൧൩. ദോഷോപക്രമണീയാധ്യായഃ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

പൂര്വേऽധ്യായേ വികൃതാന് ദോഷാനാശ്വേവോപക്രമേദിത്യുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

൦

Adhikarana ദോഷോപക്രമണീയാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨

അതസ്തമേവോപക്രമം ദര്ശയിതും ദോഷോപക്രമണീയമാരിരിപ്സുരിദമാഹ - - - - അഥാതോ ദോഷോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

View original

अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷാണാമുപക്രമണം-ചികിത്സാ, ദോഷോപക്രമണമ്| തസ്മൈ ഹിതോ ദോഷോപക്രമണീയഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലക്ഷണസ്കന്ധാനന്തരമൌഷധസ്കന്ധമാരഭതേ| തത്ര ദോഷോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| ദോഷോപക്രമണസ്യൈവ സര്വരോഗൌഷധത്വാത്| ഉപക്രമണം-ഔഷധമ്|

Adhikarana വാതസ്യോപക്രമഃ (൧-൩) · Śloka ൩

സര്വദോഷേഭ്യശ്ച പ്രധാനോ വാത ഇതി തദുപക്രമം പൂര്വമാഹ - - - - വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹഃ സ്വേദഃ സംശോധനം മൃദു| സ്വാദ്വമ്ലലവണോഷ്ണാനി ഭോജ്യാന്യഭ്യങ്ഗമര്ദനമ്||൧|| വേഷ്ടനം ത്രാസനം സേകോ മദ്യം പൈഷ്ടികഗൌഡികമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണാ ബസ്തയോ ബസ്തിനിയമഃ സുഖശീലതാ||൨|| ദീപനൈഃ പാചനൈഃ സിദ്ധാഃ സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയഃ| വിശേഷാന്മേദ്യപിശിതരസതൈലാനുവാസനമ്||൩||

View original

सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana പിത്തസ്യോപക്രമഃ (൪-൯) · Śloka ൯

പിത്തസ്യോപക്രമം വക്തി - - - - പിത്തസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്വാദുശീതൈര്വിരേചനമ്| സ്വാദുതിക്തകഷായാണി ഭോജനാന്യൌഷധാനി ച||൪|| സുഗന്ധിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവനമ്| കണ്ഠേഗുണാനാം ഹാരാണാം മണീനാമുരസാ ധൃതിഃ||൫|| കര്പൂരചന്ദനോശീരൈരനുലേപഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേ| പ്രദോഷശ്ചന്ദ്രമാഃ സൌധം ഹാരി ഗീതം ഹിമോऽനിലഃ||൬|| അയന്ത്രണസുഖം മിത്രം പുത്രഃ സന്ദിഗ്ധമുഗ്ധവാക്| ഛന്ദാനുവര്തിനോ ദാരാഃ പ്രിയാഃ ശീലവിഭൂഷിതാഃ||൭|| ശീതാമ്ബുധാരാഗര്ഭാണി ഗൃഹാണ്യുദ്യാനദീര്ഘികാഃ| സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയസൈകതേ||൮|| സാമ്ഭോജജലതീരാന്തേ കായമാനേ ദ്രുമാകുലേ| സൌമ്യാ ഭാവാഃ പയഃ സര്പിര്വിരേകശ്ച വിശേഷതഃ||൯||

View original

पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉപക്രമ ഇത്യനുവര്തതേ| സര്പിഷഃ പാനമിത്യാദി പിത്തസ്യോപക്രമഃ| തഥാ, ഹാരാണാം-മുക്താദാമ്നാം കണ്ഠേഗുണസംജ്ഞാനാം വക്ഷസാ ധൃതിഃ-ധാരണമ്| തഥാ, മണീനാം-മരകതചന്ദ്രകാന്തപദ്മരാഗാദീനാമ്| തഥാ, കര്പൂരാദിഭിഃ പ്രതിക്ഷണമനുലേപനമ്| തഥാ, പ്രദോഷാദിഃ പിത്തസ്യോപക്രമ ഇതി വര്തതേ| പ്രദോഷോ-രാത്രിമുഖമ്| സുധായാ ഇദം സൌധം,-ധവലഗൃഹമ്| ഹാരി-രമ്യമ്, ഗീതം-ഗാനമ്| തഥാ, മിത്രമയന്ത്രണസുഖം-ന വിദ്യതേ യന്ത്രണാ യസ്മിംസ്തഥാവിധം സുഖം യസ്മിംസ്തഥാവിധം മിത്രമ്| തഥാ, സന്ദിഗ്ധാ-അവ്യക്താ, മുഗ്ധാ-അപ്രൌഢാ, വാഗ്-വാണീ, യസ്യ സ ഏവംവിധഃ പുത്രഃ| ദാരാഃ-കലത്രാണി, വല്ലഭാഃ-സുശീലാശ്ച| തഥാ, ഛന്ദാനുവര്തിനഃ-ചിത്താനുഗുണകാരിണഃ| ശീതാമ്ബുധാരാ ഗര്ഭേ-അഭ്യന്തരേ, യേഷാം തഥാവിധാനി ഗൃഹാണി| തഥാ, ഉദ്യാനം-ഉപവനമ്| തഥാ, ദീര്ഘികാഃ-ഗൃഹപുഷ്കരിണ്യഃ| തഥാ, സൌമ്യാ ഭാവാഃ പിത്തസ്യോപക്രമഃ| ക്വ സ്ഥിതസ്യ ? സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയസൈകതേ യത് കായമാനം-തൃണഗൃഹമ്, തസ്മിന്| ശോഭനം തീര്ഥം തസ്യ സ ഏവമ്| സുതീര്ഥശ്ചാസൌ വിതതവിമലജലാശയശ്ച സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയഃ തസ്യ സമീപേ സൈകതമ്, തസ്മിന്| സികതാ അസ്മിന്ദേശേ സന്തീതി സൈകതമ്, "സികതാശര്കരാഭ്യാം ച" ഇത്യണ്| സമൂഹാര്ഥേ ഠഗ്ദുര്നിവാരഃ സ്യാത്| കീദൃശേ കായമാനേ ? സാമ്ഭോജം-സപദ്മം, ജലം യസ്മിംസ്തീരാന്തേ സ ഏവം സാമ്ഭോജജലസ്തീരാന്തോ യസ്മിന് കായമാനേ തസ്മിന്| തഥാ, ദ്രുമൈഃ-വൃക്ഷൈഃ, ആകുലേ-വ്യാപ്തേ| വിശേഷേണ തു പയോ ഘൃതം വിരേകശ്ചോപക്രമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിത്തസ്യൌഷധമാഹ-പിത്തസ്യ സര്പിഷഃ പാനമിതി| സുഗന്ധിശീതഹൃദ്യാനാം ദ്രവ്യാണാം-ചന്ദനാദീനാം യേ ഗന്ധാസ്തേഷാമുപസേവനമ്| കണ്ഠേഗുണാനാം-കണ്ഠാവല്മ്ബിനാം, ഹാരാണം-മുക്താവലീനാം, യേ മണയസ്തേഷാമുരസാ ധൃതിഃ| ഉശീരം-വീരണമ്| പ്രദോഷഃ-ചന്ദ്രം വിനാऽപി| അയന്ത്രണമുഖം-യത് മുഖേന നിയന്ത്രണം ന കരോതി ബുദ്ധ്യാ തു കരോതി| മുഗ്ധാ-മൃദുലാ| ഉദ്യാനദീര്ഘികാഃ-ക്രീഡാവനാവാപ്യഃ| സുതീര്ഥഃ-ശോഭനാവതരണമാര്ഗഃ, വിപുലഃ സ്വച്ഛശ്ച യഃ സലിലാശയഃ, തസ്യ സൈകതേ-സികതാമയപ്രദേശേ| സാമ്ഭോജജലതീരയോരന്തഃ-സന്ധിഃ, യസ്മിന്സൈകതേ തത്തഥാ| കായമാനം-തൃണാദിരചിതാഗാരമ്| സൌമ്യാ ഭാവാഃ-മനഃപ്രസാദനാഃ പദാര്ഥാഃ, പയഃ സര്പിര്വിരേകശ്ചേതി ചതുഷ്ടയം വിശേഷാദൌഷധമ്|

Adhikarana ശ്ലേഷ്മണ ഉപക്രമഃ (൧൦-൧൨) · Śloka ൧൨

ആധുനാ ശ്ലേഷ്മണ ഉപക്രമമാഹ - - - - ശ്ലേഷ്മണോ വിധിനാ യുക്തം തീക്ഷ്ണം വമനരേചനമ്| അന്നം രൂക്ഷാല്പതീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടുതിക്തകഷായകമ്||൧൦|| ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം മദ്യം രതിപ്രീതിഃ പ്രജാഗരഃ| അനേകരൂപോ വ്യായാമശ്ചിന്താ രൂക്ഷം വിമര്ദനമ്||൧൧|| വിശേഷാദ്വമനം യൂഷഃ ക്ഷൌദ്രം മേദോഘ്നമൌഷധമ്| ധൂമോപവാസഗണ്ഡൂഷാ നിഃസുഖത്വം സുഖായ ച||൧൨||

View original

आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിധിനാ-ശാസ്ത്രോക്തേന, യുക്തം തീക്ഷ്ണം വമനവിരേചനം കഫസ്യോപക്രമഃ| തഥാ, അന്നം രൂക്ഷാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ, മദ്യം പുരാണമ്| രതിപ്രീതിഃ പ്രജാഗരഃ,-രമണം-രതിഃ, തസ്യാഃ പ്രീതിഃ-സുഖമ്| തഥാ, പ്രജാഗരഃ-അതിജാഗരണമ്| തഥാ, അനേകരൂപോ വ്യായാമോ-നിയുദ്ധധനുരാകര്ഷണാദികഃ| വിശേഷേണ തു വമനം യൂഷോ മാക്ഷികം തഥാ മേദോഘ്നം യദൌഷധം തച്ച ധൂമാദയശ്ച| തഥാ, നിഃസുഖത്വം-സുഖാഭാവോ ദുഃഖരൂപത്വമ്, വാഗ്ദേഹമനഃകര്മണോ ദുഃഖദസ്യാനുഷ്ഠാനാദ്യദസുഖമുപദ്യതേ, തച്ച ശ്ലേഷ്മണോ വൃദ്ധസ്യ വികാരകരണഹേതോരുപശമാത് സുഖായ ജായതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്ലേഷ്മണ ഔഷധമാഹ-ശ്ലേഷ്മണോ വിധിനാ യുക്തമിതി| വിധിനാ യുക്തം തീക്ഷ്ണം ശോധനമ്, തീക്ഷ്ണേന ശോധനേന വ്യാപദോऽസമ്ഭവാത്| അത ഏവ മൃദുമധ്യം വാതപിത്തയോഃ ശോധനമുക്തമ്| രതിപ്രീതിഃ-സമ്ഭോഗേ പ്രീതിഃ, ന തു രതിഃ| വമനാദ്യഷ്ടകം വിശേഷാദൌഷധമ്| സുഖായ-സുഖസാധനായ| ധര്മായയന്നിഃസുഖത്വം-ദുഃഖാനുഭവഃ നാധര്മായ, തസ്യ രോഗഹേതുത്വാത്|

Adhikarana സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദാനാമുപക്രമഃ (൧൩) · Śloka ൧൩

ഇദാനീം സംസര്ഗോപക്രമം വക്തി - - - ഉപക്രമഃ പൃഥഗ്ദോഷാന് യോऽയമുദ്ദിശ്യ കീര്തിതഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു തം യഥാസ്വം വികല്പയേത്||൧൩||

View original

इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദോഷാന്-വാതാദീന്. ഉദ്ദിശ്യ-ആശ്രിത്യ, യ ഉപക്രമഃ കീര്തിതഃ-ഉക്തഃ, സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച തം-ഉപക്രമം, യഥാസ്വം വികല്പയേത്-പ്രവൃദ്ധദോഷാനുസാരേണ നിരൂപ്യ പ്രയുഞ്ജീത| യഥാ,-വാതപിത്തസംസര്ഗേ വാതപിത്തോപക്രമൌ മിശ്രൌ, വാതകഫസംസര്ഗേ വാതകഫോപക്രമൌ, ഇത്യാദി| ഏവം സന്നിപാതേऽപി നിരൂപ്യോപക്രമഃ പ്രയോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദാനാമൌഷധമാഹ-ഉപക്രമ ഇതി| യഥാസ്വം-സ്വമാത്മീയം വിശേഷമനതിക്രമ്യ, വികല്പയേത്| യഥാ,- വാതപിത്തസംസര്ഗേ വാതപിത്തൌഷധമേലനമവിരോധേന| തസ്മിന്നേവ വാതാധികേ വാതൌഷധമാധിക്യേന, പിത്താധിക്യേ പിത്തൌഷധമ്, ഏവമന്യത്രാപി|

Adhikarana സംസര്ഗഭേദാനാമുപക്രമാന്തരമ് (൧൪) · Śloka ൧൪

സംസര്ഗേ ഭൂയോऽപ്യുപക്രമമാഹ - - - - ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വാസന്തഃ കഫമാരുതേ| മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത്, കഫപിത്തേ തു ശാരദഃ||൧൪||

View original

संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉപക്രമ ഇത്യനുവര്തതേ| വാതപിത്തസംസര്ഗേ ഗ്രീഷ്മര്തുചര്യാവിഹിത ഉപക്രമഃ പ്രായേണ യോജ്യഃ| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൨൭) - "അതോऽസ്മിന് പടുകട്വമ്ലവ്യായാമാര്കകരാംസ്ത്യജേത്| ഭജേന്മധുരമേവാന്നമ്" ഇത്യാദി സര്വം ത്യാജ്യം സേവ്യം ച| കഫമാരുതസംസര്ഗേ വസന്തര്തുഭവഃ "തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യാദ്യൈഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൧൯) ഇത്യാദിരുപക്രമോ യോജ്യഃ| പ്രായേണേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| നനു, ഗ്രീഷ്മേऽത്യന്തശീതസേവോക്താ, വസന്തേ ച തീക്ഷ്ണം വമനനസ്യാദ്യുക്തമ്| ഏതച്ച ദ്വയമപ്യേകാന്തേന പവനഹേതുഃ| തത്കഥമുക്തമ് ? "ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വാസന്തഃ കഫമാരുതേ|" ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത്| അത്രായം ഭാവഃ,-യദാ കില വായുഃ പിത്തേന യുജ്യതേ തദാ ദാഹാദികൃത്, ന ച പിത്തേ സമേ സതി ദാഹാദികം കര്തും മരുത്സമര്ഥഃ| അപി ച ഗ്രീഷ്മേ ശീതമേവ സേവ്യത ഇതി നായം നിയമഃ| കിം തര്ഹി? സ്നിഗ്ധാദ്യപി| തസ്മാന്മരുത്പിത്തേ ഗ്രീഷ്മവിധിര്യുക്തഃ| വസന്തേ ച കഫയോഗാത് കഫവികാരകാര്യേവ ഭവതി പവനഃ, യോഗവാഹിത്വാത്| അതസ്തീക്ഷ്ണോ വമനനസ്യാദിര്ന്യായ്യ ഏവ| പിത്തേന സഹ സ്ഥിതസ്യ വായോഃ പിത്തചികിത്സാ, കഫേന സഹ സ്ഥിതസ്യ വായോഃ കഫചികിത്സാ, സ്വഭാവവശാദിതി ഭാവഃ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ,-"യോഗവാഹീ" (പൃ. ൯|൨൩) ഇത്യാദി| കഫപിത്തസംസര്ഗേ തു ശാരദഃ-ശരദൃതുചര്യാവിഹിത ഉപക്രമഃ| നനു, സന്നിപാതേ ക ഉപക്രമഃ ? ബ്രൂമഃ| വര്ഷര്തുചര്യാവിഹിതഃ| പ്രാവൃഷി ഹി ദോഷത്രയകോപ ഉക്തഃ| അത ഏവ തത്രാഹ (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൪൪) - "ഭജേത്സാധാരണം സര്വമ്" ഇത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സംസര്ഗഭേദാനാമൌഷധാന്തരമാഹ-ഗ്രൈഷ്മ ഇതി| മരുത്പിത്തേ സംസൃഷ്ടേ ഗ്രൈഷ്മ ഉപചാരഃ കാര്യഃ| കഫമാരുതേ വാസന്തഃ| കഫപിത്തേ ശാരദഃ| തത്ര ശാരദസ്യ കഫപിത്തഘ്നത്വാദ്യുക്തോ നിര്ദേശഃ| ഗ്രൈഷ്മസ്യ പിത്തഘ്നത്വാദ്വാസന്തസ്യ കഫപിത്തഘ്നത്വാദയുക്തഃ, തത്രാഹ-മരുതോ യോഗവാഹിത്വാദിതി| യോഗം-സമ്ബന്ധം, വഹതിനിര്വഹതി, ദ്വിതീയസ്യാനുസരണേനേതി-യോഗവാഹീ| തേന പിത്തയുക്തസ്യ വായോഃ പിത്തഘ്നേനോപശാന്തിഃ, കഫയുക്തസ്യ കഫഘ്നേന| പ്രായോഗ്രഹണാദനുചിതാംശസ്യ ത്യാഗോऽപി|

Adhikarana ഉപക്രമസ്യ കാലഃ (൧൫) · Śloka ൧൫

സമ്പ്രത്യുപക്രമസ്യ കാലം വക്തി - - - - ചയ ഏവ ജയേദ്ദോഷം കുപിതം ത്വവിരോധയന്| സര്വകോപേ ബലീയാംസം ശേഷദോഷാവിരോധതഃ||൧൫||

View original

सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഔഷധകാലമാഹ-ചയ ഏവേതി| ചയ ഏവ ദോഷം ജയേത്, ന കോപം പ്രതീക്ഷേത| അഥ കഥഞ്ചിച്ചയാതിക്രമേ കുപിതം ദോഷം ജയേത്| തം പുനരവിരോധയന് ജയേത്| കുപിതോऽപിദ്വിവിധഃ,-പ്രകൃതിസമസമവേതോ വികൃതിവിഷമസമവേതശ്ച| തത്ര പ്രഥമേ ദോഷസ്വരൂപതുല്യം രോഗസ്വരൂപമ്, ദ്വിതീയേ വിപരീതമ്| യഥാ,- കഫജ്വരേ കഫവിപരീതമുഷ്ണത്വമ്| തത്ര ജ്വരസ്വരൂപസ്യ കഫപ്രകോപവിരോധിത്വാദത്യുഷ്ണമൌഷധം ന കാര്യമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ചി. അ. ൧/൧൬) -"ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ| തസ്മാത്പിത്തവിരുദ്ധാനി ത്യജേത്പിത്താധികേऽധികമ്||" ഇതി| സര്വേഷാം യുഗപത്കോപേ യോ ബലീയാന് തം ജയേത്, ശേഷദോഷമവിരോധയന്| സങ്ഗ്രഹകാരസ്ത്വാഹ (സൂ. അ. ൨൧) - "ക്രമാന്മരുത്പിത്തകഫാന് സര്വത്ര സദൃശേ ബലേ| വാതാദീനാം യഥാപൂര്വം യതഃ സ്വാഭാവികം ബലമ്|| ഊചേ പരാശരോऽപ്യര്ഥമമുമേവ പ്രമാണയന്| യഥോപന്യാസതഃ പ്രാപ്തമാദൌ ദോഷേ ഭിഷഗ്ജിതമ്|| നേതൃഭങ്ഗേന ദൃഷ്ടോ ഹി സമം സൈന്യപരാജയഃ| സ്ഥാനതഃ കേചിദിച്ഛന്തി പ്രാക് താവത് ശ്ലേഷ്മണോ വധമ്|| ശിരസ്യുരസി കണ്ഠേ ച പ്രലിപ്തേऽന്നരുചിഃ കുതഃ| തദഭാവേ കഥം ഭോജ്യപാനദ്രവ്യാവചാരണമ്|| അസത്യഭ്യവഹാരേ ച കുതോ ദോഷസ്യ നിഗ്രഹഃ| തസ്മാദാദൌ കഫോ ജേയഃ കായദ്വാരാര്ഗലോ ഹി സഃ|| മധ്യസ്ഥായി യതഃ പിത്തമാശുകാരി ച ചിന്ത്യതേ| അതോ വാതസഖസ്യാസ്യ കുര്യാത്തദനു നിഗ്രഹമ്|| അധഃസ്ഥായീ ച തദനുനിഗ്രാഹ്യഃ സ്യാത്സമീരണഃ| അത ഏവ ച പിത്താദിഃ കഫാന്തോऽന്യൌ ക്രമഃ സ്മൃതഃ|| സുശ്രുതശ്ച ന സര്വത്ര മതമേതഡ്രവീതി തു| ജയേജ്ജ്വരേऽതിസാരേ ച ക്രമാത് പിത്തകഫാനിലാന്|| പ്രായേണ താപാത്മതയാ ജ്വരേ പിത്തം വിശിഷ്യതേ| വിശശ്ച സരതാ പിത്താത്തഥാ ച മൃദുകോഷ്ഠതാ|| തസ്യ ചാനുബലഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗൌരവാപക്തിജാഡ്യകൃത്| വായുശ്ച വര്ധതേऽവശ്യം യസ്ത്വഹഃസു തയോഃ ക്ഷയേ|| ജ്വരാതിസാരയോസ്തസ്മാദേഷ ദോഷജയേ ക്രമഃ| കഫപിത്താനിലാനന്യേ ക്രമാദാഹുസ്തയോരപി|| യസ്മാദാമശയോത്ക്ലേശാദ്ഭൂയിഷ്ഠം തത്സമുദ്ഭവഃ| ക്രമേണാദ്യേന തത്രാപി പ്രവൃദ്ധാന് സ്വാശയേ സ്ഥിതാന്|| സ്വാശയേഷു പ്രദുഷ്ടാനാം സ്ഥിതൈവം ഹ്യാശുകാരിതാ| വിജ്ഞായ കര്മഭിഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്ദോഷോദ്രേകം യഥാബലമ്|| ഭേഷജം യോജയേത്തത്ര തന്ത്രീ കുര്യാന്ന തു ക്രമമ്|" ഇതി|

Adhikarana അശുദ്ധശുദ്ധപ്രയോഗയോര്ലക്ഷണമ് (൧൬) · Śloka ൧൬

പ്രയോഗഃ ശമയേദ്വ്യാധിമേകം യോऽന്യമുദീരയേത്| നാऽസൌ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||൧൬||

View original

प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഃ പ്രയോഗോ വ്യാധിം ശമയേദന്യമന്യം വ്യാധിമുദീരയേത്-പ്രകോപയേത്, നാസൌ വിശുദ്ധോ-ന ശ്രേഷ്ഠ ഇത്യര്ഥഃ| സ തു വിശുദ്ധഃ പ്രയോഗോ, യഃ ശമയേദ്വ്യാധിം ന കോപയേത്| തസ്മാദന്യം വ്യാധിമവിരോധയന് വ്യാധിം ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്രാശുദ്ധപ്രയോഗോ ഹേയഃ ശുദ്ധ ഉപാദേയഃ| തസ്മാത്തയോര്ലക്ഷണമാഹ-പ്രയോഗ ഇതി| ദോഷാണാം പരസ്പരം ന ശമഃ, ഇത്യുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨൧) -"ക്രുദ്ധം മലമലം ജേതും നാല്പഭാവാദുഭാവപി| ദോഷാ ദോഷാത്മകത്വാച്ച ന സാമ്യേऽപി പരസ്പരമ്|| ശീതദ്രവാമ്ലലവണകട്വാദിഗുണതുല്യതാ| ദൃഷ്ടാ മിഥശ്ച ദോഷേഷു നാതോऽന്യോന്യം ജയന്തി തേ|| ആരമ്ഭകം വിരോധേऽപി മിഥോ യദ്വദ്ഗുണത്രയമ്| വിശ്വസ്യ ദൃഷ്ടം യുഗപവ്ദ്യാധേര്ദോഷത്രയം തഥാ||" ഇതി|

Adhikarana ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്തരപ്രാപ്തിപ്രകാരഃ (൧൭-൧൯) · Śloka ൧൯

അത കഥം ദോഷാഃ കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മസു യാന്തി ? ഇത്യാഹ - - - - വ്യായാമാദൂഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദഹിതാചരണാദപി| കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യ ച||൧൭|| ശാഖാദിഭ്യഃ കഥം ദോഷാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി ? ഇത്യാഹ - - - - ദോഷാ യാന്തിതഥാ തേഭ്യഃ സ്രോതോമുഖവിശോധനാത്| വൃദ്ധ്യാऽഭിഷ്യന്ദനാത്പാകാത്കോഷ്ഠം വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്||൧൮|| കോഷ്ഠസ്ഥാ ദോഷാഃ കിം കുര്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - തത്രസ്ഥാശ്ച വിലമ്ബേരന് ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ| |൧൯|

View original

अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോഷ്ഠാത്-ഉദാരാത്, ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| കുതഃ ? ഇതി ഹേതുചതുഷ്ടയമാഹ-വ്യായാമാദിഭിഃ ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| തത്ര വ്യായാമോപജാതശ്രമസ്യോര്ധ്വം പ്രപന്നഃ പവനോ വ്യായാമകൃതക്ഷോഭശ്രമോഷ്മാദിഭിഃ പ്രശിഥിലം ചലം ച ദോഷം സ്വാസ്പദാത് ച്യാവയിത്വാ പര്യാകുലം ശാഖാദിഷു ക്ഷിപതി| തഥാ, അഗ്ന്യാതപാദിസമ്ബന്ധിന ഊഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാത്,-തീക്ഷ്ണേന ഹ്യൂഷ്മണാ വിലായിതാ ദോഷാസ്തേനൈവ ചോഷ്മണാ വിവൃതേഷു സ്രോതോമുഖേഷു സത്സു ശാഖാദീനി യാന്തി| അഹിതേത്യാദി| അഹിതേന ച സേവിതേന ദോഷാഃ സ്വപ്രമാണാദതിരിച്യമാനാഃ കോഷ്ഠമാപൂര്യ വാര്ഷികാ ഇവ ജലൌഘാ നിമ്നോന്നതാനീവ ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി പ്രപദ്യന്തേ| അപി സമുച്ചയേ| ദ്രുതത്വാദിത്യാദി| ദ്രുതത്വാത്-ശീഘ്രവാഹിത്വാത്, മാരുതസ്യ ച, കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| സ൦-സ്രോതസാം മുഖാനി, തേഷാം വിശോധനം-വിവരണമ്, തസ്മാദ്ദോഷാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി| തഥാ, വൃദ്ധ്യാദിഭിഃ| വൃദ്ധിഃ-സ്വപ്രമാണാതിരേകഃ| വൃദ്ധാ ഹി ദോഷാഃ സ്വാനി സ്രോതാംസ്യാപൂര്യ കോഷ്ഠം യാന്തി| അഭിഷ്യന്ദനം ച നാഗ്നിതാപാദിതീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിസംശ്ലേഷാദേവ, അപി തു ക്ഷീരദധ്യാദ്യഭിഷ്യന്ദിഭോജനാദപി| ഏവം പാകാത്,-പാചനാദിഭിഃ പക്വാ ദോഷാഃ ക്വചിദനാസജ്ജന്തഃ കോഷ്ഠം യാന്തി| കിഞ്ചഃ ? വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്,-ചശബ്ദാന്ന കേവലം പൂര്വേഭ്യോ ഹേതുഭ്യോ യാവദ്വായ്വപ്രേരണാച്ച, ഇതി ചാര്ഥഃ| സ൦-തത്രസ്ഥാഃ-കോഷ്ഠസ്ഥാശ്ച ദോഷാ വിലമ്ബേരന്-ന രോഗാനുത്പാദയേയുഃ| യസ്മാത്തേ ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ, നിമിത്തകാരണഹേതുഷു സര്വാസാം പ്രായോദര്ശനാദ്ധേതൌ പ്രഥമാ, ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിത്വാദിത്യര്ഥഃ| വൃദ്ധോऽപി ഹി ദോഷഃ കോഷ്ഠേ ശാഖാദൌ വാ മാര്ഗാന്തരേണ ഗതോ ഹീനശക്തിത്വാന്ന രോഗോത്പാദനസമര്ഥോ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ സ്ഥാനഭേദോപക്രമ ഉച്യതേ| തത്ര ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്തരപ്രാപ്തിപ്രകാരമാഹ-വ്യായാമാദിതി| വ്യായാമാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ കോഷ്ഠസ്ഥാ ദോഷാഃ ശാഖാഖ്യം ബഹിര്മാര്ഗം യാന്തി, മധ്യം വാ അസ്ഥിമര്മാഖ്യമ്| ആ൦ ര൦-തഥാ ശാഖാസ്ഥാ അസ്ഥിമര്മസ്ഥാ വാ സ്രോതോമുഖവിശുദ്ധ്യാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ഹേതുഭിഃ കോഷ്ഠം യാന്തി| അഭിഷ്യന്ദനം-ദ്രവീഭാവഃ| ആ൦ ര൦-ഏവം ദോഷാഃ കോഷ്ഠസ്ഥാഃ കിം കുര്യുഃ ? ഇത്യാഹ-തത്രസ്ഥാശ്ചേതി| യത്സ്ഥാനം പ്രാപ്താസ്തത്ര വിലമ്ബന്തേ, യാവത്സ്ഥാനാന്തരഗമനേ ഹേതും ന ലഭന്തേ| ലബ്ധേ തു ഹേതൌ പുനഃ സ്ഥാനാന്തരം യാന്തീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ദോഷാഃ കാലാദിബലേനാന്യസ്ഥാനേऽപി കുപ്യന്തി (൧൯) · Śloka ൧൯

യദ്യേവം കിം കദാചിദപ്യന്യസ്ഥാനഗതാ ദോഷാ ഹീനശക്തിത്വാന്ന രോഗാന് കുര്യുഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | തേ കാലാദിബലം ലബ്ധ്വാ കുപയന്ത്യന്യാശ്രയേഷ്വപി||൧൯||

View original

यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേ-ദോഷാഃ, കാലദേശാപഥ്യാദേഃ സമാനഗുണാദ്ബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്തി,-വികാരമുത്പാദയന്തീത്യര്ഥഃ| കുത്ര സ്ഥാനേ ? ഇത്യാഹ-അന്യാശ്രയേഷ്വപി,-കോഷ്ഠാശ്രയാഃ ശാഖാസ്ഥിമര്മസ്വപി, ശാഖാസ്ഥിമര്മസ്വപി, ശാഖാമര്മാശ്രിതാഃ കോഷ്ഠേഷ്വപീത്യര്ഥഃ| ന കേവലം സ്വസ്ഥാനസ്ഥാ ഏവ കുപ്യന്തീതി സൂചനാര്ഥോऽപി ശബ്ദഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വസ്ഥാനേ പരസ്ഥാനേ വാ വിലമ്ബമാനാ ദോഷാഃ സ്വൈഃ സ്വൈഃ പ്രകോപണൈഃ പ്രകുപ്യന്തീത്യാഹ-തേ കാലാദിബലമിതി|

Adhikarana ആഗന്തുദോഷസ്യാല്പബലസ്യ സ്ഥാനിചികിത്സാ (൨൦) · Śloka ൨൦

ഇദാനീം പരസ്ഥാനഗതാനാം ദോഷാണാം വികല്പേന ചികിത്സാമുപദിശന്നാഹ - - - - തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു തദീയാമബലേഷു തു| കുര്യാച്ചികിത്സാമ്|൨൦|

View original

इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു വാതാദിഷു, അന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു-അന്യസ്യ സ്ഥാനമന്യസ്ഥാനം തത്ര സന്തിഷ്ഠന്തേऽന്യസ്ഥാനസംസ്ഥാസ്തേഷു,-പരസ്ഥാനഗതേഷു, തദീയാം-സ്ഥാനിദോഷസമ്ബന്ധിനീമേവ, ചികിത്സാം കുര്യാത്, ന സ്വകീയാമ്| തസ്യ-പരസ്ഥാനദോഷസ്യേയം-തദീയാ, താമ്| കിമ്ഭൂതേഷു ദോഷേഷു ? അബലേഷു തു| തുരവധാരണേ, അബലേഷ്വേവ ന ബലവത്സു| ബലവത്സു ഹി സ്വാമേവ ചികിത്സാം വക്ഷ്യതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആഗന്തോര്ദോഷസ്യ ഹീനബലസ്യ സ്ഥാനിചികിത്സാ കാര്യേത്യാഹ-തത്രേതി| തദീയാം-യസ്യ സ്ഥാനേ കുപിതസ്തസ്യ ചികിത്സാമ്|

Adhikarana പ്രബലസ്യാഗന്തോഃ സ്വചികിത്സാ (൨൦) · Śloka ൨൦

അത ഏവാഹ - - - - | സ്വാമേവ ബലേനാന്യാഭിഭാവിഷു||൨൦||

View original

अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബലേന- ആത്മീയയാ ശക്ത്യാ, അന്യാഭിഭാവിഷു-അന്യസ്ഥാനിദോഷമഭിഭവിതും ശീലം യേഷാം തേऽന്യാഭിഭാവിനഃ, സ്ഥാനിദോഷം പരാഭൂയ തത്ര യേ സന്തിഷ്ഠന്തേ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷു സ്വാമേവ ചികിത്സാം കുര്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആഗന്തോരപി പ്രബലസ്യ സ്വചികിത്സൈവ കാര്യേത്യാഹ-സ്വമേവേതി|

Adhikarana ആഗന്തുസ്ഥാനിനോസ്തുല്യബലയോഃ ക്രമേണ ചികിത്സാ (൨൧) · Śloka ൨൧

കിമേഷ ഏവ നിയമഃ ? യദന്യസ്ഥാനഗതേഷ്വബലേഷ്വാഗന്തുഷു സ്ഥാനിദോഷസമ്ബന്ധിനീം ചികിത്സാം കുര്യാത്| ബലവത്സു പുനരാഗന്തുസമ്ബന്ധിനീം ചികിത്സാം കുര്യാത്| അഥ പക്ഷാന്തരോऽപി കുത്രചിത് കശ്ചിദസ്തി ? ഇത്യാഹ - - - - ആഗന്തും ശമയേദ്ദോഷം സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യ വാ| |൨൧|

View original

किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്ഥാനിനം ദോഷം പ്രതികൃത്യ-യഥാസ്വം സ്ഥാനിദോഷ ആഗന്തുദോഷചകിത്സാനിര്വര്തനാന്ന വികാരം കുര്യാത്തഥാ തസ്യ പ്രതീകാരം കൃത്വാ, സ്വൈരേവോപക്രമൈരബലവന്തമാഗന്തും ദോഷം ശമയേത്-ചികിത്സേത്| ന കേവലമന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷ്വാഗന്തുഷ്വബലേഷു സ്ഥാനിദോഷചികിത്സാം കുര്യാത്, യാവദാഗന്തുദോഷചികിത്സാമപി കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അഥാസൌ സ്ഥാനിദോഷ ആഗന്തുദോഷേണ ബലവത്ത്വാദഭിഭൂയേത, തതോऽസ്യ വികാരകരണം പ്രത്യസമര്ഥത്വാത്തത്പ്രതീകാരമകൃത്വൈവാഗന്തും ശമയേദിതി വാശബ്ദാര്ഥഃ| അന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷ്വിതി ബഹുവചനനിര്ദേശഃ പര്യായേണ ദോഷാണാം സ്ഥിതത്വാത്| അന്യഥാ ദ്വയോരേകസ്യ വാऽന്യസ്ഥാനസ്ഥിതത്വം സമ്ഭവതി, ന ത്രയാണാമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആഗന്തുസ്ഥാനിനോസ്തുല്യബലയോഃ ക്രമേണ ചികിത്സാ കാര്യേത്യാഹ-ആഗന്തുമിതി| സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യാഗന്തും ശമയേത്| അഥവാ, ആഗന്തും പ്രതികൃത്യ സ്ഥാനിനം ശമയേത്| പ്രതികൃത്യ-പ്രതീകാരം കൃത്വാ|

Adhikarana തിര്യഗ്ഗതേഷു ദോഷേഷു സാവധാനേന ചികിത്സാ (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨

തിര്യഗ്ഗതേഷു ദോഷേഷു യത്കാര്യം തദാഹ - - - - | പ്രായസ്തിര്യഗ്ഗതാ ദോഷാഃ ക്ലേശയന്ത്യാതുരാംശ്ചിരമ്||൨൧|| കുര്യാന്ന തേഷു ത്വരയാ ദേഹാഗ്നിബലവിത് ക്രിയാമ്| |൨൨|

View original

तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തിര്യഗ്ഗതാ ദോഷാഃ പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ആതുരാംശ്ചിരം ക്ലേശയന്തി-പീഡയന്തി| തേഷു-തിര്യഗ്ഗതേഷു ദോഷേഷു, ത്വരയാ-ശീഘ്രമേവ, ക്രിയാം-ചികിത്സാം, ന കുര്യാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| കീദൃശോ വൈദ്യഃ ? ദേഹാഗ്നിബലാഭിജ്ഞഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രായ ഇതി, ജ്ഞാത്വാ കോഷ്ഠപ്രപന്നാമ്ശ്ചേതി| തിര്യഗ്ഗതാഃ-ശോധനമാര്ഗം പരിത്യജ്യ സ്ഥിതാഃ, അന്തര്ബഹിര്വാ ശോധയിതുമശക്യത്വാച്ചിരം ക്ലേശയന്തി| അതസ്തേഷു ത്വരയാ ന ചികിത്സാം കുര്യാത്,- ദേഹമഗ്നിം ബലം ച വിചാര്യ ശനൈഃ ശനൈഃ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana തച്ചികിത്സാപ്രകാരഃ (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩

കഥം തേഷാമുപക്രമഃ കാര്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ശമയേത്താന് പ്രയോഗേണ സുഖം വാ കോഷ്ഠമാനയേത്||൨൨|| ജ്ഞാത്വാ കോഷ്ഠപ്രപന്നാംശ്ച യഥാസന്നം വിനിര്ഹരേത്| |൨൩|

View original

कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താന്-തിര്യഗ്ഗതാന് ദോഷാന്, പ്രയോഗേണ-ശാസ്ത്രവിഹിതേന, ശമയേത്| സുഖം വേതി വാ ദേഹപീഡാ ന ഭവതി തഥാ ക്രമേണ കോഷ്ഠമാനയേത്, "വൃദ്ധ്യാऽഭിഷ്യന്ദനാത്" ഇത്യാദിനാ| ജ്ഞാത്വേത്യാദി| കോഷ്ഠഗതാംശ്ചാവഗത്യ യഥാസന്നം വിനിര്ഹരേത്,-യോ യ ആസന്നോ മാര്ഗോ ഗുദം മുഖം ഘ്രാണം വാ, തേനൈവ യഥാസന്നം-വമനവിരേചനാദിനാ നിഷ്കാസയേദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-താന്-തിര്യഗ്ഗതാന് ശമയേത്| അഥവാ സുഖം-അക്ലേശേന, സ്നേഹസ്വേദാദിനാ-പ്രയോഗേണ, കോഷ്ഠമാനയേത്| തത ഊര്ധ്വമധോ വാ നിര്ഹരേത്| അല്പത്വബഹുത്വാഭ്യാം വികല്പവ്യവസ്ഥാം വിചാര്യ|

Adhikarana സാമദോഷലക്ഷണമ്, നിരാമദോഷലക്ഷണമ് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪

സമ്പ്രതി സാമമലലിങ്ഗമാഹ - - - - | സ്രോതോരോധബലഭ്രംശഗൌരവാനിലമൂഢതാഃ||൨൩|| ആലസ്യാപക്തിനിഷ്ഠീവമലസങ്ഗാരുചിക്ലമാഃ| ലിങ്ഗം മലാനാം സാമാനാം, നിരാമാണാം വിപര്യയഃ||൨൪||

View original

सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ സാമദോഷോപക്രമഃ| തത്ര സാമലക്ഷണമാഹ-സ്രോതോരോധേതി| നിരാമലക്ഷണമാഹ-നിരാമാണാമിതി| വിപര്യയഃ-സ്രോതഃശുദ്ധ്യാദിരൂപഃ|

Adhikarana ആമലക്ഷണമ് (൨൫) · Śloka ൨൫

സമ്പ്രത്യാമലിങ്ഗമാഹ - - - - ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ||൨൫||

View original

सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana അന്യമതേനാമലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬

അന്യേ ദോഷേഭ്യ ഏവാതിദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ച്ഛനാത്| കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യേവ വദന്ത്യാമസ്യ സമ്ഭവമ്||൨൬||

View original

अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്യേ-അപരേ ആചാര്യാഃ, ദോഷേഭ്യ ഏവ-വാതാദിഭ്യോ, അതിദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ച്ഛനാത്-പരസ്പരമിശ്രീഭാവാത്, ആമസ്യ സമ്ഭവം കഥയന്തി| കേഭ്യഃ കസ്യേവ? യഥാ കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യ സമ്ഭവം കഥയന്തി| [തഥാ ദോഷേഭ്യ ആമസ്യ സമ്ഭവമ്| ]

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മതാന്തരേണാമലക്ഷണമാഹ-അന്യ ഇതി| അന്യോന്യമൂര്ച്ഛനാത്-പരസ്പരമേകലോലീഭാവാത്|

Adhikarana സാമാ ദോഷാ രോഗാശ്ച (൨൭) · Śloka ൨൭

ആമേന തേന സമ്പൃക്താ ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച ദൂഷിതാഃ| സാമാ ഇത്യുപദിശ്യന്തേ യേ ച രോഗാസ്തദുദ്ഭവാഃ||൨൭||

View original

आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേന-പൂര്വോക്തലക്ഷണേന, ആമേന സമ്പൃക്താഃ-സംയുക്താഃ, ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച-രസാദയഃ| കീദൃശാഃ ? ദൂഷിതാഃ, തൈരേവ വാതാദിഭിഃ| സഹാമേന സാമാഃ, ഇത്യുപദിശ്യന്തേ-തത്ര തത്ര പ്രദേശേ തന്ത്രേ ഭണ്യന്തേ| യേ ച രോഗാഃ-ജ്വരാദയഃ, തദുദ്ഭവാഃ-വാതാദിദോഷസമുത്ഥാഃ, തേനാമേന യുക്താഃ സാമാ ഇത്യുച്യന്തേ| യഥേഹൈവ (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൮) - "അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നം സാമേ തീവ്രരുജി ജ്വരേ|" ഇത്യാദി വക്ഷ്യതി| ആമലക്ഷണം ചൈവം പഠന്തി-"ദ്രവം ഗുര്വനേകവര്ണം ഹേതുഃ സര്വരോഗാണാം സ്നിഗ്ധം പിച്ഛിലമാമം തന്തുമദനുബദ്ധശൂലം ദുര്ഗന്ധി" ഇത്യാദി| സാമാനാം ച വാതാദീനാം സങ്ഗ്രഹേ പൃഥഗ്ലക്ഷണമുക്തമ്| തേ സങ്ഗ്രഹശ്ലോകാ യഥാ (സൂ. അ. ൨൧) - "വായുരാമാന്വയഃ സാര്തിരാധ്മാനകൃദസഞ്ചരഃ| ദുര്ഗന്ധമസിതം പിത്തം കടുകം ബഹലം ഗുരു|| ആവിലസ്തന്തുമാംസ്ത്യാനഃ പ്രലേപീ പിച്ഛിലഃ കഫഃ| വിപര്യയേ തു പക്വത്വം തഥാ താമ്രം സമേചകമ്|| പീതം ച പിത്തമച്ഛം ച ശ്ലേഷ്മാऽച്ഛഃ പിണ്ഡിതോऽഥവാ| വിശദശ്ച സഫേനശ്ച ധവലോ മധുരോ രസേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സാമത്വം വ്യാചഷ്ടേ-ആമേനേതി| സാമൈര്ദോഷൈര്ധാതുഭിര്മലൈശ്ച ജനിതാ രോഗാ അപി സാമാ ഉച്യന്തേ|

Adhikarana സാമദോഷാണാം ചികിത്സാ, സര്വദേഹപ്രവിസൃതാദിസാമദോഷേഷു ശോധനനിഷേധഃ (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯

സാമാ അപി ദോഷാ യാദൃശാ ന നിര്ഹാര്യാസ്താദൃശാന് ദര്ശയതി - - - - സര്വദേഹപ്രവിസൃതാന് സാമാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേത്| ലീനാന് ധാതുഷ്വനുത്ക്ലിഷ്ടാന് ഫലാദാമാദ്രസാനിവ||൨൮|| ആശ്രയസ്യ ഹി നാശായ തേ സ്യുര്ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ| |൨൯|

View original

सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സാമാന്-ദോഷാന്-വാതാദീന്, സര്വസ്മിന് ദേഹേ പ്രവിസൃതാന്-വ്യാപ്താശേഷകായാന്, ധാതുഷു-രസാദ്യേഷു, ലീനാന്-ശ്ലിഷ്ടാന്, അനുത്ക്ലിഷ്ടാന്-സ്വസ്ഥാനാദചലിതാന്, ന നിര്ഹരേത്-വമനാദിഭിര്ന ശോധയേത്| കുതഃ ? ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ-ദുഃഖേന നിര്ഹര്തും ശക്യത്വാത്| തേ ഹി നിര്ഹ്രിയമാണാ ആശ്രയസ്യ-ശരീരാഖ്യസ്യ, നാശായ സ്യുഃ| യാവത്തു സര്വദേഹപ്രവിസൃതാ ന സ്യുഃ| യഥാ ഭുക്താനന്തരം ജ്വരോത്പത്തൌ നവാതിസാരേ ച തദാ വമനേന ഹരീതക്യാ ച യഥായോഗം നിര്ഹാരോऽനുജ്ഞാത ഏവ ഗ്രന്ഥകൃതാ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-ഫലാദിത്യാദി| ആമാത്-അപക്വാത്, ഫലാത്-ആമ്രാദേഃ, രസോ നിര്ഹ്രിയമാണോ ദുര്നിര്ഹരത്വാത് ആശ്രയസ്യ-ഫലസ്യ, യഥാ നാശായ ഭവതി, ഏവം ദോഷാ അപി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സാമേഷു ദോഷേഷ്വവസ്ഥാവിശേഷേണ ശോധനം നിഷേധതി-സര്വദേഹപ്രവിസൃതാനിതി| വ്യാപ്തദേഹാന് ധാതുലീനാന് അനുത്ക്ലിഷ്ടാന് സാമാന് ന ശോധയേത്| തേ ഹി ദുര്നിര്ഹരത്വാദാശ്രയസ്യ നാശായ സ്യുഃ|

Adhikarana താന് ശേധനയോഗ്യാന് കൃത്വ യഥാസന്നം ശോധയേത് (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦

തര്ഹീദൃശേ ദോഷേ കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | പാചനൈര്ദീപനൈഃ സ്നേഹൈസ്താന് സ്വേദൈശ്ച പരിഷ്കൃതാന്||൨൯|| ശോധയേച്ഛോധനൈഃ കാലേ യഥാസന്നം യഥാബലമ്| |൩൦|

View original

तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താന്-തഥാവിധാന് ദോഷാന്, പാചനൈഃ-ജ്വരാദ്യധ്യായോക്തൈഃ| ദീപനൈരിതി പാചനാനാം സ്നേഹാനാം ച വിശേഷണമ്, മധ്യദീപകത്വാത്| അഗ്നിദീപ്തികൃദ്ഭിഃ പാചനൈഃ സ്നേഹൈശ്ച തഥാ സ്വേദൈഃ പരിഷ്കൃതാന്-പരികല്പിതാന് കൃതസംസ്കാരാന്, യഥാസന്നം യഥാബലം ച കൃത്വാ യഥോക്തേ കാലേ ശോധനൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശോധയേത്| യഥാസന്നമിതി യസ്യ ദോഷസ്യ യ ആസന്നോ മാര്ഗസ്തേനൈവ തം നിര്ഹരേത്| യഥാബലമിതി യസ്യ യാവദ്ബലമാതുരസ്യോത്തമം മധ്യമമധമം വാ, തജ്ജ്ഞാത്വാ തീക്ഷ്ണേന മധ്യേന മൃദുനാ വാ ശോധനേന ശോധയേദിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

Adhikarana യഥാസന്നമാര്ഗഃ (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧

കസ്യ കോ മാര്ഗ ആസന്നഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ഹന്ത്യാശു യുക്തം വക്ക്രേണ ദ്രവ്യമാമാശയാന്മലാന്||൩൦|| ഘ്രാണേന ചോര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് പക്വാധാനാദ്ഗുദേന ച| |൩൧|

View original

कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വക്ക്രേണ ദ്രവ്യം യുക്തം-പീതം, ആമാശയാത് മലാനാശു ഹന്തി| ഘ്രാണേന തു പീതമൂര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് മലാനാശു ഹന്തി| ഗുദേന യുക്തം പക്വാധാനാത്-പക്വാശയാത്, ആശു മലാന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യഥാസന്നത്വം വ്യാചഷ്ടേ-ഹന്ത്യാശു യുക്തമിതി| ആമാശയാത്-ആമാശയമഭിവ്യാപ്യ, പക്വാധാനാത്-പക്വശയമഭിവ്യാപ്യ, 'ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ'| ഊര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് ജത്രു-സ്കന്ധസന്ധിഃ, തസ്യോര്ധ്വം,- ഊര്ധ്വജത്രു|

Adhikarana സ്വയംപ്രവൃത്താന്സാമാന്ന സ്തമ്ഭയേത് (൩൧-൩൨) · Śloka ൩൨

ഇദാനീം യാദൃശാ ആമാ ന ധാര്യാസ്താദൃശാന് ദര്ശയതി - - - - | ഉത്ക്ലിഷ്ടാനധ ഊര്ധ്വം വാ ന ചാമാന് വഹതഃ സ്വയമ്||൩൧|| ധാരയേദൌഷധൈര്ദോഷാന് വിധൃതാസ്തേ ഹി രോഗദാഃ| |൩൨|

View original

इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അധ ഊര്ധ്വം വോത്ക്ലിഷ്ടാനാമാന് സ്വയം വഹതോ-യത്നം വിനൈവ പ്രവൃത്താന്, ഔഷധൈഃ-സ്തമ്ഭനൈഃ, ന ധാരയേത്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-ഹി-യസ്മാത്, തേ-ദോഷാഃ, വിധൃതാ രോഗദാഃ-ജ്വരാദികാരിണഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വയം പ്രബൃത്താന് സാമാന് ന സ്തമ്ഭയേദിത്യാഹ-ഉത്ക്ലിഷ്ടാനിതി, ധാരയേദിതി|

Adhikarana തേഷൂപേക്ഷൈവ ഭേഷജമ്, സവിബന്ധേഷു തേഷു പാചനാ നിര്ഹരണം വാ (൩൨-൩൩) · Śloka ൩൩

തേഷു തു യത്കാര്യം തദാഹ - - - - | പ്രവൃത്താന് പ്രാഗതോ ദോഷാനുപേക്ഷേത ഹിതാശിനഃ||൩൨|| വിബദ്ധാന് പാചനൈസ്തൈസ്തൈഃ പാചയന്നിര്ഹരേത വാ| |൩൩|

View original

तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, പ്രവൃത്താന് പ്രാക്-പ്രാരമ്ഭകാലേ, ദോഷാന് ഹിതഭോജിന ഉപേക്ഷേത-സങ്ഗ്രഹണേന ന ധാരയേത്| വിബദ്ധാന്-ഈഷത്പ്രവൃത്താന്, തൈസ്തൈഃ-യഥോക്തൈഃ, പാചനൈഃ പാചയേത്-പാകം നയേത്| നിര്ഹരേദ്വാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വയം പ്രവൃത്തേഷു സാമേഷൂപേക്ഷൈവ ഭേഷജമിത്യാഹ-പ്രവൃത്താനിതി| പ്രാക്-പ്രഥമമ്, യാവന്ന ബലഹാനിഃ| സ്വയം പ്രവൃത്തേഷു സവിന്ബന്ധേഷു പാചനം നിര്ഹരണം വാ കാര്യമിത്യാഹ-വിബദ്ധാനിതി| പൂര്വവദ്വികല്പവ്യവസ്ഥാ|

Adhikarana സ്വസ്ഥസ്യ ശോധനകാലഃ (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪

അഥ കഃ ശോധനകാലഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്||൩൩|| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന് വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്| |൩൪|

View original

अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥൌഷധകാലാഃ| തത്രൌഷധം ദ്വിവിധം,- ശോധനം ശമനം ച| തത്ര സ്വസ്ഥസ്യ ശോധനകാലമാഹ-ആവണ ഇതി| സാധാരണേ-വൃഷ്ടിശീതോഷ്ണ്-തിശയരഹിതേ, ഹേതുഗര്ഭം ചേദം വിശേഷണമ്|

Adhikarana അസന്ധൌ ശോധനനിഷേധഃ (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫

നനു, ഗ്രീഷ്മാദിഷ്വേവ കസ്മാദ്വാതാദയോ ന ശോധ്യന്തേ ? ഇത്യാഹ - - - - | അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാ ഹി ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമാഗമാഃ||൩൪|| സന്ധൌ സാധാരണേ തേഷാം ദുഷ്ടാന് ദോഷാന് വിശോധയേത്| സംശോധനസാധ്യസ്യായമേവ സംശോധനകാലഃ ? നേത്യാഹ - - - - സ്വസ്ഥവൃത്തമഭിപ്രേത്യ, വ്യാധൌ വ്യാധിവശേന തു||൩൫||

View original

ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യതോ ഗ്രീഷ്മാദയോऽത്യുഷ്ണാദിയുക്താഃ| [തേഷാം-അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാനാം, ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമാഗമാനാം, സാധാരണേ സന്ധൌ ശീതോഷ്ണവര്ഷസമഭാവേ കാലേ ദോഷാന്-വാതാദീന്, ദുഷ്ടാന്-വികൃതാന്, വിശോധയേത്-വിനിര്ഹരേത്| സന്ധൌ ഹി സാമ്യമ്| ] തതഃ ശോധനം പ്രതി ന തേ കാലാഃ| തഥാ ഹി-ഗ്രീഷ്മേ താവദാദാനഗ്ലാനം ഖരതരരവികിരണതപ്തം പിപാസാക്ലമാദ്യാകുലമതിപ്രവിലീനദോഷമതിശിഥിലം ശരീരം ഭവതി| ഔഷധം പുനരതിഖരദിവാകരകരനിര്ഭരതാപാദുഷ്ണതീക്ഷ്ണതാം യാതമതിയോഗായ സമ്പദ്യതേ| പ്രാവൃഷി ഘനഘനൌഷസങ്ഘട്ടസാദിതേ സര്വതോ ജഗത്യവസന്നോऽഗ്നിര്ഭവതി| ആദാനദുര്ബലം ച ശരീരം ഭവതി| ഓഷധയശ്ച ജലദജലപ്ലാവിതമൂലാ അല്പവീര്യാഃ സമ്പദ്യന്തേ| ഭൂബാഷ്പസംയോഗാച്ചൌഷധീനാം വിദഗ്ധത്വമ്| അതോऽപഥ്യതാം ഗതാ അയോഗായൈവ| ശീതകാലേ ചാതിശീതോപഹതത്വാച്ഛരീരമതിവാതവിഷ്ടബ്ധമതിസ്തബ്ധഗുരുദോഷം ഭവതി| ശീതോപഹതത്വാച്ചോഷ്ണസ്വഭാവമപ്യൌഷധം സംശോധനായോപയുക്തം മന്ദവീര്യതാം പ്രാപ്തമയോഗായൈവ കല്പതേ ഇതി| തസ്മാദ്യുക്തമുക്തമത്യുഷ്ണവര്ഷശീതത്വാത് ഗ്രീഷ്മാദിഷു സ്വസ്ഥസ്യ ശോധനമയുക്തമ്, ന ത്വാതുരസ്യ, ഇതി| സ൦-സ്വസ്ഥാവസ്ഥമധികൃത്യായം സംശോധനകാല ഉക്തഃ| വ്യാധൌ ത്വാത്യയികേ വ്യാധ്യനുരോധേന സംശോധനകാലഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സന്ധിനിയമേനാസന്ധൌ ശോധനം നിഷേധതി-അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാ ഇതി, സന്ധാവിതി, സ്വസ്ഥവൃത്തമിതി| ഉഷ്ണവൃഷ്ട്യോര്വൃഷ്ടിശീതയോഃ ശീതോഷ്ണയോശ്ചാപഗമോദ്ഗമാവസ്ഥാ-സന്ധിഃ| ആ൦ ര൦-സ്വസ്ഥവൃത്തമഭിപ്രേത്യ-സ്വസ്ഥോപചാരാഭിപ്രായേണ| സ്വസ്ഥസ്യാപി രോഗാനുത്പത്തയേ ശോധനമുചിതമ്|

Adhikarana വ്യാധിതസ്യ ശോധനകാലഃ (൩൬) · Śloka ൩൬

യദി ഹേമന്താദാവതിശീതോഷ്ണാദൌ കാലേ വ്യാധിഃ സംശോധനസാധ്യഃ സമ്ഭവേത്, തദാ കഥം സംശോധനം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - കൃത്വാ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം പ്രതീകാരം യഥായഥമ്| പ്രയോജയേത്ക്രിയാം പ്രാപ്താം ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്||൩൬||

View original

यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം പ്രതീകാരം കൃത്വാ-കൃത്രിമം ഋതുഗുണം യഥായഥം സമ്പാദ്യ സംശോധനാദിലക്ഷണാം ക്രിയാം പ്രയോജയേത്| കൃത്രിമഗുണോപധാനം ച യഥാ,-ഹേമന്തേ ഗര്ഭഗൃഹാദി, ഗ്രീഷ്മേ ധാരാഗ്രഹാദീനി| ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്-നാതിക്രാമയേത്, ആത്യയികസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാണഹാരിത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യാധിതസ്യ ശോധനകാലമാഹ-വ്യാധാവിതി, കൃത്വേതി, പ്രയോജയേദിതി| വ്യാധിവശേന-യദൈവ വ്യാധിരുത്പദ്യതേ തദൈവ| പ്രാപ്താം-അവസ്ഥാവശാത് പ്രാപ്താവസരാമ്|

Adhikarana ശമനൌഷധകാലാഃ ദശ (൩൭) · Śloka ൩൭

സമ്പ്രത്യൌഷധകാലാന് ദര്ശയന്നാഹ - - - - യുഞ്ജ്യാദനന്നമന്നാദൌ മധ്യേऽന്തേ കവലാന്തരേ| ഗ്രാസേ ഗ്രാസേ മുഹുഃ സാന്നം സാമുദ്ഗം നിശിചൌഷധമ്||൩൭||

View original

सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശൈതേ ഔഷധസ്യ കാലാഃ| അനന്നമൌഷധം തദുച്യതേ യദുപയുജ്യ പരിണതേ തസ്മിന് ഭുഞ്ജീത| അന്നാദൌ തദുച്യതേ യദുപയുജ്യ സമനന്തരമാഹാരോപയോഗോ വിധീയതേ| മധ്യ ഇതി അന്നസ്യ-ആഹാരസ്യ മധ്യേ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| അന്തേ-അവസാനേ| കവലാന്തര ഇതി കവലയോഃ-ഗ്രാസയോഃ, അന്തരേ-മധ്യേ, ന തു ഗ്രാസമിശ്രിതം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ഗ്രാസേ ഗ്രാസ ഇതി യദ്ऽऽഗ്രാസസമ്പൃക്തം ഭുജ്യതേ| മുഹുരിതി പുനഃ പുനര്ഭുക്തേऽഭുക്തേ വാ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| സാന്നമിതി സഹാന്നേന-ആഹാരേണ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| സാമുദ്ഗം തദ്ഭണ്യതേ യദാഹാരസ്യ പ്രാക് പശ്ചാച്ച പ്രയുജ്യതേ, തേന ഹി സമുദ്ഗപുടയുഗലസമേനൌഷധദ്വയേനാഹാരോ മധ്യീക്രിയതേ| സമുദ്ഗഃ-സമ്പുടകഃ| നിശി തദുച്യതേ യച്ഛയനവേലായാം ഭുജ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമനൌഷധകാലാനാഹ-യുഞ്ജ്യാദിതി, ഗ്രാസേ ഗ്രാസ ഇതി| യത്രാഹാരേ ജീര്ണേ ഭേഷജം ജീര്ണേ ആഹാരസ്തത്-അനന്നമ്, ആഭക്തം നാമ| യത്ര ഗൃഹീതേ ഏവൌഷധേ ആഹാരസ്തത്-അന്നാദൌ, പ്രാഗ്ഭക്തം നാമ| യത്രാര്ധാഹാരേ ഭേഷജം പശ്ചാച്ഛേപ ആഹാരസ്തത്-മധ്യേ, മധ്യേഭക്തം നാമ| യത്ര ഗൃഹീത ഏവാഹാരേ ഭേഷജം തത്-അന്തേ, അധോഭക്തം നാമ| യത്ര പ്രതിഗ്രാസം ഗ്രാസാസമ്പൃക്തമൌഷധം തത്-കവലാന്തരേ, ഗ്രാസാന്തരം നാമ| യത്ര പ്രതിഗ്രാസം ഗ്രാസസമ്പൃക്തമൌഷധം തത്-ഗ്രാസേ ഗ്രാസേ, സഗ്രാസം നാമ| യത്ര ഭുക്തസ്യാഭുക്തസ്യ വാ പുനഃ പുനരൌഷധം തത്-മുഹൂര്നാമ| യത്ര ആഹാരേണ സഹ സാധിതം മിശ്രീകൃതം ചൌഷധം തത്-സാന്നം നാമ| യത്രാദൌ ഭേഷജം തതോऽനന്തരമേവാഹാരഃ തതോऽനന്തരമേവ പുനര്ഭേഷജം തത്-സാമുദ്ഗം നാമ| സാമുദ്ഗഃ-സമ്പുടഃ| യത്ര രാത്രൌ സ്വപ്നകാലേ ഭേഷജം തത്-നിശി, നൈശം നാമ ഏവം ദശൌഷധകാലാഃ|

Adhikarana അനന്നസ്യ വിഷയഃ, പ്രാഗ്ഭക്തസ്യ വിഷയഃ, മധ്യേഭക്തസ്യ വിഷയഃ, അധോഭക്തസ്യ വിഷയഃ, ഗ്രാസഗ്രാസാന്തയോര്വിഷയഃ, മുഹുരൌഷധസ്യ വിഷയഃ, സാന്നസ്യ വിഷയഃ, സാമുദ്രസ്യ വിഷയഃ, നൈശൌഷധസ്യ വിഷയഃ (൧൩) · Śloka ൧൩

അധുനാ വിഷയവിഭാഗേന യസ്മിന് വ്യാധൌ യദുപയുജ്യതേ തദ്ദര്ശയതി - - - - കഫോദ്രേകേ ഗദേऽനന്നം ബലിനോ രോഗരോഗിണോഃ| അന്നാദൌ വിഗുണേऽപാനേ, സമാനേ മധ്യ ഇഷ്യതേ||൩൮|| വ്യാനേऽന്തേ പ്രാതരാശസ്യ, സായമാശസ്യ തൂത്തരേ| ഗ്രാസഗ്രാസാന്തയോഃ പ്രാണേ പ്രദുഷ്ടേ മാതരിശ്വനി||൩൯|| മുഹുര്മുഹുര്വിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാതൃട്ശ്വാസകാസിഷു| യോജ്യം സഭോജ്യം ഭൈഷജ്യം ഭോജ്യൈശ്ചിത്രൈരരോചകേ||൪൦|| കമ്പാക്ഷേപകഹിധ്മാസു സാമുദ്രം ലഘുഭോജിനാമ്| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു സ്വപ്നകാലേ പ്രശസ്യതേ||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയോ നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||

View original

अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫോദ്രേകേ രോഗേ നിരന്നമൌഷധം യോജ്യമ്| കയോഃ ? ഇത്യാഹ-ബലിനോരിത്യാദി| ബലവതി രോഗേ രോഗിണി ച തത്കേവലമന്നാദിരഹിതമൌഷധം യോജ്യമ്| തദ്ധി നിരന്നമതിവീര്യം ഭവതി| ബലവാംശ്ച യദി രോഗീ തദോപയുഞ്ജീത, ന തു ദുര്ബലേ| ദുര്ബലസ്യ ത്വന്നസഹിതം ന ഗ്ലാനികരം ഭവതി| അന്നാദാവിതി| അപാനേ വായൌ വിഗുണേ-കുപിതേ സതി, ഔഷധം ഭുക്ത്വാ സമനന്തരമേവാഹാര ഇഷ്യത ഇത്യര്ഥഃ| സമാനേ വായൌ വിഗുണേ മധ്യേ ഭക്തസ്യൌഷധമിഷ്യതേ| വ്യാനേ വായൌ വിഗുണേ പ്രാതരാശസ്യ-പൂര്വാഹ്ണഭുക്തസ്യ, അന്തേ-അവസാനേ, ഭേഷജമിഷ്യതേ| സായമിത്യാദി| ഉത്തരേ-വ്യാനാപേക്ഷയാ ഉദാനേ മരുതി, വിഗുണേ സായമാശസ്യ-അപരാഹ്ണഭുക്തസ്യ ത്വന്തേ ഭേഷജമിഷ്യതേ| പ്രാണേ മാതരിശ്വനി-വാതേ, പ്രദുഷ്ടേ-വികൃതേ, ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരയോര്ഭേഷജമിഷ്യതേ| ഗ്രാസസ്യ ഗ്രാസാന്തശ്ച തയോഃ, തേന ഗ്രാസസമ്പൃക്തമൌഷധം ഗ്രാസയോര്മധ്യേ ഭേഷജമിതി ചാവതിഷ്ഠതേ| മുഹുര്മുഹുഃ-ഭുക്തേ യദഭുക്തേ വാ ഭേഷജം, തത്തു വിഷാദിഷു യോജ്യമ്| അരോചകേ-അരുചൌ, സഹ ഭോജ്യൈര്ഭൈഷജ്യം യോജ്യമ്| കീദൃശൈര്ഭോജ്യൈഃ ? ചിത്രൈഃ-അനേകവിധൈഃ| സാമുദ്ഗം നാമ യദാദാവന്തേ ചാഹാരസ്യ ഭുജ്യതേ തത്കമ്പാദിഷു 'പ്രശസ്യതേ' ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കേഷാമ് ? ലഘ്വന്നാശിനാമ്| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു ശയനവേലായാമൌഷധം പ്രശസ്യത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയാധ്യായസ്ത്രയോദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൩||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനന്നസ്യ വിഷയമാഹ-കഫോദ്രേകേ ഗത ഇതി| അഹ്നസ്തൃതീയോ ഭാഗഃ-ശ്ലേഷമകാലഃ, തദര്ധം-കഫോദ്രേകഃ, തസ്മിന് ഗതേ-തദനന്തരമേവ| പ്രാഗ്ഭക്തസ്യ വിഷയമാഹ-അന്നാദാവിതി| മധ്യേഭക്തസ്യ വിഷയമാഹ-സമാന ഇതി| അധോഭക്തസ്യ വിഷയമാഹ-വ്യാനേऽന്ത ഇതി| വ്യാനേ വിഗുണേ പ്രാതര്ബോജനസ്യാന്തേ ഭേഷജമ്| ഉത്തരേ-ഉദാനേ, വിഗുണേ സായം ഭോജനസ്യാന്തേ| ഗ്രാസഗ്രാസാന്തയോര്വിഷയമാഹ-ഗ്രാസഗ്രാസാന്തയോരിതി| മുഹുരൌഷധസ്യ വിഷയമാഹ-മുഹുര്മുഹുരിതി| [മുഹുര്മുഹുരിതി വീപ്സയാ ക്രിയാസങ്കരസ്ത്വിഷ്ടഃ, "ന ക്രിയാസങ്കരോ ഹിതഃ|" (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൨൩) ഇത്യസ്യ ബാധഃ|] സാന്നസ്യ വിഷയമാഹ-യോജ്യമിതി| സാമുദ്ഗസ്യ വിഷയമാഹ-കമ്പാക്ഷേപകഹിധ്മാസ്വിതി| നൈശൌഷധസ്യ വിഷയമാഹ-ഊര്ധ്വംജത്രുവികാരേഷ്വിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു ഏകാദശൌഷധകാലാ ഉക്താഃ (സൂ. അ. ൨൩) - "അന്തര്ഭക്തം യത്പൂര്വാഹ്ണഭുക്തേ ജീര്ണേ മധ്യാഹ്നേ ഭേഷജമുപയുജ്യതേ, തസ്മിംശ്ച ജീര്ണേ പുനരപരാഹ്ണേ ഭോജനമ്| ഏതേന രാത്രിര്വ്യാഖ്യാതാ| തദ്ദീപ്രാഗ്നേര്വ്യാനജേശ്വാമയേശു|" ഇതി| തഥാ-"തത്രാദ്യേ കാലേ തൃഷിതഃ പീതാമ്ബുരജീര്ണൌ ക്ഷുധിതഃ ക്ഷാമശ്ച ഭേഷജം വര്ജയേത്| ശേഷേഷു ചാഹൃദ്യമസാത്മ്യപതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണോഗ്രഗന്ധം ഭൂരിമാത്രം ചേതി| ഭവന്തി ചാത്ര| രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോ~കനന്തരമൌഷധമ്| തതഃ കര്മ ഭിഷക് പശ്ചാജ്ജ്ഞാനപൂര്വം സമാചരേത്|| നിവൃത്തോऽപി പുബര്വ്യാധിഃ സ്വല്പേനായാതി ഹേതുനാ| ദേഹേ മാര്ഗീകൃതേ ദോഷൈഃ ശേഷഃ സൂക്ഷ്മ ഇവാനലഃ|| തസ്മാത്തമനുബധ്നീയാത് പ്രയോഗേണാനപായിനാ| സിദ്ധാനാമപി യോഗാനാം പൂര്വേഷം ദാര്ഢ്യമാവഹന്|| സാതത്യാത്സ്വാദ്വആവാച്ച പഥ്യം ദ്വേഷ്യത്വമാഗതമ്| കല്പനാവിധിഭിസ്തൈസ്തൈഃ പ്രിയത്വം ഗമയേത്പുനഃ|| മനസോऽര്ഥാനുകൂല്യേന തുഷ്ടുരൂര്ജാ രുചിര്ബലമ്| സുഖോപംഭോഗത ച സ്യാദ്യധേശ്ചാതഃ പരിക്ഷയഃ|| ലൌല്യാദ്ദോഷക്ഷയവ്ദ്യാധേര്ഷൈഷമ്യേണ ച യാ രുചിഃ| താസു പഥ്യോപചാരജ്ഞോ യ്പ്ഗേനാന്നം പ്രകല്പയേത്|| സപ്താഹേന ഗുണാലാബേ ക്രിയാമന്യാം പ്രയോജയേത്| പുര്വസ്യാം ശാന്തവേഗായാം ന ക്രിയാസങ്കരോ ഹിതഃ|| ഗുണേ ത്വല്പേऽപി താമേവ വിശേഷോത്കര്ഷലബ്ധയേ| ഭേഷജം നൃപതേര്ഹൃദ്യമല്പമല്പാത്യയം ശുചിഃ|| ശുദ്ധാഗമം ബഹുഗുണം ബഹുകൃത്വഃ പ്രയോജിതമ്| അനന്യകാര്യോऽവ ഹിത-ന്മന്നിഗുരുസമ്മതഃ|| ആസ്വാദിതം പരിചരൈഃ സ്വയം ചാനു പ്രയോജയേത്| ഉചിതോ യസ്യ യോ ദേശസ്തജ്ജം തസ്യൌഷധം ഹിതമ്|| ദേശേऽമ്യത്രാപി വസതസ്തത്തുല്യഗുണജന്മ വാ| വീര്യവദ്ഭാവിതം സമ്യക് സ്വരസൈരസകൃല്ലഘു|| രസഗന്ധാദിസമ്പന്നം കാലേ ജീര്ണേ ച മാത്രയാ| ഏകാഗ്രമനസാ യുക്തം ഭൈഷജ്യമമൃതായതേ|| ഭേഷജമവചാരയന് [പ്രായഃ] പ്രാഗേവ താവദേവമാതുരം പരീക്ഷേത| കസ്മിന്നയം ദേശേ ജാതഃ സംവൃദ്ധോ വ്യാധിതോ വാ| തസ്മിംശ്ച ദേശേ മനുഷ്യണാമിദമാഹാരജാതമേവം വിഹാരജാതമേതാവദ്വലമേവവിധം സത്ത്വമേവംവിധം സാത്മ്യമിയം ഭക്രിരിമേ വ്യാധയോ ഹിതമിദമഹിതമിദമിതി| പ്രായോഗ്രഹണേന കേന വ നിദാനവിശേഷേണാസ്യ കുപിതോ ദോഷഃ| ദോഷസ്യ ഹ്യേകസ്യാപി ബഹവഃ പ്രകോപഹേതവഃ| തസ്മാധഥാസ്വലക്ഷണൈഃ കര്മഭിശ്ച ബുധ്വാऽപി ദോഷമേവമവഗമയേത്| തദ്യഥാ,- കിമാഹാരേണ കുപിതോ വയുഃ കിം വിഹാരേണ, തഥാ രൂക്ഷേണ ലഘുനാ ശിശിരേണ വാ, സാഹസേന വേഗരോധേന വാ, ഭയേന ശോകേന വേതി| തതശ്ച തത്പ്രതിപക്ഷമേവൌഷധം പ്രയുജ്യമാനാമാശു സിദ്ധയേ സമ്പദ്യതേ| തത്ര മധുരാമ്ലലവണാ രസാഃ കടുതിക്തകശായാശ്ചേതരേതരപ്രതിപക്ഷാഃ| തദനന്തരം ചോപലഭേത മൃദുമധ്യാതിമാത്രവികല്പനയാ കഥം നിദാനമാസേവിതമ്| ഏകരൂപസ്യാപി ഹി ഹേതോര്മൃദ്വാദിവിഭാഗേന പൃഥക് സമവേതാനാമ് ച ദോഷാണാമംശാംശബലവികല്പവിശേഷാത് വ്യാധേര്ബലാബലവിശേഷഃ| തത്രാനേകദോഷാത്മകേഷു വ്യാധിഷു, അനേകരസേഷു ച ഭേഷജേഷു, ദോഷരസപ്രഭാവമേകൈകശോऽഭിസമീക്ഷ്യ വ്യാധിഭേഷജപ്രഭാവതത്ത്വം വയ്വസ്യേത്| ന ത്വേവം സര്വത്ര| ന ഹി വികൃതിവിഷമസമവേതാനാം നാനാത്മകാനാം പരസ്പരേണോപഗൃഹീതാനാമുപഹതാനാം ചാന്യൈശ്ച വികല്പനൈര്വികല്പിതാനാമവയവപ്രഭാവാനുമാനേന സമുദായപ്രഭാവതത്ത്വമധ്യവസിതും ശക്യമ്| തഥാവിധേ ഹി സമുദായേ സമുദായാപ്രഭാവമേവോപലഭ്യ വ്യാധ്യൌഷധപ്രഭാവതത്ത്വമവഗച്ഛേത്| തഥാ, കസ്യ ധാമാധിഷ്ഠായ വ്യാധിരയമവസ്ഥിത ഇതി നിരൂപയേത്| പ്രവിസൃതോ ഹി ദോഷഃ സ്വകീയമേവ സ്ഥാനമാതങ്കായാധിതിഷ്ഠന് മൂര്ദ്ധാദീന് വാ ദുസ്തരോ ഭവതി| തതഃ സ്ഥാനവിശേഷേണ ഭേഷജവിശേശഃ പര്യേഷിതവ്യഃ| തതശ്ചൈവമാലോചയേത്| കസ്യായമൌഷധസ്യ വ്യാധിരാതുരോ വാ യോഗ്യഃ കിയതോ വാ| ദോഷാനുരൂപോ ഹി ഭൈഷജ്യവീര്യം പ്രമാണവികല്പോ വ്യാധിവ്യാധിതബലാപേക്ഷോ ഭവതി| സഹസാऽതിബലാനി സംശോധനൌഷധാന്യാഗ്നേയവായവ്യാന്യതിസൌമ്യാന്യതിമാത്രാണി വ| തഥാऽഗ്നിക്ഷാരശസ്ത്രകര്മാണ്യല്പസത്ത്വമാതുരമല്പബലം വാ നിപാതയേയുഃ| സംശമനാനി തു വ്യാധിബലാദധികാനി തമുപശമയ്യ വ്യാധിം വ്യാധിക്ഷപിതദേഹേ ശീഘ്രമന്യമാവഹന്തി, ശരീരബലാദധികാനി ഗ്ലാനിമൂര്ച്ഛാമദമോഹബലക്ഷയാന്, അഗ്നിബലാ ദധികാനി ഗ്ലാനിമഗ്നിസാദം ച| അപി ച| അതിസ്ഥൂലോऽതികൃശോऽതിദുര്ബലോ ദുഷ്ടമാംസശോണിതാസ്ഥ്യങ്ഗാവയവോऽല്പാഗ്നിരല്പാഹാരോऽസാത്യ്മ്യാഹാരോऽപചിതഃ സാരരഹിതോ വാ വ്യാധിബലമേവ താവദസമര്ഥഃ സോ-മ്, കിം പുനസ്തഥാവിധോ ഭേഷജവേഗമ്| തസ്മാത്താദ്രുഷമവിഷാദകരൈര്മൃദുസുഖൈരുത്തരോത്തരം ഗുരുഭിരവിഭ്രമൈശ്ചോപാചരേദോഷധൈഃ, വിശേഷാദബലാഃ| താ ഹ്യനവസ്ഥിതമൃദുവിക്ലവഹൃദയാഃ പ്രായഃ സുകുമാരാഃ പരം സംസ്തഭ്യാശ്ച| തതോऽപി വിശേഷേണ ശിശവഃ| തഥാ ബലവതി ബലവവ്ദ്യാധ്യാതുരേऽല്പബലമല്പം വാ ഭേഷജമകിഞ്ചിത്കരം ഭൂയ ഏവ ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ വ്യാധിമുദീരയേത്| യോഗ്യമപി ചൌഷധമേവം പരീക്ഷേത| ഇദമേവംരസവീര്യവിപാകമേവംഗുണമേവംദ്രവ്യമേവംകര്മൈവംപ്രഭാവമസ്മിന് ദേശേ ജാതമസ്മിന്നൃതൌ ചൈവംഗൃഹീതമേവംനിഹിതമേവംവിഹിതമേവംനിഷിദ്ധമേവമുപസംസ്കൃതമേവംസംയുക്തമേവംയുക്തമനയാ മാത്രയൈവംവിധസ്യ പുരുഷസ്യൈവംവിധേ കാലേ ഏതാവന്തം ദോഷമപകര്ഷത്യുപശമയതി വാ| അന്യദപി വ ചൈവംവിധം ഭേഷജമഭൂത്, തച്ചാനേനാന്യേന വാ വിശേഷേണ പ്രയുക്തമിദമകരോത്| സൂക്ഷ്മാണി ഹി ദോഷൌഷധദൂഷ്യദേശകാലബലാനലാഹാരസാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി| യാന്യനാലോചിതനി നിഹന്യുരാതുരമ്| ആലോച്യമാനാന്യപി തു വിപുലബുദ്ധിമപി ചികിത്സകമാകുലീകുര്യുഃ, കിംപുനരല്പബുദ്ധിമ്| തസ്മാദഭീക്ഷ്ണശഃ ശാസ്ത്രാര്ഥകര്മാനുശീലനേന സംസ്കുര്വീത പ്രജ്ഞാമ്| അപി ച| സന്തി വ്യാധയോ യേ ശാസ്ത്രേ ഉത്സര്ഗാപവാദൈരുപക്രമം പ്രതി നിര്ദിഷ്ടാഃ| തത്ര പ്രജ്ഞയൈവ ദോഷാദിഗുരുലാഘവേന സമ്യഗ്വ്യവസ്യേദന്യതരനിഷ്ഠായാമ്| കാലശ്ച ഭേഷജസ്യ യോഗ്യതാമാപാദയതി| സ തു ക്ഷണലവമുഹൂര്താദിഭേദേനാതുരാവസ്ഥയാ ച ദ്വിധോക്തഃ പ്രാക്| തത്ര ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണാ ഋതവസ്ത്രയോ ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാഖ്യാഃ| തേഷാമന്തരേ ശോധനാര്ഥം സാധാരണാ വസന്തപ്രാവൃട്ശരദാഖ്യാസ്ത്രയോ വികല്പന്തേ| തത്ര ശോധനം പ്രതി ഫാല്ഗുനചൈത്രൌ വസന്തഃ| ആഷാഢശ്രാവണൌ പ്രാവൃട്| കാര്തികമാര്ഗശീര്ഷൌ ശരത്| അപി ച| ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്ത്രിവിധഃ കാലഃ| തത്ര ശീതോഷ്നയോര്വ്രുഷ്ടിശീതയോശ്ചാന്തരേണ സാധാരണൌ വസന്തജലദാത്യയൌ| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാകാലയോസ്തു പ്രാരമ്ഭോ വൃഷ്ടേഃ പ്രാവൃഡിതി വികല്പ്യതേ| തേഷു സാധാരണേഷ്വഹഃസു വമനാദീനാം പ്രവ്രുത്തിഃ, നിവൃത്തിരിതരേഷ്വയോഗതിയോഗഭയാത്| സാധാരണാ ഹി മന്ദശീതോഷ്ണവര്ഷതയാ സുഖത്വാത് ഭവന്ത്യവികല്പകാഃ ശരീരൌഷധാനാമ്| വിപരീതാസ്തിവതരേ| തഥാ ഹി-ശീതകാലേऽതിമാത്രശീതോപഹതത്വാച്ഛരീരമത്യര്ഥം ശീതവാതവിഷ്ടബ്ധമതിസ്തബ്ധഗുരുദോഷം ഭവതി| തദനുപ്രാപ്തം ച ഭേഷജം സംശോധനാര്ഥമുഷ്ണസ്വഭാവമപി ശീതോപഹതത്വാന്മന്ദവീര്യതാം ഗതമയോഗായ ജായതേ| ശരീരം ച വാത പ്രയോപദ്രവായ| തദ്വദ്വര്ഷസ്വപി സമന്താദതിഘനേന ഘനസങ്ഘാതേനാവതപ്തേ നഭസ്യുപരുദ്ധതേജഃപ്രസരേഷു ദിനകരകരേഷു ജലദപടലപ്ലാവനോദ്ദാമകര്ദമായാം ഭൂമാവത്യര്ഥോപക്ലിന്നമവസന്നാനലബലമുദ്ഗിക്തമലബലമാദാനദുര്ബലം ശരീരം ഭവതി| ഔഷധഗ്രാമസ്തു ജലദോദരപ്രതതപ്രമുക്തധാരാവപാതസമ്ഭൃതാമ്ബുനിവഹോപപ്ലാവിതമൂലജാലസാരവിടപോ ബഹലകോമലപല്ലവോപചിതസ്കന്ധശാഖഃ പുനരിവ ബാലതാമുപഗതോऽല്വീര്യാ ഭവതി| അപരിസംസ്ഥിതതയാ ച ക്ഷിതിമലപ്രായാഭിരമ്ലവിപാകാഭിഃ ഖഗമൃഗസരീസൃപാദിശവധാതുമൂത്രപുരീഷസംസൃഷ്ടാഭിരദ്ഭിഃ സലിലസീകരാനുവിദ്ധശിശിരപവനസമ്പൃക്തേന ച ധാരാധരധാരോഷ്മണാ കോമലത്വാദപരിണതസ്യാസ്യ സുതരാം വിദാഹോ ജന്യതേ| തേനാസാവപഥ്യതാമുപഗതോ ധ്രുവമയോഗായ| പ്രഥമസങ്ഗൃഹീതമപി ചൌഷധം തോയദതോയാനുഗതമാരുതോപഹതേ ജഗതീതി| ഗ്രീഷ്മേ പുനരാദാനോപഹത്ത്വാത് ശരീരമുഷ്നരൂക്ഷവാതാതപാധ്മാതമതിസ്വിന്നമതിശിഥിലമതിപ്രവിലീനദോഷം ഭവതി| ഭേഷജം പുനരനുഷ്ണമപി തപനതരുണതരകരനിപാതാദുഷ്നതീക്ഷ്ണതാമുപഗതമതിയോഗായോപകല്പതേ| ശരീരം ച പിപാസാഭ്രമക്ലമോപദ്രവായ| തസ്മാത്സാധരണേഷ്വേവ തദന്തരാലേശു വമനാദീനി യോജയേത്, ന ചേദാത്യയികോ വ്യാധിഃ| ആത്യയികേ തു കൃത്രിമഗുണോപധാനേന യഥര്തുഗുണവിപരീതേന സംയോഗസംസ്കാരപ്രമാണവികല്പൈശ്ചോപപാദ്യൌഷധമവഹിതോऽവചാരയേത്| ആതുരാവസ്ഥാസു തു കാലാകാലസംജ്ഞാ| തദ്യഥാ,-അസ്യാമവസ്ഥായാമസ്യൌഷധസ്യ കാലോऽകാലോ വാ| ന ഹ്യപ്രാപ്താതീതകാലമൌഷധം യൌഗികം ഭവതി|" ഇതി| ഔഷധഭേദാശ്ച സങ്ഗ്രഹേ ദര്ശിതാഃ (സൂ. അ. ൧൨) - "ദ്വിവിധമൌഷധമ്,- ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നം ച| ഉഭയമപി ചോഭയാത്മകമ്, ബാഹുല്യേന തു നിര്ദേശഃ| തത്രോര്ജസ്കരം ദ്വിവിധം,- രസായനം വാജീകരണം ച| രോഗഘ്നമപി ദ്വിവിധം,- രോഗസ്യ പ്രശമനമപുനര്ഭവകരം ച| പുനശ്ച ദ്വിവിധം,- ദ്രവ്യമദ്രവ്യം ച| തത്ര ദ്രവ്യം ത്രിവിധം,- ഭൌമമൌദ്ഭിദം ജങ്ഗമം ചേതി| തേശു വക്ഷ്യമാണം ഹേമാദിലവണാന്തം പ്രായേണ ഭൌമമ്| ഔദ്ഭിദം പുനര്വനസ്പതിവാനസ്പത്യ്വീരുദോഷധിഭേദേന ചതുര്വിധം ഭവതി| തത്ര ഫലിനോ വനസ്പതിഃ| പുഷ്പഫലവന് വാനസ്പത്യഃ| വല്ലീ ഗുല്മം ച വീരുത്| ഫലപാകാന്താ ഔഷധിരിതി| ജങ്ഗമോദ്ഭവം തു മധുഘൃതാദി ജങ്ഗമം ദ്രവ്യമാഹുഃ| അദ്രവ്യം പുനരുപവാസാനിലാതപച്ഛായാമന്ത്രസത്ത്വദാനഭയോന്ത്രാസക്ഷോഭണഹര്ഷണഭര്ത്സനസ്വപ്നജാഗരണസംവാഹനാദി| തഥാ ത്രിവിധമൌഷധമ്,- ദൈവവ്യപാശ്രയം യുക്തിവ്യപാശ്രയം സത്ത്വാവജയശ്ച| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം-മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപവാസസ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദി| യുക്തിവ്യപാശ്രയം-ആഹാരൌഷധയോജനാ| സത്ത്വാവജയഃ പുനഃ-അഹിതാന്മനോനിഗ്രഹഃ| പുനരപി ച ത്രിവിധമ്,- അപകര്ഷണം പ്രകൃതിവിധാനം നിദാനത്യാഗശ്ച| തേ പുനരകര്ഷണാദയോ ദ്വിവിധാഃ,- ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദേന| തത്ര ബാഹ്യമപകര്ഷണം-ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദോപപക്ഷ്മകൃമിശല്യാദിഷു ശസ്ത്രഹസ്തയന്ത്രാദിഭിഃ, ആഭ്യന്തരം-വമനവിരേചനാദിഭിഃ| പ്രകൃതിവിധാനം-സംശമനമ്| തത്ര ബാഹ്യം-അഭ്യങ്ഗസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകോന്മര്ദനാദ്യമ്, ആഭ്യന്തരം-യദന്തരമനുപ്രവിശ്യാവിക്ഷോഭയന് ദോഷാന് ശമയതി| നിദാനത്യാഗോ-യഥാദോഷം ശീതോഷ്ണാശനവ്യായാമാദീനാം വര്ജനം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യനഭ്യവഹാരശ്ച| തത്ര ശസ്ത്രാദിസാധ്യേ ഭേഷജമനുക്രമതേ, ന തു ഭേഷജസാധ്യേ ശസ്ത്രാദി| പുനരപി ച ത്രിവിധം,- ഹേതുവിപരീതം വ്യാധിവിപരീതമുഭയാര്ഥകാരി ച| തത്ര ഹേതുവിപരീതംഗുരുസ്നിഗ്ധശീതാദിജേ വ്യാധൌ ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണാദി, തഥേതരസ്മിന്നിതരത്| വ്യാധിവിപരീതം-ദ്വൌ മൂലോപക്രമൌ| തൌ ച-ലങ്ഘനബൃംഹണേ സ്നേഹസ്വേദൌ പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി ധൂമാഞ്ജനാദീനി ച, തഥാ വിമ്ലാപനോപനാഹപാടനാദീനി| യച്ച ദോഷശമനഹേതുത്വേ സത്യപി ജ്വരേ വിശേഷതോ ഹിതം മുസ്തപര്പടകം യവാഗൂശ്ച| പ്രമേഹേ രജനീ യവാന്നം ച| രക്തപിത്തേ ചോര്ധ്വഗേ വിരേചനമധോഗേ വമനമ്| ഉഭയാര്ഥകാരി പുനര്ദൈവവ്യപാശ്രയമൌഷധമ്| തദ്യഥാ,- ഛര്ദ്യം ഛര്ദനമ്, അതീസാരേऽനുലോമനമ്, മദാത്യയേ മദ്യപാനമ്, തുച്ഛദഗ്ധേऽഗ്നിപ്രതപനമ്, പിത്തേऽന്തര്നിഗൂഢേ വിമാര്ഗഗേ വാ സ്വേദഃ, കട്വമ്ലലവനതീക്ഷ്ണോഷ്ണാഭ്യവഹാരശ്ച ബഹിഃ പ്രവര്തനായ സ്വമാര്ഗാപാദനായ ച| ശ്ലേഷ്മണി ചാന്തര്നിഗൂഢേ സ്തബ്ധേ ബഹിഃ ശീതോപചാരഃ തത്പീഡിതസ്യോഷ്മണോऽന്തഃപ്രവേശേന കഫവിലാപനായേതി| ഏവംവിധം ഹ്യവിപരീതമേവ സദ്ഭേഷജം ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥം കരോതി| അനൌഷധം പുനര്ദ്വിവിധം,- ബാധനമനുബാധനം ച| തത്ര സദ്യഃ പ്രാണഹരം ബാധനമ്| കാലാന്തരേണാനുബാധനമിതി|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദോഷോപക്രമണീയസ്തു സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതഃ|| ൧൩||

← 12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ 14. dvividhōpakramaṇīyādhyāyaḥ →