௧௩. தோஷோபக்ரமணீயாத்யாயஃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana அத்யாயோபக்ரமஃ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

பூர்வேऽத்யாயே விகதாந் தோஷாநாஶ்வேவோபக்ரமேதித்யுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

௦

Adhikarana தோஷோபக்ரமணீயாத்யாயஃ (௨) · Śloka ௨

அதஸ்தமேவோபக்ரமஂ தர்ஶயிதுஂ தோஷோபக்ரமணீயமாரிரிப்ஸுரிதமாஹ - - - - அதாதோ தோஷோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே|௨|

View original

अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாணாமுபக்ரமணஂ-சிகித்ஸா, தோஷோபக்ரமணம்| தஸ்மை ஹிதோ தோஷோபக்ரமணீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- லக்ஷணஸ்கந்தாநந்தரமௌஷதஸ்கந்தமாரபதே| தத்ர தோஷோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| தோஷோபக்ரமணஸ்யைவ ஸர்வரோகௌஷதத்வாத்| உபக்ரமணஂ-ஔஷதம்|

Adhikarana வாதஸ்யோபக்ரமஃ (௧-௩) · Śloka ௩

ஸர்வதோஷேப்யஶ்ச ப்ரதாநோ வாத இதி ததுபக்ரமஂ பூர்வமாஹ - - - - வாதஸ்யோபக்ரமஃ ஸ்நேஹஃ ஸ்வேதஃ ஸஂஶோதநஂ மது| ஸ்வாத்வம்லலவணோஷ்ணாநி போஜ்யாந்யப்யங்கமர்தநம்||௧|| வேஷ்டநஂ த்ராஸநஂ ஸேகோ மத்யஂ பைஷ்டிககௌடிகம்| ஸ்நிக்தோஷ்ணா பஸ்தயோ பஸ்திநியமஃ ஸுகஶீலதா||௨|| தீபநைஃ பாசநைஃ ஸித்தாஃ ஸ்நேஹாஶ்சாநேகயோநயஃ| விஶேஷாந்மேத்யபிஶிதரஸதைலாநுவாஸநம்||௩||

View original

सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

Adhikarana பித்தஸ்யோபக்ரமஃ (௪-௯) · Śloka ௯

பித்தஸ்யோபக்ரமஂ வக்தி - - - - பித்தஸ்ய ஸர்பிஷஃ பாநஂ ஸ்வாதுஶீதைர்விரேசநம்| ஸ்வாதுதிக்தகஷாயாணி போஜநாந்யௌஷதாநி ச||௪|| ஸுகந்திஶீதஹத்யாநாஂ கந்தாநாமுபஸேவநம்| கண்டேகுணாநாஂ ஹாராணாஂ மணீநாமுரஸா ததிஃ||௫|| கர்பூரசந்தநோஶீரைரநுலேபஃ க்ஷணே க்ஷணே| ப்ரதோஷஶ்சந்த்ரமாஃ ஸௌதஂ ஹாரி கீதஂ ஹிமோऽநிலஃ||௬|| அயந்த்ரணஸுகஂ மித்ரஂ புத்ரஃ ஸந்திக்தமுக்தவாக்| சந்தாநுவர்திநோ தாராஃ ப்ரியாஃ ஶீலவிபூஷிதாஃ||௭|| ஶீதாம்புதாராகர்பாணி கஹாண்யுத்யாநதீர்கிகாஃ| ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஸைகதே||௮|| ஸாம்போஜஜலதீராந்தே காயமாநே த்ருமாகுலே| ஸௌம்யா பாவாஃ பயஃ ஸர்பிர்விரேகஶ்ச விஶேஷதஃ||௯||

View original

पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உபக்ரம இத்யநுவர்ததே| ஸர்பிஷஃ பாநமித்யாதி பித்தஸ்யோபக்ரமஃ| ததா, ஹாராணாஂ-முக்தாதாம்நாஂ கண்டேகுணஸஂஜ்ஞாநாஂ வக்ஷஸா ததிஃ-தாரணம்| ததா, மணீநாஂ-மரகதசந்த்ரகாந்தபத்மராகாதீநாம்| ததா, கர்பூராதிபிஃ ப்ரதிக்ஷணமநுலேபநம்| ததா, ப்ரதோஷாதிஃ பித்தஸ்யோபக்ரம இதி வர்ததே| ப்ரதோஷோ-ராத்ரிமுகம்| ஸுதாயா இதஂ ஸௌதஂ,-தவலகஹம்| ஹாரி-ரம்யம், கீதஂ-காநம்| ததா, மித்ரமயந்த்ரணஸுகஂ-ந வித்யதே யந்த்ரணா யஸ்மிஂஸ்ததாவிதஂ ஸுகஂ யஸ்மிஂஸ்ததாவிதஂ மித்ரம்| ததா, ஸந்திக்தா-அவ்யக்தா, முக்தா-அப்ரௌடா, வாக்-வாணீ, யஸ்ய ஸ ஏவஂவிதஃ புத்ரஃ| தாராஃ-கலத்ராணி, வல்லபாஃ-ஸுஶீலாஶ்ச| ததா, சந்தாநுவர்திநஃ-சித்தாநுகுணகாரிணஃ| ஶீதாம்புதாரா கர்பே-அப்யந்தரே, யேஷாஂ ததாவிதாநி கஹாணி| ததா, உத்யாநஂ-உபவநம்| ததா, தீர்கிகாஃ-கஹபுஷ்கரிண்யஃ| ததா, ஸௌம்யா பாவாஃ பித்தஸ்யோபக்ரமஃ| க்வ ஸ்திதஸ்ய ? ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஸைகதே யத் காயமாநஂ-தணகஹம், தஸ்மிந்| ஶோபநஂ தீர்தஂ தஸ்ய ஸ ஏவம்| ஸுதீர்தஶ்சாஸௌ விததவிமலஜலாஶயஶ்ச ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஃ தஸ்ய ஸமீபே ஸைகதம், தஸ்மிந்| ஸிகதா அஸ்மிந்தேஶே ஸந்தீதி ஸைகதம், "ஸிகதாஶர்கராப்யாஂ ச" இத்யண்| ஸமூஹார்தே டக்துர்நிவாரஃ ஸ்யாத்| கீதஶே காயமாநே ? ஸாம்போஜஂ-ஸபத்மஂ, ஜலஂ யஸ்மிஂஸ்தீராந்தே ஸ ஏவஂ ஸாம்போஜஜலஸ்தீராந்தோ யஸ்மிந் காயமாநே தஸ்மிந்| ததா, த்ருமைஃ-வக்ஷைஃ, ஆகுலே-வ்யாப்தே| விஶேஷேண து பயோ கதஂ விரேகஶ்சோபக்ரமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பித்தஸ்யௌஷதமாஹ-பித்தஸ்ய ஸர்பிஷஃ பாநமிதி| ஸுகந்திஶீதஹத்யாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ-சந்தநாதீநாஂ யே கந்தாஸ்தேஷாமுபஸேவநம்| கண்டேகுணாநாஂ-கண்டாவல்ம்பிநாஂ, ஹாராணஂ-முக்தாவலீநாஂ, யே மணயஸ்தேஷாமுரஸா ததிஃ| உஶீரஂ-வீரணம்| ப்ரதோஷஃ-சந்த்ரஂ விநாऽபி| அயந்த்ரணமுகஂ-யத் முகேந நியந்த்ரணஂ ந கரோதி புத்த்யா து கரோதி| முக்தா-மதுலா| உத்யாநதீர்கிகாஃ-க்ரீடாவநாவாப்யஃ| ஸுதீர்தஃ-ஶோபநாவதரணமார்கஃ, விபுலஃ ஸ்வச்சஶ்ச யஃ ஸலிலாஶயஃ, தஸ்ய ஸைகதே-ஸிகதாமயப்ரதேஶே| ஸாம்போஜஜலதீரயோரந்தஃ-ஸந்திஃ, யஸ்மிந்ஸைகதே தத்ததா| காயமாநஂ-தணாதிரசிதாகாரம்| ஸௌம்யா பாவாஃ-மநஃப்ரஸாதநாஃ பதார்தாஃ, பயஃ ஸர்பிர்விரேகஶ்சேதி சதுஷ்டயஂ விஶேஷாதௌஷதம்|

Adhikarana ஶ்லேஷ்மண உபக்ரமஃ (௧௦-௧௨) · Śloka ௧௨

ஆதுநா ஶ்லேஷ்மண உபக்ரமமாஹ - - - - ஶ்லேஷ்மணோ விதிநா யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ வமநரேசநம்| அந்நஂ ரூக்ஷால்பதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ கடுதிக்தகஷாயகம்||௧௦|| தீர்ககாலஸ்திதஂ மத்யஂ ரதிப்ரீதிஃ ப்ரஜாகரஃ| அநேகரூபோ வ்யாயாமஶ்சிந்தா ரூக்ஷஂ விமர்தநம்||௧௧|| விஶேஷாத்வமநஂ யூஷஃ க்ஷௌத்ரஂ மேதோக்நமௌஷதம்| தூமோபவாஸகண்டூஷா நிஃஸுகத்வஂ ஸுகாய ச||௧௨||

View original

आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விதிநா-ஶாஸ்த்ரோக்தேந, யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ வமநவிரேசநஂ கபஸ்யோபக்ரமஃ| ததா, அந்நஂ ரூக்ஷாதிகுணயுக்தம்| ததா, மத்யஂ புராணம்| ரதிப்ரீதிஃ ப்ரஜாகரஃ,-ரமணஂ-ரதிஃ, தஸ்யாஃ ப்ரீதிஃ-ஸுகம்| ததா, ப்ரஜாகரஃ-அதிஜாகரணம்| ததா, அநேகரூபோ வ்யாயாமோ-நியுத்ததநுராகர்ஷணாதிகஃ| விஶேஷேண து வமநஂ யூஷோ மாக்ஷிகஂ ததா மேதோக்நஂ யதௌஷதஂ தச்ச தூமாதயஶ்ச| ததா, நிஃஸுகத்வஂ-ஸுகாபாவோ துஃகரூபத்வம், வாக்தேஹமநஃகர்மணோ துஃகதஸ்யாநுஷ்டாநாத்யதஸுகமுபத்யதே, தச்ச ஶ்லேஷ்மணோ வத்தஸ்ய விகாரகரணஹேதோருபஶமாத் ஸுகாய ஜாயதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶ்லேஷ்மண ஔஷதமாஹ-ஶ்லேஷ்மணோ விதிநா யுக்தமிதி| விதிநா யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ ஶோதநம், தீக்ஷ்ணேந ஶோதநேந வ்யாபதோऽஸம்பவாத்| அத ஏவ மதுமத்யஂ வாதபித்தயோஃ ஶோதநமுக்தம்| ரதிப்ரீதிஃ-ஸம்போகே ப்ரீதிஃ, ந து ரதிஃ| வமநாத்யஷ்டகஂ விஶேஷாதௌஷதம்| ஸுகாய-ஸுகஸாதநாய| தர்மாயயந்நிஃஸுகத்வஂ-துஃகாநுபவஃ நாதர்மாய, தஸ்ய ரோகஹேதுத்வாத்|

Adhikarana ஸஂஸர்கஸந்நிபாதபேதாநாமுபக்ரமஃ (௧௩) · Śloka ௧௩

இதாநீஂ ஸஂஸர்கோபக்ரமஂ வக்தி - - - உபக்ரமஃ பதக்தோஷாந் யோऽயமுத்திஶ்ய கீர்திதஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதேஷு தஂ யதாஸ்வஂ விகல்பயேத்||௧௩||

View original

इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பதக்-ப்ரத்யேகஂ, தோஷாந்-வாதாதீந். உத்திஶ்ய-ஆஶ்ரித்ய, ய உபக்ரமஃ கீர்திதஃ-உக்தஃ, ஸஂஸர்கே ஸந்நிபாதே ச தஂ-உபக்ரமஂ, யதாஸ்வஂ விகல்பயேத்-ப்ரவத்ததோஷாநுஸாரேண நிரூப்ய ப்ரயுஞ்ஜீத| யதா,-வாதபித்தஸஂஸர்கே வாதபித்தோபக்ரமௌ மிஶ்ரௌ, வாதகபஸஂஸர்கே வாதகபோபக்ரமௌ, இத்யாதி| ஏவஂ ஸந்நிபாதேऽபி நிரூப்யோபக்ரமஃ ப்ரயோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸஂஸர்கஸந்நிபாதபேதாநாமௌஷதமாஹ-உபக்ரம இதி| யதாஸ்வஂ-ஸ்வமாத்மீயஂ விஶேஷமநதிக்ரம்ய, விகல்பயேத்| யதா,- வாதபித்தஸஂஸர்கே வாதபித்தௌஷதமேலநமவிரோதேந| தஸ்மிந்நேவ வாதாதிகே வாதௌஷதமாதிக்யேந, பித்தாதிக்யே பித்தௌஷதம், ஏவமந்யத்ராபி|

Adhikarana ஸஂஸர்கபேதாநாமுபக்ரமாந்தரம் (௧௪) · Śloka ௧௪

ஸஂஸர்கே பூயோऽப்யுபக்ரமமாஹ - - - - க்ரைஷ்மஃ ப்ராயோ மருத்பித்தே வாஸந்தஃ கபமாருதே| மருதோ யோகவாஹித்வாத், கபபித்தே து ஶாரதஃ||௧௪||

View original

संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உபக்ரம இத்யநுவர்ததே| வாதபித்தஸஂஸர்கே க்ரீஷ்மர்துசர்யாவிஹித உபக்ரமஃ ப்ராயேண யோஜ்யஃ| யதா (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௨௭) - "அதோऽஸ்மிந் படுகட்வம்லவ்யாயாமார்ககராஂஸ்த்யஜேத்| பஜேந்மதுரமேவாந்நம்" இத்யாதி ஸர்வஂ த்யாஜ்யஂ ஸேவ்யஂ ச| கபமாருதஸஂஸர்கே வஸந்தர்துபவஃ "தீக்ஷ்ணைர்வமநநஸ்யாத்யைஃ" (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௧௯) இத்யாதிருபக்ரமோ யோஜ்யஃ| ப்ராயேணேத்யத்ராபி யோஜ்யம்| நநு, க்ரீஷ்மேऽத்யந்தஶீதஸேவோக்தா, வஸந்தே ச தீக்ஷ்ணஂ வமநநஸ்யாத்யுக்தம்| ஏதச்ச த்வயமப்யேகாந்தேந பவநஹேதுஃ| தத்கதமுக்தம் ? "க்ரைஷ்மஃ ப்ராயோ மருத்பித்தே வாஸந்தஃ கபமாருதே|" இத்யாஶங்க்யாஹ-மருதோ யோகவாஹித்வாத்| அத்ராயஂ பாவஃ,-யதா கில வாயுஃ பித்தேந யுஜ்யதே ததா தாஹாதிகத், ந ச பித்தே ஸமே ஸதி தாஹாதிகஂ கர்துஂ மருத்ஸமர்தஃ| அபி ச க்ரீஷ்மே ஶீதமேவ ஸேவ்யத இதி நாயஂ நியமஃ| கிஂ தர்ஹி? ஸ்நிக்தாத்யபி| தஸ்மாந்மருத்பித்தே க்ரீஷ்மவிதிர்யுக்தஃ| வஸந்தே ச கபயோகாத் கபவிகாரகார்யேவ பவதி பவநஃ, யோகவாஹித்வாத்| அதஸ்தீக்ஷ்ணோ வமநநஸ்யாதிர்ந்யாய்ய ஏவ| பித்தேந ஸஹ ஸ்திதஸ்ய வாயோஃ பித்தசிகித்ஸா, கபேந ஸஹ ஸ்திதஸ்ய வாயோஃ கபசிகித்ஸா, ஸ்வபாவவஶாதிதி பாவஃ| ததா ச க்ரந்தஃ,-"யோகவாஹீ" (ப. ௯|௨௩) இத்யாதி| கபபித்தஸஂஸர்கே து ஶாரதஃ-ஶரததுசர்யாவிஹித உபக்ரமஃ| நநு, ஸந்நிபாதே க உபக்ரமஃ ? ப்ரூமஃ| வர்ஷர்துசர்யாவிஹிதஃ| ப்ராவஷி ஹி தோஷத்ரயகோப உக்தஃ| அத ஏவ தத்ராஹ (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௪௪) - "பஜேத்ஸாதாரணஂ ஸர்வம்" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸஂஸர்கபேதாநாமௌஷதாந்தரமாஹ-க்ரைஷ்ம இதி| மருத்பித்தே ஸஂஸஷ்டே க்ரைஷ்ம உபசாரஃ கார்யஃ| கபமாருதே வாஸந்தஃ| கபபித்தே ஶாரதஃ| தத்ர ஶாரதஸ்ய கபபித்தக்நத்வாத்யுக்தோ நிர்தேஶஃ| க்ரைஷ்மஸ்ய பித்தக்நத்வாத்வாஸந்தஸ்ய கபபித்தக்நத்வாதயுக்தஃ, தத்ராஹ-மருதோ யோகவாஹித்வாதிதி| யோகஂ-ஸம்பந்தஂ, வஹதிநிர்வஹதி, த்விதீயஸ்யாநுஸரணேநேதி-யோகவாஹீ| தேந பித்தயுக்தஸ்ய வாயோஃ பித்தக்நேநோபஶாந்திஃ, கபயுக்தஸ்ய கபக்நேந| ப்ராயோக்ரஹணாதநுசிதாஂஶஸ்ய த்யாகோऽபி|

Adhikarana உபக்ரமஸ்ய காலஃ (௧௫) · Śloka ௧௫

ஸம்ப்ரத்யுபக்ரமஸ்ய காலஂ வக்தி - - - - சய ஏவ ஜயேத்தோஷஂ குபிதஂ த்வவிரோதயந்| ஸர்வகோபே பலீயாஂஸஂ ஶேஷதோஷாவிரோததஃ||௧௫||

View original

सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஔஷதகாலமாஹ-சய ஏவேதி| சய ஏவ தோஷஂ ஜயேத், ந கோபஂ ப்ரதீக்ஷேத| அத கதஞ்சிச்சயாதிக்ரமே குபிதஂ தோஷஂ ஜயேத்| தஂ புநரவிரோதயந் ஜயேத்| குபிதோऽபித்விவிதஃ,-ப்ரகதிஸமஸமவேதோ விகதிவிஷமஸமவேதஶ்ச| தத்ர ப்ரதமே தோஷஸ்வரூபதுல்யஂ ரோகஸ்வரூபம், த்விதீயே விபரீதம்| யதா,- கபஜ்வரே கபவிபரீதமுஷ்ணத்வம்| தத்ர ஜ்வரஸ்வரூபஸ்ய கபப்ரகோபவிரோதித்வாதத்யுஷ்ணமௌஷதஂ ந கார்யம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. சி. அ. ௧/௧௬) -"ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத்பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத்பித்தாதிகேऽதிகம்||" இதி| ஸர்வேஷாஂ யுகபத்கோபே யோ பலீயாந் தஂ ஜயேத், ஶேஷதோஷமவிரோதயந்| ஸங்க்ரஹகாரஸ்த்வாஹ (ஸூ. அ. ௨௧) - "க்ரமாந்மருத்பித்தகபாந் ஸர்வத்ர ஸதஶே பலே| வாதாதீநாஂ யதாபூர்வஂ யதஃ ஸ்வாபாவிகஂ பலம்|| ஊசே பராஶரோऽப்யர்தமமுமேவ ப்ரமாணயந்| யதோபந்யாஸதஃ ப்ராப்தமாதௌ தோஷே பிஷக்ஜிதம்|| நேதபங்கேந தஷ்டோ ஹி ஸமஂ ஸைந்யபராஜயஃ| ஸ்தாநதஃ கேசிதிச்சந்தி ப்ராக் தாவத் ஶ்லேஷ்மணோ வதம்|| ஶிரஸ்யுரஸி கண்டே ச ப்ரலிப்தேऽந்நருசிஃ குதஃ| ததபாவே கதஂ போஜ்யபாநத்ரவ்யாவசாரணம்|| அஸத்யப்யவஹாரே ச குதோ தோஷஸ்ய நிக்ரஹஃ| தஸ்மாதாதௌ கபோ ஜேயஃ காயத்வாரார்கலோ ஹி ஸஃ|| மத்யஸ்தாயி யதஃ பித்தமாஶுகாரி ச சிந்த்யதே| அதோ வாதஸகஸ்யாஸ்ய குர்யாத்ததநு நிக்ரஹம்|| அதஃஸ்தாயீ ச ததநுநிக்ராஹ்யஃ ஸ்யாத்ஸமீரணஃ| அத ஏவ ச பித்தாதிஃ கபாந்தோऽந்யௌ க்ரமஃ ஸ்மதஃ|| ஸுஶ்ருதஶ்ச ந ஸர்வத்ர மதமேதட்ரவீதி து| ஜயேஜ்ஜ்வரேऽதிஸாரே ச க்ரமாத் பித்தகபாநிலாந்|| ப்ராயேண தாபாத்மதயா ஜ்வரே பித்தஂ விஶிஷ்யதே| விஶஶ்ச ஸரதா பித்தாத்ததா ச மதுகோஷ்டதா|| தஸ்ய சாநுபலஃ ஶ்லேஷ்மா கௌரவாபக்திஜாட்யகத்| வாயுஶ்ச வர்ததேऽவஶ்யஂ யஸ்த்வஹஃஸு தயோஃ க்ஷயே|| ஜ்வராதிஸாரயோஸ்தஸ்மாதேஷ தோஷஜயே க்ரமஃ| கபபித்தாநிலாநந்யே க்ரமாதாஹுஸ்தயோரபி|| யஸ்மாதாமஶயோத்க்லேஶாத்பூயிஷ்டஂ தத்ஸமுத்பவஃ| க்ரமேணாத்யேந தத்ராபி ப்ரவத்தாந் ஸ்வாஶயே ஸ்திதாந்|| ஸ்வாஶயேஷு ப்ரதுஷ்டாநாஂ ஸ்திதைவஂ ஹ்யாஶுகாரிதா| விஜ்ஞாய கர்மபிஃ ஸ்வைஃ ஸ்வைர்தோஷோத்ரேகஂ யதாபலம்|| பேஷஜஂ யோஜயேத்தத்ர தந்த்ரீ குர்யாந்ந து க்ரமம்|" இதி|

Adhikarana அஶுத்தஶுத்தப்ரயோகயோர்லக்ஷணம் (௧௬) · Śloka ௧௬

ப்ரயோகஃ ஶமயேத்வ்யாதிமேகஂ யோऽந்யமுதீரயேத்| நாऽஸௌ விஶுத்தஃ ஶுத்தஸ்து ஶமயேத்யோ ந கோபயேத்||௧௬||

View original

प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஃ ப்ரயோகோ வ்யாதிஂ ஶமயேதந்யமந்யஂ வ்யாதிமுதீரயேத்-ப்ரகோபயேத், நாஸௌ விஶுத்தோ-ந ஶ்ரேஷ்ட இத்யர்தஃ| ஸ து விஶுத்தஃ ப்ரயோகோ, யஃ ஶமயேத்வ்யாதிஂ ந கோபயேத்| தஸ்மாதந்யஂ வ்யாதிமவிரோதயந் வ்யாதிஂ ஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ராஶுத்தப்ரயோகோ ஹேயஃ ஶுத்த உபாதேயஃ| தஸ்மாத்தயோர்லக்ஷணமாஹ-ப்ரயோக இதி| தோஷாணாஂ பரஸ்பரஂ ந ஶமஃ, இத்யுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௧) -"க்ருத்தஂ மலமலஂ ஜேதுஂ நால்பபாவாதுபாவபி| தோஷா தோஷாத்மகத்வாச்ச ந ஸாம்யேऽபி பரஸ்பரம்|| ஶீதத்ரவாம்லலவணகட்வாதிகுணதுல்யதா| தஷ்டா மிதஶ்ச தோஷேஷு நாதோऽந்யோந்யஂ ஜயந்தி தே|| ஆரம்பகஂ விரோதேऽபி மிதோ யத்வத்குணத்ரயம்| விஶ்வஸ்ய தஷ்டஂ யுகபவ்த்யாதேர்தோஷத்ரயஂ ததா||" இதி|

Adhikarana தோஷாணாஂ ஸ்தாநாந்தரப்ராப்திப்ரகாரஃ (௧௭-௧௯) · Śloka ௧௯

அத கதஂ தோஷாஃ கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மஸு யாந்தி ? இத்யாஹ - - - - வ்யாயாமாதூஷ்மணஸ்தைக்ஷ்ண்யாதஹிதாசரணாதபி| கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மாணி த்ருதத்வாந்மாருதஸ்ய ச||௧௭|| ஶாகாதிப்யஃ கதஂ தோஷாஃ கோஷ்டஂ யாந்தி ? இத்யாஹ - - - - தோஷா யாந்திததா தேப்யஃ ஸ்ரோதோமுகவிஶோதநாத்| வத்த்யாऽபிஷ்யந்தநாத்பாகாத்கோஷ்டஂ வாயோஶ்ச நிக்ரஹாத்||௧௮|| கோஷ்டஸ்தா தோஷாஃ கிஂ குர்யஃ ? இத்யாஹ - - - - தத்ரஸ்தாஶ்ச விலம்பேரந் பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷிணஃ| |௧௯|

View original

अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கோஷ்டாத்-உதாராத், ஶாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| குதஃ ? இதி ஹேதுசதுஷ்டயமாஹ-வ்யாயாமாதிபிஃ ஶாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| தத்ர வ்யாயாமோபஜாதஶ்ரமஸ்யோர்த்வஂ ப்ரபந்நஃ பவநோ வ்யாயாமகதக்ஷோபஶ்ரமோஷ்மாதிபிஃ ப்ரஶிதிலஂ சலஂ ச தோஷஂ ஸ்வாஸ்பதாத் ச்யாவயித்வா பர்யாகுலஂ ஶாகாதிஷு க்ஷிபதி| ததா, அக்ந்யாதபாதிஸம்பந்திந ஊஷ்மணஸ்தைக்ஷ்ண்யாத்,-தீக்ஷ்ணேந ஹ்யூஷ்மணா விலாயிதா தோஷாஸ்தேநைவ சோஷ்மணா விவதேஷு ஸ்ரோதோமுகேஷு ஸத்ஸு ஶாகாதீநி யாந்தி| அஹிதேத்யாதி| அஹிதேந ச ஸேவிதேந தோஷாஃ ஸ்வப்ரமாணாததிரிச்யமாநாஃ கோஷ்டமாபூர்ய வார்ஷிகா இவ ஜலௌகா நிம்நோந்நதாநீவ ஶாகாஸ்திமர்மாணி ப்ரபத்யந்தே| அபி ஸமுச்சயே| த்ருதத்வாதித்யாதி| த்ருதத்வாத்-ஶீக்ரவாஹித்வாத், மாருதஸ்ய ச, கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| ஸ௦-ஸ்ரோதஸாஂ முகாநி, தேஷாஂ விஶோதநஂ-விவரணம், தஸ்மாத்தோஷாஃ கோஷ்டஂ யாந்தி| ததா, வத்த்யாதிபிஃ| வத்திஃ-ஸ்வப்ரமாணாதிரேகஃ| வத்தா ஹி தோஷாஃ ஸ்வாநி ஸ்ரோதாஂஸ்யாபூர்ய கோஷ்டஂ யாந்தி| அபிஷ்யந்தநஂ ச நாக்நிதாபாதிதீக்ஷ்ணோஷ்ணாதிஸஂஶ்லேஷாதேவ, அபி து க்ஷீரதத்யாத்யபிஷ்யந்திபோஜநாதபி| ஏவஂ பாகாத்,-பாசநாதிபிஃ பக்வா தோஷாஃ க்வசிதநாஸஜ்ஜந்தஃ கோஷ்டஂ யாந்தி| கிஞ்சஃ ? வாயோஶ்ச நிக்ரஹாத்,-சஶப்தாந்ந கேவலஂ பூர்வேப்யோ ஹேதுப்யோ யாவத்வாய்வப்ரேரணாச்ச, இதி சார்தஃ| ஸ௦-தத்ரஸ்தாஃ-கோஷ்டஸ்தாஶ்ச தோஷா விலம்பேரந்-ந ரோகாநுத்பாதயேயுஃ| யஸ்மாத்தே பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷிணஃ, நிமித்தகாரணஹேதுஷு ஸர்வாஸாஂ ப்ராயோதர்ஶநாத்தேதௌ ப்ரதமா, பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷித்வாதித்யர்தஃ| வத்தோऽபி ஹி தோஷஃ கோஷ்டே ஶாகாதௌ வா மார்காந்தரேண கதோ ஹீநஶக்தித்வாந்ந ரோகோத்பாதநஸமர்தோ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஸ்தாநபேதோபக்ரம உச்யதே| தத்ர தோஷாணாஂ ஸ்தாநாந்தரப்ராப்திப்ரகாரமாஹ-வ்யாயாமாதிதி| வ்யாயாமாதிபிஶ்சதுர்பிஃ கோஷ்டஸ்தா தோஷாஃ ஶாகாக்யஂ பஹிர்மார்கஂ யாந்தி, மத்யஂ வா அஸ்திமர்மாக்யம்| ஆ௦ ர௦-ததா ஶாகாஸ்தா அஸ்திமர்மஸ்தா வா ஸ்ரோதோமுகவிஶுத்த்யாதிபிஃ பஞ்சபிர்ஹேதுபிஃ கோஷ்டஂ யாந்தி| அபிஷ்யந்தநஂ-த்ரவீபாவஃ| ஆ௦ ர௦-ஏவஂ தோஷாஃ கோஷ்டஸ்தாஃ கிஂ குர்யுஃ ? இத்யாஹ-தத்ரஸ்தாஶ்சேதி| யத்ஸ்தாநஂ ப்ராப்தாஸ்தத்ர விலம்பந்தே, யாவத்ஸ்தாநாந்தரகமநே ஹேதுஂ ந லபந்தே| லப்தே து ஹேதௌ புநஃ ஸ்தாநாந்தரஂ யாந்தீத்யர்தஃ|

Adhikarana தோஷாஃ காலாதிபலேநாந்யஸ்தாநேऽபி குப்யந்தி (௧௯) · Śloka ௧௯

யத்யேவஂ கிஂ கதாசிதப்யந்யஸ்தாநகதா தோஷா ஹீநஶக்தித்வாந்ந ரோகாந் குர்யுஃ ? இத்யாஹ - - - - | தே காலாதிபலஂ லப்த்வா குபயந்த்யந்யாஶ்ரயேஷ்வபி||௧௯||

View original

यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தே-தோஷாஃ, காலதேஶாபத்யாதேஃ ஸமாநகுணாத்பலஂ லப்த்வா குப்யந்தி,-விகாரமுத்பாதயந்தீத்யர்தஃ| குத்ர ஸ்தாநே ? இத்யாஹ-அந்யாஶ்ரயேஷ்வபி,-கோஷ்டாஶ்ரயாஃ ஶாகாஸ்திமர்மஸ்வபி, ஶாகாஸ்திமர்மஸ்வபி, ஶாகாமர்மாஶ்ரிதாஃ கோஷ்டேஷ்வபீத்யர்தஃ| ந கேவலஂ ஸ்வஸ்தாநஸ்தா ஏவ குப்யந்தீதி ஸூசநார்தோऽபி ஶப்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்வஸ்தாநே பரஸ்தாநே வா விலம்பமாநா தோஷாஃ ஸ்வைஃ ஸ்வைஃ ப்ரகோபணைஃ ப்ரகுப்யந்தீத்யாஹ-தே காலாதிபலமிதி|

Adhikarana ஆகந்துதோஷஸ்யால்பபலஸ்ய ஸ்தாநிசிகித்ஸா (௨௦) · Śloka ௨௦

இதாநீஂ பரஸ்தாநகதாநாஂ தோஷாணாஂ விகல்பேந சிகித்ஸாமுபதிஶந்நாஹ - - - - தத்ராந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷு ததீயாமபலேஷு து| குர்யாச்சிகித்ஸாம்|௨௦|

View original

इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு வாதாதிஷு, அந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷு-அந்யஸ்ய ஸ்தாநமந்யஸ்தாநஂ தத்ர ஸந்திஷ்டந்தேऽந்யஸ்தாநஸஂஸ்தாஸ்தேஷு,-பரஸ்தாநகதேஷு, ததீயாஂ-ஸ்தாநிதோஷஸம்பந்திநீமேவ, சிகித்ஸாஂ குர்யாத், ந ஸ்வகீயாம்| தஸ்ய-பரஸ்தாநதோஷஸ்யேயஂ-ததீயா, தாம்| கிம்பூதேஷு தோஷேஷு ? அபலேஷு து| துரவதாரணே, அபலேஷ்வேவ ந பலவத்ஸு| பலவத்ஸு ஹி ஸ்வாமேவ சிகித்ஸாஂ வக்ஷ்யதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆகந்தோர்தோஷஸ்ய ஹீநபலஸ்ய ஸ்தாநிசிகித்ஸா கார்யேத்யாஹ-தத்ரேதி| ததீயாஂ-யஸ்ய ஸ்தாநே குபிதஸ்தஸ்ய சிகித்ஸாம்|

Adhikarana ப்ரபலஸ்யாகந்தோஃ ஸ்வசிகித்ஸா (௨௦) · Śloka ௨௦

அத ஏவாஹ - - - - | ஸ்வாமேவ பலேநாந்யாபிபாவிஷு||௨௦||

View original

अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பலேந- ஆத்மீயயா ஶக்த்யா, அந்யாபிபாவிஷு-அந்யஸ்தாநிதோஷமபிபவிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தேऽந்யாபிபாவிநஃ, ஸ்தாநிதோஷஂ பராபூய தத்ர யே ஸந்திஷ்டந்தே இத்யர்தஃ| தேஷு ஸ்வாமேவ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆகந்தோரபி ப்ரபலஸ்ய ஸ்வசிகித்ஸைவ கார்யேத்யாஹ-ஸ்வமேவேதி|

Adhikarana ஆகந்துஸ்தாநிநோஸ்துல்யபலயோஃ க்ரமேண சிகித்ஸா (௨௧) · Śloka ௨௧

கிமேஷ ஏவ நியமஃ ? யதந்யஸ்தாநகதேஷ்வபலேஷ்வாகந்துஷு ஸ்தாநிதோஷஸம்பந்திநீஂ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்| பலவத்ஸு புநராகந்துஸம்பந்திநீஂ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்| அத பக்ஷாந்தரோऽபி குத்ரசித் கஶ்சிதஸ்தி ? இத்யாஹ - - - - ஆகந்துஂ ஶமயேத்தோஷஂ ஸ்தாநிநஂ ப்ரதிகத்ய வா| |௨௧|

View original

किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்தாநிநஂ தோஷஂ ப்ரதிகத்ய-யதாஸ்வஂ ஸ்தாநிதோஷ ஆகந்துதோஷசகித்ஸாநிர்வர்தநாந்ந விகாரஂ குர்யாத்ததா தஸ்ய ப்ரதீகாரஂ கத்வா, ஸ்வைரேவோபக்ரமைரபலவந்தமாகந்துஂ தோஷஂ ஶமயேத்-சிகித்ஸேத்| ந கேவலமந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷ்வாகந்துஷ்வபலேஷு ஸ்தாநிதோஷசிகித்ஸாஂ குர்யாத், யாவதாகந்துதோஷசிகித்ஸாமபி குர்யாதித்யர்தஃ| அதாஸௌ ஸ்தாநிதோஷ ஆகந்துதோஷேண பலவத்த்வாதபிபூயேத, ததோऽஸ்ய விகாரகரணஂ ப்ரத்யஸமர்தத்வாத்தத்ப்ரதீகாரமகத்வைவாகந்துஂ ஶமயேதிதி வாஶப்தார்தஃ| அந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷ்விதி பஹுவசநநிர்தேஶஃ பர்யாயேண தோஷாணாஂ ஸ்திதத்வாத்| அந்யதா த்வயோரேகஸ்ய வாऽந்யஸ்தாநஸ்திதத்வஂ ஸம்பவதி, ந த்ரயாணாம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆகந்துஸ்தாநிநோஸ்துல்யபலயோஃ க்ரமேண சிகித்ஸா கார்யேத்யாஹ-ஆகந்துமிதி| ஸ்தாநிநஂ ப்ரதிகத்யாகந்துஂ ஶமயேத்| அதவா, ஆகந்துஂ ப்ரதிகத்ய ஸ்தாநிநஂ ஶமயேத்| ப்ரதிகத்ய-ப்ரதீகாரஂ கத்வா|

Adhikarana திர்யக்கதேஷு தோஷேஷு ஸாவதாநேந சிகித்ஸா (௨௧-௨௨) · Śloka ௨௨

திர்யக்கதேஷு தோஷேஷு யத்கார்யஂ ததாஹ - - - - | ப்ராயஸ்திர்யக்கதா தோஷாஃ க்லேஶயந்த்யாதுராஂஶ்சிரம்||௨௧|| குர்யாந்ந தேஷு த்வரயா தேஹாக்நிபலவித் க்ரியாம்| |௨௨|

View original

तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திர்யக்கதா தோஷாஃ ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ஆதுராஂஶ்சிரஂ க்லேஶயந்தி-பீடயந்தி| தேஷு-திர்யக்கதேஷு தோஷேஷு, த்வரயா-ஶீக்ரமேவ, க்ரியாஂ-சிகித்ஸாஂ, ந குர்யாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| கீதஶோ வைத்யஃ ? தேஹாக்நிபலாபிஜ்ஞஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ராய இதி, ஜ்ஞாத்வா கோஷ்டப்ரபந்நாம்ஶ்சேதி| திர்யக்கதாஃ-ஶோதநமார்கஂ பரித்யஜ்ய ஸ்திதாஃ, அந்தர்பஹிர்வா ஶோதயிதுமஶக்யத்வாச்சிரஂ க்லேஶயந்தி| அதஸ்தேஷு த்வரயா ந சிகித்ஸாஂ குர்யாத்,- தேஹமக்நிஂ பலஂ ச விசார்ய ஶநைஃ ஶநைஃ குர்யாதித்யர்தஃ|

Adhikarana தச்சிகித்ஸாப்ரகாரஃ (௨௨-௨௩) · Śloka ௨௩

கதஂ தேஷாமுபக்ரமஃ கார்யஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஶமயேத்தாந் ப்ரயோகேண ஸுகஂ வா கோஷ்டமாநயேத்||௨௨|| ஜ்ஞாத்வா கோஷ்டப்ரபந்நாஂஶ்ச யதாஸந்நஂ விநிர்ஹரேத்| |௨௩|

View original

कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாந்-திர்யக்கதாந் தோஷாந், ப்ரயோகேண-ஶாஸ்த்ரவிஹிதேந, ஶமயேத்| ஸுகஂ வேதி வா தேஹபீடா ந பவதி ததா க்ரமேண கோஷ்டமாநயேத், "வத்த்யாऽபிஷ்யந்தநாத்" இத்யாதிநா| ஜ்ஞாத்வேத்யாதி| கோஷ்டகதாஂஶ்சாவகத்ய யதாஸந்நஂ விநிர்ஹரேத்,-யோ ய ஆஸந்நோ மார்கோ குதஂ முகஂ க்ராணஂ வா, தேநைவ யதாஸந்நஂ-வமநவிரேசநாதிநா நிஷ்காஸயேதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தாந்-திர்யக்கதாந் ஶமயேத்| அதவா ஸுகஂ-அக்லேஶேந, ஸ்நேஹஸ்வேதாதிநா-ப்ரயோகேண, கோஷ்டமாநயேத்| தத ஊர்த்வமதோ வா நிர்ஹரேத்| அல்பத்வபஹுத்வாப்யாஂ விகல்பவ்யவஸ்தாஂ விசார்ய|

Adhikarana ஸாமதோஷலக்ஷணம், நிராமதோஷலக்ஷணம் (௨௩-௨௪) · Śloka ௨௪

ஸம்ப்ரதி ஸாமமலலிங்கமாஹ - - - - | ஸ்ரோதோரோதபலப்ரஂஶகௌரவாநிலமூடதாஃ||௨௩|| ஆலஸ்யாபக்திநிஷ்டீவமலஸங்காருசிக்லமாஃ| லிங்கஂ மலாநாஂ ஸாமாநாஂ, நிராமாணாஂ விபர்யயஃ||௨௪||

View original

सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஸாமதோஷோபக்ரமஃ| தத்ர ஸாமலக்ஷணமாஹ-ஸ்ரோதோரோதேதி| நிராமலக்ஷணமாஹ-நிராமாணாமிதி| விபர்யயஃ-ஸ்ரோதஃஶுத்த்யாதிரூபஃ|

Adhikarana ஆமலக்ஷணம் (௨௫) · Śloka ௨௫

ஸம்ப்ரத்யாமலிங்கமாஹ - - - - ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந தாதுமாத்யமபாசிதம்| துஷ்டமாமாஶயகதஂ ரஸமாமஂ ப்ரசக்ஷதே||௨௫||

View original

सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

Adhikarana அந்யமதேநாமலக்ஷணம் (௨௬) · Śloka ௨௬

அந்யே தோஷேப்ய ஏவாதிதுஷ்டேப்யோऽந்யோந்யமூர்ச்சநாத்| கோத்ரவேப்யோ விஷஸ்யேவ வதந்த்யாமஸ்ய ஸம்பவம்||௨௬||

View original

अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்யே-அபரே ஆசார்யாஃ, தோஷேப்ய ஏவ-வாதாதிப்யோ, அதிதுஷ்டேப்யோऽந்யோந்யமூர்ச்சநாத்-பரஸ்பரமிஶ்ரீபாவாத், ஆமஸ்ய ஸம்பவஂ கதயந்தி| கேப்யஃ கஸ்யேவ? யதா கோத்ரவேப்யோ விஷஸ்ய ஸம்பவஂ கதயந்தி| [ததா தோஷேப்ய ஆமஸ்ய ஸம்பவம்| ]

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மதாந்தரேணாமலக்ஷணமாஹ-அந்ய இதி| அந்யோந்யமூர்ச்சநாத்-பரஸ்பரமேகலோலீபாவாத்|

Adhikarana ஸாமா தோஷா ரோகாஶ்ச (௨௭) · Śloka ௨௭

ஆமேந தேந ஸம்பக்தா தோஷா தூஷ்யாஶ்ச தூஷிதாஃ| ஸாமா இத்யுபதிஶ்யந்தே யே ச ரோகாஸ்ததுத்பவாஃ||௨௭||

View original

आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேந-பூர்வோக்தலக்ஷணேந, ஆமேந ஸம்பக்தாஃ-ஸஂயுக்தாஃ, தோஷா தூஷ்யாஶ்ச-ரஸாதயஃ| கீதஶாஃ ? தூஷிதாஃ, தைரேவ வாதாதிபிஃ| ஸஹாமேந ஸாமாஃ, இத்யுபதிஶ்யந்தே-தத்ர தத்ர ப்ரதேஶே தந்த்ரே பண்யந்தே| யே ச ரோகாஃ-ஜ்வராதயஃ, ததுத்பவாஃ-வாதாதிதோஷஸமுத்தாஃ, தேநாமேந யுக்தாஃ ஸாமா இத்யுச்யந்தே| யதேஹைவ (ஹ. சி. அ. ௧|௧௮) - "அஜீர்ண இவ ஶூலக்நஂ ஸாமே தீவ்ரருஜி ஜ்வரே|" இத்யாதி வக்ஷ்யதி| ஆமலக்ஷணஂ சைவஂ படந்தி-"த்ரவஂ குர்வநேகவர்ணஂ ஹேதுஃ ஸர்வரோகாணாஂ ஸ்நிக்தஂ பிச்சிலமாமஂ தந்துமதநுபத்தஶூலஂ துர்கந்தி" இத்யாதி| ஸாமாநாஂ ச வாதாதீநாஂ ஸங்க்ரஹே பதக்லக்ஷணமுக்தம்| தே ஸங்க்ரஹஶ்லோகா யதா (ஸூ. அ. ௨௧) - "வாயுராமாந்வயஃ ஸார்திராத்மாநகதஸஞ்சரஃ| துர்கந்தமஸிதஂ பித்தஂ கடுகஂ பஹலஂ குரு|| ஆவிலஸ்தந்துமாஂஸ்த்யாநஃ ப்ரலேபீ பிச்சிலஃ கபஃ| விபர்யயே து பக்வத்வஂ ததா தாம்ரஂ ஸமேசகம்|| பீதஂ ச பித்தமச்சஂ ச ஶ்லேஷ்மாऽச்சஃ பிண்டிதோऽதவா| விஶதஶ்ச ஸபேநஶ்ச தவலோ மதுரோ ரஸே||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸாமத்வஂ வ்யாசஷ்டே-ஆமேநேதி| ஸாமைர்தோஷைர்தாதுபிர்மலைஶ்ச ஜநிதா ரோகா அபி ஸாமா உச்யந்தே|

Adhikarana ஸாமதோஷாணாஂ சிகித்ஸா, ஸர்வதேஹப்ரவிஸதாதிஸாமதோஷேஷு ஶோதநநிஷேதஃ (௨௮-௨௯) · Śloka ௨௯

ஸாமா அபி தோஷா யாதஶா ந நிர்ஹார்யாஸ்தாதஶாந் தர்ஶயதி - - - - ஸர்வதேஹப்ரவிஸதாந் ஸாமாந் தோஷாந் ந நிர்ஹரேத்| லீநாந் தாதுஷ்வநுத்க்லிஷ்டாந் பலாதாமாத்ரஸாநிவ||௨௮|| ஆஶ்ரயஸ்ய ஹி நாஶாய தே ஸ்யுர்துர்நிர்ஹரத்வதஃ| |௨௯|

View original

सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸாமாந்-தோஷாந்-வாதாதீந், ஸர்வஸ்மிந் தேஹே ப்ரவிஸதாந்-வ்யாப்தாஶேஷகாயாந், தாதுஷு-ரஸாத்யேஷு, லீநாந்-ஶ்லிஷ்டாந், அநுத்க்லிஷ்டாந்-ஸ்வஸ்தாநாதசலிதாந், ந நிர்ஹரேத்-வமநாதிபிர்ந ஶோதயேத்| குதஃ ? துர்நிர்ஹரத்வதஃ-துஃகேந நிர்ஹர்துஂ ஶக்யத்வாத்| தே ஹி நிர்ஹ்ரியமாணா ஆஶ்ரயஸ்ய-ஶரீராக்யஸ்ய, நாஶாய ஸ்யுஃ| யாவத்து ஸர்வதேஹப்ரவிஸதா ந ஸ்யுஃ| யதா புக்தாநந்தரஂ ஜ்வரோத்பத்தௌ நவாதிஸாரே ச ததா வமநேந ஹரீதக்யா ச யதாயோகஂ நிர்ஹாரோऽநுஜ்ஞாத ஏவ க்ரந்தகதா| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-பலாதித்யாதி| ஆமாத்-அபக்வாத், பலாத்-ஆம்ராதேஃ, ரஸோ நிர்ஹ்ரியமாணோ துர்நிர்ஹரத்வாத் ஆஶ்ரயஸ்ய-பலஸ்ய, யதா நாஶாய பவதி, ஏவஂ தோஷா அபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸாமேஷு தோஷேஷ்வவஸ்தாவிஶேஷேண ஶோதநஂ நிஷேததி-ஸர்வதேஹப்ரவிஸதாநிதி| வ்யாப்ததேஹாந் தாதுலீநாந் அநுத்க்லிஷ்டாந் ஸாமாந் ந ஶோதயேத்| தே ஹி துர்நிர்ஹரத்வாதாஶ்ரயஸ்ய நாஶாய ஸ்யுஃ|

Adhikarana தாந் ஶேதநயோக்யாந் கத்வ யதாஸந்நஂ ஶோதயேத் (௨௯-௩௦) · Śloka ௩௦

தர்ஹீதஶே தோஷே கிஂ கார்யம் ? இத்யாஹ - - - - | பாசநைர்தீபநைஃ ஸ்நேஹைஸ்தாந் ஸ்வேதைஶ்ச பரிஷ்கதாந்||௨௯|| ஶோதயேச்சோதநைஃ காலே யதாஸந்நஂ யதாபலம்| |௩௦|

View original

तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாந்-ததாவிதாந் தோஷாந், பாசநைஃ-ஜ்வராத்யத்யாயோக்தைஃ| தீபநைரிதி பாசநாநாஂ ஸ்நேஹாநாஂ ச விஶேஷணம், மத்யதீபகத்வாத்| அக்நிதீப்திகத்பிஃ பாசநைஃ ஸ்நேஹைஶ்ச ததா ஸ்வேதைஃ பரிஷ்கதாந்-பரிகல்பிதாந் கதஸஂஸ்காராந், யதாஸந்நஂ யதாபலஂ ச கத்வா யதோக்தே காலே ஶோதநைர்த்ரவ்யைஃ ஶோதயேத்| யதாஸந்நமிதி யஸ்ய தோஷஸ்ய ய ஆஸந்நோ மார்கஸ்தேநைவ தஂ நிர்ஹரேத்| யதாபலமிதி யஸ்ய யாவத்பலமாதுரஸ்யோத்தமஂ மத்யமமதமஂ வா, தஜ்ஜ்ஞாத்வா தீக்ஷ்ணேந மத்யேந மதுநா வா ஶோதநேந ஶோதயேதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

Adhikarana யதாஸந்நமார்கஃ (௩௦-௩௧) · Śloka ௩௧

கஸ்ய கோ மார்க ஆஸந்நஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஹந்த்யாஶு யுக்தஂ வக்க்ரேண த்ரவ்யமாமாஶயாந்மலாந்||௩௦|| க்ராணேந சோர்த்வஜத்ரூத்தாந் பக்வாதாநாத்குதேந ச| |௩௧|

View original

कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வக்க்ரேண த்ரவ்யஂ யுக்தஂ-பீதஂ, ஆமாஶயாத் மலாநாஶு ஹந்தி| க்ராணேந து பீதமூர்த்வஜத்ரூத்தாந் மலாநாஶு ஹந்தி| குதேந யுக்தஂ பக்வாதாநாத்-பக்வாஶயாத், ஆஶு மலாந் ஹந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யதாஸந்நத்வஂ வ்யாசஷ்டே-ஹந்த்யாஶு யுக்தமிதி| ஆமாஶயாத்-ஆமாஶயமபிவ்யாப்ய, பக்வாதாநாத்-பக்வஶயமபிவ்யாப்ய, 'ல்யப்லோபே பஞ்சமீ'| ஊர்த்வஜத்ரூத்தாந் ஜத்ரு-ஸ்கந்தஸந்திஃ, தஸ்யோர்த்வஂ,- ஊர்த்வஜத்ரு|

Adhikarana ஸ்வயஂப்ரவத்தாந்ஸாமாந்ந ஸ்தம்பயேத் (௩௧-௩௨) · Śloka ௩௨

இதாநீஂ யாதஶா ஆமா ந தார்யாஸ்தாதஶாந் தர்ஶயதி - - - - | உத்க்லிஷ்டாநத ஊர்த்வஂ வா ந சாமாந் வஹதஃ ஸ்வயம்||௩௧|| தாரயேதௌஷதைர்தோஷாந் விததாஸ்தே ஹி ரோகதாஃ| |௩௨|

View original

इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத ஊர்த்வஂ வோத்க்லிஷ்டாநாமாந் ஸ்வயஂ வஹதோ-யத்நஂ விநைவ ப்ரவத்தாந், ஔஷதைஃ-ஸ்தம்பநைஃ, ந தாரயேத்| குதஃ ? இத்யாஹ-ஹி-யஸ்மாத், தே-தோஷாஃ, விததா ரோகதாஃ-ஜ்வராதிகாரிணஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்வயஂ ப்ரபத்தாந் ஸாமாந் ந ஸ்தம்பயேதித்யாஹ-உத்க்லிஷ்டாநிதி, தாரயேதிதி|

Adhikarana தேஷூபேக்ஷைவ பேஷஜம், ஸவிபந்தேஷு தேஷு பாசநா நிர்ஹரணஂ வா (௩௨-௩௩) · Śloka ௩௩

தேஷு து யத்கார்யஂ ததாஹ - - - - | ப்ரவத்தாந் ப்ராகதோ தோஷாநுபேக்ஷேத ஹிதாஶிநஃ||௩௨|| விபத்தாந் பாசநைஸ்தைஸ்தைஃ பாசயந்நிர்ஹரேத வா| |௩௩|

View original

तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, ப்ரவத்தாந் ப்ராக்-ப்ராரம்பகாலே, தோஷாந் ஹிதபோஜிந உபேக்ஷேத-ஸங்க்ரஹணேந ந தாரயேத்| விபத்தாந்-ஈஷத்ப்ரவத்தாந், தைஸ்தைஃ-யதோக்தைஃ, பாசநைஃ பாசயேத்-பாகஂ நயேத்| நிர்ஹரேத்வா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்வயஂ ப்ரவத்தேஷு ஸாமேஷூபேக்ஷைவ பேஷஜமித்யாஹ-ப்ரவத்தாநிதி| ப்ராக்-ப்ரதமம், யாவந்ந பலஹாநிஃ| ஸ்வயஂ ப்ரவத்தேஷு ஸவிந்பந்தேஷு பாசநஂ நிர்ஹரணஂ வா கார்யமித்யாஹ-விபத்தாநிதி| பூர்வவத்விகல்பவ்யவஸ்தா|

Adhikarana ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶோதநகாலஃ (௩௩-௩௪) · Śloka ௩௪

அத கஃ ஶோதநகாலஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஶ்ராவணே கார்திகே சைத்ரே மாஸி ஸாதாரணே க்ரமாத்||௩௩|| க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமசிதாந் வாய்வாதீநாஶு நிர்ஹரேத்| |௩௪|

View original

अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதௌஷதகாலாஃ| தத்ரௌஷதஂ த்விவிதஂ,- ஶோதநஂ ஶமநஂ ச| தத்ர ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶோதநகாலமாஹ-ஆவண இதி| ஸாதாரணே-வஷ்டிஶீதோஷ்ண்-திஶயரஹிதே, ஹேதுகர்பஂ சேதஂ விஶேஷணம்|

Adhikarana அஸந்தௌ ஶோதநநிஷேதஃ (௩௪-௩௫) · Śloka ௩௫

நநு, க்ரீஷ்மாதிஷ்வேவ கஸ்மாத்வாதாதயோ ந ஶோத்யந்தே ? இத்யாஹ - - - - | அத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதா ஹி க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமாகமாஃ||௩௪|| ஸந்தௌ ஸாதாரணே தேஷாஂ துஷ்டாந் தோஷாந் விஶோதயேத்| ஸஂஶோதநஸாத்யஸ்யாயமேவ ஸஂஶோதநகாலஃ ? நேத்யாஹ - - - - ஸ்வஸ்தவத்தமபிப்ரேத்ய, வ்யாதௌ வ்யாதிவஶேந து||௩௫||

View original

ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதோ க்ரீஷ்மாதயோऽத்யுஷ்ணாதியுக்தாஃ| [தேஷாஂ-அத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதாநாஂ, க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமாகமாநாஂ, ஸாதாரணே ஸந்தௌ ஶீதோஷ்ணவர்ஷஸமபாவே காலே தோஷாந்-வாதாதீந், துஷ்டாந்-விகதாந், விஶோதயேத்-விநிர்ஹரேத்| ஸந்தௌ ஹி ஸாம்யம்| ] ததஃ ஶோதநஂ ப்ரதி ந தே காலாஃ| ததா ஹி-க்ரீஷ்மே தாவதாதாநக்லாநஂ கரதரரவிகிரணதப்தஂ பிபாஸாக்லமாத்யாகுலமதிப்ரவிலீநதோஷமதிஶிதிலஂ ஶரீரஂ பவதி| ஔஷதஂ புநரதிகரதிவாகரகரநிர்பரதாபாதுஷ்ணதீக்ஷ்ணதாஂ யாதமதியோகாய ஸம்பத்யதே| ப்ராவஷி கநகநௌஷஸங்கட்டஸாதிதே ஸர்வதோ ஜகத்யவஸந்நோऽக்நிர்பவதி| ஆதாநதுர்பலஂ ச ஶரீரஂ பவதி| ஓஷதயஶ்ச ஜலதஜலப்லாவிதமூலா அல்பவீர்யாஃ ஸம்பத்யந்தே| பூபாஷ்பஸஂயோகாச்சௌஷதீநாஂ விதக்தத்வம்| அதோऽபத்யதாஂ கதா அயோகாயைவ| ஶீதகாலே சாதிஶீதோபஹதத்வாச்சரீரமதிவாதவிஷ்டப்தமதிஸ்தப்தகுருதோஷஂ பவதி| ஶீதோபஹதத்வாச்சோஷ்ணஸ்வபாவமப்யௌஷதஂ ஸஂஶோதநாயோபயுக்தஂ மந்தவீர்யதாஂ ப்ராப்தமயோகாயைவ கல்பதே இதி| தஸ்மாத்யுக்தமுக்தமத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதத்வாத் க்ரீஷ்மாதிஷு ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶோதநமயுக்தம், ந த்வாதுரஸ்ய, இதி| ஸ௦-ஸ்வஸ்தாவஸ்தமதிகத்யாயஂ ஸஂஶோதநகால உக்தஃ| வ்யாதௌ த்வாத்யயிகே வ்யாத்யநுரோதேந ஸஂஶோதநகாலஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸந்திநியமேநாஸந்தௌ ஶோதநஂ நிஷேததி-அத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதா இதி, ஸந்தாவிதி, ஸ்வஸ்தவத்தமிதி| உஷ்ணவஷ்ட்யோர்வஷ்டிஶீதயோஃ ஶீதோஷ்ணயோஶ்சாபகமோத்கமாவஸ்தா-ஸந்திஃ| ஆ௦ ர௦-ஸ்வஸ்தவத்தமபிப்ரேத்ய-ஸ்வஸ்தோபசாராபிப்ராயேண| ஸ்வஸ்தஸ்யாபி ரோகாநுத்பத்தயே ஶோதநமுசிதம்|

Adhikarana வ்யாதிதஸ்ய ஶோதநகாலஃ (௩௬) · Śloka ௩௬

யதி ஹேமந்தாதாவதிஶீதோஷ்ணாதௌ காலே வ்யாதிஃ ஸஂஶோதநஸாத்யஃ ஸம்பவேத், ததா கதஂ ஸஂஶோதநஂ கார்யம் ? இத்யாஹ - - - - கத்வா ஶீதோஷ்ணவஷ்டீநாஂ ப்ரதீகாரஂ யதாயதம்| ப்ரயோஜயேத்க்ரியாஂ ப்ராப்தாஂ க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்||௩௬||

View original

यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதோஷ்ணவஷ்டீநாஂ ப்ரதீகாரஂ கத்வா-கத்ரிமஂ துகுணஂ யதாயதஂ ஸம்பாத்ய ஸஂஶோதநாதிலக்ஷணாஂ க்ரியாஂ ப்ரயோஜயேத்| கத்ரிமகுணோபதாநஂ ச யதா,-ஹேமந்தே கர்பகஹாதி, க்ரீஷ்மே தாராக்ரஹாதீநி| க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்-நாதிக்ராமயேத், ஆத்யயிகஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ராணஹாரித்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாதிதஸ்ய ஶோதநகாலமாஹ-வ்யாதாவிதி, கத்வேதி, ப்ரயோஜயேதிதி| வ்யாதிவஶேந-யதைவ வ்யாதிருத்பத்யதே ததைவ| ப்ராப்தாஂ-அவஸ்தாவஶாத் ப்ராப்தாவஸராம்|

Adhikarana ஶமநௌஷதகாலாஃ தஶ (௩௭) · Śloka ௩௭

ஸம்ப்ரத்யௌஷதகாலாந் தர்ஶயந்நாஹ - - - - யுஞ்ஜ்யாதநந்நமந்நாதௌ மத்யேऽந்தே கவலாந்தரே| க்ராஸே க்ராஸே முஹுஃ ஸாந்நஂ ஸாமுத்கஂ நிஶிசௌஷதம்||௩௭||

View original

सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஶைதே ஔஷதஸ்ய காலாஃ| அநந்நமௌஷதஂ ததுச்யதே யதுபயுஜ்ய பரிணதே தஸ்மிந் புஞ்ஜீத| அந்நாதௌ ததுச்யதே யதுபயுஜ்ய ஸமநந்தரமாஹாரோபயோகோ விதீயதே| மத்ய இதி அந்நஸ்ய-ஆஹாரஸ்ய மத்யே யதௌஷதஂ புஜ்யதே| அந்தே-அவஸாநே| கவலாந்தர இதி கவலயோஃ-க்ராஸயோஃ, அந்தரே-மத்யே, ந து க்ராஸமிஶ்ரிதஂ கத்வேத்யர்தஃ| க்ராஸே க்ராஸ இதி யத்ऽऽக்ராஸஸம்பக்தஂ புஜ்யதே| முஹுரிதி புநஃ புநர்புக்தேऽபுக்தே வா யதௌஷதஂ புஜ்யதே| ஸாந்நமிதி ஸஹாந்நேந-ஆஹாரேண யதௌஷதஂ புஜ்யதே| ஸாமுத்கஂ தத்பண்யதே யதாஹாரஸ்ய ப்ராக் பஶ்சாச்ச ப்ரயுஜ்யதே, தேந ஹி ஸமுத்கபுடயுகலஸமேநௌஷதத்வயேநாஹாரோ மத்யீக்ரியதே| ஸமுத்கஃ-ஸம்புடகஃ| நிஶி ததுச்யதே யச்சயநவேலாயாஂ புஜ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநௌஷதகாலாநாஹ-யுஞ்ஜ்யாதிதி, க்ராஸே க்ராஸ இதி| யத்ராஹாரே ஜீர்ணே பேஷஜஂ ஜீர்ணே ஆஹாரஸ்தத்-அநந்நம், ஆபக்தஂ நாம| யத்ர கஹீதே ஏவௌஷதே ஆஹாரஸ்தத்-அந்நாதௌ, ப்ராக்பக்தஂ நாம| யத்ரார்தாஹாரே பேஷஜஂ பஶ்சாச்சேப ஆஹாரஸ்தத்-மத்யே, மத்யேபக்தஂ நாம| யத்ர கஹீத ஏவாஹாரே பேஷஜஂ தத்-அந்தே, அதோபக்தஂ நாம| யத்ர ப்ரதிக்ராஸஂ க்ராஸாஸம்பக்தமௌஷதஂ தத்-கவலாந்தரே, க்ராஸாந்தரஂ நாம| யத்ர ப்ரதிக்ராஸஂ க்ராஸஸம்பக்தமௌஷதஂ தத்-க்ராஸே க்ராஸே, ஸக்ராஸஂ நாம| யத்ர புக்தஸ்யாபுக்தஸ்ய வா புநஃ புநரௌஷதஂ தத்-முஹூர்நாம| யத்ர ஆஹாரேண ஸஹ ஸாதிதஂ மிஶ்ரீகதஂ சௌஷதஂ தத்-ஸாந்நஂ நாம| யத்ராதௌ பேஷஜஂ ததோऽநந்தரமேவாஹாரஃ ததோऽநந்தரமேவ புநர்பேஷஜஂ தத்-ஸாமுத்கஂ நாம| ஸாமுத்கஃ-ஸம்புடஃ| யத்ர ராத்ரௌ ஸ்வப்நகாலே பேஷஜஂ தத்-நிஶி, நைஶஂ நாம ஏவஂ தஶௌஷதகாலாஃ|

Adhikarana அநந்நஸ்ய விஷயஃ, ப்ராக்பக்தஸ்ய விஷயஃ, மத்யேபக்தஸ்ய விஷயஃ, அதோபக்தஸ்ய விஷயஃ, க்ராஸக்ராஸாந்தயோர்விஷயஃ, முஹுரௌஷதஸ்ய விஷயஃ, ஸாந்நஸ்ய விஷயஃ, ஸாமுத்ரஸ்ய விஷயஃ, நைஶௌஷதஸ்ய விஷயஃ (௧௩) · Śloka ௧௩

அதுநா விஷயவிபாகேந யஸ்மிந் வ்யாதௌ யதுபயுஜ்யதே தத்தர்ஶயதி - - - - கபோத்ரேகே கதேऽநந்நஂ பலிநோ ரோகரோகிணோஃ| அந்நாதௌ விகுணேऽபாநே, ஸமாநே மத்ய இஷ்யதே||௩௮|| வ்யாநேऽந்தே ப்ராதராஶஸ்ய, ஸாயமாஶஸ்ய தூத்தரே| க்ராஸக்ராஸாந்தயோஃ ப்ராணே ப்ரதுஷ்டே மாதரிஶ்வநி||௩௯|| முஹுர்முஹுர்விஷச்சர்திஹித்மாதட்ஶ்வாஸகாஸிஷு| யோஜ்யஂ ஸபோஜ்யஂ பைஷஜ்யஂ போஜ்யைஶ்சித்ரைரரோசகே||௪௦|| கம்பாக்ஷேபகஹித்மாஸு ஸாமுத்ரஂ லகுபோஜிநாம்| ஊர்த்வஜத்ருவிகாரேஷு ஸ்வப்நகாலே ப்ரஶஸ்யதே||௪௧|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷோபக்ரமணீயோ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ||௧௩||

View original

अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கபோத்ரேகே ரோகே நிரந்நமௌஷதஂ யோஜ்யம்| கயோஃ ? இத்யாஹ-பலிநோரித்யாதி| பலவதி ரோகே ரோகிணி ச தத்கேவலமந்நாதிரஹிதமௌஷதஂ யோஜ்யம்| தத்தி நிரந்நமதிவீர்யஂ பவதி| பலவாஂஶ்ச யதி ரோகீ ததோபயுஞ்ஜீத, ந து துர்பலே| துர்பலஸ்ய த்வந்நஸஹிதஂ ந க்லாநிகரஂ பவதி| அந்நாதாவிதி| அபாநே வாயௌ விகுணே-குபிதே ஸதி, ஔஷதஂ புக்த்வா ஸமநந்தரமேவாஹார இஷ்யத இத்யர்தஃ| ஸமாநே வாயௌ விகுணே மத்யே பக்தஸ்யௌஷதமிஷ்யதே| வ்யாநே வாயௌ விகுணே ப்ராதராஶஸ்ய-பூர்வாஹ்ணபுக்தஸ்ய, அந்தே-அவஸாநே, பேஷஜமிஷ்யதே| ஸாயமித்யாதி| உத்தரே-வ்யாநாபேக்ஷயா உதாநே மருதி, விகுணே ஸாயமாஶஸ்ய-அபராஹ்ணபுக்தஸ்ய த்வந்தே பேஷஜமிஷ்யதே| ப்ராணே மாதரிஶ்வநி-வாதே, ப்ரதுஷ்டே-விகதே, க்ராஸக்ராஸாந்தரயோர்பேஷஜமிஷ்யதே| க்ராஸஸ்ய க்ராஸாந்தஶ்ச தயோஃ, தேந க்ராஸஸம்பக்தமௌஷதஂ க்ராஸயோர்மத்யே பேஷஜமிதி சாவதிஷ்டதே| முஹுர்முஹுஃ-புக்தே யதபுக்தே வா பேஷஜஂ, தத்து விஷாதிஷு யோஜ்யம்| அரோசகே-அருசௌ, ஸஹ போஜ்யைர்பைஷஜ்யஂ யோஜ்யம்| கீதஶைர்போஜ்யைஃ ? சித்ரைஃ-அநேகவிதைஃ| ஸாமுத்கஂ நாம யதாதாவந்தே சாஹாரஸ்ய புஜ்யதே தத்கம்பாதிஷு 'ப்ரஶஸ்யதே' இதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தஃ| கேஷாம் ? லக்வந்நாஶிநாம்| ஊர்த்வஜத்ருவிகாரேஷு ஶயநவேலாயாமௌஷதஂ ப்ரஶஸ்யத இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷோபக்ரமணீயாத்யாயஸ்த்ரயோதஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௩||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அநந்நஸ்ய விஷயமாஹ-கபோத்ரேகே கத இதி| அஹ்நஸ்ததீயோ பாகஃ-ஶ்லேஷமகாலஃ, ததர்தஂ-கபோத்ரேகஃ, தஸ்மிந் கதே-ததநந்தரமேவ| ப்ராக்பக்தஸ்ய விஷயமாஹ-அந்நாதாவிதி| மத்யேபக்தஸ்ய விஷயமாஹ-ஸமாந இதி| அதோபக்தஸ்ய விஷயமாஹ-வ்யாநேऽந்த இதி| வ்யாநே விகுணே ப்ராதர்போஜநஸ்யாந்தே பேஷஜம்| உத்தரே-உதாநே, விகுணே ஸாயஂ போஜநஸ்யாந்தே| க்ராஸக்ராஸாந்தயோர்விஷயமாஹ-க்ராஸக்ராஸாந்தயோரிதி| முஹுரௌஷதஸ்ய விஷயமாஹ-முஹுர்முஹுரிதி| [முஹுர்முஹுரிதி வீப்ஸயா க்ரியாஸங்கரஸ்த்விஷ்டஃ, "ந க்ரியாஸங்கரோ ஹிதஃ|" (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௨௩) இத்யஸ்ய பாதஃ|] ஸாந்நஸ்ய விஷயமாஹ-யோஜ்யமிதி| ஸாமுத்கஸ்ய விஷயமாஹ-கம்பாக்ஷேபகஹித்மாஸ்விதி| நைஶௌஷதஸ்ய விஷயமாஹ-ஊர்த்வஂஜத்ருவிகாரேஷ்விதி| ஸங்க்ரஹே து ஏகாதஶௌஷதகாலா உக்தாஃ (ஸூ. அ. ௨௩) - "அந்தர்பக்தஂ யத்பூர்வாஹ்ணபுக்தே ஜீர்ணே மத்யாஹ்நே பேஷஜமுபயுஜ்யதே, தஸ்மிஂஶ்ச ஜீர்ணே புநரபராஹ்ணே போஜநம்| ஏதேந ராத்ரிர்வ்யாக்யாதா| தத்தீப்ராக்நேர்வ்யாநஜேஶ்வாமயேஶு|" இதி| ததா-"தத்ராத்யே காலே தஷிதஃ பீதாம்புரஜீர்ணௌ க்ஷுதிதஃ க்ஷாமஶ்ச பேஷஜஂ வர்ஜயேத்| ஶேஷேஷு சாஹத்யமஸாத்ம்யபதிதீக்ஷ்ணோஷ்ணோக்ரகந்தஂ பூரிமாத்ரஂ சேதி| பவந்தி சாத்ர| ரோகமாதௌ பரீக்ஷேத ததோ~கநந்தரமௌஷதம்| ததஃ கர்ம பிஷக் பஶ்சாஜ்ஜ்ஞாநபூர்வஂ ஸமாசரேத்|| நிவத்தோऽபி புபர்வ்யாதிஃ ஸ்வல்பேநாயாதி ஹேதுநா| தேஹே மார்கீகதே தோஷைஃ ஶேஷஃ ஸூக்ஷ்ம இவாநலஃ|| தஸ்மாத்தமநுபத்நீயாத் ப்ரயோகேணாநபாயிநா| ஸித்தாநாமபி யோகாநாஂ பூர்வேஷஂ தார்ட்யமாவஹந்|| ஸாதத்யாத்ஸ்வாத்வஆவாச்ச பத்யஂ த்வேஷ்யத்வமாகதம்| கல்பநாவிதிபிஸ்தைஸ்தைஃ ப்ரியத்வஂ கமயேத்புநஃ|| மநஸோऽர்தாநுகூல்யேந துஷ்டுரூர்ஜா ருசிர்பலம்| ஸுகோபஂபோகத ச ஸ்யாத்யதேஶ்சாதஃ பரிக்ஷயஃ|| லௌல்யாத்தோஷக்ஷயவ்த்யாதேர்ஷைஷம்யேண ச யா ருசிஃ| தாஸு பத்யோபசாரஜ்ஞோ ய்ப்கேநாந்நஂ ப்ரகல்பயேத்|| ஸப்தாஹேந குணாலாபே க்ரியாமந்யாஂ ப்ரயோஜயேத்| புர்வஸ்யாஂ ஶாந்தவேகாயாஂ ந க்ரியாஸங்கரோ ஹிதஃ|| குணே த்வல்பேऽபி தாமேவ விஶேஷோத்கர்ஷலப்தயே| பேஷஜஂ நபதேர்ஹத்யமல்பமல்பாத்யயஂ ஶுசிஃ|| ஶுத்தாகமஂ பஹுகுணஂ பஹுகத்வஃ ப்ரயோஜிதம்| அநந்யகார்யோऽவ ஹித-ந்மந்நிகுருஸம்மதஃ|| ஆஸ்வாதிதஂ பரிசரைஃ ஸ்வயஂ சாநு ப்ரயோஜயேத்| உசிதோ யஸ்ய யோ தேஶஸ்தஜ்ஜஂ தஸ்யௌஷதஂ ஹிதம்|| தேஶேऽம்யத்ராபி வஸதஸ்தத்துல்யகுணஜந்ம வா| வீர்யவத்பாவிதஂ ஸம்யக் ஸ்வரஸைரஸகல்லகு|| ரஸகந்தாதிஸம்பந்நஂ காலே ஜீர்ணே ச மாத்ரயா| ஏகாக்ரமநஸா யுக்தஂ பைஷஜ்யமமதாயதே|| பேஷஜமவசாரயந் [ப்ராயஃ] ப்ராகேவ தாவதேவமாதுரஂ பரீக்ஷேத| கஸ்மிந்நயஂ தேஶே ஜாதஃ ஸஂவத்தோ வ்யாதிதோ வா| தஸ்மிஂஶ்ச தேஶே மநுஷ்யணாமிதமாஹாரஜாதமேவஂ விஹாரஜாதமேதாவத்வலமேவவிதஂ ஸத்த்வமேவஂவிதஂ ஸாத்ம்யமியஂ பக்ரிரிமே வ்யாதயோ ஹிதமிதமஹிதமிதமிதி| ப்ராயோக்ரஹணேந கேந வ நிதாநவிஶேஷேணாஸ்ய குபிதோ தோஷஃ| தோஷஸ்ய ஹ்யேகஸ்யாபி பஹவஃ ப்ரகோபஹேதவஃ| தஸ்மாததாஸ்வலக்ஷணைஃ கர்மபிஶ்ச புத்வாऽபி தோஷமேவமவகமயேத்| தத்யதா,- கிமாஹாரேண குபிதோ வயுஃ கிஂ விஹாரேண, ததா ரூக்ஷேண லகுநா ஶிஶிரேண வா, ஸாஹஸேந வேகரோதேந வா, பயேந ஶோகேந வேதி| ததஶ்ச தத்ப்ரதிபக்ஷமேவௌஷதஂ ப்ரயுஜ்யமாநாமாஶு ஸித்தயே ஸம்பத்யதே| தத்ர மதுராம்லலவணா ரஸாஃ கடுதிக்தகஶாயாஶ்சேதரேதரப்ரதிபக்ஷாஃ| ததநந்தரஂ சோபலபேத மதுமத்யாதிமாத்ரவிகல்பநயா கதஂ நிதாநமாஸேவிதம்| ஏகரூபஸ்யாபி ஹி ஹேதோர்மத்வாதிவிபாகேந பதக் ஸமவேதாநாம் ச தோஷாணாமஂஶாஂஶபலவிகல்பவிஶேஷாத் வ்யாதேர்பலாபலவிஶேஷஃ| தத்ராநேகதோஷாத்மகேஷு வ்யாதிஷு, அநேகரஸேஷு ச பேஷஜேஷு, தோஷரஸப்ரபாவமேகைகஶோऽபிஸமீக்ஷ்ய வ்யாதிபேஷஜப்ரபாவதத்த்வஂ வய்வஸ்யேத்| ந த்வேவஂ ஸர்வத்ர| ந ஹி விகதிவிஷமஸமவேதாநாஂ நாநாத்மகாநாஂ பரஸ்பரேணோபகஹீதாநாமுபஹதாநாஂ சாந்யைஶ்ச விகல்பநைர்விகல்பிதாநாமவயவப்ரபாவாநுமாநேந ஸமுதாயப்ரபாவதத்த்வமத்யவஸிதுஂ ஶக்யம்| ததாவிதே ஹி ஸமுதாயே ஸமுதாயாப்ரபாவமேவோபலப்ய வ்யாத்யௌஷதப்ரபாவதத்த்வமவகச்சேத்| ததா, கஸ்ய தாமாதிஷ்டாய வ்யாதிரயமவஸ்தித இதி நிரூபயேத்| ப்ரவிஸதோ ஹி தோஷஃ ஸ்வகீயமேவ ஸ்தாநமாதங்காயாதிதிஷ்டந் மூர்த்தாதீந் வா துஸ்தரோ பவதி| ததஃ ஸ்தாநவிஶேஷேண பேஷஜவிஶேஶஃ பர்யேஷிதவ்யஃ| ததஶ்சைவமாலோசயேத்| கஸ்யாயமௌஷதஸ்ய வ்யாதிராதுரோ வா யோக்யஃ கியதோ வா| தோஷாநுரூபோ ஹி பைஷஜ்யவீர்யஂ ப்ரமாணவிகல்போ வ்யாதிவ்யாதிதபலாபேக்ஷோ பவதி| ஸஹஸாऽதிபலாநி ஸஂஶோதநௌஷதாந்யாக்நேயவாயவ்யாந்யதிஸௌம்யாந்யதிமாத்ராணி வ| ததாऽக்நிக்ஷாரஶஸ்த்ரகர்மாண்யல்பஸத்த்வமாதுரமல்பபலஂ வா நிபாதயேயுஃ| ஸஂஶமநாநி து வ்யாதிபலாததிகாநி தமுபஶமய்ய வ்யாதிஂ வ்யாதிக்ஷபிததேஹே ஶீக்ரமந்யமாவஹந்தி, ஶரீரபலாததிகாநி க்லாநிமூர்ச்சாமதமோஹபலக்ஷயாந், அக்நிபலா ததிகாநி க்லாநிமக்நிஸாதஂ ச| அபி ச| அதிஸ்தூலோऽதிகஶோऽதிதுர்பலோ துஷ்டமாஂஸஶோணிதாஸ்த்யங்காவயவோऽல்பாக்நிரல்பாஹாரோऽஸாத்ய்ம்யாஹாரோऽபசிதஃ ஸாரரஹிதோ வா வ்யாதிபலமேவ தாவதஸமர்தஃ ஸோ-ம், கிஂ புநஸ்ததாவிதோ பேஷஜவேகம்| தஸ்மாத்தாத்ருஷமவிஷாதகரைர்மதுஸுகைருத்தரோத்தரஂ குருபிரவிப்ரமைஶ்சோபாசரேதோஷதைஃ, விஶேஷாதபலாஃ| தா ஹ்யநவஸ்திதமதுவிக்லவஹதயாஃ ப்ராயஃ ஸுகுமாராஃ பரஂ ஸஂஸ்தப்யாஶ்ச| ததோऽபி விஶேஷேண ஶிஶவஃ| ததா பலவதி பலவவ்த்யாத்யாதுரேऽல்பபலமல்பஂ வா பேஷஜமகிஞ்சித்கரஂ பூய ஏவ தோஷமுத்க்லேஶ்ய வ்யாதிமுதீரயேத்| யோக்யமபி சௌஷதமேவஂ பரீக்ஷேத| இதமேவஂரஸவீர்யவிபாகமேவஂகுணமேவஂத்ரவ்யமேவஂகர்மைவஂப்ரபாவமஸ்மிந் தேஶே ஜாதமஸ்மிந்நதௌ சைவஂகஹீதமேவஂநிஹிதமேவஂவிஹிதமேவஂநிஷித்தமேவமுபஸஂஸ்கதமேவஂஸஂயுக்தமேவஂயுக்தமநயா மாத்ரயைவஂவிதஸ்ய புருஷஸ்யைவஂவிதே காலே ஏதாவந்தஂ தோஷமபகர்ஷத்யுபஶமயதி வா| அந்யதபி வ சைவஂவிதஂ பேஷஜமபூத், தச்சாநேநாந்யேந வா விஶேஷேண ப்ரயுக்தமிதமகரோத்| ஸூக்ஷ்மாணி ஹி தோஷௌஷததூஷ்யதேஶகாலபலாநலாஹாரஸாரஸாத்ம்யஸத்த்வப்ரகதிவயஸாமவஸ்தாந்தராணி| யாந்யநாலோசிதநி நிஹந்யுராதுரம்| ஆலோச்யமாநாந்யபி து விபுலபுத்திமபி சிகித்ஸகமாகுலீகுர்யுஃ, கிஂபுநரல்பபுத்திம்| தஸ்மாதபீக்ஷ்ணஶஃ ஶாஸ்த்ரார்தகர்மாநுஶீலநேந ஸஂஸ்குர்வீத ப்ரஜ்ஞாம்| அபி ச| ஸந்தி வ்யாதயோ யே ஶாஸ்த்ரே உத்ஸர்காபவாதைருபக்ரமஂ ப்ரதி நிர்திஷ்டாஃ| தத்ர ப்ரஜ்ஞயைவ தோஷாதிகுருலாகவேந ஸம்யக்வ்யவஸ்யேதந்யதரநிஷ்டாயாம்| காலஶ்ச பேஷஜஸ்ய யோக்யதாமாபாதயதி| ஸ து க்ஷணலவமுஹூர்தாதிபேதேநாதுராவஸ்தயா ச த்விதோக்தஃ ப்ராக்| தத்ர ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணா தவஸ்த்ரயோ ஹேமந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாக்யாஃ| தேஷாமந்தரே ஶோதநார்தஂ ஸாதாரணா வஸந்தப்ராவட்ஶரதாக்யாஸ்த்ரயோ விகல்பந்தே| தத்ர ஶோதநஂ ப்ரதி பால்குநசைத்ரௌ வஸந்தஃ| ஆஷாடஶ்ராவணௌ ப்ராவட்| கார்திகமார்கஶீர்ஷௌ ஶரத்| அபி ச| ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஸ்த்ரிவிதஃ காலஃ| தத்ர ஶீதோஷ்நயோர்வ்ருஷ்டிஶீதயோஶ்சாந்தரேண ஸாதாரணௌ வஸந்தஜலதாத்யயௌ| க்ரீஷ்மவர்ஷாகாலயோஸ்து ப்ராரம்போ வஷ்டேஃ ப்ராவடிதி விகல்ப்யதே| தேஷு ஸாதாரணேஷ்வஹஃஸு வமநாதீநாஂ ப்ரவ்ருத்திஃ, நிவத்திரிதரேஷ்வயோகதியோகபயாத்| ஸாதாரணா ஹி மந்தஶீதோஷ்ணவர்ஷதயா ஸுகத்வாத் பவந்த்யவிகல்பகாஃ ஶரீரௌஷதாநாம்| விபரீதாஸ்திவதரே| ததா ஹி-ஶீதகாலேऽதிமாத்ரஶீதோபஹதத்வாச்சரீரமத்யர்தஂ ஶீதவாதவிஷ்டப்தமதிஸ்தப்தகுருதோஷஂ பவதி| ததநுப்ராப்தஂ ச பேஷஜஂ ஸஂஶோதநார்தமுஷ்ணஸ்வபாவமபி ஶீதோபஹதத்வாந்மந்தவீர்யதாஂ கதமயோகாய ஜாயதே| ஶரீரஂ ச வாத ப்ரயோபத்ரவாய| தத்வத்வர்ஷஸ்வபி ஸமந்தாததிகநேந கநஸங்காதேநாவதப்தே நபஸ்யுபருத்ததேஜஃப்ரஸரேஷு திநகரகரேஷு ஜலதபடலப்லாவநோத்தாமகர்தமாயாஂ பூமாவத்யர்தோபக்லிந்நமவஸந்நாநலபலமுத்கிக்தமலபலமாதாநதுர்பலஂ ஶரீரஂ பவதி| ஔஷதக்ராமஸ்து ஜலதோதரப்ரததப்ரமுக்ததாராவபாதஸம்பதாம்புநிவஹோபப்லாவிதமூலஜாலஸாரவிடபோ பஹலகோமலபல்லவோபசிதஸ்கந்தஶாகஃ புநரிவ பாலதாமுபகதோऽல்வீர்யா பவதி| அபரிஸஂஸ்திததயா ச க்ஷிதிமலப்ராயாபிரம்லவிபாகாபிஃ ககமகஸரீஸபாதிஶவதாதுமூத்ரபுரீஷஸஂஸஷ்டாபிரத்பிஃ ஸலிலஸீகராநுவித்தஶிஶிரபவநஸம்பக்தேந ச தாராதரதாரோஷ்மணா கோமலத்வாதபரிணதஸ்யாஸ்ய ஸுதராஂ விதாஹோ ஜந்யதே| தேநாஸாவபத்யதாமுபகதோ த்ருவமயோகாய| ப்ரதமஸங்கஹீதமபி சௌஷதஂ தோயததோயாநுகதமாருதோபஹதே ஜகதீதி| க்ரீஷ்மே புநராதாநோபஹத்த்வாத் ஶரீரமுஷ்நரூக்ஷவாதாதபாத்மாதமதிஸ்விந்நமதிஶிதிலமதிப்ரவிலீநதோஷஂ பவதி| பேஷஜஂ புநரநுஷ்ணமபி தபநதருணதரகரநிபாதாதுஷ்நதீக்ஷ்ணதாமுபகதமதியோகாயோபகல்பதே| ஶரீரஂ ச பிபாஸாப்ரமக்லமோபத்ரவாய| தஸ்மாத்ஸாதரணேஷ்வேவ ததந்தராலேஶு வமநாதீநி யோஜயேத், ந சேதாத்யயிகோ வ்யாதிஃ| ஆத்யயிகே து கத்ரிமகுணோபதாநேந யதர்துகுணவிபரீதேந ஸஂயோகஸஂஸ்காரப்ரமாணவிகல்பைஶ்சோபபாத்யௌஷதமவஹிதோऽவசாரயேத்| ஆதுராவஸ்தாஸு து காலாகாலஸஂஜ்ஞா| தத்யதா,-அஸ்யாமவஸ்தாயாமஸ்யௌஷதஸ்ய காலோऽகாலோ வா| ந ஹ்யப்ராப்தாதீதகாலமௌஷதஂ யௌகிகஂ பவதி|" இதி| ஔஷதபேதாஶ்ச ஸங்க்ரஹே தர்ஶிதாஃ (ஸூ. அ. ௧௨) - "த்விவிதமௌஷதம்,- ஊர்ஜஸ்கரஂ ரோகக்நஂ ச| உபயமபி சோபயாத்மகம், பாஹுல்யேந து நிர்தேஶஃ| தத்ரோர்ஜஸ்கரஂ த்விவிதஂ,- ரஸாயநஂ வாஜீகரணஂ ச| ரோகக்நமபி த்விவிதஂ,- ரோகஸ்ய ப்ரஶமநமபுநர்பவகரஂ ச| புநஶ்ச த்விவிதஂ,- த்ரவ்யமத்ரவ்யஂ ச| தத்ர த்ரவ்யஂ த்ரிவிதஂ,- பௌமமௌத்பிதஂ ஜங்கமஂ சேதி| தேஶு வக்ஷ்யமாணஂ ஹேமாதிலவணாந்தஂ ப்ராயேண பௌமம்| ஔத்பிதஂ புநர்வநஸ்பதிவாநஸ்பத்ய்வீருதோஷதிபேதேந சதுர்விதஂ பவதி| தத்ர பலிநோ வநஸ்பதிஃ| புஷ்பபலவந் வாநஸ்பத்யஃ| வல்லீ குல்மஂ ச வீருத்| பலபாகாந்தா ஔஷதிரிதி| ஜங்கமோத்பவஂ து மதுகதாதி ஜங்கமஂ த்ரவ்யமாஹுஃ| அத்ரவ்யஂ புநருபவாஸாநிலாதபச்சாயாமந்த்ரஸத்த்வதாநபயோந்த்ராஸக்ஷோபணஹர்ஷணபர்த்ஸநஸ்வப்நஜாகரணஸஂவாஹநாதி| ததா த்ரிவிதமௌஷதம்,- தைவவ்யபாஶ்ரயஂ யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ ஸத்த்வாவஜயஶ்ச| தத்ர தைவவ்யபாஶ்ரயஂ-மந்த்ரௌஷதிமணிமங்கலபல்யுபஹாரஹோமநியமப்ராயஶ்சித்தோபவாஸஸ்வஸ்த்யயநப்ரணிபாதகமநாதி| யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ-ஆஹாரௌஷதயோஜநா| ஸத்த்வாவஜயஃ புநஃ-அஹிதாந்மநோநிக்ரஹஃ| புநரபி ச த்ரிவிதம்,- அபகர்ஷணஂ ப்ரகதிவிதாநஂ நிதாநத்யாகஶ்ச| தே புநரகர்ஷணாதயோ த்விவிதாஃ,- பாஹ்யாப்யந்தரபேதேந| தத்ர பாஹ்யமபகர்ஷணஂ-க்ரந்த்யர்புதோபபக்ஷ்மகமிஶல்யாதிஷு ஶஸ்த்ரஹஸ்தயந்த்ராதிபிஃ, ஆப்யந்தரஂ-வமநவிரேசநாதிபிஃ| ப்ரகதிவிதாநஂ-ஸஂஶமநம்| தத்ர பாஹ்யஂ-அப்யங்கஸ்வேதப்ரதேஹபரிஷேகோந்மர்தநாத்யம், ஆப்யந்தரஂ-யதந்தரமநுப்ரவிஶ்யாவிக்ஷோபயந் தோஷாந் ஶமயதி| நிதாநத்யாகோ-யதாதோஷஂ ஶீதோஷ்ணாஶநவ்யாயாமாதீநாஂ வர்ஜநஂ ஸ்நிக்தரூக்ஷாத்யநப்யவஹாரஶ்ச| தத்ர ஶஸ்த்ராதிஸாத்யே பேஷஜமநுக்ரமதே, ந து பேஷஜஸாத்யே ஶஸ்த்ராதி| புநரபி ச த்ரிவிதஂ,- ஹேதுவிபரீதஂ வ்யாதிவிபரீதமுபயார்தகாரி ச| தத்ர ஹேதுவிபரீதஂகுருஸ்நிக்தஶீதாதிஜே வ்யாதௌ லகுரூக்ஷோஷ்ணாதி, ததேதரஸ்மிந்நிதரத்| வ்யாதிவிபரீதஂ-த்வௌ மூலோபக்ரமௌ| தௌ ச-லங்கநபஂஹணே ஸ்நேஹஸ்வேதௌ பஞ்சகர்மாணி வமநாதீநி தூமாஞ்ஜநாதீநி ச, ததா விம்லாபநோபநாஹபாடநாதீநி| யச்ச தோஷஶமநஹேதுத்வே ஸத்யபி ஜ்வரே விஶேஷதோ ஹிதஂ முஸ்தபர்படகஂ யவாகூஶ்ச| ப்ரமேஹே ரஜநீ யவாந்நஂ ச| ரக்தபித்தே சோர்த்வகே விரேசநமதோகே வமநம்| உபயார்தகாரி புநர்தைவவ்யபாஶ்ரயமௌஷதம்| தத்யதா,- சர்த்யஂ சர்தநம், அதீஸாரேऽநுலோமநம், மதாத்யயே மத்யபாநம், துச்சதக்தேऽக்நிப்ரதபநம், பித்தேऽந்தர்நிகூடே விமார்ககே வா ஸ்வேதஃ, கட்வம்லலவநதீக்ஷ்ணோஷ்ணாப்யவஹாரஶ்ச பஹிஃ ப்ரவர்தநாய ஸ்வமார்காபாதநாய ச| ஶ்லேஷ்மணி சாந்தர்நிகூடே ஸ்தப்தே பஹிஃ ஶீதோபசாரஃ தத்பீடிதஸ்யோஷ்மணோऽந்தஃப்ரவேஶேந கபவிலாபநாயேதி| ஏவஂவிதஂ ஹ்யவிபரீதமேவ ஸத்பேஷஜஂ ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தஂ கரோதி| அநௌஷதஂ புநர்த்விவிதஂ,- பாதநமநுபாதநஂ ச| தத்ர ஸத்யஃ ப்ராணஹரஂ பாதநம்| காலாந்தரேணாநுபாதநமிதி|" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| தோஷோபக்ரமணீயஸ்து ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதஃ|| ௧௩||

← 12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ 14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ →