણમ્| તથા, ફેનિલં ફેનવત્| તથા, જન્તુમત્-કીટયુક્તમ્| તથા, તપ્તં-ઉષ્ણમ્| તથા, અતિશૈત્યતઃ-અતિજાડ્યાત્, દન્તગ્રાહિ-દન્તાન્ ગૃહ્ણાતિ કાર્યાક્ષમાન્ કરોતિ, તચ્છીલમ્| ન પિબેદિતિ પ્રતિપદં યોજ્યમ્| ઇત્યયં પ્રાયો ભૂમિષ્ઠતોયસ્ય નિષેધઃ| અધુના આન્તરિક્ષં યન્ન પેયં તદાહ-અનાર્તવમિત્યાદિ| યદ્દિવ્યં જલમાર્તવં ન ભવતિ, તચ્ચ ન પિબેત્| નનુ, સર્વમેવ દિવ્યં જલમાર્તવમ્, કાલસ્ય ઋતુરૂપત્વાત્| ઋતૌ ચ ભવમાર્તવમ્| એવં ચ ન કિઞ્ચિદનાર્તવં સમ્ભવતિ| ઉચ્યતે| અનાર્તવં ન પિબેત્| અર્થાદાર્તવં પિબેદિત્યુક્તં ભવતિ| તદત્ર સામાન્યોક્તાવપિ વિશિષ્ટો દિવ્યસ્ય જલસ્ય કાલ ઋતુરૂપો બોધ્યો વર્ષાખ્યઃ, યસ્મિન્ કાલે દિવ્યં જલં પેયત્વેનાભ્યનુજ્ઞાયતે| યથા-"વર્ષાસુ દિવ્યનાદેયે" ઇત્યાદિ| અન્યર્તુભવં ત્વનાર્તવત્વાન્ન પેયમ્| અત્ર ચ વર્ષાખ્ય ઋતુશ્ચાતુર્માસિકોઽભિપ્રેતઃ| અત એવાશ્વયુજે માસિ દિવ્યં જલં પેયત્વેનાનુજજ્ઞે| અન્યથા હ્યનાર્તવત્વાત્તદપેયમેવ સ્યાત્| આર્તવં પ્રથમં ચ યત્ન કેવલમનાર્તવં ન પિબેત્ યાવદાર્તવમપિ પ્રથમં ન પિબેત્| કુતો હેતો: ? ઇત્યાહ-લૂતાદીત્યાદિ| લૂતા આદિર્યેષાં તે લૂતાદયઃ,-ક્ષુદ્રજન્તવઃ પ્રાણિવિશેષાઃ, તેષાં તન્તુવિણ્મૂત્રવિષાણિ| તન્તુઃ-સૂત્રાકારવિશેષો, લાલેત્યન્યે| તેષાં લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષાણાં સંશ્લેષઃ-સમ્પર્કઃ, તેન દૂષિતં યતઃ, તતસ્તદાર્તવમપિ ન પેયમ્| કેચિત્ત્વેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ-આર્તવં પ્રથમં ચ યત્તન્ન પેયમ્, લૂતાદિતન્ત્વાદિદૂષિતં ચ ન પેયમિતિ| સઙ્ગ્રહે ચાધ્યગીષ્ટ (સૂ.અ.૬)- "તત્કુર્યાત્સ્નાનપાનાભ્યાં તૃષ્ણાધ્માનોદરજ્વરાન્| કાસાગ્નિસાદાભિષ્યન્દકણ્ડૂગણ્ડાદિકાનતઃ|| તદ્વર્જયેદભાવે વા તોયસ્યાન્યસ્ય શસ્યતે| ઘનવસ્ત્રપરિસ્રાવૈઃ ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણમ્|| વ્યાપન્નસ્યાસ્ય તપનમગ્ન્યર્કાયસપિણ્ડકૈઃ| પર્ણીંમૂલબિસગ્રન્થિમુક્તાકતકશૈવલૈઃ|| વસ્ત્રગોમેદકાભ્યાં વા કારયેત્તત્પ્રસાદનમ્| પાટલાકરવીરાદિકુસુમૈર્ગન્ધનાશનમ્||' ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પઙ્કાવિલાદેઃ પાનં નિષેધતિ-ન પિબેદિતિ| પઙ્કાદિભિર્યથાસમ્ભવભાવિલમાસ્તૃતં ચ| આવિલં-મલિનમ્| આસ્તૃતં-આચ્છાદિતમ્| અભિવૃષ્ટં-અભિનવવૃષ્ટમ્| કાલમાનં તૂક્તં ખારણાદિના-"વાર્ષિકં તદહર્વૃષ્ટં ભૂમિષ્ઠમહિતં જલમ્| વ્યુષ્ટં દ્વિરાત્રં તચ્ચૈવ પ્રસન્નમમૃતોપમમ્||" ઇતિ| ઘનં-સાન્દ્રમ્| જન્તુમત્-કૃમિજુષ્ટમ્| તપ્તં-ભૂમિષ્ઠમેવ સૂર્યાંશુભિઃ| અતિશૈત્યાદ્દન્તગ્રાહિ-દન્તપીડકમ્| અનૃતુઃ-વૃષ્ટેરકાલઃ| સ ચોક્તો જ્યોતિઃશાસ્ત્રે-"અનુરાધર્ક્ષમારભ્ય ષોડશર્ક્ષેષુ ભાસ્કરઃ| યાવત્પ્રવર્તતે તાવદકાલઃ પરિકીર્તિતઃ||" ઇતિ| પ્રથમં-અગસ્ત્યોદયાત્પ્રાક્ વૃષ્ટમ્| સ ચ સિંહરાશ્યર્ક ઇતિ જ્યોતિર્વિદઃ| આર્તવમપિ કુતો ન પિબેત્ ? યતો લૂત દીનાં-ખેચરાણાં વિષપ્રાણિનાં, તન્ત્વાદિભિર્યઃ સંશ્લેષઃ, તેન દૂષિતમ્| તન્તવઃ-તન્નિર્મિતાનિ સૂત્રાણિ| ઉક્તં ચ કાશ્યપેન-"બલાહકાદ્યાઃ સમદાઃ કીટા લૂતાશ્ચ ખેચરાઃ| તદ્વિષોત્સર્ગસંસર્ગાદગ્રાહ્યં તત્તદા જલમ્||' ઇતિ| અયં ચ દોષોઽગસ્ત્યોદયાદપૈતિ| ઉક્તં ચ જ્યોતિઃશાસ્ત્રે (બૃ. સં. અ. ૧૨/૧૨)- "સલિલમમરપાજ્ઞયોજ્ઝિતં યદ્વનપરિવેષ્ટિતમૂર્તિભિર્ભુજઙ્ગૈઃ| ફણજનિતવિષાગ્નિસમ્પ્રદુષ્ટં ભવતિ શિવં તદગસ્ત્યદર્શનેન||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- નદ્યઃ સમાસાત્-સંક્ષેપતઃ, પથ્યાઃ-હિતા:| કાઃ ? ઇત્યાહ-યાઃ પશ્ચિમમુદધિં-સમુદ્રં ગચ્છન્તીતિ પશ્ચિમોદધિગાઃ| અન્યેભ્યોઽપિ દૃશ્યત ઇતિ ડઃ| તથા, શીઘ્રવહાઃ-વેગવત્યઃ| તથા, અમલોદકાઃ-નિર્મલસલિલાઃ| એવં ત્રિવિશેષણવિશિષ્ટાઃ પથ્યાઃ| અતઃ-આભ્યો, યાઃ પુનરન્યથા-વિપરીતલક્ષણાઃ, તા વિપરીતાઃ- અપથ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દિવ્યાભાવે ભૌમં પેયમિત્યુક્તમ્| તસ્ય ચાષ્ટૌ ભેદાઃ| યથોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૬)- "કૌપસારસતાડાગચૌણ્ડ્યપ્રાસ્રવર્ણૌદ્ભિદમ્| વાપીનદીતોયમિતિ તત્પુનઃ સ્મૃતમષ્ટધા||" ઇતિ| ગમ્ભીરઃ સઙ્કીર્ણ ઇષ્ટકાદિબદ્ધઃ પુરુષકૃતો જલાશયઃ-કૂપઃ| તદ્વિપરીતં-સરઃ| પુરુષકૃતં સરઃતડાગઃ| સ્વયં વિશીર્ણશિલાશ્વભ્રં-ચૌણ્ડિઃ| પર્વતનિર્ઝરઃ-પ્રસ્રવણમ્| ભૂમિમુદ્ભિદ્યોદ્વમજ્જલસ્થાનં-ઉદ્ભિદમ્| ઇષ્ટકાદિબદ્ધો વિસ્તીર્ણઃ સસોપાનઃ કૂપો-વાપી| નદી-પ્રસિદ્ધા| તત્ર નદીવિશેષગુણાનાહ-પશ્ચિમોદધિગા ઇતિ| અતોઽન્યથા-પૂર્વસમુદ્રગા મન્દવહા મલિનોદકાશ્ચ| વિપરીતાઃ-અપથ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિમવાંશ્ચ મલયશ્ચ હિમવન્મલયૌ, તાભ્યામુદ્ભૂતાઃ-સઞ્જાતાઃ પથ્યાઃ| કિં સર્વા એવ ? નેત્યાહ-ઉપલેત્યાદિ| ઉપલાનામાસ્ફાલનં-ઉલ્લાલનં, તેનાક્ષેપઃ-ક્ષોભઃ, તેન વિચ્છેદાઃ-વિશ્લેષાઃ, ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદાઃ તૈઃ| ખેદિતં-જાતક્ષોભમુદકં યાસાં તાઃ ખેદિતોદકાઃ, યા હિમવન્મલયોદ્ભૂતાસ્તા એવ પથ્યા:| યાસ્ત્વેવંભૂતા ન ભવન્તિ તા અપથ્યાઃ| સ્થિરા ઇતિ| તા એવાઽવહન્ત્યઃ સત્યઃ કૃમ્યાદીન્ કુર્વતે| હૃચ્ચ કણ્ઠશ્ચ શિરશ્ચ તેષાં રોગાઃ, કૃમયશ્ચ શ્લીપદં ચ હૃત્કણ્ઠશિરોરોગાશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| મુનિરપિ હિમવત્પ્રભવાનાં પથ્યત્વમાહ| કૃષ્ણાત્રેયસુશ્રુતૌ ત્વપથ્યત્વમાહતુઃ| અત એવાયં ગ્રન્થકારો યુક્ત્યા મતદ્વયમપિ સઙ્ગિરમાણો વિશેષણમુપન્યસ્તવાન્- 'ઉપલાસ્ફાલનાક્ષેપવિચ્છેદૈ: ખેદિતોદકા:' ઇતિ| તેન યા એવંવિધા ન ભવન્તિ, તા ન પથ્યા ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હિમવન્મલયનદીગુણાનાહ-ઉપલાસ્ફાલનેતિ| ઉપલાઃ-પાષાણાઃ, તેષ્વાસ્ફાલનં-અભિઘાતાદુચ્છલનમ્| આક્ષેપઃ-સ્ખલનાદિતસ્તતો ગમનમ્| વિચ્છેદો=દ્વૈધીભાવઃ| ખેદિતં-ખેદાદવાપ્તલાઘવમ્| તા એવ સ્થિરાશ્ચેત્ કૃમ્યાદીન્ કુર્વતે| હૃત્કણ્ઠશિરસાં રોગાન્| અયં ચ વિષયવિભાગઃ પરસ્પરવિરુદ્ધસુશ્રુતચરકવાક્યતાત્પર્યમુલઃ| તત્ર ચરકવાક્યમ્ (સૂ. અ. ૨૭/૨૦૫)- નદ્યઃ પાષાણવિચ્છિન્નવિક્ષુબ્ધાભિહતોદકાઃ| હિમવત્પ્રભવાઃ પથ્યાઃ પુણ્યા દેવર્ષિસેવિતાઃ|| નદ્યઃ પાષાણસિકતાવાહિન્યો વિમલોદકાઃ| મલયપ્રભવા યાશ્ચ જલં તાસ્વમૃતોપમમ્||" ઇતિ| સુશ્રુતવાક્યં તુ (સૂ. અ. ૪૫/૨૧)- "મલયપ્રભવાઃ કૃમીન્્‌ઇમવત્પ્રભવાહૃદ્રોગશ્વયથુશિરોરોગશ્લીપદગલગણ્ડાન્ કુર્વતે" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રાચ્યાદિજા નદ્યો દુર્નામાનિ-અર્શાસિ કુર્વતે| પ્રાચ્યાઃ-ગૌડાઃ| અવન્તયો-માલવાઃ| અપરાન્તાઃ-કૌઙ્કણાઃ| મહેન્દ્રજા નદ્ય ઉદરાદીન્ કુર્વતે| સહ્યવિન્ધ્યપર્વતોત્થાશ્ચ પુનઃ કુષ્ઠાદીન્ કુર્વતે| પારિયાત્રાત્ સઞ્જાતા દોષઘ્ન્યો ભવન્તિ| સાગરામ્ભઃ-સમુદ્રોદકં, દોષત્રયકારિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવન્તિનદીગુણાનાહ-પ્રાચ્યાવન્ત્યપરાન્તોત્ત્થા ઇતિ| ઉજ્જયિન્યુપલક્ષિતા દેશાઃ-અવન્તયઃ| પ્રાચ્યાશ્ચ તે અવન્તયશ્ચ પ્રાચ્યાવન્તયઃ, અપરે-પશ્ચિમાવન્તયઃ, તેષામન્તાઃ-મર્યાદાપર્વતાઃ, તેષુ તિષ્ઠન્તીતિ તત્સ્થાઃ| ન તુ પ્રાચ્યાઃ-ગૌડાઃ, અવન્તયો-માલવાઃ, અપરાન્તાઃ-કૌઙ્કણાઃ, ઇતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (સૂ. અ. ૪૫/૨૧)- "પ્રાચ્યાવન્ત્યા અપરાવન્ત્યાશ્ચાર્શાંસ્યુપનિર્વર્તયન્તિ" ઇતિ| દુર્નામાનિ-અર્શાંસિ| મહેન્દ્રપર્વતનદીગુણાનાહ-મહેન્દ્રજા ઇતિ| ઉદરાણિ-વાતોદરાદીનિ| શ્લીપદાતઙ્કઃ-શ્લીપદવ્યાધિઃ| સહ્યવિન્ધ્યનદીગુણાનાહ-સહ્યવિન્ધ્યભવા ઇતિ| પારિયાત્રનદીગુણાનાહ-દોષધ્ય ઇતિ| પૌરુષં-વીર્યમ્| નનુ, "પારિયાત્રોદ્ભવા યાશ્ચ યાશ્ચ વિન્ધ્યભવાસ્તથા| શિરોહૃદ્રોગકુષ્ઠાનાં તા હેતુઃ શ્લીપદસ્ય ચ||" ઇતિ (સૂ.અ. ૨૭/૨૦૮) ચરકેણ પારિયાત્રજાનાં શિરોરોગાદિકર્તૃત્વમુક્તમ્| ઇહ તુ દોષત્રયહરત્વમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| દ્વિધા હિ પારિયાત્રજાઃ,- તડાગજા દરીજાશ્ચ| તત્રાદ્યા દોષઘ્ન્યઃ, અપરાઃ શિરોરોગાદિકર્ત્ર્યઃ| ઉક્તં હિ વિશ્વામિત્રેણ-"તડાગજં દરીજં ચ તડાગાદ્યત્સરિજ્જલમ્| બલારોગ્યકરં તત્સ્યાદ્દરીજં દોષલં મતમ્||" ઇતિ| સમુદ્રોદકગુણાનાહ-સાગરામ્બુ ત્રિદોષકૃદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આદિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તા (સૂ.અ.૬) ગૃહ્યન્તે| યથા-"કૌપસારસતાડાગચૌણ્ડ્યપ્રાસ્રવણૌદ્ભિદમ્| વાપીનદીતોયમિતિ તત્પુનઃ સ્મૃતમષ્ટધા|| [કૌપં સ્વાદુ ત્રિદોષઘ્નં લઘુ પથ્યં ચ સર્વદા| ક્ષારં તુ કફવાતઘ્નં દીપનં પિત્તકૃત્પરમ્|| કષાયબહુલં શ્લેષ્મપિત્તઘ્નં વાતકૃચ્ચ તત્| તૃષ્ણાઘ્નં સારસં બલ્યં કષાયમધુરં લઘુ|| વાતલં લઘુ તાડાગં, ચૌણ્ડ્યં પિત્તકરં સ્મૃતમ્| લઘુશીતામલં સ્વાદુ પ્રોક્તં પ્રાસ્રવણં જલમ્|| ઔદ્ભિદં સ્વાદુ પિત્તઘ્નં દીપનં ગુરુ કિઞ્ચન| સક્ષારં કટુ વાપ્યમ્બુ પિત્તલં કફવાતજિત્|| લઘ્વલ્પદોષં સુસ્વાદુ નવવાપીષ્વવાર્ષિકમ્| અનભિષ્યન્દિ નાદેયં કટુકં કફપિત્તજિત્|| વિશદં વાતલં રૂક્ષમનવસ્થિતલાઘવમ્|"] ઇતિ| સુશ્રુતે (?) ચૈષાં લક્ષણમુક્તમ્| યથા-"ભૂમ્યુત્ખાતસમુદ્ભૂતમિન્દ્રનીલસમપ્રભમ્| વિમલં મધુરાસ્વાદં કૌપં જલમુદાહૃતમ્|| નદ્યાઃ શૈલવરાદ્વાપિ સ્રુતમેકાન્તસંસ્થિતમ્| કુમુદામ્ભોજસઞ્છન્નં વારિ સારસમુચ્યતે|| પ્રશસ્તભૂમિભાગસ્થં નૈકસંવત્સરોષિતમ્| કષાયમધુરાસ્વાદં તાડાગં સલિલં સ્મૃતમ્|| સ્વયંશીર્ણશિલાશ્વભ્રે નીલોત્પલનિભં જલમ્| લતાવિતાનસઞ્છ્ન્નં બુધૈશ્ચૌણ્ડેયમુચ્યતે|| શૈલસાનુસમુદ્ભૂતં સ્પૃષ્ટં વાતહિમાતપૈઃ| લઘુ શીતામલં સ્વાદુ સ્મૃતં પ્રાસ્રવણં જલમ્|| વિદાર્ય ભૂમિમુદ્ભૂતં મહત્યા ધારયા સ્રવેત્| યજ્જલં વેદિતવ્યં તદૌદ્ભિદં સ્વાદુ શીતલમ્|| પાષાણૈરિષ્ટકાભિર્વા બદ્ધા સ્યાદ્યા તુ કૂપવત્| વાપિ સા ખલુ વિજ્ઞેયા કૃતસોપાનપઙ્ક્તિકા|| નદ્યાં શૈલપ્રસૂતાયાં ગોમેદકમણિપ્રભમ્| પ્રશસ્તભૂમિભાગસ્થં જલં નાદેયમુચ્યતે||" ઇતિ| "પૌષાદિદ્વિતયેષ્વિષ્ટં વિશેષેણ ક્રમાજ્જલમ્| સરસ્તડાગયોઃ કૂપચુણ્ડયોઃ પ્રસ્રવણોદ્ભિદોઃ|| કૂપેન્દ્રયોઃ કૂપચુણ્ડયોઃ સર્વં પથ્યં તતઃ પરમ્|" તદેતાન્ કૂપાદીન્ જાઙ્ગલાનૂપશૈલાન્ સમાશ્રિત્ય જાતાન્ વિદ્યાત્| જાઙ્ગલાદિદેશજાન્ યથાયોગં લઘૂન્ ગુરૂંશ્ચ જાનીયાદિત્યર્થઃ| તત્ર જાઙ્ગલદેશે કૂપાદીનાં સપ્તાનાં બહૂદકસમ્બન્ધાભાવાલ્લઘુત્વં વેદ્યમ્| આનૂપે તુ બહૂદકસમ્બન્ધાદ્ગુરુત્વં વેદ્યમ્|શૈલે તૂદકાલ્પતયા લઘુતરત્વં વેદ્યમ્| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)- "ધન્વાનૂપમહીધ્રાણાં સામીપ્યાદ્ગુરુલાઘવમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કૂપાદિગુણાનાહ-વિદ્યાદિતિ| જાઙ્ગલો-નિર્જલા ભૂમિઃ| અનૂપઃ-સજલા| શૈલઃ-પર્વતઃ| જાઙ્ગલસ્ય સમીપાઃ કૂપાદયો લઘૂદકાઃ| અનૂપસ્ય ગુરૂદકાઃ| શૈલસ્ય લઘુતરાઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"ધન્વાનૂપમહીધ્રાણાં સામીપ્યાદ્ગુરુલાઘવમ્|" ઇતિ| ખારણાદિના ચ-"નદીકૂપતડાગોદ્ભિદ્વાપ્યાદિષુ વિશિષ્યતે| અનૂપે ગૌરવાદમ્બુ શૈલે ધન્વનિ લાઘવાત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અલ્પાગ્ન્યાદિભિરમ્બુ ન પેયમ્| સર્વથૈષાં જલપાનનિષેધપ્રત્યપાયમાશઙ્કમાન ઇદમાહ-અશક્ત્યા વા,-પિપાસામસહિષ્ણુભિઃ, સ્વલ્પં-અત્યલ્પં પેયમ્| યાવન્માત્રેણ પ્રત્યપાયો ન ભવતિ તાવદેવ પેયમિત્યર્થઃ| અલ્પાગ્નયશ્ચ ગુલ્મિનશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| પાણ્ડ્વાદીનાં સપ્તાનાં દ્વન્દ્વઃ, તતો મત્વર્થીય ઇનિઃ| શરન્નિદાઘાભ્યામન્તરેણ સ્વસ્થોઽપ્યલ્પશઃ પિબેત્| કિં પુનરાતુરઃ| સઙ્ગ્રહે ત્વેવમુવાચ (સૂ.અ.૬)- "કામમલ્પમશક્તૌ તુ પેયમૌષધસંસ્કૃતમ્| પાષાણરૂપ્યમૃદ્ભેમજતુતાપાર્કતાપિતમ્|| પાનીયમુષ્ણં શીતં વા ત્રિદોષઘ્નં તૃડર્તિજિત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અલ્પાગ્ન્યાદીનામમ્બુપાનં નિષેધતિ-નામ્બુ પેયમિતિ| અશક્ત્યા-ઉદકં વિના સ્થાતુમશક્ત્યા, સ્વલ્પં પેયમ્| શોથઃ-શ્વયથુઃ| ઋતુવિશેષેણ પાનં નિયચ્છતિ-ઋતે શરન્નિદાઘાભ્યામિતિ| ઋતે-વિના| સ્વસ્થોઽપિ-કિં પુનરાતુરઃ| અલ્પશઃ-અલ્પમલ્પમ્| શરદ્ગ્રીષ્મયોસ્તુ કામતઃ પિબેદિત્યર્થસિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમાશ્ચ સ્થૂલાશ્ચ કૃશાશ્ચ સમસ્થૂલકૃશાઃ| મધ્યશ્ચ અન્તશ્ચ પ્રથમશ્ચ મધ્યાન્તપ્રથમાઃ| ભક્તસ્ય મધ્યાન્તપ્રથમાઃ ભક્તમધ્યાન્તપ્રથમાઃ| તેષુ કાલેષુ યેઽમ્બુ પિબન્તિ, તે ભક્તમધ્યાન્તપ્રથમામ્બુપાઃ, યથાક્રમં સમાઃ સ્થૂલાઃ કૃશાશ્ચ ભવન્તીત્યર્થઃ| ભક્તમધ્યેઽમ્બુ પીતં ધાતુસામ્યં સમાનતાં કરોતિ| ભક્તાન્તે તુ પીતમામાશયે કફવૃદ્ધિં વિદધત્સ્થૌલ્યમાધત્તે| ભક્તાદૌ ચ પીતં નિરિન્ધનમગ્નિં તેજઃપ્રતિપક્ષતયાઽવશ્યમવસાદયતિ, મન્દોઽગ્નિશ્ચ સમ્યગાહારં પક્તુમશક્તો ભવતિ, આહારસ્ય ચાસમ્યગ્પાકાન્ન તથાપુષ્ટિઃ, ઇતિ કૃશત્વે યુક્તિઃ| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"ભક્તસ્યાદૌ જલં પીતમગ્નિસાદં કૃશાઙ્ગતામ્| અન્તે કરોતિ સ્થૂલત્વમૂર્ધ્વં ચામાશયાત્કફમ્|| મધ્યે મધ્યાઙ્ગતાં સામ્યં ધાતૂનાં જરણં સુખમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવસ્થાવિશેષેણ ફલકથનદ્વારા પાનં નિયચ્છતિ-સમસ્થૂલકૃશા ઇતિ| ભુક્તસ્ય મધ્યે-અર્ધાહારે ભુક્તે, યોઽમ્બુ પિબતિ, સ સમશરીરો ભવતિ| યોઽન્તે-ભોજનાનન્તરં, સ સ્થૂલઃ| યઃ પ્રથમં-ભોજનાત્પૂર્વં, સ કૃશઃ| અતોઽમ્બુ ભુક્તમધ્યે પેયમિત્યર્થસિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતમમ્બુ મદાત્યયાદીન્ નિયચ્છતિ-પરાકરોતિ| મદાત્યયો-મદ્યોત્થો રોગઃ| ગ્લાનિઃ-ક્લાન્તિઃ| મૂર્ચ્છા-મોહઃ| છર્દિઃ-વમિઃ| શ્રમઃ-ખેદઃ| ભ્રમઃ-અનવસ્થિતિઃ| તથા, તૃષ્ણાદીનિ નિયચ્છતિ| એવંગુણમપ્યામં ક્વચિન્નેષ્યતે| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ| નાલ્પમપ્યામમુદકં હિતં, તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શીતોદકગુણાનાહ-શીતમિતિ| ગ્લાનિઃક્લમઃ| શ્રમઃ-ખેદઃ| ઉષ્ણં-સૂર્યાદિતાપઃ| દાહઃ-પિત્તાદિકૃતઃ| અસ્રં-રક્તમ્| નિયચ્છતિ-હન્તિ| એત એવ સામાન્યોદકગુણાઃ, શીતસ્વભાવત્વાદુદકસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દીપનાદિગુણયુક્તમુષ્ણમમ્બુ ભવતિ| બસ્તિશબ્દેન તાત્સ્થ્યાન્મૂત્રં ગૃહ્યતે| તેન મૂત્રશોધનમિત્યત્રાર્થો બોધ્યઃ| હિધ્માધ્માનાદિષુ ચ શસ્યતે| કાસશ્ચ આમશ્ચ પીનસશ્ચ શ્વાસશ્ચ પાર્શ્વરુક્ ચ, તાસુ ચ શસ્યતે| આમો-અપક્વઃ, આહાર ઇત્યર્થઃ| કેચિત્ત્વામપીનસ ઇતિ પીનસવિશેષણમામશબ્દમાહુઃ| તૈરજીર્ણ ઉષ્ણામ્બુ નોક્તં સ્યાત્| અજીર્ણે ચાલસકાદિરૂપે જલમુષ્ણમિષ્યત એવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણોદકગુણાનાહ-દીપનમિતિ| કણ્ઠ્યં-સ્વર્યમ્| બસ્તિઃ-મૂત્રાશયઃ| સદ્યઃશુદ્ધિઃ-તદહઃકૃતવમનાદિઃ| નવજ્વરઃ-સામજ્વરઃ| આમઃ-આમાજીર્ણમ્| પાર્શ્વરુક્-પાર્શ્વશૂલમ્| ઉષ્ણં-ક્વથનોષ્ણમ્, સૂર્યાદિતપ્તનિષેધાત્(?)| ક્વથનવિધિશ્ચોક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૬)- "ક્ષીણપાદત્રિભાગાર્ધં દેશર્તુગુરુલાઘવાત્| ક્વથિતં ફેનરહિતમવેગમમલં હિતમ્||" તથા,-"પાષાણરૂપ્યમૃદ્ધેમજતુપાકાર્કતાપિતમ્| પાનીયમુષ્ણં શીતં વા ત્રિદોષઘ્નં તૃડર્તિજિત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનભિષ્યન્દિ-ન શ્લેષ્મકારિ| લઘુગુણયોગોઽમ્ભસોઽસ્ત્યેવ, પુનર્લઘુત્વકથનમગ્નિસંસ્કારવશાલ્લઘુતરત્વપ્રતિપત્ત્યર્થમ્| અથવા, આધારાદિવશાદક્વથિતમમ્ભો લઘ્વાપિ યદ્ગુરુ સમ્પન્નમ્, તદપિ ક્વથિતશીતલં લઘુ ભવતિ| શીતલત્વાદભિષ્યન્દિત્વં યત્તોયસ્ય પ્રાપ્તમ્, તત્ક્વથિતશીતલત્વેનાસ્ય નિષિદ્ધમ્| મદાત્યયાદિહન્તૃત્વં તુ યચ્છીતલત્વસામાન્યાત્તદસ્યાસ્ત્યેવ, ન કેનચિન્નિષેદ્ધું સમ્ભાવ્યતે| પિત્તયુક્ત ઇત્યેકવચનમવિવક્ષિતમ્, તેન વાતપિત્તે પિત્તશ્લેષ્મણિ સન્નિપાતે ચ યત્ર પિત્તયોગઃ-પિત્તાધિકત્વં દૃશ્યતે, તત્રૈતત્ ક્વથિતશીતલં જલં હિતમ્| સઙ્ગ્રહોક્તં (સૂ.અ.૬) તત્ક્વથનલક્ષણં સઙ્ક્ષેપાભિપ્રાયેણેહ નોક્તમ્| યથા-"ક્ષીણપાદત્રિભાગાર્ધં દેશર્તુગુરુલાઘવાત્| ક્વથિતં ફેનરહિતમવેગમમલં હિતમ્||" ઇતિ| અસ્યાર્થઃ શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યૈ દર્શ્યતે-ધન્વસાધારણાનૂપેષુ દેશેષુ ક્રમશઃ ક્ષપિતચતુર્ભાગાત્રિભાગાર્ધં સલિલમધિશ્રપેત્| જાઙ્ગલો હિ દેશોઽનિલાનલાભ્યાં ભૂયિષ્ઠમધિષ્ઠિતઃ, તેનાત્ર તોયં લાઘવાદાશુ વિશુદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ| આનૂપસ્તુ ભૂમિસોમગુણબહુલઃ, તત્ર ગુરુત્વાદિગુણયોગાચ્ચિરેણ વિશુદ્ધિમશ્નુતે| એવં સાધારણો દેશશ્ચિન્ત્યઃ| તથા, ઋતુષ્વપિ યથાયોગમયમેવ ક્રમો બોધ્યઃ| સુશ્રુતે તૂક્તમ્ (સૂ.અ.૪૫|૪૦)- "યત્ક્વાથ્યમાનં નિર્વેગં નિષ્ફેનં નિર્મલં લઘુ| ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં તુ તત્તોયં કફરોગનુત્|| તત્પાદહીનં પિત્તઘ્નં, હીનમર્ધેન વાતનુત્|" ઇતિ| સઙ્ગ્રહોક્તમેવ (સૂ.અ.૬) ગ્રન્થમિમં કેચિદત્રાઽપિ પઠન્તિ| યથા_ "પાનીયં ન તુ પાનીયં પાનીયેઽન્યપ્રદેશજે| અજીર્ણે ક્વથિતં ચામે પક્વે જીર્ણેઽપિ નેતરત્|| શીતે વિધિરયં, તપ્તે ત્વજીર્ણે શિશિરં ત્યજેત્| અતિયોગેન સલિલં તૃષ્યતોઽપિ પ્રયોજિતમ્|| પ્રયાતિ શ્લેષ્મપિત્તત્વં જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ|" ઇતિ| અન્યપ્રદેશજે પીતે પાનીયે અજીર્ણે પાનીયં-જલં, ન પાનીયં-ન પેયમ્| એતદુક્તં ભવતિ-પાનીયે પીતે તજ્જરણાન્તં યાવત્ વિજાતીયં જલં ન પેયમિતિ| અન્યપ્રદેશજ ઇતિ કોઽર્થઃ? કૌપે પીતે તાડાગં ન પેયમ્, તાડાગે પીતે કૌપં ન પેયમ્, એવં સર્વત્ર ચિન્ત્યમ્| તથા, આમે-અપક્વે જલે, અજીર્ણે ક્વથિતં ચ જલં ન પેયમ્| પક્વે-ક્વથિતે, પીતે જીર્ણેઽપિ, ઇતરત્-આમં જલં ન પેયમ્, યાવન્ન ભુઙ્ક્તે તાવત્સજાતીયમાપ ન પેયમિત્યર્થઃ| શીતે વિધિરયં-ક્વથિતશીત એતદ્વિધાનમિત્યર્થઃ| તુરવધારણે| તપ્તેઽજીર્ણ એવ શિશિરં ત્યજેત્, જીર્ણે તુ શીતં પિબેદિત્યર્થઃ| અતિયોગેન-અતિબાહુલ્યેન, તૃષ્યતઃ-તૃષ્ણાવતોઽપિ પ્રયોજિતં-ઉપયુક્તં, સર્વસ્યાપિ નરસ્ય શ્લેષ્મપિત્તતાં યાતિ| જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ-યત આમેનાગ્નૌ બહિષ્કૃતે જ્વરસ્યોત્પત્તિઃ, આમસ્ય ચ પાનીયં વર્ધકમિતિ| સઙ્ક્ષેપતયાઽલ્પોપયોગિત્વાચ્ચ અવશ્યાયાદિગુણા ગ્રન્થકૃતા નોક્તાઃ| તાંશ્ચાત્ર શિષ્યહિતાય બ્રૂમઃ-"રૂક્ષસ્તનુરવશ્યાયઃ શીતો વાતાસ્રકોપનઃ| પાનતૃડ્દાહપિત્તાસ્રકુષ્ઠોરુસ્તમ્ભમેહજિત્|| ગ્રીષ્મે તુ સર્વજન્તૂનાં સ્પર્શનાદપિ શસ્યતે| પદ્મિન્યમ્બુ ચ પિત્તઘ્નં કફકૃદ્વિરસં ગુરુ|| હિમં તુ શીતલં રૂક્ષં દારુણં સૂક્ષ્મમેવ ચ| કફં ન સન્દૂષયતિ ન પિત્તં ન ચ મારુતમ્|| યથાઽશ્મવર્ષં પ્રાલેયં હિમાદલ્પાન્તરં ગુણૈઃ| ચરાચરાણામહિતં, તુષારં ત્વગ્નિનાશનમ્|| (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૫|૩૫)- 'વૈકિરં લઘુ સક્ષારં શ્લેષ્મઘ્નં વહ્નિદીપનમ્| કૈદારં મધુરં પ્રોક્તં વિપાકે ગુરુ દોષલમ્|| તદ્વત્પાલ્વલમુદ્દિષ્ટં વિપાકે દોષલં તુ તત્| અનેકદોષમાનૂપં વાર્યભિષ્યન્દિગર્હિતમ્|| એભિર્દોષૈરસંયુક્તં નિરવદ્યં તુ જાઙ્ગલમ્| પાકેઽવિદાહિ તૃષ્ણાઘ્નં પ્રશસ્તં પ્રીતિવર્ધનમ્|| દીપનં સ્વાદુ શીતં ચ તોયં સાધારણં લઘુ|' ચન્દ્રકાન્તભવં રક્ષોવિષપિત્તજ્વરાપહમ્|| રત્નાકરસમુત્થં ચ સર્વદોષકરં મતમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શૃતશીતગુણાનાહ-અનભિષ્યન્દીતિ| અનભિષ્યન્દિ-સ્રોતસામસ્રાવિ| દોષે-વાયૌ શ્લેષ્મણિ ચ| ઉષ્ણમેવ શીતીકૃતં-ક્વથિતશીતલમ્| પર્યુષિતશૃતશીતગુણાનાહ-વ્યુષિતમિતિ| તત્ ક્વથિત શીતલમ્

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નારિકેલાન્તઃસ્થિતમુદકં સ્નિગ્ધં સ્વાદુ વૃષ્યં હિમં ચ ભવતિ| એવમ્ભૂતમપિ પ્રભાવાલ્લઘુ ભવતિ| તથા, તૃષ્ણાદિહરં દીપનં મૂત્રશોધનં ચ ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નારિકેલોદકગુણાનાહ-નારિકેલોદકમિતિ| ઈષત્પક્વાર્દ્રનારિકેલફલાન્તર્વર્ત્તિજલં-નારિકેલોદકમ્| કેચિત્ સુશ્રુતાધ્યાયિનો ગુર્વિતિ પઠન્તિ, ગુરુપાકત્વાત્| ઇહ તુ ગુરુલઘુપાકદ્વૈવિધ્યાભાવાલ્લષ્વિત્યેવ પઠનીયમ્, લઘુગુણત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રાવૃષ્યાન્તરિક્ષં જલં પરં વરં-અત્યન્તં પથ્યમ્| નદીસમ્ભવં ત્વપથ્યમ્| ઇતિ તોયવર્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉદકાનાં તારતમ્યમાહ-વર્ષાસુ દિવ્યનાદેય ઇતિ| વર્ષાશબ્દો નાદેયેનૈર્વ સમ્બધ્યતે| ઉક્તં હિ ચરકેણ (સૂ. અ. ૨૫/૩૭)- "આન્તરિક્ષમુદકાનામ્" ઇતિ પથ્યત્વેન પ્રકૃષ્ટતમમુદકેષુ| "વર્ષાનાદેયમુદકાનામ્" ઇતિ, અપથ્યત્વેન| નાદેયશબ્દેનૈકપદંગતસ્યાપિ દિવ્યશબ્દસ્યાયોગ્યત્વાન્ન વર્ષાસમ્બન્ધઃ| ન હિ દિવ્યં વર્ષાભવં વરિષ્ઠમ્, તસ્ય ગ્રહણનિષેધાત્| નાપિ વર્ષાસ્વેવ વરમ્, સર્વદા વરિષ્ઠત્વાત્| ખારણાદિસ્તુ પાલ્વલમવરમાહ-"પાલ્વલં જલમમ્ભસામ્" ઇતિ| ઉભયં પ્રમાણમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬)- "સૂર્યોદ્ધૃતપ્રમુક્તત્વાલ્લઘુ વાતકફાપહમ્| શૈત્યજીવનસૌમ્યત્વૈઃ પિત્તરક્તવિષાર્તિજિત્|| શ્વેતે કષાયં, તત્સ્વાદુ કૃષ્ણે, તિક્તં તુ પાણ્ડુરે| નીલે કષાયમધુરં, દેશે લવણમૂષરે|| સક્ષારં કપિલે, મિશ્રં મિશ્રે, ઽથામ્બુગુણાધિકે| મધુરં, લવણામ્લં તુ ભવેદ્ભૂમિગુણાધિકે|| તેજોઽધિકે તિક્તકટુ, કષાયં પવનાધિકે| દિવ્યાનુકારિત્વવ્યક્તરસત્વાત્ ખગુણાધિકે|| [ *સક્ષારં પિત્તકૃત્ કૌપં, દીપનં નાતિવાતલમ્| સારસં સ્વાદુ લઘુ ચ, તાડાગં ગુરુ વાતલમ્|| ચૌણ્ડ્યં તુ પિત્તલં, દોષહરં પ્રસ્રવણોદકમ્| ઔદ્ભિદં સ્વાદુ પિતઘ્નં, સ્વાદુ વાપીજલં લઘુ|| નાદેયં વાતલં રૂક્ષં કટુકં ચ તદાદિશેત્| ] કીટાહિમૂત્રવિટ્કોથતૃણજાલોત્કરાવિલમ્|| પઙ્કપઙ્કજશૈવાલહઠપર્ણાદિસંસ્તૃતમ્| તત્કુર્યાત્ સ્નાનાપાનાબ્યાં તૃષ્ણાધ્માનોદરજ્વરાન્|| કાસાગ્નિસાદાભિષ્યન્દકણ્ડૂગણ્ડાદિકાનતઃ| તદ્વર્જયેદભાવે વા તોયસ્યાન્યસ્ય શસ્યતે|| ઘનવસ્રપરિસ્રાવૈઃ ક્ષુદ્રજન્ત્વભિરક્ષણમ્| વ્યાપન્નસ્યાસ્ય તપનમગ્ન્યર્કાયસપિણ્ડ કૈઃ| પર્ણીમૂલબિસગ્રન્થિમુક્તાકતકશૈવલૈઃ| વજ્રગોમેદકાભ્યાં વા કારયેત્તત્પ્રસાદનમ્|| પાટલાકરવીરાદિકુસુમૈર્ગન્ધનાશનમ્| પાનીયં ન ચ પાનીયં પાનીયેઽન્યપ્રદેશજે|| અજીર્ણે ક્વથિતં ચામે પક્વે જીર્ણેઽપિ નેતરત્| શીતે વિધિરયં, તપ્તે ત્વજીર્ણે શિશિરં ત્યજેત્|| પાનીયં પ્રાણિનાં પ્રાણા વિશ્વમેવ હિ તન્મયમ્| અતોઽત્યન્તનિષેધેઽપિ ન ક્વચિદ્વારિ વાર્યતે||તત્ર શોષાઙ્ગસાદાદ્યા મૃત્યુર્વા સ્યાદલાભતઃ| ન હિ તોયાદ્વિના વૃત્તિઃ સ્વસ્થસ્ય વ્યાધિતસ્ય વા|| કેવલં સૌષધં પક્વમામમુષ્ણં હિતં ચ તત્| સમીક્ષ્ય માત્રયા યુક્તમમૃતં વિષમન્યથા|| અતિયોગેન સલિલં તૃષ્યતોઽપિ પ્રયોજિતમ્| પ્રયાતિ પિત્તશ્લેષ્મત્વં જ્વરિતસ્ય વિશેષતઃ|| વર્દ્ધયત્યામતૃણ્નિદ્રાતન્દ્રાધ્માનાઙ્ગગૌરવમ્| કાસાગ્નિસાદહૃલ્લાસપ્રસેકશ્વાસપીનસાન્|| પાકે સ્વાદુ હિમં વીર્યે તદુષ્ણમપિ યોજિતમ્| તસ્માદયોગપાનેન લાઘવાન્ન વિયોજયેત્|| આમવિષ્ટબ્ધયોઃ કોષ્ણા નિષ્પિપાસોઽપ્યપઃ પિબેત્| યાવન્ત્યઃ ક્લેદયન્ત્યન્નમતિક્લેદોઽગ્નિનાશનઃ|| વિબદ્ધઃ કફવાતાભ્યાં મુક્તામાશયબન્ધનઃ| પચ્યતે ક્ષિપ્રમાહારઃ કોષ્ણતોયદ્રવીકૃતઃ|| અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્વ્યાધિક્ષીણબલસ્ય ચ| નાલ્પમપ્યામમુદકં હિતં, તદ્ધિ ત્રિદોષકૃત્|| તેજસઃ પ્રતિપક્ષત્વાન્મન્દાગ્નિર્વર્જયેજ્જલમ્| તોયં વહ્નિગુણભ્રષ્ટં પાકેઽમ્લં સર્વદોષકૃત્|| ભવેત્પર્યુષિતં તચ્ચ તોયં તુ કરકોદ્ભવમ્| અતિશૈત્યગુરુસ્થૈર્યસઙ્ઘાતૈઃ કફવાતકૃત્|| ચન્દ્રકાન્તભવં રક્ષોવિષપિત્તજ્વરાપહમ્| [*દૃષ્ટિમેધાવપુઃસ્થૈર્યકરં સ્વાદુ હિમં લઘુ|| ] ઇતિ| ઇતિ તોયવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પયઃ-ક્ષીરં, પ્રાયઃ સ્વાદુપાકરસાદિયુક્તં ભવતિ| પાકશ્ચ રસશ્ચ પાકરસૌ, સ્વાદૂ પાકરસૌ યસ્ય તદેવમ્| ઓજસે હિતં-ઓજસ્યમ્| ધાતૂન્ વર્ધયતીતિ ધાતુવર્ધનમ્| વૃષ્યં-શુક્રકરમતિશયેનેતિ બોધ્યમ્| ધાતુવર્ધનત્વાદેવ શુક્રકરત્વમાત્રસ્ય સિદ્ધેઃ પ્રાયોગ્રહણાત્ ક્વચિત્ક્ષીરં નૈવં ભવતિ| તથા ચોષ્ટ્રીક્ષીરમીષદ્રૂક્ષોષ્ણલવણં પઠ્યતે, અજાક્ષીરં ચ લઘુ, આવિકમુષ્ણમ્, ઐકશફમુષ્ણં સામ્લલવણં ચેતિ| તસ્માત્પ્રાયોગ્રહણં કૃતમ્| સ્વાદુપાકારસત્વાદેવ ક્ષીરસ્ય સ્નિગ્ધવૃષ્યાદયો ગુણા લબ્ધા એવ| કિં પુનરેતૈરુદ્દિષ્ટૈઃ ? ઇતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| મધુરરસાશ્રિતેભ્યઃ સ્નિગ્ધવૃષ્યાદિભ્યોઽપરે સ્નિગ્ધવૃષ્યાદયો ગુણા બહુતરાઃ ક્ષીરસ્ય વિદ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાપનાયૈતે સ્નિગ્ધાદયો ગુણાઃ પુનરુદ્દિષ્ટાઃ| મહાભૂતાનાં હિ સંયોગાદિવિશેષાત્ ક્વચિદ્રસસહચરિતા એવ ગુણા દ્રવ્યમભિનિવિશન્તે| યે રસે સમારોપ્ય વર્ણ્યન્તે| યથા-મધુર આયુષ્યાદિગુણાઃ, અમ્લેઽગ્નિદીપ્તિકૃદાદયઃ| કેચિચ્ચ રસમનપેક્ષ્યૈવ દ્રવ્યે નિવિશન્તે| યથા-મધુરરસદ્રવ્યે મકુષ્ટતણ્ડુલીયાદૌ રૂક્ષાદયો ગુણાઃ| તથા હિ સ્નિગ્ધાદીનાં તત્રોપલમ્ભઃ પ્રાપ્તો મધુરરસાશ્લિષ્ટત્વાત્| તસ્માન્મકુષ્ટાદિદ્રવ્યં મધુરરસસહચરોક્તેન ગુણૌઘેન સંયુક્તં વક્તું યુક્તમ્| અન્યથા તુ, કૃતં ષડ્રસગુણસ્વરૂપવર્ણનમનર્થકમેવ સ્યાત્| તસ્માદયમત્ર વિષયવિભાગો જ્ઞેયઃ| કેચિદ્ગુણા રસસહચરિતા દ્રવ્યે નિવિશન્તે, યદ્વશાત્તદ્દ્રવ્યં રસગુણાનનુવર્તતે| ઈદૃશં ચ વિષયમુદ્દિશ્ય તન્ત્રકૃદ્ભિર્મધુરાદિરસાનાં સ્નિગ્ધાદિગુણા વર્ણિતા વેદ્યાઃ| કેચિતુ રસનિરપેક્ષા એવ દ્રવ્યે નિવિશન્તે| અત એવ તદ્દ્રવ્યં રસગુણાન્નાનુવર્તતે| અસ્મિંસ્તુ વિષયે રસગુણવર્ણનં નોક્તમેવ વેદ્યમ્| તસ્માત્ક્ષીરસ્ય સ્નિગ્ધાદિયોગાત્સ્વાદુપાકરસત્વે સત્યપિ સ્નિગ્ધાદિગુણવર્ણનમ્| એવં ચોભયથા ક્ષીરસ્ય સ્નિગ્ધાદિગુણયોગાદધિકાઃ સ્નિગ્ધાદયો યે ગુણાસ્તેઽસ્ય સન્તીત્યવગચ્છ| અયમેવ ચ વ્યવહારોઽન્યત્રાપ્યેવંવિધે શાલ્યાદૌ દ્રવ્યે વિજ્ઞેયઃ| નનુ, "સ્વાદુઃ પટુશ્ચ મધુરમમ્લોઽમ્લં પચ્યતે રસઃ|" ઇતિ (હૃ. સૂ. અ. ૯|૨૧) વક્ષ્યતે| તતશ્ચ સ્વાદુરસત્વાદેવ સ્વાદુપાકત્વં લબ્ધમ્, તત્કિં પાકગ્રહણેન ? ભણામઃ| "શાલિપિષ્ટમયં સર્વં ગુરુભાવાદ્વિદહ્યતે" ઇત્યુક્તમ્| તદેતત્ક્ષીરં ગુરુગુણયુક્તમપિ વિદાહાવસ્થાયાં ચિરં ન તિષ્ઠતિ, પ્રાગેવ સ્વાદુપાકતાં યાતિ| ઇતીમમર્થં જ્ઞાપયિતું પાકગ્રહણમ્| સ્ત્રીણાં ચાહારરસ એવાપત્યસ્નેહાત્ ક્ષીરાય સમ્પદ્યતે| તથા ચ દારુવાહિઃ- "સ્ત્રીણામપત્યજાદ્ધર્ષાદ્રસઃ ક્ષીરાય કલ્પતે| સ્નેહાદ્રસઃ ક્ષરત્યેવં હૃદયાત્ક્ષીરમેત્યતઃ||" ઇતિ| ગવ્યસ્ય ચ પૂર્વતરમુપાદાનં સર્વક્ષીરેભ્યો જ્યાયસ્ત્વાત્, તથા માહિષમપિ તક્રાદિ ગોરસશબ્દેન પ્રથિતમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ક્ષીરવર્ગઃ| "ગવ્યં માહિષમાજં ચ કારભં સ્ત્રૈણમાવિકમ્| ઐભમૈકશફં ચેતિ ક્ષીરમષ્ટવિધં સ્મૃતમ્||" ઇતિ| તત્ર સામાન્યક્ષીરગુણાનાહઃ-સ્વાદુપાકરસમિતિ| ઓજસ્યં-ઓજોવર્ધનમ્| સ્વાદુરસત્વાત્સ્વાદુપાકાદિષુ સિદ્ધેષુ તેષાં ગ્રહણમન્યેભ્યઃ સ્વાદુરસેભ્યોઽતિશયાર્થમ્| ધાતુવર્ધનત્વાચ્છુક્રવર્ધનત્વે સિદ્ધે વૃષ્યગ્રહણમપિ| પ્રાયોગ્રહણાદુષ્ટ્રીક્ષીરાદાવીષલ્લવણત્વાદ્યપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અત્ર-એષુ ક્ષીરેષુ મધ્યે, ગવ્યં પુનઃ ક્ષીરં જીવનીયમતિશયેનેતિ બોદ્ધવ્યમ્, જીવનીયમાત્રસ્યૌજસ્યમિત્યનેનૈવ ક્ષીરસામાન્યલક્ષણેનોક્તત્વાત્| ઓજસ્યં હિ જીવનીયમુચ્યતે| તથા હ્યોજઃક્ષયે જીવનીયાનામૌષધાનામુપયોગો નિર્દિષ્ટઃ| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૩૯)- "ઓજઃ ક્ષીયેત કોપાદિભિઃ" ઇત્યુક્ત્વાઽનન્તરમુવાચ-"જીવનીયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્|" ઇતિ| અત્ર ચ ક્ષીરં જીવનીયત્વેન ગૃહીતમપિ પુનરુક્તં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૧૪)- "પ્રવરં જીવનીયાનાં ક્ષીરમુક્તં રસાયનમ્|" ઇતિ| રસાયનંરસરક્તાદીનાં શ્રેષ્ઠાનાં લાભોપાયઃ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯|૨)- "લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્|" ઇતિ| તથા, ક્ષતક્ષીણહિતં-ઉરઃક્ષતાય હિતં ક્ષીણાય ચ હિતમ્| ક્ષીણઃ-ક્ષીણધાતુઃ| તથા, મેધા-ધારણાશક્તિઃ, તસ્યૈ હિતં-મેધ્યમ્| "ઉગવાદિભ્યો યત્" ઇતિ યત્| એવં બલ્યમ્| તથા, સ્તન્યકરમ્| કૃઞો હેતુતાચ્છીલ્યેતિ હેતૌ ટઃ, સ્ત્રીણાં સ્તન્યકરણે હેતુરિત્યર્થઃ| તથા, સરમ્| શ્રમાદીંશ્ચૈકાદશ નાશયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગવ્યગુણાનાહ-અત્ર ગવ્યમિતિ| જીવનીયં પ્રાણધારણમ્| રસાયનં-વયઃસ્થાપનમ્| ક્ષતં-ક્ષતકાસઃ, ક્ષીણઃ-ક્ષયરોગી, તયોર્હિતમ્| મેધ્યં-મેધાજનનમ્| બલ્યં-બલકરમ્| સ્તન્યકરં-નાર્યાઃ ક્ષીરપ્રદમ્| અલક્ષ્મીઃ-લક્ષ્મીનાશહેતુઃ| આધિઃ-મનઃપીડા| ક્ષુત્-અતિક્ષુધા, તસ્યા એવ રોગત્વાત્||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મહિષ્યા ઇદં-માહિષં ક્ષીરમ્, અત્યગ્નિભ્યોઽનિદ્રેભ્યશ્ચ હિતમ્| તથા, ગરીયો-ગુરુતરમ્| તથા, હિમં-શીતવીર્યમ્| મુનિરપ્યાહ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૧૫)- "મહિષીણાં ગુરુતરં ગવ્યાચ્છીતતરં પયઃ| સ્નેહાદૂનમનિદ્રાણામત્યગ્નીનાં હિતં ચ તત્||" ઇતિ| [સ્નેહાત્ અદૂનં-આપૂર્ણં, સ્નેહાદૂનમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| ન તુ સ્નેહોનમિતિ, પ્રત્યક્ષવિરોધાત્| તથા ચ ગોક્ષીરાત્ માહિષક્ષીરે બહુઃ સ્નેહ ઉપલભ્યતે| હરિશ્ચન્દ્રોઽપ્યેવમેવ વ્યાચષ્ટે| તસ્માત્સ્નેહાધિકમિતિ વ્યાખ્યેયમ્| ] ખરનાદે ચોક્તમ્-"ગવ્યં સ્નેહોત્તમં ક્ષીરં ગવ્યાચ્ચ પયસઃ પયઃ| યથોત્તરં સ્નેહહીનમૌરભ્રચ્છાગમાહિષમ્|| જાઙ્ગલાનૂપશૈલેષુ ચરન્તીનાં યથોત્તરમ્| પયો ગુરુતરં વત્સો યથા તાસાં પ્રવર્ધતે|| ગુરુ શીતતરં ગવ્યાન્માહિષં સ્વપ્નલં પયઃ| ચતુર્થભાગસ્નેહોનં પિત્તઘ્નં ચ વિશેષતઃ||" ઇતિ| યત્તુ રવિગુપ્તઃ સિદ્ધસારેઽધ્યગીષ્ટ-"ગવ્યાત્ સ્નિગ્ધં ગુરુતરં માહિષં સ્વપ્નકૃત્પય:|" ઇતિ| તદ્બુધૈશ્ચિન્ત્યમ્, સર્વમતવિરુદ્ધત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માહિષગુણાનાહ-હિતમિતિ| અત્યગ્નયઃ-તીક્ષ્ણાગ્ન્યઃ| અનિદ્રાઃ-નષ્ટનિદ્રાઃ| ગરીયઃ-ગવ્યાદ્ગુરુ| સામાન્યવચનાત્સિદ્ધેઽપિ હિમત્વે હિમગ્રહણમતિશયાર્થમ્| નન્વેવં ચેદ્ગુરુશબ્દાદીયસુન્ ન કર્તવ્યઃ, ગુરુશબ્દાદેવાતિશયસિદ્ધેઃ| મૈવમ્| શીતત્વાદપિ ગુરુત્વાતિશયાર્થમીયસુન્ કૃતઃ| અત્ર ચરકસુશ્રુતયોર્વિરોધઃ| તત્ર ચરકઃ (સૂ.અ. ૨૭/૨૧૫)- "મહિષીણાં ગુરુતરં ગવ્યાચ્છીતતરં પયઃ| સ્નેહાદૂનમનિદ્રાણામત્યગ્નીનાં હિતં ચ તત્||" ઇતિ| સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૫/૫૫)- "મહાભિષ્યન્દિ મધુરં માહિષં વહ્નિનાશનમ્| નિદ્રાકરં શીતતરં ગવ્યાત્સ્નિગ્ધતરં ગુરુ||" ઇતિ| તત્ર ચરકોક્તં ગવ્યાન્માહિષસ્ય સ્નેહોનત્વં હૃદ્યાદિગુણવિષયમ્, માહિષક્ષીરજાત્સ્નેહાત્ ગવ્યક્ષીરજઃ સ્નેહો હૃદ્યાદિભિર્ગુણૈરધિક ઇત્યર્થઃ| સુશ્રુતોક્તં સ્નેહાધિકત્વં માત્રાવિષયમ્, યાવતો ગવ્યાત્ ક્ષીરાદ્યાવાન્ સ્નેહસ્તાવતો માહિષાત્તતોઽધિક ઇત્યર્થઃ| અત એવ ખારણાદિનોત્તમશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ-"ગવ્યં સ્નેહોત્તમં ક્ષીરં ગવ્યાચ્ચ પયસઃ પયઃ| યથોત્તરં સ્નેહહીન મૌરભ્રચ્છાગમાહિષમ્||" ઇતિ| ઉદભ્રાદીનાં યથોત્તરસ્નેહહીનત્વમુદ્દેશવાક્યક્રમાપેક્ષયા-"ક્ષીરાકરા ગૌર્મહિષી અજાવી કરભી ગજી| હયી સ્ત્રી ચાષ્ટમી તેષાં પૃથક્કર્મગુણાન્ શૃણુ||" ઇતિ| ગવ્યં સ્નેહોત્તમમ્, તતો જઘન્યં માહિષમ્, તત આજમ્, તત આવિકમિતિ| જઘન્યત્વમાનં ચોક્તં તેનૈવ-"ગુરુ શીતતરં ગવ્યાત્સ્વપ્નલં માહિષં પયઃ| ચતુર્થભાગસ્નેહોનં પિત્તઘ્નં ચ વિશેષતઃ||" ઇતિ| નિદર્શનં ચેદમ્| તેન માહિષાત્ છાગં ચતુર્થભાગસ્નેહોનમ્, છાગાદૌરભ્રમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આજં-છાગલં ક્ષીરં, લઘુ ભવતિ, અલ્પામ્બુપાનાદિભિર્હેતુભૂતૈઃ| અલ્પામ્બુપાનાદિત્વં ચાજાનાં સ્વભાવઃ, અન્યાસાં તુ દેશસાત્મ્યાપેક્ષયા| નનુ, યદ્યેવં સ્વભાવાદેવાલ્પામ્બુપાનાદેર્ગમ્યમાનત્વાદેતદુપન્યાસો વ્યર્થ એવ| અત્રોચ્યતે| જ્ઞાપનાર્થમ્| ઇદં જ્ઞાપયતિ,-યદા અજા અલ્પવ્યાયામગુર્વશનાદિ કુર્યુઃ, તદા તાસામપ્યન્યથા ક્ષીરં ભવેત્| એવં ચ ગવાદીનામપ્યાહારાદિવશાદ્ગુરુલઘુત્વં ચિન્ત્યમિતિ| તેન પ્રાદોષમપરાહ્ણે યદ્ગૃહીતં પયઃ, તદપેક્ષયૌષસં પ્રભાતે યદ્ગૃહીતં તદ્ગુરુ, ચેષ્ટારહિતત્વાત્| રાત્રૌ હિ પ્રાણિનાં ન કદાચિચ્ચેષ્ટા ભવતિ, અત ઔષસં ગુરુ| દિવા ચ ધાવનપ્લવનાદિકયા ચેષ્ટયા પ્રાદોષં લઘુ| અનયા ચ દિશા સર્વમપિ ચિન્ત્યમ્| અત એવ સઙ્ગ્રહે યદુક્તમ્ (સૂ. અ. ૬)- "પિણ્યાકામ્લાશિનીનાં તુ ગુર્વભિષ્યન્દિ તદ્ભૃશમ્|" ઇતિ| તદેતેનૈવોક્તપ્રાયત્વાન્નેહોક્તમ્| શોષેત્યાદિ| શોષાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| તાન્ જયતીતિ ક્વિપ્| શોષજિત્| એવં જ્વરજિદિત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આજગુણાનાહ-અલ્પામ્બુપાનેતિ| શોષો-રાજયક્ષ્મા| અલ્પામ્બુપાનાદિહેતૂપન્યાસો નિદર્શનાર્થઃ| અજાનાં તત્સ્વભાવત્વાત્| અલ્પામ્બુપાનાદિષુ સત્સુ ગવાદીનામપિ પયો લઘુ વિજ્ઞેયમ્, યથાઽજાનામિત્યર્થઃ| અર્થાદ્વિપર્યયે ગુરુ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૬)-"પિણ્યાકામ્લાશિનીનાં તુ ગુર્વભિષ્યન્દિ તદ્ભૃશમ્| અચેષ્ટયા ચ પ્રાદોષાદ્ગરીયઃ સ્મૃતમૌષસમ્|| વ્યાખ્યાતોઽનેન લઘિમા ચેષ્ટાવત્પ્રકૃતિષ્વપિ| હૃસ્વેષુ વાતિદેહેભ્યો માંસેષ્વપ્યેવમાદિશેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઔષ્ટ્રકં-ઉષ્ટ્રીણાં ક્ષીરં, લઘુ તથા ઈષત્-મનાગ્રૂક્ષોષ્ણલવણં તથા દીપનં ભવતિ| તથા, વાતાદીનાં શસ્તં-વાતાદિષુ પથ્યમિત્યર્થઃ| ઔષ્ટ્રકમિતિ "ઉષ્ટ્રાદ્વુઞ્" ઇતિ વુઞ્| પ્રાતિપદિકગ્રહણે લિઙ્ગવિશિષ્ટસ્યાપિ ગ્રહણમિત્યુષ્ટ્રીશબ્દાદપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કારભગુણાનાહ-ઈષદ્રુક્ષેતિ| શસ્તં-ઔષધમ્| વાતકફઘ્નત્વેન હેતુવિપરીતત્વાદાનાહાદિઘ્નત્વે સિદ્ધેઽપ્યાનાહાદિગ્રહણં વ્યાધિવિપરીતત્વખ્યાપનાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માનુષીણાં ક્ષીરં વાતપિત્તાસૃગભિઘાતાક્ષિરોગજિદ્ભવતિ વાતશ્ચ પિત્તં ચાસૃક્ ચાભિઘાતશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ, તૈરક્ષિરોગઃ, તં જયતિ યત્તદેવમ્| કેન પ્રયોગેણ ? ઇત્યાહ-તર્પણાશ્ચોતનૈર્નસ્યૈઃ| ન ત્વભ્યવહારાદિના| તર્પણાદીનિ-સ્વે સ્વેઽધ્યાયે વક્ષ્યમાણાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્ત્રૈણગુણાનાહ-માનુષમિતિ| તર્પણં-નેત્રપૂરણમ્, આશ્ચોતનં-નેત્રસેચનમ્, તાભ્યામક્ષિરોગાન્ જયતિ| મસ્યેન શિરોગતાંશ્ચ વાતાદીન્| ઉક્તં હિ ચરકેણ (સૂ. અ. ૨૭/૨૨૦)- "જીવનં બૃંહણં સાત્મ્યં સ્નેહનં માનુષં પયઃ| નાવનં રક્તપિત્તસ્ય તર્પણં ચાક્ષિરોગિણામ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આવિકં ક્ષીરમુષ્ણવીર્યં ભવતિ| તથા, અહૃદ્યં-હૃદયાયાહિતં ભવતિ| તથા, વાતવ્યાધિહરમ્| તથા, હિક્કાદિપ્રદમ્| આવિકમિત્યવિશબ્દાત્ સ્વાર્થે કપ્રત્યયાન્તાત્ "તસ્યેદમ્" ઇત્યણ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આવિકગુણાનાહ-અહૃદ્યમિતિ| ખારણાદિસ્ત્વાહ-"સ્વાદ્વમ્લપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં ગુરુ પિત્તકફોલ્બણમ્| આવિકં બૃંહણં ક્ષીરં હિક્કાશ્વાસાનિલાપહમ્||' ઇતિ| તત્ર હિક્કાશ્વાસૌ કફપિત્તજૌ કરોતિ, વાતજૌ હરતીત્યવિરોધઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૫/૫૪)- "આવિકં મધુરં સ્નિગ્ધં ગુરુ પિત્તકફાવહમ્| પથ્યં કેવલવાતેષુ શ્વાસે ચાનિલસમ્ભવે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હસ્તિન્યાઃ ક્ષીરં સ્થૈર્યકૃદ્ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એભગુણાનાહ-હસ્તિન્યા ઇતિ| સ્થૈર્યકૃત્-દેહદાર્ઢ્યકૃત્| બાઢં-અત્યર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એકઃ શફો-નખો, યાસાં વડવાદીનાં તા એકશફાઃ, તાસામિદં-ઐકશફં ક્ષીરં, બાઢં-અતિશયેનોષ્ણં ભવતિ| તથા, શાખાસુ-બાહૂરુપ્રભૃતિષુ યો વાતઃ, તં હરતીતિ શાખાવાતહરમ્| "હરતેરનુદ્યમનેઽચ્" ઇત્યચ્| તથા, સમ્લલવણં-ઈષદમ્લમીષલ્લવણં ચ| તથા, જડતાકરં-અઙ્ગજાડ્યકરણહેતુઃ| "કુઞો હેતુઃ" ઇત્યાદીના હેતૌ ટઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઐકશફગુણાનાહ-ઉષ્ણમિતિ| એકશફાઃ-અવિભાગખુરા વડવાગર્દભ્યાદયઃ| શાખા-બાહ્યો રોગમાર્ગઃ| સામ્લલવણં-ઈષદમ્લમીષલ્લવણમ્| જડતા-પ્રજ્ઞાહીનત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમં-અક્વથિતં, પયોઽભિષ્યન્દિ-શ્લેષ્મપ્રકોપિ, તથા ગુરુ ભવતિ| અતઃ-આમાત્, અન્યથા-વિપરીતં, યુક્ત્યા શૃતં ભવતિ| અનભિષ્યન્દિ લઘુ ચ| લઘિમા તુ પૂર્વાવસ્થામપેક્ષ્યોચ્યતે| યુક્તિઃ-યોગ ઉપાય:| ખરનાદેન ક્ષીરસ્ય શ્રપણે યુક્તિઃ સ્પષ્ટં કૃત્વા દર્શિતા-"અર્ધોદકં ક્ષીરશિષ્ટમામાલ્લઘુતરં શૃતમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અપક્કક્ષીરગુણાનાહ-પય ઇતિ| અભિષ્યન્દિ સ્રોતઃસ્રાવિ| સ્ત્રૈણં ત્વપક્વમેવ ગુણવત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૫/૬૨)-"તદેવોક્તં લઘુતરમનભિષ્યન્દિ વૈ શૃતમ્| વર્જયિત્વા સ્ત્રિયાઃ સ્તન્યમામમેવ હિ તદ્ધિતમ્||" ઇતિ| પકવક્ષીરગુણાનાહ-યુક્ત્યેતિ| અતોઽન્યથા-અનભિષ્યન્દિ લઘુ ચ| યુક્તિરુક્તા ખારણાદિના-"અર્ધોદકં ક્ષીરશિષ્ટમામાલ્લુઘુતરં શૃતમ્| સ્યાન્નિર્જલં શૃતં દ્વિત્રિચતુરષ્ટાંશશેષિતમ્|| યથાશૃતતમં સારં ગુરુ બલ્યતમં પયઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિશયેન ક્વથિતં કવલભોજ્યમિવ સઞ્જાતં, ગરીયો-ગુરુતરં ભવેત્| ખરનાદેનોક્તમ્-"સ્યાન્નિર્જલં શૃતં દ્વિત્રિચતુરષ્ટાંશશેષિતમ્| યથાશૃતતમં સારં ગુરુ બલ્યતમં પયઃ||" ઇતિ| સુશ્રુતે (?) ચોક્તમ્-"શૃતશીતં તુ પિત્તઘ્નં શૃતોષ્ણં કફવાતજિત્| ત્યજેદ્વિવર્ણં ગ્રથિતં વિગન્ધં વિરસં પટુ|| રક્તપિત્તપ્રશમની વૃષ્યા સન્તાનિકા ગુરુઃ|" ઇતિ| ખરનાદેનોક્તમ્-"ધારોષ્ણાત્સર્વશઃ ક્ષીરાચ્છીતં ગુરુતરં ભવેત્|" ઇતિ| ધારોષ્ણમમૃતોપમમ્, નિર્દોષત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિપક્વક્ષીરગુણાનાહ-ભવેદિતિ| ગરીયઃ-અપક્વાદ્ગુરુ| ધારોષ્ણગુણાનાહ-ધારોષ્ણમિતિ| ધારાયામુષ્ણં-ધારોષ્ણમ્, યસ્ય મુખમેવ પાત્રમ્| ઇતિ ક્ષીરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લૌ પાકરસૌ યસ્ય તદેવંભૂતં દધિ ભવતિ| તથા, ગ્રાહિ-સ્તમ્ભનમ્| તથા ચોક્તમ્-"ભેદિ તત્પિણ્ડિતાન્ ભાવાન્ શકૃદાદીન્ ભિનત્તિ યત્| વિપરીતમતો ગ્રાહિ તચ્ચ સ્તમ્ભનમુચ્યતે||" ઇતિ| તથા, ગુરુ ઉષ્ણં વાતજિચ્ચ| મેદઆદીનાં દ્વન્દ્વઃ, તાન્ કરોતિ યત્તદેવમ્| રોચત ઇતિ રોચિષ્ણુ| ન રોચત એવ કેવલમ્, અરોચકમપિ વ્યાવર્તયતીતિ શસ્તમરુચૌ| રોચનં હિ ઘૃતપૂરાદિ ન ત્વરુચિં જયતિ| અરુચિઘ્નં પ પટોલપત્રં તન્ન રોચતે| તથા હ્યત્રૈવ પઠિષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૦|૧૪)- "તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિમ્" ઇત્યાદિ| રોચિષ્ણુત્વાદેવ ચોચ્ચાવચવ્યઞ્જનપરિવૃતૈર્માંસમણ્ડકાદિભિરપિ સુહિતસ્યાપિ દધન્યભિલાષ ઉત્પદ્યત એવ| અત એવ ચૈતદાહારાન્તેઽભ્યવહરન્તિ| શીતક ઇતિ વિષમજ્વરવિશેષણમ્| શીતકારિત્વં તુ વાતે શ્લેષ્મણિ તત્સંસર્ગે વા યદ્યપિ ત્રિતયે સમ્ભવતિ, તથાઽપિ વાતજિદ્વાતજ એવ વિષમજ્વરે દધિ પ્રયોજ્યમ્, સંસર્ગે વા વાતોલ્બણે| તથા હિ શીતજ્વર એવોક્તમ્ (હૃ. ચિ. અ. ૧|૧૪૨)- "અગ્ન્યનગ્નિકૃતાન્ સ્વેદાન્ સ્વેદિ ભેષજભોજનમ્|" ઇતિ| નનુ, પીનસે શસ્તમિતિ કથમવિશેષેણોક્તમ્ ? યતશ્ચત્વારઃ પીનસા વાતપિત્તકફસન્નિપાતજા ઇતિ વક્ષ્યન્તે| તત્ર દધ્નો વાતાધિક એવ યુક્તત્વં, ન શેષેષુ| અત્ર સઞ્ચક્ષ્મહે| પરિપાકાત્ પીનસસ્યોપશાન્તિઃ| પરિપાકકરં ચ દધિ, ઉષ્ણત્વાત્| અથવા પૂર્વવત્સામાન્યોક્તાવપિ યત્ર યોગ્યતાઽસ્ય વાતિકે, તત્રૈવ તદુપકલ્પ્યતામ્| અનુક્તેષ્વપિ હિ સામાન્યોપક્રમો વસ્તુવશાદ્વિશેષ્વેવ વિપરિણમતિ| તથા હ્યત્રૈવોપરિષ્ટાદ્દુગ્ધકર્મસુ વ્યતીતમ્-"શ્રમભ્રમમદાલક્ષ્મીશ્વાસકાસાતિતૃટ્ક્ષુધઃ| જીર્ણજ્વરં મૂત્રકૃચ્છ્રં રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્||" ઇતિ| ન ચ સર્વેષ્વેવ કાસશ્વાસકૃચ્છ્રાસ્રપિત્તેષુ પયઃ કાર્મુકમિતિ| તથા, ગ્રહણીરોગે તુ તદ્રૂક્ષં શસ્તમ્| અનેન ચ હેતુના દધ્નઃ પ્રકૃતિસ્થસ્ય સ્નિગ્ધત્વં યુક્ત્યૈવોક્તમ્| યતો ગ્રહણ્યાં રૂક્ષં-ઉદ્ધૃતસારમુદ્દિષ્ટમ્| નિશિ નૈવ-ન કિઞ્ચિદદ્યાત્| નૈવાદ્યાન્નિશિ નૈવોષ્ણમિત્યેવકારા આત્યન્તિકનિષેધાય| રાત્રૌ નિષેધાદ્દિવા ભુઞ્જીતેત્યર્થાદવગમ્યતે| નૈવોષ્ણં-અગ્ન્યાદિતાપાત્તપ્તમ્| તથા, વસન્તગ્રીષ્મશરત્સુ ન ભોજ્યમ્| અન્યર્તાવપિ મુદ્ગસૂપાદીનામન્યતમેન રહિતં ન ભોજ્યમ્| તત્ર ઘૃતસિતોપલયોઃ સમાંશિકતયોરેવ યોગેન પથ્યત્વમિચ્છન્તિ| મુદ્ગસૂપાદીનાં તુ મિશ્રીભાવો દધ્ના જન્યમાનસ્ય દોષસ્ય પ્રતિબન્ધાર્થં કલ્પ્યતે, રક્તપિત્તવત્| યથાસમીરણોલ્બણેઽસ્રપિત્તે તિત્તિર્યાદીનામૌષ્ણ્યમુદુમ્બરાદિરસેન પ્રતિબધ્નાતિ| નિત્યમિતિ| યદ્યુપશેતે શરીરસ્ય તથાપ્યુદકરોગાવહત્વાન્ન શીલનીયમ્| અત એવ માત્રાશિતીયેઽપ્યતિદોષલત્વાદસ્ય નિષેધં કરોતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૮|૪૦)- "કિલાટદધિકૂચીકા" ઇત્યાદિ| નો મન્દમિતિ| દુગ્ધાવસ્થાં વ્યતીત્ય દધ્યવસ્થામસમ્પ્રાપ્તમન્તરાલવર્તિ-મન્દકમિત્યુચ્યતે| તસ્મિન્ સત્યપિ સ્નેહે પરિણતિવિશેષેણ કાલાત્મના સ્રોતસામત્યન્તોપલેપકૃતો દોષત્રયકોપોઽપિ ભવતીત્યતીવ વર્જનીયમેવ મન્દકનિષેધશ્ચોપલક્ષણાર્થઃ, તેન મદ્યાદીનપ્યપ્રાપ્તરસાન્નોપયુઞ્જીતેત્યવગન્તવ્યમ્| અન્યથેત્યાદિ| પ્રશબ્દ એવં દ્યોતયતિ-વિધિભ્રષ્ટં દધિ નિષેવ્યમાણં પ્રકર્ષેણ જ્વરાસૃક્પિત્તાદીન્ દદાતિ| નનુ, શુક્રકૃત્ત્વબલવર્ધનત્વાદ્દીપનત્વમનુપપન્નમ્| શુક્રકૃદ્બલવર્ધનાનિ હિ દ્રવ્યાણિ પ્રાયેણ ગુરૂણિ ભવન્તિ| અતો દધ્યેવંગુણં સત્કથં નામાગ્નિકૃત્સ્યાત્ ? અત્રાચક્ષ્મહે| અમ્લત્વાદુષ્ણવીર્યત્વાચ્ચ યુક્તમેવ| યતો રસવિપાકાભ્યામમ્લં વીર્યેણોષ્ણં ચ દધિ, અતોઽગ્નિકૃત્ત્વમસ્મિન્નુપપન્નમિતિ| નનુ, શુક્રકરત્વં દધ્નો ન યુક્તમ્| યતોઽમ્લપાકરસં દધીત્યધીતમાચાર્યેણ, અમ્લશ્ચ શુક્રનાશનઃ, તસ્માચ્છુક્રકૃત્ત્વમયુક્તમ્| અત્રાચક્ષ્મહે| સ્નિગ્ધત્વબૃંહણત્વવાતઘ્નત્વબલ્યત્વૈઃ શુક્રકૃત્ત્વમુપપન્નમેવ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૯|૨૨)- "કિઞ્ચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ પાકેન ચાપરમ્| ગુણાન્તરેણ વીર્યેણ પ્રભાવેણૈવ કિઞ્ચન||" ઇતિ| નનુ, વાતજિદિત્યનેન નાર્થઃ| યાનિ ખલુ દ્રવ્યાણિ બલ્યસ્નિગ્ધગુરૂષ્ણયુક્તાનિ, તાનિ વાતઘ્નાન્યેવ દૃષ્ટાનિ| તસ્માદ્વાતજિદિતિ ન વાચ્યમ્| નૈવમ્| સક્તુમદ્યસૂર્યતાપમન્દકાદિષુ વ્યભિચારાત્| તથા હિ-સક્તવો વાતલા વૃષ્યા રૂક્ષા બલકરાશ્ચ| માર્દ્વીકાદિમદ્યં હર્ષણત્વાદ્વૃષ્યં વાતલં ચ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ઉ. અ. ૪૦|૩૫)- "મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વં વૃષ્યમુચ્યતે|" ઇતિ| મદ્યં ચ માત્રા પીતં હર્ષણં ભવતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.ચિ.અ.૨૪|૫૯)-"હર્ષમૂર્જપ્રદં પુષ્ટિમારોગ્યં પૌરુષં પરમ્| યુક્ત્યા પીતં કરોત્યાશુ મદ્યમ્" ઇતિ| સૂર્યતાપશ્ચોષ્ણોઽપિ સન્મારુતસ્ય વૃદ્ધયે| તથા ચ મુનિઃ (ચ.ચિ.અ. ૧૪|૧૩)-"કષાયકટુતિક્તાનિ રૂક્ષશીતલઘૂનિ ચ|" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "વાતાતપૌ ભયં શોકો હેતુર્વાતાર્શસામિતિ||" ઇતિ| મન્દકં ચ સ્નિગ્ધામ્લગુરુગુણયુક્તમપિ ત્રિદોષકરમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૨૪)- "ત્રિદોષં મન્દકમ્" ઇતિ| ત્રિષુ ચ દોષેષ્વન્તર્ભૂતઃ પવન ઇતિ ચૈવં વ્યભિચારદર્શનાદ્વાતજિદિત્યુક્તમ્| ક્ષીરસ્ય ચ દધ્યાત્મના પરિણમતોઽનભિવ્યક્તામ્લાભિવ્યક્તામ્લાત્યમ્લલક્ષણાસ્તિસ્રોઽવસ્થાઃ સમ્પદ્યન્તે| તત્ર મન્દજાતં-અનભિવ્યક્તામ્લમ્| સમ્યગ્જાતં-અભિવ્યક્તામ્લમ્| અતિજાતં-અત્યમ્લમ્| તત્ર મન્દજાતં ત્રિદોષકૃત્ત્વાન્નિષિદ્ધમ્| સમ્યગ્જાતસ્યૈતે પૂર્વોક્તા ગુણાઃ| કિઞ્ચિદ્ધીનાશ્ચાત્યમ્લસ્ય| તથા, સુજાતેઽત્યમ્લે ચ દધ્નિ સરમણ્ડૌ સ્તઃ| તત્ર દધ્ન ઉપરિભાગઃ સરઃ, અધો મણ્ડઃ| એતદ્ગુણાસ્તુ લાઘવિકત્વાન્નેહોક્તાઃ| મુનિના ચ દર્શિતાઃ (ચ.સૂ.અ. ૨૭|૨૨૪)- "ત્રિદોષં મન્દકં જાતં વાતઘ્નં દધિ શુક્રલમ્| સરઃ શ્લેષ્માનિલઘ્નસ્તુ મણ્ડઃ સ્રોતોવિશોધનઃ||" ઇતિ| શ્લેષ્મપિત્તરક્તકૃત્ત્વં ચામ્લપાકરસોષ્ણવીર્યત્વાદેવાત્રગમ્યતે| યત્તુ સાક્ષાદેતેષામુપાદાનં તત્ પ્રકર્ષાર્થમ્| અન્યેભ્યોઽમ્લદ્રવ્યેભ્યો દધ્યેતાન્યતિશયેન કરોતીતિ| નૈવાદ્યાન્નિશીત્યાદૌ ગ્રન્થે ચૈકસ્મિન્નેવ નકારે કર્તવ્યે યદનેકનકારકરણં તચ્છાસ્ત્રનિષિદ્ધદધિભક્ષણાદતિપ્રત્યવાયજ્ઞાપનાર્થમ્| ચરકોક્તશ્ચ મઙ્ગલ્યગુણો નેહોક્તઃ, ચિકિત્સાયામનુપયોગિત્વાત્| અત એવ સર્પિરાદીનાં મઙ્ગલ્યાનામપિ ચરકેઽપિ મઙ્ગલત્વં નાવાદીદિતિ| સુશ્રુતે તુ (સૂ.અ. ૪૫|૬૮) દધ્નો વિશેષગુણા ઉક્તાઃ| યથા-"દધ્યાજં કફપિત્તઘ્નં લઘુ વાતક્ષયાપહમ્| દુર્નામશ્વાસકાસેષુ હિતમગ્નેશ્ચ દીપનમ્|| વિપાકે મધુરં વૃષ્યં રક્તપિત્તપ્રણાશનમ્| બલાસવર્ધનં સ્નિગ્ધં વિશેષાદ્દધિ માહિષમ્|| વિપાકે કટુ સક્ષારમમ્લં ભેદ્યૌષ્ટ્રકં દધિ| વાતમર્શાંસિ કુષ્ઠાનિ કૃમીન્ હન્ત્યુદરાણિ ચ|| વાતઘ્નં કફકૃત્સ્નિગ્ધં વિશેષાન્ન ચ પિત્તકૃત્| કુર્યાદ્ભક્તાભિલાષં ચ દધિ યત્ સુપરિસ્રુતમ્|| શૃતક્ષીરાચ્ચ યજ્જાતં ગુણવદ્દધિ તત્સ્મૃતમ્| વાતપિત્તહરં રુચ્યં ધાત્વગ્નિબલવર્ધનમ્|| દધિ ત્વસારં રૂક્ષં ચ ગ્રાહિ વિષ્ટમ્ભિવાતલમ્| દીપનીયં વિશેષેણ સકષાયં રુચિપ્રદમ્||" ઇતિ| કેવલમપિ સ્વલ્પં કદાચિદ્દધિ ભુઞ્જીતેત્યર્થાદવગમ્યતે| અન્યથા કેવલસ્ય ગુણકથનં નિષ્ફલમેવ સ્યાદિતિ કેચિદાહુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દધિગુણાનાહ-અમ્લપાકરસમિતિ| ગ્રાહિ-સ્તમ્ભનમ્| રોચિષ્ણુ-સ્વયં રોચતે| અરુચૌ શસ્તં-અન્યાન્યપિ રોચયતિ| શીતકે-શીતજ્વરે| વિષમજ્વરે તુ-અશીતેઽપિ| રૂક્ષદધિગુણાનાહ-રૂક્ષં ત્વિતિ| રૂક્ષં-ઉદ્ધૃતસ્નેહમ્, ગ્રહણીદોષે શસ્તમ્| દધિભોજનં નિયમયતિ-નૈવેતિ| ઉષ્ણં-અગ્ન્યાદિતપ્તમ્| ઉષ્ણો-ગ્રીષ્મઃ| સિતોપલા-શર્કરા| નિત્યં-પ્રત્યહમ્| મન્દંઅસમ્યગ્નિષ્પન્નમ્| વસન્તાદિભ્યોઽન્યદા દિવા ઘૃતાદ્યન્યતમોપેતં શીતં સુજાતમેકાહાદ્યન્તરં દધિ ભુઞ્જીતેતિ મથિતાર્થઃ| નિયમાતિક્રમે દોષમાહ-અન્યથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તક્રં લઘુ કષાયામ્લં દીપનં કફવાતજિચ્ચ ભવતિ| તથા, શોફાદીનેકાદશ જયેત્| ઘૃતસ્યાતિપાનાત્ વ્યાપત્-રોગો ઘૃતવ્યાપત્| ગરઃ-કૃત્રિમો વિષવિશેષઃ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૫|૮૬)- "નૈવ તક્રં ક્ષતે દદ્યાન્નોષ્ણકાલે ન દુર્બલે| ન મૂર્ચ્છાભ્રમદાહેષુ ન રોગે રક્તપૈત્તિકે|| શીતકાલેઽગ્નિમાન્દ્યે ચ કફોત્થેષ્વામયેષુ ચ| માર્ગાવરોધે દુષ્ટે ચ વાયૌ તક્રં પ્રશસ્યતે||" ઇતિ| તથોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)- "તક્રમામં કફં કોષ્ઠે હન્તિ કણ્ઠે કરોતિ તુ| પીનસશ્વાસકાસાદૌ સિદ્ધમેવોપયોજયેત્||" ઇતિ| "મન્દજાતં મરુત્કોપિ રૂક્ષાભિષ્યન્દિ દુર્જરમ્| અતિજાતં ભૃશામ્લૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યાત્પિત્તકરં પરમ્|| દોષઘ્નમુદ્ધૃતસ્નેહં સસ્નેહમપિ શોફજિત્| (સુ. સૂ. અ. ૪૫|૮૯)- 'વાતેઽમ્લં સૈન્ધવોપેતં, સ્વાદુ પિત્તે સશર્કરમ્|| હિતં તક્રં કફે સામ્લં વ્યોષસૌવર્ચલાન્વિતમ્| તક્રાલ્લઘુતરો મણ્ડો દુર્જરા તક્રકૂર્ચિકા'||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તક્રગુણાનાહ-તક્રમિતિ| મથિતં દધિ-તક્રમ્| તદ્દ્વિવિધં,- સજલં નિર્જલં ચ| સજલં દ્વિવિધં,- સસ્નેહમસ્નેહં ચ| તત્રાસ્નેહસ્યૈતે ગુણાઃ| સસ્નેહસ્ય ગૌરવાત્કિઞ્ચિદૂનાઃ| નિર્જલસ્ય તતોઽપ્યૂનાઃ| તથા ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ. અ. ૪૫/૮૫)- "મન્થનાદ્યત્પૃથગ્ભૂતસ્નેહમર્દ્ધોદકં ચ યત્| નાતિસાન્દ્રદ્રવં તક્રં સ્વાદ્વમ્લં તુવરં રસે||" ઇતિ| તથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)- "દણ્ડાભિમથનાદ્દધ્નો ગુરુણશ્ચાતિશોફદાત્| અનુદ્ધૃતસ્નેહમપિ તક્રં શોફહરં લઘુ||" ઇતિ| કફઘ્નત્વે વિશેષ ઉક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)- "તક્રમામં કફં કોષ્ઠે હન્તિ કણ્ઠે કરોતિ તુ|" ઇતિ| મૂત્રગ્રહો-મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| ઘૃતસ્યાતિપાનાદુત્પન્નો રોગો-ઘૃતવ્યાપત્| ગરં-કૃત્રિમં વિષમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મસ્તુ તદ્વત્-તક્રવદ્ગુણૈર્વેદ્યમ્| તથા, સરમ્| તથા, સ્રોતઃશોધિઃ| તથા, વિષ્ટમ્ભજિત્| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૫|૮૧)- "તૃષ્ણાક્લમહરં મસ્તુ લઘુ સ્રોતોવિશોધનમ્| અમ્લં કષાયાનુરસમવૃષ્યં કફવાતજિત્|| આહ્લાદનં પ્રીણનં ચ ભિનત્ત્યાશુ મલં ચ તત્| બલમાવહતિ ક્ષિપ્રં તથા ભક્તસ્ય રોચકમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મસ્તુગુણાનાહ-તદ્વદિતિ| સુજાતસ્ય દધ્નો દ્રવભાગો-મસ્તુ| દોષપૂર્ણાનિ સ્રોતાંસિ શોધયતીતિ-સ્રોતઃશોધિ| સરં-મલાનુલોમનમ્| વિષ્ટમ્ભજિત્-વાતાનુલોમનમ્| ભેદિનોઽપિ કૂષ્માણ્ડાદેર્વિષ્ટમ્ભિત્વદર્શનાત્ ગ્રાહિણોઽપિ નાગરસ્ય વિબન્ધનુત્ત્વદર્શનાદુભયોર્ગ્રહણમ્| તદ્વદિતિ લઘુત્વે સિદ્ધે લધ્વિત્યતિશયાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નવનીતં નવં-નવોદ્ધૃતં, લઘુ વૃષ્યં ચ| તથા, શીતં-શીતવીર્યં, બલવર્ણાગ્નિકરં ચ| તથા, સઙ્ગ્રાહિ વાતાદિજિચ્ચ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૬)-"શીતં સ્વાદુ કષાયામ્લં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્|" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નવનીતગુણાનાહ-નવનીતમિતિ| નવં-સદ્યસ્કમ્| અસૃક્-રક્તમ્| ક્ષયો-રાજયક્ષ્મા| અર્દિતં-એકાયામઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષીરોદ્ભવં તુ-ક્ષીરાદેવ જાતં મથિત્વોત્પાદિતં, નવનીતં સઙ્ગ્રાહિ રક્તપિત્તાક્ષિરોગજિચ્ચ ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરનવનીતગુણાનાહ-ક્ષીરોદ્ભવમિતિ| ક્ષીરોદ્ભવં-ક્ષીરમથનોદ્ભવમ્| સર્પિરપ્યેવં દ્વિવિધં જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘૃતં ધીપ્રભૃતીનામગ્નિગ્લપિતાત્માન્તાનાં શસ્તં-હિતમ્| ધીઃ-બુદ્ધિઃ, વસ્તુગ્રહણશક્તિઃ| સ્મૃતિઃ-અતીતવિચારશક્તિઃ| પ્રજાર્થિનાં શસ્તમ્| પ્રજા-અપત્યમ્, તદર્થિનામ્| શુક્રસ્ય સફલતાકરમિત્યર્થઃ| તથા, વાતાદિઘ્નમ્| તથા, સ્નેહાનાં-તૈલાદીનાં, ઉત્તમં-શ્રેષ્ઠમ્| તથા, શીતમ્| વયસઃ સ્થાપનં-જરયા વિના વયસઃ સ્થાપનમિત્યર્થઃ| સહસ્રવીર્યમિતિ| સહસ્ર-શબ્દોઽનેકાર્થઃ, અનેકશક્તીત્યર્થઃ| કથમ્ ? વિધિભિઃ,-યોગસંસ્કારાદિભિર્ઘૃતમનેકશક્તિઃ સમ્પદ્યતે| યેન દ્રવ્યેણ પ્રયુજ્યતે સંસ્ક્રિયતે વા, તચ્છક્તિમેવાઽનુરુધ્યતે| અથવા તત્સંયોગાચ્છક્ત્યન્તરમન્યદારોહતિ| અતો હેતોઃ સહસ્રશબ્દોઽનેકાર્થઃ| અન્યથા દ્રવ્યાણામાનન્ત્યાત્કથં દશશતવાચી સહસ્રશબ્દ ઉપપદ્યતે| અન્યે ત્વેવં વ્યાચક્ષતે -સહસ્રશબ્દો દશશતસંખ્યાવાચ્યેવ| સહસ્રપાક્યં હિ સર્પિરુક્તમ્, ન સહસ્રપાક્યાત્પરેણ| તત્ર ચેદં સહસ્રપાક્યત્વે પ્રયોજનમ્-પાકસહસ્રં યાવદસ્ય સંસ્કારોઽનુવર્તતે, નાતઃપરમ્| અન્યથા સહસ્રપાકાત્પરેણ કિમિતિ પાકો નોક્તઃ ? તસ્માદાસહસ્રં પાકાનાં શક્ત્યન્તરાણ્યારોહન્તિ પાકાઃ, ન તતઃ પરેણેતિ| તથા, કર્મસહસ્રકૃત્-અનેકકાર્યકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતગુણાનાહ-શસ્તમિતિ| ઉપદિષ્ટગ્રહણે શક્તિઃ-ધીઃ| ગૃહીતસ્ય વિચ્છેદેન ધારયિતું શક્તિઃ-સ્મૃતિઃ| અવિચ્છેદેન-મેધા| પ્રજાદિભિરર્થિશબ્દઃ સમ્બધ્યતે| પ્રજાઅપત્યમ્| ક્ષતક્ષીણઃ-ક્ષતકાસપીડિતઃ| પરીસર્પો-વિસર્પઃ, શસ્ત્રં-શસ્ત્રઘાતઃ, અગ્નિઃ-અગ્નિદાહઃ, તૈસ્ત્રિભિર્ગ્લપિતઃ-પીડિતઃ, આત્મા-શરીરં યેષાં તે તથા| શોષો-રાજયક્ષ્મા| જ્વરો-જીર્ણજ્વરઃ, નવસ્ય સ્નેહાનર્હત્વાત્| સ્નેહાનાં-તૈલાદીનામ્| વયસઃ-યૌવનસ્ય| યોજનયા કર્મસહસ્રકૃત્બહુતરકાર્યકૃત્| યતઃ સહસ્રવીર્યં-બહુતરશક્તિયુક્તમ્| કૈઃ? વિધિભિઃ,- યોગસંસ્કારપાનાભ્યઞ્જનાનુવાસનાદિભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુરાણં-અતીતબહુ કાલં, પઞ્ચદશાદિવર્ષસ્થિતં, ઘૃતં મદાદીન્ વ્યાધીન્ જયતિ| વ્રણાનાં પૈચ્છિલ્યાદીન્ શોધયતિ| તથા, વ્રણાન્ રોપયતિ| સઙ્ગ્રહે ચૈવમધ્યૈષ્ટ (સૂ. અ. ૬)- "વ્રણશોધનરોપણમ્| પૂર્વોક્તાંશ્ચાધિકાન્કુર્યાદ્ગુણાંસ્તદમૃતોપમમ્|| તદ્વચ્ચ ઘૃતમણ્ડોઽપિ રૂક્ષસ્તીક્ષ્ણસ્તનુસ્તુ સઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુરાણઘૃતગુણાનાહ-મદાપસ્મારેતિ| મૂર્ચ્છાયોમૂર્ચ્છા| શોધનં-દુષ્ટવ્રણાનામ્, રોપણં-શુદ્ધાનામ્| દશવર્ષોષિતં-પુરાણમ્| ઉક્તં ચ- "ઉગ્રગન્ધં પુરાણં સ્યાદ્દશવર્ષસ્થિતં ઘૃતમ્| લાક્ષારસનિભં શીતં પ્રપુરાણમતઃ પરમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કિલાટાદયો બલ્યાઃ| તથા, શુક્રાદિકરાઃ| તથા, વિષ્ટમ્ભિનો ગુરવો દોષલાશ્ચ સ્યુઃ| આદિગ્રહણાત્તક્રપિણ્ડકક્ષીરશાકયોર્ગ્રહણમ્| વહ્નિનાશકત્વં ચૈષાં બલ્યત્વેન શુક્રકૃત્ત્વેન વિષ્ટમ્ભિદોષલત્વેનાવગતમેવેતિ 'વહ્નિસાદનાઃ' ઇતિ ગ્રન્થકૃતા નેહકૃતમ્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટાર્થં કૃતમેવ| તત્ર, કિલાટઃ-અલ્પક્ષીરો બહુના તક્રેણ કૃતઃ| પીયૂષઃ-સદ્યઃપ્રસૂતાક્ષીરકૃતઃ| કૂર્ચિકા-દધિતક્રકૃતા કિલાટિકા| મોરણઃ-ક્ષીરસદૃશઃ કિલાટિકઃ| પિણ્ડનં-ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધમ્| ક્ષીરશાકઃ-પ્રસિદ્ધઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કિલાટાદીનાં ગુણાનાહ-બલ્યા ઇતિ| દધ્ના તક્રેણ વા સહ પાકાત્પૃથગ્ભૂતં ઘનદ્રવભાગં ક્ષીરં-કૂર્ચિકા| સૈવ પાકાદ્વિના-ક્ષીરશાકઃ| તયોર્ઘાનભાગઃ પૃથગુદ્ધૃતઃ-કિલાટઃ, દ્રવભાગો-મારેણઃ| પ્રસૂતિદિનાદારભ્ય યાવન્મલિન ઘનં ક્ષીરં તાવત્-પીયૂષઃ| આદિશબ્દાત્ ક્ષીરશાકતક્રપિણ્ડકૌ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૬)-"બલ્યાઃ કિલાટકૂર્ચિકાતક્રપિણ્ડકમોરણાઃ| સક્ષીરશાકપીયૂષા રોચના વહ્નિસાદનાઃ|| ઇતિ| ઘનવસ્ત્રબદ્ધં સ્વયં સ્રુતદ્રવભાગં તક્રં-તક્ર-પિણ્ડકઃ| વિષ્ટમ્ભિનઃ-અધોવાતાવરોધિનઃ| દોષલાઃ-આમસઞ્ચયકારિણઃ| દોષશબ્દેનાત્ર આમો ગ્રાહ્યઃ, "સદોષશબ્દં ચ શકૃત્ દ્રવં સૃજતિ વેગવત્|" (હૃ. નિ. અ. ૨/૭૮) ઇત્યાદિવત્| ન તુ વાતાદયઃ, કફસ્ય પૃથગ્ગ્રહણાતન્ત્રાન્તરે વાતઘ્નત્વાચ્ચ| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૫/૯૧)- "બલ્યઃ કિલાટોઽનિલહૃત્ પુંસ્ત્વનિદ્રાપ્રદઃ સ્મૃતઃ| મધુરૌ બૃંહણૌ વૃષ્યૌ તદ્વત્પીયૂષમોરણૌ|| ઇતિ| કૂર્ચિકામોરણાવત્ર દધિભવૌ ગ્રાહ્યૌ| તક્રકૂર્ચિકાયાસ્તન્ત્રાન્તરે વાતલત્વાત્ તન્મોરણસ્ય ચ લઘુત્વાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૫/૯૦)- "ગ્રાહિણી વાતલા રૂક્ષા દુર્જરા તક્રકૂર્ચિકા| તક્રાલ્લઘુતરો મણ્ડો દધિકૂર્ચિકતક્રજઃ||" ઇતિ| કૂર્ચીકૃતં તક્રં-તક્રકૂર્ચિકા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોસમ્ભવે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે| આવિકે ચ નિન્દિતે-ગર્હિતે| ઘૃતસ્ય ચ ક્ષીરવિકારોપલક્ષણાર્થત્વાદ્દધિતક્રમસ્ત્વાદીનામપિ ગવ્યાનાં શ્રેષ્ઠત્વમેવ વેદ્યમ્| અત એવાવિસમ્ભવાનાં દધિતક્રાદીનામધમત્વમેવ વેદ્યમ્, ન ક્ષીરઘૃતયોરેવ| અત એવ સઙ્ગ્રહે સુસ્પષ્ટં કૃત્વોક્તમ્ (સૂ. અ. ૬)- "વિદ્યાદ્દધિઘૃતાદીનાં ગુણદોષાન્ યથાપયઃ|" ઇતિ| અસ્ય હ્યયમર્થઃ-ઘૃતાદીનાં પયોગુણાનતિક્રમેણ ગુણાન્ વિદ્યાત્| યથાશબ્દસ્ય પદાર્થાનતિવૃત્ત્યર્થેઽસ્યાવ્યયીભાવઃ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| યથા-"સ્વાદુપાકરસમ્" ઇત્યાદીના સામાન્યેન ક્ષીરગુણા ઉક્તાઃ| તદ્વદ્દધ્યાદીનામપિ સામાન્યેનૈવ ગુણા ઉક્તાઃ| વિશેષાભિલાષે તુ દધ્યાદીનાં સત્સ્વપિ સામાન્યગુણેષુ પ્રકૃતિભૂતં યત્ક્ષીરં તદ્ગુણોચ્ચયોઽપિ ગ્રાહ્ય ઇતિ| ખરનાદે તૂક્તમ્-"દધ્યાદીનાં તુ તજ્જાનાં સામાન્યે ગુણકર્મણી| તથા સ્વાત્ સ્વાદપિ ક્ષીરાદ્દધ્યાદીનાં વિશેષણમ્||" ઇતિ| ગવ્યમિતિ "ગોપયસોર્યત્" ઇતિ યત્| બાહુલ્યેન ક્ષીરનિર્દેશાત્ક્ષીરવર્ગોઽયમ્| દધિનવનીતાદીનાં તુ તદ્વિકારભૂતત્વાત્| ઇતિ ક્ષીરવર્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાણાં ઘૃતાનાં ચ તારતમ્યમાહ-ગવ્યે ક્ષીરઘૃત ઇતિ| ગવ્યાવિકયોરુત્તમાધમત્વાદિતરેપાં મધ્યમત્વં જ્ઞેયમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬)-"વિદ્યાદ્દધિઘૃતાદીનાં ગુણદોષાન્ યથાપયઃ|" ઇતિ| ઇતિ ક્ષીરવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇક્ષો રસઃ સરત્વાદિગુણયુક્તઃ| તથા, કફમૂત્રકૃત્| સરઃ-શકૃદ્ભેદીતિ કથ્યતે| તથા, (હૃ. સૂ. અ. ૬|૮૪)- "ગુર્વી સરા તુ પાલક્યા" ઇત્યુક્ત્વાનન્તરમુક્તવાન્-"પાલક્યાવત્સ્મૃતશ્ચઞ્ચુઃ સ તુ સઙ્ગ્રહણાત્મકઃ|" ઇતિ ચઞ્ચુશાકસ્ય સઙ્ગ્રહણેન ગુણેન સરત્વં બાધિતમિતિ| અત્ર સ્નિગ્ધબૃંહણવૃષ્યમધુરાદિગુણેન યુક્તં ચ દ્રવ્યં પ્રાયઃ પવનહન્તૃ દૃષ્ટમ્| અતોઽસ્યાપીક્ષુરસસ્ય મારુતજિત્ત્વં વેદ્યમ્| ગ્રન્થકૃતા તુ સ્પષ્ટં કૃત્વા નોક્તમ્| ભુક્તે હિ સમીરણકૃત્ત્વમસ્ય દૃષ્ટમ્| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"વૃષ્યઃ શીતઃ પવનજિદ્ભુક્તે વાતપ્રકોપનઃ|" ઇતિ| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"મારુતાઽઽધ્માનજનનશ્ચક્ષુષ્યો બૃંહણો રસઃ|" ઇતિ| સ૦-સ ચ-રસઃ, અગ્રે-ઇક્ષુપ્રાન્તે જાતઃ, સલવણઃ-ઈષલ્લવણઃ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૫|૧૫૬)-"અતીવ મધુરો મૂલે, મધ્યે મધુર એવ ચ| અગ્રે ત્વક્ષિષુ વિજ્ઞેય ઇક્ષૂણાં લવણો રસઃ||" ઇતિ| પાષાણાદિસઙ્ક્ષુણ્ણસ્યેક્ષોઃ સદ્ય એવ યો રસ ઉત્પદ્યતે, તસ્યૈતે યથોક્તા ગુણા વેદ્યાઃ, નાન્યથા પીડિતસ્યેક્ષુરસસ્ય| યન્ત્રદન્તાદિપીડિતસ્યાન્યથા શાસ્ત્રકૃતા ગુણો નિર્દિશ્યતે| દન્તપીડિતો યઃ, સ શર્કરાસમ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથેક્ષુવર્ગઃ| ઇક્ષુરસગુણાનાહ-ઇક્ષોઃ સર ઇતિ| ગુર્વાદિગુણત્વાદ્વાતઘ્નત્વમર્થસિદ્ધમ્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"વૃષ્યઃ શીતઃ પવનજિદ્ભુક્તે વાતપ્રકોપનઃ|" ઇતિ| "મારુતાધ્માનજનનશ્ચેક્ષૂણાં ભક્ષિતો રસઃ|" ઇતિ ખારણાદિનાપ્યુક્તં વાતલત્વં ભુક્તમાત્રપીતેક્ષુરસવિષયમ્| આ૦ ર૦-ઇક્ષ્વગ્રભાગરસગુણાનાહ-સોઽગ્ર ઇતિ| સલવણઃ-ઈષલ્લવણઃ| અગ્રશબ્દેનેક્ષોસ્તત્પર્વણાં ચાદ્યન્તૌ ભાગૌ| ઉક્તં હિ ખારણાદિના-"મધ્યકાણ્ડે સુમાધુર્યમિક્ષોર્મૂલાગ્રપર્વસુ| માધુર્યં સામ્લલવણં વિદાહી તેન યાન્ત્રિકઃ||' ઇતિ| યત્તૃક્તં સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૫/૧૫૬)-" અતીવ મધુરો મૂલે, મધ્યે મધુર એવ ચ| અગ્રેઽક્ષિષુ ચ વિજ્ઞેય ઇક્ષૂણાં લવણો રસઃ||" ઇતિ| તત્ર મૂલશબ્દેન મધ્યમકાણ્ડાનાં પ્રથમં કાણ્ડમ્| અક્ષિષુ-સન્ધિષુ| દન્તપીડિતેક્ષુગુણાનાહ-દન્તપીડિત ઇતિ| શર્કરાસમ ઇતિ દાહઘ્નત્વાદિભિર્ગુણૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂલં ચાગ્રં ચ જન્તુજગ્ધાદયશ્ચ મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદયઃ, તેષાં તથાવિધાનામિક્ષૂણાં પીડનં, તસ્માન્મૂલાગ્રજન્તુજગ્ધાદિપીડનાત્| તથા, મલસઙ્કરાત્-મલમિશ્રણાત્| તથા, કિઞ્ચિત્કાલં વિધૃત્યા ચ-યાન્ત્રિકે રસે સ્વલ્પકાલં વિધૃતિઃ-વિલમ્બશ્ચ દૃષ્ટઃ| તદેતૈઃ કારણૈર્યાન્ત્રિકો રસો વિકૃતિં યાતિ-સ્વભાવાન્યથાત્વં પ્રાપ્નોતિ| તથા-ગુરુરધિકં ગુરુઃ સમ્પદ્યતે, અવિદાહિ વિદાહિ, અવિષ્ટમ્ભી વિષ્ટમ્ભી, ઇત્યેવંવિધાઽસ્ય વિકૃતિઃ| યાન્ત્રિકસ્ય ચ રસસ્ય બાહુલ્યેન લોકે મૂલાદિસહિતસ્ય પીડનાત્કાલવિલમ્બોપલબ્ધેશ્ચ ગ્રન્થકૃદેવં સમવોચત્| અત એવ હેતુનિર્દેશોઽત્ર કૃતઃ, હેત્વભાવાત્કાર્યાભાવપ્રતિપાદનાય| તેન યદાઽતિનિપુણધીભિર્મૂલાદિરહિતઃ પીડ્યતે, કાલવિલમ્બિતં ચ નોપયુજ્યતે, તદા વિકૃતિં ન યાત્યેવેર્થઃ|વિદાહીત્યાદિ| યતો વિકૃતિં યાતિ, તેન-હેતુના, અસૌ યાન્ત્રિકો, વિદાહ્યાદિગુણઃ સમ્પદ્યતે| વિદાહી-જઠરાગ્નિસંયોગાદ્યઃ પાકં ગચ્છન્મધ્યમાયામેવાવસ્થાયાં વિદહ્યમાનઃ પિત્તં કુર્વંશ્ચિરકાલમવતિષ્ઠતે, ન દ્રાગેવ જરાં યાતિ ગુરુત્વાદથવા વસ્તુસ્વભાવાત્, સ વિદાહગુણયુક્તો ભાવો ભણ્યતે| તસ્માત્ ગુરુસ્વાભાવ્યાદ્વિદાહી કથિતઃ| તથા ચોક્તં ધાન્વન્તરે-"શાલિપિષ્ટમયં સર્વં ગુરુભાવાદ્વિદહ્યતે|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રપીડિતગુણાનાહ-મૂલાગ્રેતિ| જન્તુજગ્ધઃકૃમિભક્ષિતાવયવઃ| આદિશબ્દાત્ ત્વગાદયઃ| મલો-યન્ત્રાદિલગ્નઃ| કિઞ્ચિત્કાલં વિધૃત્યા-પીડનગ્રહણાદિકાલવિલમ્બેન, વિકૃતિં-માધુર્યાદિન્યૂનત્વં, યાતિ| યદ્યપિ સર્વમન્નપાનં વિદાહિ, વિદગ્ધાવસ્થાયા અવશ્યંભાવાત્, તથાપિ યચ્ચિરકાલં વિદગ્ધાવસ્થામનુભવતિ, તદ્વિદાહીત્યુચ્યતે| તેન-વિકૃતિં ગમનેન, અસૌ-યાન્ત્રિકઃ| હેતૂપન્યાસાદ્ધેત્વલ્પત્વેન દોષાલ્પત્વં જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ ઇક્ષુરસેષુ મધ્યે, પૌણ્ડ્રકો રસો વરઃ-સર્વેક્ષુરસેભ્યઃ શ્રેષ્ઠઃ| કથમ્ ? શૈત્યાદિભિર્હેતુભૂતૈઃ| શીતસ્ય ભાવઃ-શૈત્યમ્| "ગુણવચન" ઇત્યાદિના ષ્યઞ્| પ્રસાદઃ-પ્રસન્નત્વમ્| માધુર્યં-સ્વાદુતા| તમનુ વાંશિકઃ-હીનાર્થેઽનુશબ્દસ્ય "કર્મપ્રવચનીયયુક્ત" ઇતિ દ્વિતીયા, શૈત્યાદિભિઃ પૌણ્ડ્રકાદ્ધીનો વાંશિક ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦--અથેક્ષુવિશેષગુણાઃ| તત્ર પૌણ્ડ્રકગુણાનાહ-તત્ર પૌણ્ડ્રક ઇતિ| પૌણ્ડ્રકઃ-શ્વેતેક્ષુઃ| પ્રસાદો-નૈર્મલ્યમ્| વાંશિકગુણાનાહ-તમન્વિતિ| તમનુ-તસ્માત્પૌણ્ડ્રકાદ્ધીનઃ| હીનાર્થસ્યાનોઃ કર્મપ્રવચનીયત્વાત્ દ્વિતીયા| વાંશિકો-નીલેક્ષુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શતપર્વકાદયઃ, તતઃ-વાંશિકાત્, ક્રમાત્-ઉત્તરોત્તરં, શૈત્યાદિભિર્હીનાઃ| તે ચ શતપર્વકાદય ઈષત્ક્ષારત્વેન યુક્તા ઈષત્કષાયરસા ઈષદુષ્ણાઃ કિઞ્ચિદ્વિદાહિનશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શતપર્વાદિગુણાનાહ-શતપર્વકેતિ| શતપર્વકઃ-હ્રસ્વબહુપર્વા| કાન્તારનૈપાલૌ-સ્વનામપ્રસિદ્ધૌ| આદ્યશબ્દાદ્દીર્ઘપત્રાદયઃ| તતઃ-વાંશિકાત્, ક્રમાત્-ઉત્તરોત્તરં હીનાઃ| સક્ષારાઃ-ઈષપલ્લવણાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ફાણિતં-ક્ષુદ્રગુડીભૂત ઇક્ષુરસઃ, ગુરુ-અતિશયેનેત્યર્થાદ્વેદ્યમ્, ગુરુત્વમાત્રસ્યેક્ષુરસેઽપ્યુક્તત્વાત્| અભિષ્યન્દિ| તથા, ચયકૃત્-ત્રિદોષકરમ્| મૂત્રશોધનં-મૂત્રમતિવાહયતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"રૂક્ષં મધૂકપુષ્પોત્થં ફાણિતં વાતપિત્તકૃત્| કફઘ્નં મધુરં પાકે કષાયં બસ્તિદૂષણમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથેક્ષુરસવિકારાઃ| તે ચ પઞ્ચ,-"ઇક્ષો રસસ્ય સમલત્ર્યંશાર્દ્ધાઙ્ઘ્રિમલા મલાઃ| વિકારાઃ ફાણિતગુડમત્સ્યણ્ડીખણ્ડશર્કરાઃ||" ઇતિ| તત્ર ફાણિતગુણાનાહ-ફાણિતમિતિ| ચયકૃત્-વિશેષાગ્રહણાત્ ત્રયાણાં દોષાણામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડો ધૌતઃ-સંસ્કારવશાન્નિર્મલો, નાતિશ્લેષ્મકરઃ-કિઞ્ચિત્કફકર ઇત્યર્થઃ| મૂત્રં ચ શકૃચ્ચ મૂત્રશકૃત્, સૃષ્ટં-બહિઃ ક્ષિપ્તં, મૂત્રશકૃદ્યેન સ એવમ્| પ્રભૂત ઇતિ| અપર ઇતિ ધૌતાત્-વિશુદ્ધાદન્યઃ, સમલ ઇતિ યાવત્| પ્રભૂતાઃ કૃમિમજ્જાસૃડ્મેદોમાંસકફા યસ્ય સ એવમ્| કારણે કાર્યોપચારાદ્ગુડોઽપ્યેવમુક્તઃ| યથા-આનૂપોદકં પાદરોગ ઇતિ| પ્રભૂતકૃમ્યાદીન્ કરોતીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગુડશ્ચતુર્ધા, -ધૌતાધૌતપુરાણનવભેદેન| તત્રધૌતગુડગુણાનાહ-નાતિશ્લેષ્મકર ઇતિ| સૃષ્ટમૂત્રશકૃત્-મલાનુલોમનઃ| અધૌતગુડગુણાનાહ-પ્રભૂતકૃમિમજ્જેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડ ઇત્યનુવર્તતે| પુરાણો ગુડો હૃદયાય હિતઃ| તથા, પથ્યઃ-અન્તર્મધ્યબહિર્માર્ગાય હિતઃ| નવો ગુડઃ શ્લેષ્માણમગ્નિસાદં ચ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુરાણગુડગુણાનાહ-હૃદ્ય ઇતિ| પથ્યઃ-સ્વસ્થ હિતઃ| નવગુડગુણાનાહ-નવ ઇતિ| અગ્નિસાદઃ-અગ્નિમાન્દ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મત્સ્યણ્ડિકાદયસ્ત્રયો વૃષ્યાઃ| તથા, ક્ષીણક્ષતહિતા રક્તપિત્તાનિલાપહાશ્ચ| તથા, ક્રમેણ ગુણવત્તમાઃ-ધૌતગુડાદપિ મત્સ્યણ્ડિકા ગુણકારી નિર્મલતરત્વાત્, તતોઽપિ ખણ્ડો ગુણવત્તરઃ, ખણ્ડાદપિ શર્કરા ગુણવત્તમા નિર્મલતમત્વાત્, ગુણવત્તમેતિ ગુણવતીશબ્દસ્ય તમપ્પ્રત્યયે પુંવદ્ભાવોઽત્ર પક્ષે ચ વક્તવ્ય ઇતિ પુંવદ્ભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મત્સ્યણ્ડ્યાદીનાં ગુણાનાહ-વૃષ્યા ઇતિ| ક્ષતક્ષીણયોર્હિતાઃ| ક્રમેણેતિ મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ ખણ્ડો ગુણવાન્, ખણ્ડાત્સિતા| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૫/૧૬૩)-"યથા યથૈષાં વૈમલ્યં મધુરત્વં તથા તથા| સ્નેહગૌરવશૈત્યાનિ સરત્વં ચ તથા તથા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્ગુણેતિ શર્કરાસમા| યાસશર્કરા-યવાસશર્કરેતિ યા લોકે પ્રસિદ્ધા, તિક્તમધુરકષાયરસા ચ| કેચિત્ત્વાચક્ષતે-દુરાલભારસેન સા ક્રિયત ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યાસશર્કરાગુણાનાહ-તદ્ગુણેતિ| તદ્ગુણા-મત્સ્યણ્ડિકાદિસામાન્યસદૃશગુણા| યાસશર્કરા-દુરાલભારસેનેક્ષુરસવત્ક્રિયતે||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વશર્કરા ઇત્યેતાશ્ચાન્યાશ્ચ દાહાદિનાશનાઃ| ગ્રન્થાન્તરે ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ.અ. ૪૫|૧૬૩)- "યથા યથાઽઽસાં વૈમલ્યં મધુરત્વં તથા તથા| સ્નેહલાઘવશૈત્યાદિ સારત્વં ચ તથા તથા||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામાન્યશર્કરાગુણાનાહ-દાહતૃટ્છિર્દીતિ| સર્વાઃ-ઉક્તા મત્સ્યણ્ડિકાદયઃ, અનુક્તાશ્ચ મધુશર્કરાદયઃ| મત્સ્યણ્ડિકાદૌ રક્તપિત્તગ્રહણમતિશયાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇક્ષુવિકારાણાં મધ્યે શર્કરા ફાણિતં ચ ક્રમેણ વરાવરે ભવતઃ| શર્કરા શ્રેષ્ઠા, ફાણિતમશ્રેષ્ઠમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇક્ષુવિકારાણાં તારતમ્યમાહ-શર્કરેતિ| ઇક્ષુવિકારાણાં મધ્યે શર્કરા-સિતાખ્યા વરા| ફાણિતમવરમ્| ઇતરે મધ્યમાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુ ચક્ષુષે હિતમ્| તથા, છેદિ-ઉભયથાઽઽશ્ચોતનવ્રણલેપાદાવુપયુક્તમ્, તથાઽભ્યવહારવિષયેઽપિ| તૈક્ષ્ણ્યાદ્યો દેહે પિણ્ડિતાન્ ભાવાન્ છિનત્તિ-વિભજતિ, સ છેદીતિ કથ્યતે| તથા, તૃડાદિનુત્ મેહાદિજિદિતિ ચ પ્રાયેણાભ્યવહારવિષય એવ| વ્રણાનાં શોધનં સન્ધાનં રોપણં ચ| શોધનં-યત્ પૂયપૈચ્છિલ્યાદિપ્રેરકમ્| સન્ધાનં-યદ્ દ્વૌ વ્રણૌ ચૈકીકરોતિ| રોપણં-સુપ્રસિદ્ધમ્| એતચ્ચ કાર્યં બાહ્યવિષયમેવાસ્ય વેદ્યમ્| તથા, વાતલમેતચ્ચાસ્ય બાહ્યોપયોગેનાભ્યન્તરોપયોગેન ચ, અન્તે વ્યસ્તશ્રુતત્વાત્| "ચક્ષુષ્યં છેદિ" ઇત્યાદિનાઽસ્ય મધુનઃ કર્મનિર્દેશઃ| "રૂક્ષં કષાયમધુરં" ઇત્યનેનાસ્ય સ્વરૂપનિર્દેશઃ| લાઘવાચ્ચાત્ર ગ્રન્થકારેણૈતદ્ભેદાદિ નોક્તમ્| તથા હ્યયમેવ તન્ત્રકારઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬) મધુનો ભેદાનાખ્યત્| યથા-"ભ્રામરં પૌત્તિકં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં ચ યથોત્તરમ્| [તત્ર સ્યાદ્ભ્રામરં શુક્લં ઘૃતવર્ણં તુ પૌત્તિકમ્|| ક્ષૌદ્રં તુ કપિલં પ્રોક્તં તૈલાભં માક્ષિકં સ્મૃતમ્| ભ્રામરં તર્પણં સ્વાદુ, ત્રિદોષં પૌત્તિકં વિદુઃ|| વરં ચ ગુર્વભિષ્યન્દિ ક્ષૌદ્રં રૂક્ષં મનાગ્ગુરુ| માક્ષિકં લઘ્વપવનં મધુરં શસ્યતે વ્રણે|| ગરીયઃ સ્વાદ્વભિષ્યન્દિ નવં, જીર્ણમતોઽન્યથા| મણ્ડઃ પુરાણો મધુરસ્તીક્ષ્ણો રૂક્ષો લઘુસ્તનુઃ||"] ઇતિ| તથા સઙ્ગ્રહે કટુપાકિત્વગુરુત્વશૈત્યવિષાન્વયત્વવિરુદ્ધોપક્રમત્વયોગવાહિત્વાદીન્ ગુણાનવોચત્| યોગવાહિત્વે ચ વિવદન્તે બહુવિદઃ| તત્ર કેચિદેવં સમગિરન્ત,-યધ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરેણ સંયુજ્યાત્મીયં સ્વભાવં હિત્વા સંયુક્તદ્રવ્યસ્વભાવમેવાનુવર્તતે, તદ્યોગવાહીતિ| ન ચૈતદ્યુક્તમ્| યતો યદ્યેવં યોગવાહિતા નિશ્ચીયતે તદાનીં યોગવાહિદ્રવ્યોપયોગો નિરર્થકઃ સ્યાત્| તથા હિ-યોગવાહિદ્રવ્યમન્તરેણાપિ યત્સ્વભાવં દ્રવ્યં પ્રાગાસીત્ તત્સ્વભાવમેવ યોગવાહિદ્રવ્યયુક્તમપિ| તસ્માદસદેતદ્યોગવાવાહિલક્ષણમિતિ| કેચિત્ત્વેવં પ્રતિજાનતે,-યધ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરેણ યુક્તં સત્ તસ્ય દ્રવ્યસ્ય શક્ત્યુત્કર્ષમુત્પાદયતિ, તદ્યોગવાહીતિ| તદપ્યસમ્યક્| યસ્માદેવમભ્યુપગમ્યમાને બહૂનિ દ્રવ્યાણિ યોગવાહીનિ સ્યુઃ| તથા ચ મધ્વાદેરપિ દ્રવ્યસ્ય કિઞ્ચિધ્રવ્યં સમાનગુણં શક્ત્યુત્કર્ષં કુર્વદેવ દૃષ્ટમ્| તત્કથં મધ્વાદેરેવ યોગવાહિત્વમુચ્યતે નાપરસ્યેતિ| તદેતદપિ લક્ષણમસચ્છ્રુતત્વાદલક્ષણમ્| અપરે ત્વેવમાહુઃ,-યધ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરેણાનનુગુણેનાપિ યુક્તં સત્તદ્ગુણાનનુવર્તતે સ્વં ચ કાર્યં તદવિરુદ્ધં કિઞ્ચિત્કરોતિ, તદ્યોગવાહિ દ્રવ્યં ભૃત્યવત્| યથા ભૃત્યઃ સ્વામિકાર્યમત્યજન્ સ્વકાર્યમપિ શરીરયાત્રાદિકં સ્વામ્યવિરુદ્ધં કરોતિ, તથૈવ મધુ મદનફલસંયુક્તં વમનકાર્યં કરોતિ, ન તુ વમનનિવારણં મધુકાર્યમ્| એવં મધુ હરીતકીસંયોગાદ્વિરેચનકાર્યમેવ કરોતિ, ન મધુકાર્યં સ્તમ્ભનરૂપમિતિ| યે ત્વત્રૈવં પ્રતિપન્નાઃ,-મદનફલાદેઃ શક્ત્યુક્તર્ષસ્તથાવિધોઽસ્તિ યેન મધુસમ્બન્ધિકાર્યમવધૂય, સ્વં કાર્યં કરોતીતિ, તે ચૈવં ચોદયન્તો ભવન્તીતિ વચનીયાઃ| યતઃ સ્તમ્ભનદ્રવ્યેણાન્યેન યેન કેનચિત્સંયુક્તસ્ય સુધાક્ષીરસ્યાપિ શક્તિઃ કિઞ્ચિદપહીયમાના દૃષ્ટા, મધુના તુ સ્તમ્ભનસ્વભાવેનાપ્યસ્ય નાપહીયતે મનાગપિ| અતો મધ્વાદેરેવ યોગવાહિત્વં નાન્યસ્ય| અપિ ચાન્યદા યોગવાહિ દ્રવ્યં ત્રિવૃતાદિમદનફલેન યુક્તં સદ્વિરેચનં વમનં ચોભયકાર્યં કુર્વદ્દૃષ્ટમ્, ન કેવલં વમનમેવ વિરેચનમેવ વા| તસ્માન્મધ્વાદેરેવ યોગવાહિત્વમિતિ સ્થિતમેતત્| તત્તુલ્યેતિ મધુસમા ગુણૈર્મધુશર્કરા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મધુગુણાનાહ-ચક્ષુષ્યમિતિ| યત્સંહતાન્ કફાદીન્ વિશ્લેષયતિ તત્-છેદિ| શોધનં-દુષ્ટપૂયાદિનિર્હરણમ્| સન્ધાનં-વિચ્છિન્નાસ્થ્યાદિસંશ્લેષકમ્| રોપણં-ક્ષીણમાંસાદિવર્ધનમ્| નનુ, ઇહ વાતલં સુશ્રુતવાક્યે ત્રિદોષશમનમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| વિષયભેદાત્| યત્ર શુદ્ધો વાયુઃ શુદ્ધં મધુ, તત્ર વાતલત્વમ્| યત્ર વાતઘાતિભિર્મિશ્રં મધુ પિત્તાદ્યૈર્વ્યામિશ્રો વાયુઃ, તત્ર વાતઘ્નત્વમ્| ઉભયોર્યોગવાહિત્વાત્| સુશ્રુતેન હિ પિત્તશ્લેષ્મઘ્નત્વં પઠિત્વા ત્રિદોષશમનત્વં પઠતા પિત્તશ્લેષ્માણૌ શુદ્ધૌ વાતમિશ્રૌ વા, વાયુ તુ મિશ્રમેવ મધુ હન્તીતિ દ્યોતિતમ્| યચ્ચ ચરકેણ મધુનો ગુરુત્વમુક્તં સુશ્રુતેન લઘુત્વમુક્તમ્, તત્ર ગુરુત્વં ગુણેન, લઘુત્વં પાકેનેત્યવિરોધઃ| ચરકો હિ ગુરુલઘુગુણાવેવેચ્છતિ| સુશ્રુતસ્તુ પાકાવપિ| તત્ર યચ્ચિરેણ પચ્યતે તદ્ગુરુગુણમ્, યચ્છીઘ્રં તલ્લઘુગુણમ્, યત્પક્વં વિણ્મૂત્રે સૃજતિ શ્લેષ્માણં કરોતિ તદ્ગુરુપાકમ્, યદ્વિણ્મૂત્રે ગૃહ્ણાતિ વાયું કરોતિ તલ્લઘુપાકમ્| મધુશર્કરાગુણાનાહ-તત્તુલ્યેતિ| તત્તુલ્યા-મધુસદૃશગુણા| વહ્નિપાકાત્કાલપાકાદ્વા શર્કરારૂપતાં ગતં મધુ-મધુશર્કરા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-મધુ, ઉષ્ણમુપયુક્તં સન્નિહન્તિ-મારયતિ| તથા, ઉષ્ણાર્તં-પ્રતપ્તં પુરુષં નિહન્તિ| ઉષ્ણે ચ કાલે દેશે ચોપયુક્તં તથા, ઉષ્ણૈરાહારાદિભિશ્ચ યુક્તં સન્નિહન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણેન મધુનો વિરોધમાહ-ઉષ્ણમુષ્ણાર્તમિતિ| ઉષ્ણં મધુ-અગ્ન્યાદિતાપિતમ્| ઉષ્ણાર્તં-ઉષ્ણૈરાતપાદિભિઃ પીડિતં નરમ્| ઉષ્ણે-ઉષ્ણદેશે કાલે વા પ્રયુક્તં મધુ| ઉષ્ણૈઃ-ઉષ્ણસ્પર્શૈર્દ્રવ્યૈઃ સહોપયુક્તં મધુ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તચ્ચ મધુ પ્રચ્છર્દને-વમને, તથા નિરૂહે ચ ઉષ્ણં ન નિવાર્યતે-ન નિષિધ્યતે| યસ્માત્કારણાત્, તયોઃ-વમિનિરૂહયોઃ, અલબ્ધપાકં-અપક્વમેવાશુ નિવર્તતે-પુનરાગચ્છતિ| ઇતીક્ષુવર્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણવિરોધસ્યાપવાદમાહ-પ્રચ્છર્દન ઇતિ| અલબ્ધપાકમપિ ચિરકાલસ્થિતં વિરુદ્ધોપક્રમૈરજીર્ણાદિવિકારૈર્મધુ હન્તીત્યાશ્ચેવોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬)-"વિષાન્વયત્વેન વિષપુષ્પેભ્યોઽપિ યતો મધુ| કુર્વતે સે સ્વયં યચ્ચ સવિષા ભ્રમરાદયઃ|| ગુરુરૂક્ષકષાયત્વાચ્છૈત્યાચ્ચાલ્પં હિતં મધુ| ન હિ કષ્ટતમં કિઞ્ચિત્તદજીર્ણાદ્યતો નરમ્|| ઉપક્રમવિરોધિત્વાત્સદ્યો હન્યાદ્યથા વિષમ્| નાનાદ્રવ્યાત્મકત્વાચ્ચ યોગવાહિ પરં મધુ|| વૃષ્યયોગૈરતો યુક્તં વૃષ્યતામનુવર્તતે| ભ્રામરં પૌત્તિકં ક્ષૌદ્રં માક્ષિકં ચ યથોત્તરમ્|| [વરં સ્યાદ્ભ્રામરં શુક્લં, ઘૃતવર્ણં તુ પૌત્તિકમ્| ક્ષૌદ્રં તુ કપિલં પ્રોક્તં તૈલાભં માક્ષિકં સ્મૃતમ્|| વિશેષાદ્ગુર્વભિષ્યન્દિ ભ્રામરં સ્વાદુતર્પણમ્| ક્ષૌદ્રંસતિક્તમધુરં લઘુ રૂક્ષં વિશોધનમ્|| પૌત્તિકં બૃંહણં રૂક્ષં કફવ્રણહિતં લઘુ| મણ્ડઃ પુરાણો મધુરસ્તીક્ષ્ણો રૂક્ષો લઘુસ્તનુઃ||] વરં જીર્ણં ચ તેષ્વન્ત્યે દ્વે એવ વિનિયોજયેત્|" ઇતિ| ઇતીક્ષુવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વં તૈલં સ્વકારણસમગુણં ભવતિ| યતો યદભિનિર્વૃત્તં તત્સ્વરૂપમેવ તદિત્યર્થઃ| તત્ર-તૈલેષુ મધ્યે, મુખ્યં-તિલોદ્ભવં, યત્તૈલં તત્તીક્ષ્ણં-મન્દવિપરીતમ્| તથા, વ્યવાયિ-વ્યાપ્તિશીલમ્, યદ્દેહં વ્યાપ્ય પાકં યાતિ| તથા, ત્વગ્દોષકૃત્-પાનાભ્યાસેન ત્વચં દૂષયતિ| અચક્ષુષ્યં-ચક્ષુષે હિતં ન ભવતિ| સૂક્ષ્મં-સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિ| ઉષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યમ્| સ્વયોનિવદિત્યતિદેશાત્કફકૃત્ત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-કફકૃન્ન ચ,-કફં ન કરોતિ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"મેધ્યસ્તિલઃ સ્પર્શશીતો, મેધ્યં તૈલં, ખલો હિમ:| તસ્યૈવ શ્લેષ્મકર્તૃત્વં, ન તૈલસ્ય ખલસ્ય વા||" ઇતિ| પાનકસ્ત્વાયુર્વેદાવતારેઽધિજગે-"વિપાકે કટુકં તૈલં વાતઘ્નં કફપિત્તકૃત્|" ઇતિ| નનુ ચ, તૈલમિતિ કથમસ્ય મુખ્યં નામ ? યતો યથા તિલસ્ય વિકારઃ સ્નેહસ્તૈલમિત્યુચ્યતે, તથૈરણ્ડાદીનામપિ યો વિકારઃ સ્નેહઃ સોઽપિ તૈલમિત્યુચ્યતે| મુનરપ્યાહ (ચ.વિ.અ. ૮|૨૧)- "અતૈલમપિ તૈલમેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યતે, તૈલપ્રાધાન્યાત્|" સ્નેહપ્રાધાન્યાદિતિ યાવત્| સામાનાધિકરણ્યપ્રયોગોઽત એવોપપન્નઃ| યથા-કૌસુમ્ભં તૈલમૈરણ્ડં તૈલમિતિ| અત્રોચ્યતે| તિલસ્યેદં વસ્તુ તૈલમિત્યન્વર્થતા તિલોદ્ભવસ્યૈવ તૈલસ્ય સમ્ભવતિ, ન કૌસુમ્ભાદીનામ્| અપિ ચ, કૌસુમ્ભં તૈલમિત્યાદૌ તૈલશબ્દઃ કાણ્ડાદિવ્યવચ્છેદપરઃ સમ્ભાવ્યતે| યથા-કૌસુમ્ભં તૈલં, ન પત્રં કાણ્ડં વેતિ| ઇદં તૈલં તૈલમિત્યત્ર તુ સામાનાધિકરણ્યેન યદિ તૈલશબ્દો નિર્દિશ્યતે તતઃ પૂર્વસ્માત્તૈલશબ્દાત્સ્નેહાભિધાયિનોઽધિકમર્થાન્તરં ન વક્તિ| નનુ, અત્રાપિ તૈલશબ્દઃ કસ્માત્કાણ્ડાદિવ્યવચ્છેદપરો ન ભવતિ ? ઇતિ ચેત્ બ્રૂમઃ| રૂઢિરૂપત્વાત્તૈલશબ્દસ્ય| સ્નેહવિષય એવ તૈલશબ્દો રૂઢઃ, ન કાણ્ડપત્રાદિવિષયે| તિલસ્ય હિ કાણ્ડં પત્રં વા ન તૈલમિત્યુચ્યતે, કિં તર્હિ ? તિલપત્રં તિલકાણ્ડમિતિ| અત એવ તૈલશબ્દોચ્ચારણસ્ય સમનન્તરં સ્નેહવિષયૈવ ધીર્જાયતે, ન પત્રકાણ્ડાદિવિષયા| તસ્માદસ્યૈવૈતન્મુખ્યં નામેતિ યુક્તમુક્તમ્| સંસ્કારાનુવર્તિત્વેન સર્વરોગજિત્ત્વાચ્ચાસ્ય મુખ્યત્વમ્| તથા ચોક્તમ્-"સંસ્કારાત્સર્વરોગજિત્" ઇતિ| કુસુમ્ભાદીનાં તિલશબ્દસ્ય ચ સ્નેહનાર્થવાચ્યે વિકારે સ્નેહે તૈલચ્પ્રત્યયે સતિ કુસુમ્ભતૈલમેરણ્ડતૈલં તિલતૈલમિતિ રૂપં ભવતિ| કૃશાનાં પુંસાં બૃંહણાય-બૃહત્ત્વાય, અલં-પર્યાપ્તમ્| સ્થૂલાનાં ચ કર્શનાયાલમ્| નનુ, કથમેકસ્માદ્વસ્તુનો વિરુદ્ધં કાર્યદ્વયં કર્શનત્વબૃંહણત્વરૂપં સ્યાદિતિ ? બ્રૂમ:| કૃશાનાં તાત્વત્સ્રોતાંસિ સઙ્કોચમાયાન્તિ| સઙ્કુચિતસ્રોતસાં ચ નરાણાં તૈલમન્તરેણાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ બૃંહણગુણયુક્તાન્યપિ ન તથા પ્રવેષ્ટું સમર્થાનિ ભવન્તિ| તૈલં પુનઃ સઙ્કુચિતાનિ સ્રોતાંસિ તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્ઝટિત્યેવ પ્રવિશ્ય શોધયતિ| સ્રોતઃશુદ્ધ્યા ચ શરીરપુષ્ટિઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૮|૪૩)- " સ્રોતઃસુ તક્રશુદ્ધેષુ રસો ધાતૂનુપૈતિ યઃ| તેન તુષ્ટિર્બલં વર્ણઃ પરં પુષ્ટિશ્ચ જાયતે||" ઇતિ| તસ્માત્કૃશાનાં બૃંહણાયાલમિત્યુપપન્નમ્| તથા, સ્થૂલાનાં સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિત્વાત્સર્વસ્રોતઃસુ તૈલં પ્રવિશ્ય તીક્ષ્ણોષ્ણાદિગુણયોગાન્મેદઃ ક્ષપયતિ| તત્ક્ષપણાચ્ચ કર્શનં સમ્પદ્યતે, ઇતિ સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચેત્યપ્યુપપન્નમ્| સ્નેહાદિગુણયોગાત્તૈલસ્ય બૃંહણત્વકર્શનત્વે સિદ્ધે સતિ 'કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચ|' ઇત્યુક્તં જ્ઞાપનાર્થમ્| યદિત્થંભૂતં તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તમન્યદપિ, તત્ કૃશાનાં બૃંહણાયાલં સ્થૂલાનાં કર્શનાય ચેતિ| બદ્ધેત્યાદિ| બદ્ધા વિટ્ યેન તદ્બદ્ધવિટ્કમ્| કપ્સમાસાન્તઃ| ગ્રથિતપુરીષમિત્યર્થઃ| તથા, કૃમિઘ્નમ્| સંસ્કારાદિત્યાદિ| વિશિષ્ટદ્રવ્યકૃતં સંસ્કારમાશ્રિત્યાશેષરોગજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ તૈલવર્ગઃ| તત્ર તૈલસામાન્યગુણાનાહતૈલમિતિ| સ્વયોનિવત્-સ્વકારણવત્| યથા-તિલતૈલં તિલગુણમ્, સર્ષપતૈલં સર્ષપગુણમિતિ| તત્ર યાનિ તૈલાનિ સ્વયોનેર્વિશિષ્ટાનિ તેષાં ગુણાઃ| તત્ર તિલતૈલગુણાનાહ-તત્ર મુખ્યમિતિ| મુખ્યં-તિલતૈલમ્| મુખ્યમિતિ વદતા તૈલશબ્દપ્રયોગે તિલતૈલં ગ્રાહ્યમિતિ દ્યોતયતિ, 'ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે કાર્યસમ્પ્રત્યયઃ' ઇતિ ન્યાયાત્| યદાદૌ દેહં વ્યાપ્નોતિ પશ્ચાજ્જીર્યતિ તત્-વ્યવાયિ| ઉષ્ણં-ઉષ્ણસ્પર્શમ્| ઉષ્ણવીર્યત્વં ચ સ્વયોનિવદિત્યનેન લબ્ધમ્| અલં-સમર્થમ્| નનુ, એકસ્ય બૃંહણસમર્થત્વકર્શનસમર્થત્વે અનુપપન્ને| મૈવમ્| કૃશસ્ય હિ સ્રોતાંસિ સઙ્કુચિતત્વાત્સમ્યગ્રસં ન વહન્તિ, સ્થૂલસ્ય તુ પૂર્ણત્વાત્| તૈલં તુ સૂક્ષ્મવ્યવાયિતીક્ષ્ણોષ્ણત્વાત્ સ્રોતાંસિ શોધયતિ| શુદ્ધેષુ સ્રોતઃસુ રસઃ સમ્યગ્વહન્ કૃશસ્ય ધાતુપુષ્ટિં વિધત્તે, સ્થૂલસ્ય ધાતુસામ્યમ્| બદ્ધવિટ્કં-બદ્ધપુરીષમ્| દ્રવ્યાન્તરસંયોગજનિતં ગુણાન્તરં-સંસ્કારઃ| નનુ, અત્ર "ત્વગ્દોષકૃદચક્ષુષ્યં કફકૃન્નચ" ઇતિ| સુશ્રુતે તુ (સૂ.અ.૪૫|૧૧૨)-"ત્વક્પ્રસાદનં...ચક્ષુષ્યં...અનિલબલાસક્ષયકરમ્|" ઇતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| ત્વગ્દોષકરત્વમચક્ષુષ્યત્વં ચાભ્યવહારે| ત્વક્પ્રસાદનત્વં ચક્ષુષ્યત્વં ચાભ્યઙ્ગે| ઉક્તં હિ (હૃ. સૂ. અ. ૨|૮)-"દૃષ્ટિપ્રસાદપુષ્ટ્યાયુઃસ્વપ્નસુત્વક્ત્વદાઢર્યકૃત્|" ઇતિ| અનિલબલાસક્ષયકરત્વં સંસર્ગવિષયમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૧૩) અગ્ર્યેષુ સમુદાયનિર્ધાર્યેષુ-"તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનામ્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એરણ્ડતૈલમીષત્તિક્તકટુકં ભવતિ| તથા, સ્વાદુ-મધુરમ્| તથા, સરં ગુરુ ચ| વર્ધ્મેત્યાદિ| વર્ધ્માદીન્ જયેત્| કટીગુહ્યકોષ્ઠપૃષ્ઠસ્થિતૌ રુક્શોફૌ જયેત્| તચ્ચ તીક્ષ્ણોષ્ણં પિચ્છિલં વિસ્રં ચ ભવતિ| લોહિતૈરણ્ડતૈલં ત્વતિશયેન તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એરણ્ડતૈલગુણાનાહ-સતિક્તોષણમિતિ| સતિક્તોષણં-ઈષત્તિક્તમીષત્કટુકં ચ| એરણ્ડં-એરણ્ડફલોદ્ભવમ્| સરં-વિરેચનમ્| વર્ધ્મ-મુપ્કવૃદ્ધિઃ| રુક્શોફૌ-શૂલશ્વયથૂ| તૌ ચ કટ્યાદિગતૌ| રક્તૈરણ્ડતેલગુણાનાહ-તીક્ષ્ણોષ્ણમિતિ| અતિગ્રહણાચ્છુક્લૈરણ્ડોદ્ભવમપિ તીક્ષ્ણાદિગુણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્ષપાણામિદં સાર્ષપં તૈલં કટૂષ્ણં ચ ભવતિ| તથા, તીક્ષ્ણં કફશુક્રાનિલાપહં ચ| અપપૂર્વાદ્ધન્તેરન્યેષ્વપિ દૃશ્યત ઇતિ ડઃ| તથા ચ, લઘુ પિત્તાસ્રં ચ કરોતિ| તથા, કોઠાદીન્ જયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્ષપતૈલગુણાનાહ-કટૂષ્ણમિતિ| પિત્તાસ્રકૃત્રક્તપિત્તકોપનમ્| કોઠઃ-ક્ષુદ્રરોગવિશેષઃ| જન્તવો-બાહ્યાભ્યન્તરાઃ કૃમયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અક્ષાણાં-બિભીતકાનામિદમાક્ષં તૈલં મધુરાદિગુણયુક્તં પિત્તાનિલહૃચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બિભીતકતૈલગુણાનાહ-આક્ષમિતિ| કેશ્યંકેશહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિમ્બોદ્ભવં તૈલમતિશયેનોષ્ણં ન ભવતિ| તથા, તિક્તમ્| તથા, કૃમિકુષ્ઠકફનાશનમતિશયેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિમ્બતૈલગુણાનાહ-નાત્યુષ્ણમિતિ| નાત્યુષ્ણંઈષદુષ્ણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અતસીજં કુસુમ્ભજં ચ તૈલમુષ્ણવીર્યં ભવતિ| તથા ત્વગ્દોષકફપિત્તાનિ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતસીતૈલકુસુમ્ભતૈલગુણાનાહ-ઉમાકુસુમ્ભજમિતિ| યત્તૂક્તં સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૫/૧૧૯)-"વિપાકે કટુ સક્ષારં કૌસુમ્ભં સર્વદોષકૃત્|" ઇતિ, તન્મિલિતસર્વદોષવિષયમ્| પૃથગ્ભૂતં તુ વાયું હન્ત્યેવ| યદાહ ખારણાદિઃ- "કૌસુમ્ભં કટુ સક્ષારં વાતઘ્નં કફપિત્તલમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- વસા-તનુરૂપેણ શુદ્ધમાંસસ્ય સ્નેહઃ| મજ્જા-ધાતુઃ| તૌ વાતનાશનૌ| તથા, માંસાનુગસ્વરૂપૌ-યસ્ય પ્રાણિનઃ સમ્બધિ માંસં તત્સદૃશરૂપૌ| મેદોઽપિ તાવિવ-વસામજ્જ્ઞોઃ સદૃશસ્વરૂપં વિદ્યાત્| સંક્ષેપતયા ચાયં તૈલવર્ગ ઇહોક્તઃ| તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽધિકમપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ.૬)-"દન્તીમૂલકરક્ષોઘ્નકરઞ્જારિષ્ટશિગ્રુજમ્| સુવર્ચલેઙ્ગુદીપીલુશઙ્ખિનીનીપસમ્ભવમ્|| સરલાગુરુદેવાહ્વશિંશપાસારજન્મ ચ| તુવરારુષ્કરોત્થં ચ તીક્ષ્ણં કટ્વસ્રપિત્તકૃત્|| અર્શઃકુષ્ઠકૃમિશ્લેષ્મશુક્રમેદોઽનિલાપહમ્| કરઞ્જનિમ્બજે તિક્તે નાત્યુષ્ણે તત્ર નિર્દિશેત્|| કષાયતિક્તકટુકં સારલં વ્રણશોધનમ્| ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટુકે તુવરારુષ્કરોદ્ભવે|| વિશેષાત્કૃમિકુષ્ઠઘ્ને તથોર્ધ્વાધોવિરેચને| અક્ષાતિમુક્તકાક્ષોડનાલિકેરમધૂકજમ્|| ત્રપુસૈર્વારુકૂષ્માણ્ડશ્લેષ્માતકપ્રિયાલજમ્| વાતપિત્તહરં વૃષ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્|| પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં શ્રીપર્ણીકિંશુકોદ્ભવમ્| તિલતૈલં વરં તેષુ કૌસુમ્ભમવરં પરમ્|| વસા મજ્જા ચ વાતઘ્નૌ બલપિત્તકફપ્રદૌ| માંસાનુગસ્વરૂપૌ ચ વિદ્યાન્મેદોઽપિ તાવિવ|| તૌલૂકી શૌકરી પાકહંસજા કુક્કુટોદ્ભવા| વસા શ્રેષ્ઠા સ્વવર્ગેષુ કુમ્ભીરમહિષોદ્ભવા|| કાકમદ્ગુવસા તદ્વત્કારણ્ડોત્થા ચ નિન્દિતા| શાખાદમેદસાં છાગં હાસ્તિનં ચ વરાવરમ્||" ઇતિ| ઇતિ તૈલવર્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વસામજ્જગુણાનાહ-વસા મજ્જા ચેતિ| વસામાંસસ્નેહઃ| મજ્જા-ષષ્ઠો ધાતુઃ| માંસાનુગસ્વરૂપૌ-યસ્ય પ્રાણિનો યૌ વસામજ્જાનૌ, તસ્ય માંસેન તૌ સદૃશગુણૌ| મેદોગુણાનાહ-વિદ્યાદિતિ| મેદઃ-ચતુર્થો ધાતુઃ| તાવિવ-વસામજ્જવદ્વાતઘ્નાદિગુણમ્| તૈલવર્ગે સ્નેહત્વસામ્યાદ્વસાદીનામુક્તિઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬)-"તૈલપ્રયોગાદજરા નિર્વિકારા જિતશ્રમાઃ| આસન્નતિબલા યુદ્ધે દૈત્યાધિપતયઃ પુરા|| દન્તીમૂલકરક્ષોઘ્નકરઞ્જારિષ્ટશિગ્રુજમ્| સુવર્ચલેઙ્ગુ દીપીલુશઙ્ખિનીનીપસમ્ભવમ્|| સરલાગુરુદેવાહ્વશિંશિપાસારજન્મ ચ| તુવરારુષ્કરોત્થં ચ તીક્ષ્ણં કટ્વસ્રપિત્તકૃત્|| અર્શઃ-કુષ્ઠકૃમિશ્લેષ્મશુક્રમેદોઽનિલાપહમ્| કરઞ્જનિમ્બજે તિક્તે નાત્યુષ્ણે તત્ર નિર્દિશેત્|| કષાયતિક્તકટુકં સારલં વ્રણશોધનમ્| ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટુકે તુવરારુષ્કરોદ્ભવે|| વિશેષાત્કૃમિકુષ્ઠઘ્ને તથોર્ધ્વાધોવિરેચને| અક્ષાતિમુક્તકાક્ષોડનાલિકેરમધૂકજમ્|| ત્રપુસૈર્વારુકુષ્માણ્ડશ્લેષ્માતકપિયાલજમ્| વાતપિત્તહરં કેશ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુ શીતલમ્|| પિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનં શ્રીપર્ણીકિંશુકોદ્ભવમ્| તિલતૈલં વરં તેષુ કૌસુમ્ભમવરં પરમ્|| ચૌલૂકી સૌકરી પાકહંસજા કુક્કુટોદ્ભવા| વસા શ્રેષ્ઠા સ્વવર્ગેષુ કુમ્ભીરમહિષોદ્ભવા|| કાકમદ્ગુવસા તદ્વત્ કારણ્ડોત્થા ચ નિન્દિતા| શાખાદમેદસાં છાગં હાસ્તિનં ચ વરાવરમ્||" ઇતિ| ઇતિ તૈલવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વં મદ્યં દીપનાદિગુણયુક્તમ્| તુષ્ટિઃ-ચિત્તપરિતોષઃ, પુષ્ટિઃ-શરીરપોષઃ, તે દદાતિ-જનયતિ, યત્તત્તુષ્ટિપુષ્ટિદમ્| આતોઽનુપસર્ગે કઃ| તથા ઈષન્મધુરતિક્તકટુકમ્| તથા, અમ્લૌ પાકરસૌ યસ્ય તદેવમ્| તથા, સરમ્| તથા સકષાયમ્| તથા, સ્વરશ્ચારોગ્યં ચ પ્રતિભા ચ વર્ણશ્ચ તાન્ કરોતિ| નનુ, સર્વાણ્યેવ દ્રવ્યાણ્યારોગ્યાર્થમુપદિશ્યન્તે| તસ્માદારોગ્યકૃત્વં સર્વેષામેવ દ્રવ્યાણાં પ્રાપ્તમ્| કિમિતિ મદ્યસ્યૈવારોગ્યકૃત્ત્વમુચ્યતે ? યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્ત્વતિશયખ્યાપનાર્થમેતત્| મદ્યમતિશયેનારોગ્યકૃદિત્યર્થઃ| તથા, લઘુ| તથા, નષ્ટનિદ્રેભ્યો નરેભ્યોઽતિનિદ્રેભ્યશ્ચ હિતમ્| સર્વમેવ મદ્યં પ્રભાવાદિતિ કેચિત્| અન્યે ત્વેવં મન્યન્તે, યથા-સુરાદિ યન્મદ્યં શ્લેષ્માદિવર્ધનં, તન્નષ્ટનિદ્રેભ્યો હિતમ્| યચ્ચ માધવાદિ મદ્યં શ્લેષ્માદિહન્તૃ, તચ્ચાતિનિદ્રેભ્યો હિતમિતિ| તથા, પિત્તાસ્રદૂષણમ્| તથા, કૃશેભ્યઃ સ્થૂલેભ્યશ્ચ હિતમ્, ઇતિ સામાન્યેઽપિ નિર્દેશેઽત્રાયં વિશેષો બોધ્યઃ,-કિઞ્ચિન્મદ્યં કૃશાય હિતં કિઞ્ચિત્સ્થૂલાયેતિ| અથવા, તૈલોક્તન્યાયેન કૃશસ્થૂલહિતત્વં બોધ્યમ્| તથા, રૂક્ષં| તથા, સૂક્ષ્મં-સ્રોતોગામિ| તથા, સ્રોતો વિશોધયતિ| તથા, વાત શ્લેષ્મહરમ્| યુક્ત્યા પીતં સદેવંગુણં મદ્યં ભવતિ| યુક્તિસ્તુ-મદાત્યયનિદાને ચિકિત્સિતે ચ વક્ષ્યમાણા| અન્યથા-અયુક્ત્યા પીતં સત્, વિષતુલ્યં ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ મદ્યવર્ગઃ| દ્રાક્ષાદિસન્ધાનં મદ્યમુચ્યતે| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬)-"દ્રાક્ષેક્ષુમક્ષિકં શાલિરુત્તમા વ્રીહિપઞ્ચમાઃ| મદ્યાકરા યદેભ્યોઽન્યત્તન્મદ્યપ્રતિરૂપકમ્||" ઇતિ| તત્ર સામાન્યમદ્યગુણાનાહ-દીપનં રોચનમિતિ| તુષ્ટિઃ-સન્તોષઃ| પુષ્ટિઃ-બલવૃદ્ધિઃ, શરીરવૃદ્ધેઃ કૃશહિતત્વેન લબ્ધત્વાત્| સશબ્દસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| પ્રતિભા-પ્રજ્ઞા| નનુ, એકમેવ નિદ્રાં કરોતિ હન્તિ ચેતિ વિરુદ્ધમ્| મૈવમ્| પ્રવૃદ્ધવાતો હિ નિષ્ટનિદ્રો ભવતિ, તસ્યામવસ્થાયાં વાતઘ્નત્વાન્નિદ્રાં કરોતિ| પ્રવૃદ્ધશ્લેષ્મા ચાતિનિદ્રઃ, તસ્યામવસ્થાયાં શ્લેષ્મઘ્નત્વાન્નિદ્રાં હન્તિ| કૃશસ્થૂલહિતં તૈલોક્તન્યાયેન| યુક્ત્યા પીતમેવંવિધમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૬/૪૧)-"બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામયવયાંસિ| પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપં યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નવં-કિઞ્ચિત્કાલાતિક્રાન્તમ્, તત્-મદ્યં, ગુરુ ત્રિદોષકરં ચ ભવતિ| નવં-અનતીતસંવત્સરમિત્યેકે| જીર્ણં-પુરાણં બહુકાલાતિક્રાન્તમ્| અતઃ-નવાત્, અન્યથા-લઘુ દોષહરં ચેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નવમદ્યગુણાનાહ-ગુરુ તદિતિ| તત્-મદ્યમ્| નવં-તત્કાલનિષ્પન્નમ્| ગુરુત્વદોષજનનત્વાભ્યાં લઘુત્વવાતશ્લેષ્મહરત્વે બાધ્યેતે| પુરાણમદ્યગુણાનાહ-જીર્ણમિતિ| જીર્ણં-ચિરકાલનિષ્પન્નમ્| અતોઽન્યથા-નવાદ્વિપરીતમ્, લઘુવાતકફહરં ચેત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૫/૧૯૪)-" સ્ફુટસ્રોતઃકરં જીર્ણં લઘુ વાતકફાપહમ્|" ઇતિ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તચ્ચ મદ્યમુષ્ણોપચારેણ ન પેયમ્| ઉષ્ણો-વિહારાહારાદિક ઉપચારો યસ્ય સ એવમ્, તેન| ન વિરિક્તેત્યાદિ| કૃતવિરેચનેન ન પેયમ્, દોષાસામ્યાદિતિ ભાવઃ| તથા, ક્ષુધાર્તેન ન પેયમ્| તથા, અતિતીક્ષ્ણમતિમૃદુ ચ મદ્યં ન પેયમ્| અલ્પસમ્ભારમિતિ| યદ્યાવતા સમ્ભારેણ લોકપ્રસિદ્ધેન સન્ધીયતે સુરાદિ, તત્ર તદપેક્ષયા ચાલ્પસમ્ભારં ન પેયમ્| તથા, કલુષં-અસ્વચ્છં પાંસુશર્કરાદિભિર્યુક્તં, ચ ન પેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મદ્યપાનં નિયચ્છતિ-પેયં નોષ્ણોપચારેણેતિ| ઉષ્ણોપચારેણ-ઉષ્ણમાહારં સૂર્યસન્તાપાદિકં વા સેવમાનેન| વિરિક્તૈઃ-કૃતવિરેચનૈઃ| ક્ષુધાતુરૈઃ-અતિક્ષુધિતૈઃ| અત્યર્થં તીક્ષ્ણં-અતિતીવ્રમદમ્| અત્યર્થં મૃદુ-મદાનુત્પાદકમ્| અલ્પસમ્ભારં-અસમ્પૂર્ણકારણસામગ્રીકમ્| કલુષં-મલિનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦--સુરા ગુલ્માદિહૃદ્ભવતિ| તથા, સ્નેહયતીતિ સ્નેહની| તથા, ગુરુર્વાતનાશિની ચ| તથા, મેદશ્ચાસૃક્ ચ સ્તન્યં ચ મૂત્રં ચ કફશ્ચ તાનાવહતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સુરાગુણાનાહ-ગુલ્મેતિ| શાલિપિષ્ટકૃતં મદ્યંસુરા| સ્નેહની-દેહસ્નિગ્ધત્વકૃત્| મેદઃપ્રભૃતીનાવહતિ-કરોતીતિ તથા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવં વારુણી-પ્રસન્ના| ત એવ સુરોક્તા ગુણા યસ્યાઃ સા તદ્ગુણા, સુરાસમગુણેત્યર્થઃ| તથા, હૃદયાય હિતા-હૃદ્યા| તથા, લઘુસ્તીક્ષ્ણા ચ| શૂલાદીન્નિહન્તિ ચ| વિબન્ધઃ-સ્રોતસામુપલેપેન દોષાદીનામવહનમ્| જગલમેદકબક્કસાનાં સુતરામનુપયોગિત્વાદ્ગુણા નેહોક્તાઃ| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૬) તૂક્તા એવ| યથા-"જગલઃ પાચનો ગ્રાહી રૂક્ષસ્તદ્વચ્ચ મેદકઃ| બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી દોષકોપનઃ||" ઇતિ| વારુણ્યા અધોભાગો ઘનો-જગલઃ| જગલસ્યાધોભાગો-મેદકઃ| પાનીયેન મદ્યકલ્કપીડ(ને)નોત્પન્નો-બક્કસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વારુણીગુણાનાહ-તદ્ગુણેતિ| વારુણી-શ્વેતસુરા| સા ચ શ્વેતપુનર્નવાદિમૂલયુક્તેન શાલિપિષ્ટેન ક્રિયતે| તદ્ગુણા-સુરાતુલ્યા| વિબન્ધઃ-વાતરોધઃ| આધ્માનં-ઉદરાપૂરઃ| વારુણી-અચ્છસુરેતિ કેચિત્| તન્ન| તસ્યાઃ કફઘ્નત્વાત્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન (સૂ.અ.૪૫/૧૭૮)-"પ્રસન્ના કફવાતાર્શોવિબન્ધાનાહનાશિની" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિભીતકાનામિયં બૈભીતકી| નાતિતીવ્રો મદો યસ્યાઃ સૈવમ્| તીવ્રમદં ન જનયતીત્યર્થઃ| તથા, લઘ્વી| તથા, પથ્યા| તથા, વ્રણાદિષુ ચાત્યર્થમન્યમદ્યવન્ન વિરુધ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૈભીતકીગુણાનાહ-નાતિતીવ્રમદેતિ| બિભીતકવલ્કલયુક્તશાલિપિષ્ટકૃતા-બૈભીતકી સુરા| નાતિતીવ્રમદા-મધ્યમમદા| પથ્યા-સ્વસ્થહિતા| યવસુરાગુણાનાહ-વિષ્ટમ્ભિનીતિ| યવપિષ્ટકૃતં મદ્યં-યવસુરા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અરિષ્ટો યો યૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધઃ, સ તદ્ગુણાનનુગચ્છતિ| સર્વૈશ્ચ દીપનત્વાદિભિર્મદ્યગુણૈરધિકઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"મદ્યાકરાધિકદ્રવ્યં મદિરાદ્યાત્મકં ત્વતઃ| યથાદ્રવ્યગુણોઽરિષ્ટઃ સર્વમદ્યગુણાધિકઃ||" ઇતિ| ગ્રહણ્યાદિકાંશ્ચ રોગાન્ હન્તિ| તથા, કષાયકટુશ્ચાસૌ વાતલશ્ચ સ એવમ્| લક્ષણં ચાસ્ય પ્રાગુક્તમ્ (અ. ૩|૨૨)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અરિષ્ટગુણાનાહ-યથાદ્રવ્યગુણ ઇતિ| ઔષધયુક્તૈર્મદ્યાકરૈઃ કૃતં મદ્યં-આસવઃ| સ એવ ક્વથિતૌષધૈઃ-અરિષ્ટઃ| યથાદ્રવ્યગુણઃ-સ્વૌષધાનુરૂપગુણઃ| ઔષધગર્ભત્વાત્ સર્વેષુ મદ્યેષ્વધિકગુણઃ| શોષો-રાજયક્ષ્મા| કષાયકટુશ્ચાસૌ વાતલશ્ચ, કષાયકટુઃ સન્ વાતલ ઇત્યર્થઃ| અમ્લાદિરસસ્તુ વાતઘ્નઃ| યથોક્તં સુશ્રુતેન (સૂ.અ.૪૫/૧૯૪)-"અરિષ્ટો દ્રવ્યસંયોગસંસ્કારાદધિકો ગુણૈઃ| દીપનઃ કફવાતઘ્નઃ સરઃ પિત્તાવિરોધનઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માર્દ્વીકં-દ્રાક્ષારસોદ્ભવં, લેખનત્વાદિયુક્તમ્| તથા, અલ્પૌ પિત્તાનિલૌ યસ્ય તદેવમ્| અન્યમદ્યાપેક્ષયાઽલ્પતરૌ કરોતીત્યર્થઃ| તથા, પાણ્ડ્વાદિનાશનમ્| "વિલિખત્યતિતૈક્ષ્ણ્યાદ્યદ્ધાતૂંસ્તલ્લેખનં મતમ્|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માર્દ્વીકગુણાનાહ-માર્દ્વીકમિતિ| માર્દ્વીકંદ્રાક્ષાકૃતં મદ્યમ્| લેખનં-લીનમલોત્ખનનમ્| અલ્પપિત્તાનિલકરં-અન્યમદ્યાપેક્ષયા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ખાર્જૂરં મદ્યમસ્માત્-માર્દ્વીકાદલ્પાન્તરગુણમ્| અલ્પાન્તરાઃ-કિઞ્ચિદ્વિશેષા ગુણા યસ્ય તદેવમ્| તથા, વાતલં ગુરુ ચ| દ્રાક્ષાસવશ્ચાન્યત્રોક્તઃ| યથા-"શુષ્કદ્રાક્ષામ્બુસમ્ભૂતો વિશદો રોચનો હિમઃ| દ્રાક્ષાસવો મધુસમો બૃંહણો ભૃશદીપનઃ||' ઇતિ| શાર્કરઃ-શર્કરાસમ્બન્ધી મદ્યવિશેષઃ, સુરભિઃ-સુગન્ધિર્ભવતિ| તથા, સ્વાદુશ્ચ (શ્ચાસૌ) હૃદ્યશ્ચ સ્વાદુહૃદ્યઃ| તથા, નાતિમદો લઘુશ્ચ ભવતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડસમ્બન્ધી-ગૌડઃ, સૃષ્ટમૂત્રત્વાદિભિર્ગુણૈર્યુક્તઃ| તથા, તર્પણાશ્ચાસૌ દીપનશ્ચ તર્પણદીપનઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગૌડગુણાનાહ-સૃષ્ટમૂત્રેતિ| ગુડકૃતં મદ્યં-ગૌડઃ| સૃષ્ટાઃ-પ્રવર્તિતાઃ, મૂત્રાદયો યેન સ તથા| તર્પણઃ-તૃપ્તિજનનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સીધુઃ વાતપિત્તકરઃ| તથા, સ્નેહવિકારાન્ શ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ હન્તિ| બ્રહ્મભ્રૂણવૃત્રેષ્વિત્યત્ર ચતુર્વિધસ્ય નિયમસ્ય પ્રાયિકત્વાત્ ક્વિપ્| સીધુઃ-અપક્વેક્ષુરસકૃતઃ પક્વેક્ષુરસકૃતશ્ચ| તત્ર સીધ્વોર્મધ્યે, પક્વરસો મેદઃશોફોદરાર્શાંસિ હન્તિ, શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ| મેદઃશોફોદરાર્શોઘ્ન ઇતિ "અમનુષ્યકર્તૃકે ચ" ઇતિ ઠક્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સીધુગુણાનાહ-વાતપિત્તકર ઇતિ| ઇક્ષુરસકૃતં મદ્યં-સીધુઃ| સ્નેહવિકારાન્-સ્નેહવ્યાપદઃ, શ્લેષ્મવિકારાંશ્ચ હન્તીતિ તથા| સ ચ સીધુર્દ્વિવિધઃ,- શીતરસઃ પક્વરસશ્ચ| અપક્વેનેક્ષુરસેન કૃતઃ-શીતરસઃ, પક્વેન-પક્વરસઃ| તયોર્મધ્યે પક્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધ્વાસવો-માક્ષિકેણ સન્ધીયતે માધવાખ્યો મદ્યવિશેષઃ, છેદી તીક્ષ્ણો મેહાદિનાશનશ્ચ| અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬) સુરાસવાદયો ગદિતાઃ| તથા ચાપઠત્-"સુરાસવસ્તીવ્રમદઃ સ્વાદુસ્તીક્ષ્ણોઽનિલાપહઃ| મૈરેયો મધુરો વૃષ્યઃ સરઃ સન્તર્પણો ગુરુઃ||" ઇત્યાદિ| તત્ર મધુનૈવ સુરાસન્ધાનેન યા ક્રિયતે, તાં સુરાં સુરાસવમાહુઃ| મૈરેયઃ-કોદ્રવૈર્જાયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મધ્વાસવગુણાનાહ-છેદીતિ| મધુકૃતં મદ્યંમધ્વાસવઃ| આસવશબ્દો મદ્યમાત્રવચનઃ| છેદી-સંહતકફાદિવિશ્લેષી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુક્તં રક્તપિત્તકફાનુત્ક્લેદયતિ| તથા, વાતમનુલોમયતિ-માર્ગાન્તરેભ્યસ્તમાનીય સ્વમાર્ગપ્રતિપન્નં કરોતિ, તદ્વાતાનુલોમનમ્| અતિશયેનોષ્ણતીક્ષ્ણરૂક્ષામ્લમ્| તથા, હૃદ્યમ્| તથા, પરં-અતિશયેન રુચિકરમ્| તથા, દીપનમ્| તથા, શિશિરઃ સ્પર્શો યસ્ય તદેવમ્| તથા, પાણ્ડ્વાદિઘ્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મદ્યવર્ગે સન્ધાનસામાન્યાત્ શુક્તાદીન્યાહ| તત્ર શુક્તગુણાનાહ-રક્તપિત્તકફોત્ક્લેદીતિ| શુક્તં-કન્દાદિસન્ધાનમ્| ઉક્તં હિ (શાર્ઙ્ગધરે મ. અ. ૧૦/૧૭)-"કન્દમૂલફલાદીનિ સસ્નેહલવણાનિ ચ| યત્રૈકત્રાભિષૂયન્તે તચ્છુક્તમભિધીયતે|| ગુડસ્તિવક્ષુરસો મદ્યં માર્દ્વીકં ચ દ્રવં યદા| ગુડેક્ષુમદ્યમાર્દ્વીકશુક્તાનિ સ્યુસ્તદા ક્રમાત્||' ઇતિ| યત્તૂક્તં વૃન્દેન-"યન્મસ્ત્વાદિ શુચૌ ભાણ્ડે સગુડક્ષૌદ્રકાઞ્જિકમ્| ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં શુક્તં ચુક્રં તદુચ્યતે||' ઇતિ| તચ્છુક્તવિશેષલક્ષણમ્| રક્તાદીન્ ક્લેદયતિ-અતિદ્રવીકરોતીતિ તત્તથા| શિશિરસ્પર્શં-સ્પર્શે શીતમ્| દૃક્-દર્શનશક્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડાદિભિવં શુક્રં યથોત્તરં લઘુ-યદ્યદુત્તરં તત્તલ્લઘુ, ગુડકૃતાચ્છુક્તાદિક્ષુશુક્તં લઘુ, ઇક્ષુશુક્તાન્મદ્યશુક્તં લઘુ, મદ્યશુક્તાન્માર્દ્વીકં શુક્તં લઘુ ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગુડશુક્તાદીનાં લઘુત્વે તારતમ્યમાહ-ગુડેક્ષ્વિતિ| યથોત્તરં લઘુ-ગુડશુક્તાદિક્ષુશુક્તં લઘુ, તતો મદ્યશુક્તમ્, તતો માર્દ્વીકશુક્તમિતિ| મદ્યં-માર્દ્વીકાદન્યત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કન્દાદિકં ચ તદાસુતં-ગુડશુક્તાદ્યાસુતં, તદ્વદ્વિદ્યાત્- તચ્છુક્તસમાનગુણં જાનીયાત્| શુક્તેનાત્યુત્કૃષ્ટશક્તિના પરિત્યાજ્ય નિજં સ્વભાવં, વશીકૃત્યાઽઽત્મરૂપતાં નીયત ઇત્યર્થઃ| આદ્યગ્રહણાત્કાણ્ડત્વક્પત્રાદિપરિગ્રહઃ| તેન કાણ્ડાદ્યપિ તથૈવ વેદ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુક્તગતકન્દાદિગુણાનાહ-કન્દમૂલેતિ| આદ્યશબ્દાચ્ચ કાણ્ડાદીનિ| તદ્વત્-શુક્તતુલ્યગુણમ્| તદાસુતં-તસ્મિન્-શુક્તે, આસુતં-ચિરકાલસ્થિતમ્| ઉક્તં ચ- "કન્દમૂલફલાદ્યં ચ લવણોદકસંયુતમ્| સન્ધાનાચ્ચિરકાલામ્લમાસુતં પરિકીર્તિતમ્||" ઇતિ| કન્દાદીનાં પૃથક્પ્રયોગાદદ્રવત્વેઽપિ પ્રાસઙ્ગિકમત્ર કથનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂલકસર્ષપશાકાનિ ક્વથિતાસુતાનિ કાલજીરકરાજિકાચૂર્ણભાવિતાન્યમ્લતીક્ષ્ણાનિ શાણ્ડાકીશબ્દેનોચ્યન્તે| સા ટક્કવિષયે પ્રસિદ્ધા| સા ચાન્યચ્ચાનુક્તમપ્યાસુતં કાલેનામ્લં-અમ્લીભૂતમ્, ન તુ સ્વયમામ્લ્યમાપાદ્યમ્| અનેનૈવ હેતુના સુતરાં તત્સંસ્કારતામધિકરોતીતિ| તચ્ચ રોચનં લઘુ ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુક્તેતરસન્ધાનગુણાનાહ-શાણ્ડાકી ચાસુતમિતિ| શાકમુદ્ગાદિવટકસન્ધાનં-શાણ્ડાકી| ઉક્તં ચ "શાણ્ડાકી કન્દમૂલાદિમુદ્ગાદિવટકૈઃ કૃતા|| તથા, "મૂલકચ્છેદસન્ધાનં શાણ્ડાકી સ્યાદ્બહુદ્રવા||' ઇતિ| અન્યત્-શુક્તશાણ્ડાકીભ્યામિતરત્| તચ્ચ પિણ્યાકાદિકૃતમ્, કાલામ્લંકાલેન ચિરકાલાવસ્થેનામ્લમ્, તદુભયં રોચનં લઘુ ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાન્યામ્લં-કાઞ્જિકં, ભેદિ તીક્ષ્ણમ્| તથા, ઉષ્ણવીર્યમ્| તથા, પિત્તકૃત્| સ્વભાવાચ્ચ સ્પર્શશીતલમ્| વ્યાયામાદિના શ્રાન્તત્વં-શ્રમઃ, નિર્વ્યાયામાદેરેવોપશ્રાન્તત્વં-ક્લમઃ, તૌ હરતિ| તથા, રુચ્યં દીપનં ચ| બસ્તિશૂલં ચ જયતિ| તથા, આસ્થાપને-નિરૂહે શસ્તમ્| તથા, લઘુ વાતકફાપહં ચ| હન્તેઃ "અન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે" ઇતિ ડઃ| ધાન્યામ્લં-તણ્ડુલકણ્ડનાદિકૃતમ્| સૌવીરકતુષોદકે તુ વિતુષૈઃ સતુષૈશ્ચ યવૈઃ ક્રમાત્કૃતે તદ્વદ્વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાઞ્જિકગુણાનાહ-ધાન્યામ્લમિતિ| ધાન્યામ્લં-કાઞ્જિકમ્| ભેદિ-સરમ્| આસ્થાપને-નિરૂહે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂત્રં ગોઽજાદિભવં પિત્તલાદિગુણયુક્તમ્| તથા, લવણોઽનુરસઃ સ્વલ્પો યસ્ય તદેવમ્| તથા, કૃમ્યાદીન્ જયેત્| લઘુ ચ| ગોમૂત્રસ્ય ચ પૂર્વમુપન્યાસાત્ પ્રાધાન્યં જ્ઞેયમ્| સઙ્ગ્રહે તુ વિશેષાન્તરમપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૬)- "શ્વાસકાસહરં છાગં પૂરણાત્કર્ણશૂલજિત્| દદ્યાત્ક્ષારે કિલાસે ચ ગજવાજિસમુદ્ભવમ્| હન્ત્યુન્માદમપસ્મારં કૃમીન્મેહં ચ રાસભમ્| કષાયતિક્તમેતેષાં હિધ્માશ્વાસહરં શકૃત્|| પિત્તં તિક્તં કૃમિહરં, રોચના કફવાતજિત્| તિક્તા પામાહરા, મૂત્રં માનુષં તુ વિષાપહમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૂત્રગુણાનાહ-મૂત્રમિતિ| મહિષીતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશો મહિષ્યન્તાનાં સ્ત્રીણાં ગજાદીનાં પુંસાં મૂત્રં ગ્રાહ્યમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| મૂત્રસ્ય તીક્ષ્ણોષ્ણત્વાદિસાધર્મ્યાત્ મદ્યવર્ગે નિર્દેશઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૬)-[* શૂલપ્રવાહિકાટોપતૃષ્ણાશોફાર્શસાં હિતઃ|] જગલઃ પાચનો ગ્રાહિ રૂક્ષસ્તદ્વચ્ચ મેદકઃ|| બક્કસો હૃતસારત્વાદ્વિષ્ટમ્ભી દોષકોપનઃ| કૌહલી બૃંહણી ગુર્વી, શ્લેષ્મલસ્તુ મધૂલકઃ|| માર્દ્વીકાલ્પાન્તરગુણં ખાર્જૂરં વાતલં ગુરુ| શાર્કરઃ સુરભિઃ સ્વાદુર્હૃદ્યો નાતિમદો લઘુઃ|| સુરાસવસ્તીવ્રમદઃ સ્વાદુસ્તીક્ષ્ણોઽનિલાપહઃ| મૈરેયો મધુરો વૃષ્યઃ સરઃ સન્તર્પણો ગુરુઃ|| ધાતક્યભિષુતો જીર્ણો રૂક્ષો રોચનદીપનઃ| દ્રાક્ષાસવો મધુસમઃ પરમં સ તુ દીપનઃ|| માર્દ્વીકસદૃશઃ પ્રોક્તો મૃદ્વીકેક્ષુરસાસવઃ| સમાસાદાસવો હૃદ્યો વાતલઃ સ્વૌષધાનુગઃ|| [* એભિરેવ ગુણૈર્યુક્તે સૌવીરકતુષોદકે| ક્રિમિહૃદ્રોગગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગનિબર્હણે|| તે ક્રમાદ્વિતુષૈર્વિદ્યાત્સતુષૈશ્ચ યવૈઃ કૃતે| વિરેકાસ્થાપનાલેપસ્વેદાદિષુ ચ પૂજિતમ્||] દીપનં પાચનં ભેદિ તેષુ ગોમુત્રમુત્તમમ્| શ્વાસકાસહરં છાગં પૂરણાત્કર્ણશૂલજિત્|| દદ્યાત્ ક્ષારે કિલાસે ચ ગજવાજિસમુદ્ભવમ્|| હન્ત્યુન્માદમપસ્મારં કૃમીન્મેહં ચ રાસભમ્|| કષાયતિક્તમેતેષાં હિધ્માશ્વાસહરં શકૃત્| [*માર્ગમોજઃક્ષયહરં વૈષ્કિરં વાતરોગનુત્|| પ્રસહાનામપસ્મારમુન્માદં ચ નિયચ્છતિ| મહામૃગસમુદ્ભૂતં કુષ્ટહૃજ્જલચારિણામ્|| નેત્રરોગહરં પિત્તં પ્રવૃદ્ધં ચ નિયચ્છતિ|] પિત્તં તિક્તં કૃમિહરં, રોચના કફવાતજિત્|| તિક્તા પામાહરા, મૂત્રં માનુષં તુ વિષાપહમ્|" ઇતિ| ઇતિ મદ્યવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-અનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ, તોયાદીનાં વર્ગૈઃ ક્રમાનતિક્રમેણ દ્રવાણામેકદેશો યથાસ્થૂલમયમુદાહૃતઃ-ઉક્તઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ-તોયેતિ| એકદેશગ્રહણં દ્રવદ્રવ્યવ્યક્તીનામાનન્ત્યેન કાર્ત્સ્ન્યેન વક્તુમશક્યત્વાત્| યથાસ્થૂલમિતિ સાકલ્યેઽવ્યયીભાવઃ| યાવત્યઃ સ્થૂલાઃ પ્રસિદ્ધા વ્યક્તયઃ, તાવત્યઃ સર્વા ઉક્તા ઇત્યર્થઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દ્રવદ્રવ્યપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૫||