૧૩. દોષોપક્રમણીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

પૂર્વેઽધ્યાયે વિકૃતાન્ દોષાનાશ્વેવોપક્રમેદિત્યુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાણામુપક્રમણં-ચિકિત્સા, દોષોપક્રમણમ્| તસ્મૈ હિતો દોષોપક્રમણીયઃ| શેષં પૂર્વવદ્યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લક્ષણસ્કન્ધાનન્તરમૌષધસ્કન્ધમારભતે| તત્ર દોષોપક્રમણીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| દોષોપક્રમણસ્યૈવ સર્વરોગૌષધત્વાત્| ઉપક્રમણં-ઔષધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ, શ્રેષ્ઠત્વાચ્ચ પ્રાગુપાદાનં સ્નેહસ્ય| તતઃ સ્વેદઃ| કૃતસ્નેહસ્વેદસ્ય ચ સંશોધનમ્| તચ્ચ મૃદુ-ન તીક્ષ્ણમ્, તીક્ષ્ણસ્ય વાતકોપહેતુત્વાત્| તથા, સ્વાદ્વાદીનિ ભોજ્યાનિ-ભક્ષ્યાણિ| અભ્યઙ્ગશ્ચ મર્દનં ચાભ્યઙ્ગમર્દનમ્| મર્દનં-પાણ્યાદિ ના| વેષ્ટનં-શાટકાદિના| ત્રાસનં-ખઙ્ગવ્યગ્રાગ્રહસ્તરાજપુરુષદર્શનાદિના| નનુ, ભીશોકાદિભિર્મારુતસ્ય કોપ ઊક્તઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૧|૧૫) - "ક્રિયાતિયોગભીશોક" ઇત્યાદિ| તત્ કથં ત્રાસનં વાયોરુપક્રમઃ ? ઉચ્યતે| ભયં વાતપ્રકોપહેતુઃ, ન તુ ત્રાસનમ્| ત્રાસનં હિ સર્વવતવિજયિ| તસ્માદ્વાતોપશાન્ત્યર્થં ત્રાસનં યુક્તમ્| યથા,-ઉન્માદાદિષુ| તથા ચ વક્ષ્યતિ વાતોન્માદે (હૃ. ઉ. અ. ૬|૨૯) - "હર્ષણાશ્વાસનોત્ત્રાસભયતાડનતર્જનમ્|" ઇત્યાદિ| તથા, સેકાદિરુપક્રમઃ| સેકો-દશમૂલક્વાથાદિના| તથા, મદ્યં પૈષ્ટિકં ગૌડિકં ચ વાતસ્યોપક્રમઃ| તથા, સ્નિગ્ધોષ્ણા બસ્તયો વાતસ્યોપક્રમઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણા ઇત્યુક્ત્યા રૂક્ષશીતં બસ્તિમત્ર નિરાકરોતિ| તથા, બસ્તિનિયમો-યથાવિધિ બસ્તિદાનમ્, વાતસ્યોપક્રમઃ| અથવા બસ્તિનિયમઃ-કર્મકાલયોગાખ્યસ્ત્રિપઞ્ચાશદ્બસ્તિસઙ્ખ્યઃ "પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે" (હૃ. સૂ. અ. ૧૯|૬૩) ઇત્યેવમાદિના ગ્રન્થેન યો દર્શિતઃ, સ વાતસ્યોપક્રમઃ| તથા સુખં શીલયતીતિ સુખશીલઃ| શીલિકામિભિક્ષ્યાચરિભ્યો ણઃ| તસ્ય ભાવઃ સુખશીલતા,-સૌખ્યવૃત્તિત્વમ્| તિલપ્રિયાલાક્ષોડાદયોઽનેકા યોનયો યેષાં તેઽનેકયોનયઃ સ્નેહાઃ, તે ચ વાતસ્યોપક્રમ ઇતિ યોજ્યમ્| કિમ્ભૂતાઃ ? દીપનપાચનૈર્દ્રવ્યૈઃ સિદ્ધાઃ| વિશેષેણ પુષ્ટમાંસરસસ્તૈલમનુવાસનં ચ વાતસ્યોપક્રમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર વાતૌષધમાહ-વાતસ્યોપક્રમ ઇતિ| સ્નેહઃ-શોધનાદિઃ (તૈલાદિઃ)| સ્વેદઃ-તાપાદિઃ| શોધનં-વમનાદિ, તચ્ચ મૃદુ-હીનયોગેન કૃતમ્| વેષ્ટનં-વલિતવસ્રાદિના સમન્તાદ્બન્ધનમ્| ત્રાસનં-અકસ્માદ્ભયોત્પાદનમ્| સેકઃ-સેચનમ્| બસ્તયો-નિરૂહાઃ| બસ્તિનિયમઃ-અનુવાસનમ્, તસ્ય બસ્તિના નિયત્વાત્| સુખશીલતા-સુખાભ્યાસઃ| સ્નેહાઃ-તૈલાદયઃ| તિલતૈલાતસીતૈલગોઘૃતમહિષીઘૃતાદિભેદાત્-અનેકયોનયઃ| દીપનૈઃ-ચિત્રકાદિભિઃ| પાચનૈઃ-મુસ્તાદિભિઃ| સિદ્ધાઃ-પક્વાઃ| સ્નેહાનાં પુનર્વચનં યથાકથઞ્ચિદપિ વાતઘ્નત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| મેદ્યં-મેદુરમ્, યત્ પિશિતં-માંસમ્, તસ્ય રસસ્તિલતૈલમનુવાસનં ચેત્યેતત્રયં વિશેષેણૌષધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉપક્રમ ઇત્યનુવર્તતે| સર્પિષઃ પાનમિત્યાદિ પિત્તસ્યોપક્રમઃ| તથા, હારાણાં-મુક્તાદામ્નાં કણ્ઠેગુણસંજ્ઞાનાં વક્ષસા ધૃતિઃ-ધારણમ્| તથા, મણીનાં-મરકતચન્દ્રકાન્તપદ્મરાગાદીનામ્| તથા, કર્પૂરાદિભિઃ પ્રતિક્ષણમનુલેપનમ્| તથા, પ્રદોષાદિઃ પિત્તસ્યોપક્રમ ઇતિ વર્તતે| પ્રદોષો-રાત્રિમુખમ્| સુધાયા ઇદં સૌધં,-ધવલગૃહમ્| હારિ-રમ્યમ્, ગીતં-ગાનમ્| તથા, મિત્રમયન્ત્રણસુખં-ન વિદ્યતે યન્ત્રણા યસ્મિંસ્તથાવિધં સુખં યસ્મિંસ્તથાવિધં મિત્રમ્| તથા, સન્દિગ્ધા-અવ્યક્તા, મુગ્ધા-અપ્રૌઢા, વાગ્-વાણી, યસ્ય સ એવંવિધઃ પુત્રઃ| દારાઃ-કલત્રાણિ, વલ્લભાઃ-સુશીલાશ્ચ| તથા, છન્દાનુવર્તિનઃ-ચિત્તાનુગુણકારિણઃ| શીતામ્બુધારા ગર્ભે-અભ્યન્તરે, યેષાં તથાવિધાનિ ગૃહાણિ| તથા, ઉદ્યાનં-ઉપવનમ્| તથા, દીર્ઘિકાઃ-ગૃહપુષ્કરિણ્યઃ| તથા, સૌમ્યા ભાવાઃ પિત્તસ્યોપક્રમઃ| ક્વ સ્થિતસ્ય ? સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયસૈકતે યત્ કાયમાનં-તૃણગૃહમ્, તસ્મિન્| શોભનં તીર્થં તસ્ય સ એવમ્| સુતીર્થશ્ચાસૌ વિતતવિમલજલાશયશ્ચ સુતીર્થવિપુલસ્વચ્છસલિલાશયઃ તસ્ય સમીપે સૈકતમ્, તસ્મિન્| સિકતા અસ્મિન્દેશે સન્તીતિ સૈકતમ્, "સિકતાશર્કરાભ્યાં ચ" ઇત્યણ્| સમૂહાર્થે ઠગ્દુર્નિવારઃ સ્યાત્| કીદૃશે કાયમાને ? સામ્ભોજં-સપદ્મં, જલં યસ્મિંસ્તીરાન્તે સ એવં સામ્ભોજજલસ્તીરાન્તો યસ્મિન્ કાયમાને તસ્મિન્| તથા, દ્રુમૈઃ-વૃક્ષૈઃ, આકુલે-વ્યાપ્તે| વિશેષેણ તુ પયો ઘૃતં વિરેકશ્ચોપક્રમઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તસ્યૌષધમાહ-પિત્તસ્ય સર્પિષઃ પાનમિતિ| સુગન્ધિશીતહૃદ્યાનાં દ્રવ્યાણાં-ચન્દનાદીનાં યે ગન્ધાસ્તેષામુપસેવનમ્| કણ્ઠેગુણાનાં-કણ્ઠાવલ્મ્બિનાં, હારાણં-મુક્તાવલીનાં, યે મણયસ્તેષામુરસા ધૃતિઃ| ઉશીરં-વીરણમ્| પ્રદોષઃ-ચન્દ્રં વિનાઽપિ| અયન્ત્રણમુખં-યત્ મુખેન નિયન્ત્રણં ન કરોતિ બુદ્ધ્યા તુ કરોતિ| મુગ્ધા-મૃદુલા| ઉદ્યાનદીર્ઘિકાઃ-ક્રીડાવનાવાપ્યઃ| સુતીર્થઃ-શોભનાવતરણમાર્ગઃ, વિપુલઃ સ્વચ્છશ્ચ યઃ સલિલાશયઃ, તસ્ય સૈકતે-સિકતામયપ્રદેશે| સામ્ભોજજલતીરયોરન્તઃ-સન્ધિઃ, યસ્મિન્સૈકતે તત્તથા| કાયમાનં-તૃણાદિરચિતાગારમ્| સૌમ્યા ભાવાઃ-મનઃપ્રસાદનાઃ પદાર્થાઃ, પયઃ સર્પિર્વિરેકશ્ચેતિ ચતુષ્ટયં વિશેષાદૌષધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિધિના-શાસ્ત્રોક્તેન, યુક્તં તીક્ષ્ણં વમનવિરેચનં કફસ્યોપક્રમઃ| તથા, અન્નં રૂક્ષાદિગુણયુક્તમ્| તથા, મદ્યં પુરાણમ્| રતિપ્રીતિઃ પ્રજાગરઃ,-રમણં-રતિઃ, તસ્યાઃ પ્રીતિઃ-સુખમ્| તથા, પ્રજાગરઃ-અતિજાગરણમ્| તથા, અનેકરૂપો વ્યાયામો-નિયુદ્ધધનુરાકર્ષણાદિકઃ| વિશેષેણ તુ વમનં યૂષો માક્ષિકં તથા મેદોઘ્નં યદૌષધં તચ્ચ ધૂમાદયશ્ચ| તથા, નિઃસુખત્વં-સુખાભાવો દુઃખરૂપત્વમ્, વાગ્દેહમનઃકર્મણો દુઃખદસ્યાનુષ્ઠાનાદ્યદસુખમુપદ્યતે, તચ્ચ શ્લેષ્મણો વૃદ્ધસ્ય વિકારકરણહેતોરુપશમાત્ સુખાય જાયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શ્લેષ્મણ ઔષધમાહ-શ્લેષ્મણો વિધિના યુક્તમિતિ| વિધિના યુક્તં તીક્ષ્ણં શોધનમ્, તીક્ષ્ણેન શોધનેન વ્યાપદોઽસમ્ભવાત્| અત એવ મૃદુમધ્યં વાતપિત્તયોઃ શોધનમુક્તમ્| રતિપ્રીતિઃ-સમ્ભોગે પ્રીતિઃ, ન તુ રતિઃ| વમનાદ્યષ્ટકં વિશેષાદૌષધમ્| સુખાય-સુખસાધનાય| ધર્માયયન્નિઃસુખત્વં-દુઃખાનુભવઃ નાધર્માય, તસ્ય રોગહેતુત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૃથક્-પ્રત્યેકં, દોષાન્-વાતાદીન્. ઉદ્દિશ્ય-આશ્રિત્ય, ય ઉપક્રમઃ કીર્તિતઃ-ઉક્તઃ, સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ તં-ઉપક્રમં, યથાસ્વં વિકલ્પયેત્-પ્રવૃદ્ધદોષાનુસારેણ નિરૂપ્ય પ્રયુઞ્જીત| યથા,-વાતપિત્તસંસર્ગે વાતપિત્તોપક્રમૌ મિશ્રૌ, વાતકફસંસર્ગે વાતકફોપક્રમૌ, ઇત્યાદિ| એવં સન્નિપાતેઽપિ નિરૂપ્યોપક્રમઃ પ્રયોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સંસર્ગસન્નિપાતભેદાનામૌષધમાહ-ઉપક્રમ ઇતિ| યથાસ્વં-સ્વમાત્મીયં વિશેષમનતિક્રમ્ય, વિકલ્પયેત્| યથા,- વાતપિત્તસંસર્ગે વાતપિત્તૌષધમેલનમવિરોધેન| તસ્મિન્નેવ વાતાધિકે વાતૌષધમાધિક્યેન, પિત્તાધિક્યે પિત્તૌષધમ્, એવમન્યત્રાપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉપક્રમ ઇત્યનુવર્તતે| વાતપિત્તસંસર્ગે ગ્રીષ્મર્તુચર્યાવિહિત ઉપક્રમઃ પ્રાયેણ યોજ્યઃ| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૩|૨૭) - "અતોઽસ્મિન્ પટુકટ્વમ્લવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્| ભજેન્મધુરમેવાન્નમ્" ઇત્યાદિ સર્વં ત્યાજ્યં સેવ્યં ચ| કફમારુતસંસર્ગે વસન્તર્તુભવઃ "તીક્ષ્ણૈર્વમનનસ્યાદ્યૈઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૩|૧૯) ઇત્યાદિરુપક્રમો યોજ્યઃ| પ્રાયેણેત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| નનુ, ગ્રીષ્મેઽત્યન્તશીતસેવોક્તા, વસન્તે ચ તીક્ષ્ણં વમનનસ્યાદ્યુક્તમ્| એતચ્ચ દ્વયમપ્યેકાન્તેન પવનહેતુઃ| તત્કથમુક્તમ્ ? "ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્પિત્તે વાસન્તઃ કફમારુતે|" ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-મરુતો યોગવાહિત્વાત્| અત્રાયં ભાવઃ,-યદા કિલ વાયુઃ પિત્તેન યુજ્યતે તદા દાહાદિકૃત્, ન ચ પિત્તે સમે સતિ દાહાદિકં કર્તું મરુત્સમર્થઃ| અપિ ચ ગ્રીષ્મે શીતમેવ સેવ્યત ઇતિ નાયં નિયમઃ| કિં તર્હિ? સ્નિગ્ધાદ્યપિ| તસ્માન્મરુત્પિત્તે ગ્રીષ્મવિધિર્યુક્તઃ| વસન્તે ચ કફયોગાત્ કફવિકારકાર્યેવ ભવતિ પવનઃ, યોગવાહિત્વાત્| અતસ્તીક્ષ્ણો વમનનસ્યાદિર્ન્યાય્ય એવ| પિત્તેન સહ સ્થિતસ્ય વાયોઃ પિત્તચિકિત્સા, કફેન સહ સ્થિતસ્ય વાયોઃ કફચિકિત્સા, સ્વભાવવશાદિતિ ભાવઃ| તથા ચ ગ્રન્થઃ,-"યોગવાહી" (પૃ. ૯|૨૩) ઇત્યાદિ| કફપિત્તસંસર્ગે તુ શારદઃ-શરદૃતુચર્યાવિહિત ઉપક્રમઃ| નનુ, સન્નિપાતે ક ઉપક્રમઃ ? બ્રૂમઃ| વર્ષર્તુચર્યાવિહિતઃ| પ્રાવૃષિ હિ દોષત્રયકોપ ઉક્તઃ| અત એવ તત્રાહ (હૃ. સૂ. અ. ૩|૪૪) - "ભજેત્સાધારણં સર્વમ્" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સંસર્ગભેદાનામૌષધાન્તરમાહ-ગ્રૈષ્મ ઇતિ| મરુત્પિત્તે સંસૃષ્ટે ગ્રૈષ્મ ઉપચારઃ કાર્યઃ| કફમારુતે વાસન્તઃ| કફપિત્તે શારદઃ| તત્ર શારદસ્ય કફપિત્તઘ્નત્વાદ્યુક્તો નિર્દેશઃ| ગ્રૈષ્મસ્ય પિત્તઘ્નત્વાદ્વાસન્તસ્ય કફપિત્તઘ્નત્વાદયુક્તઃ, તત્રાહ-મરુતો યોગવાહિત્વાદિતિ| યોગં-સમ્બન્ધં, વહતિનિર્વહતિ, દ્વિતીયસ્યાનુસરણેનેતિ-યોગવાહી| તેન પિત્તયુક્તસ્ય વાયોઃ પિત્તઘ્નેનોપશાન્તિઃ, કફયુક્તસ્ય કફઘ્નેન| પ્રાયોગ્રહણાદનુચિતાંશસ્ય ત્યાગોઽપિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચયકાલ એવ દોષં-વાતાદિં, જયેત્| યથા છિન્નમૂલત્વાન્ન વિકુર્વીત| ન કોપકાલં પ્રતીક્ષેતેતિ સૂચનાર્થ એવશબ્દઃ| કથં જયેત્ ? ઇત્યાહ-કુપિતં દોષમવિરોધયન્| સર્વદોષકોપે તુ બલવત્તરં દોષં જયેત્| કથમ્? શેષદોષાવિરોધેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઔષધકાલમાહ-ચય એવેતિ| ચય એવ દોષં જયેત્, ન કોપં પ્રતીક્ષેત| અથ કથઞ્ચિચ્ચયાતિક્રમે કુપિતં દોષં જયેત્| તં પુનરવિરોધયન્ જયેત્| કુપિતોઽપિદ્વિવિધઃ,-પ્રકૃતિસમસમવેતો વિકૃતિવિષમસમવેતશ્ચ| તત્ર પ્રથમે દોષસ્વરૂપતુલ્યં રોગસ્વરૂપમ્, દ્વિતીયે વિપરીતમ્| યથા,- કફજ્વરે કફવિપરીતમુષ્ણત્વમ્| તત્ર જ્વરસ્વરૂપસ્ય કફપ્રકોપવિરોધિત્વાદત્યુષ્ણમૌષધં ન કાર્યમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. ચિ. અ. ૧/૧૬) -"ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના| તસ્માત્પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્પિત્તાધિકેઽધિકમ્||" ઇતિ| સર્વેષાં યુગપત્કોપે યો બલીયાન્ તં જયેત્, શેષદોષમવિરોધયન્| સઙ્ગ્રહકારસ્ત્વાહ (સૂ. અ. ૨૧) - "ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાન્ સર્વત્ર સદૃશે બલે| વાતાદીનાં યથાપૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્|| ઊચે પરાશરોઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્| યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષે ભિષગ્જિતમ્|| નેતૃભઙ્ગેન દૃષ્ટો હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ| સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્ તાવત્ શ્લેષ્મણો વધમ્|| શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તેઽન્નરુચિઃ કુતઃ| તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્|| અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષસ્ય નિગ્રહઃ| તસ્માદાદૌ કફો જેયઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ|| મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે| અતો વાતસખસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્|| અધઃસ્થાયી ચ તદનુનિગ્રાહ્યઃ સ્યાત્સમીરણઃ| અત એવ ચ પિત્તાદિઃ કફાન્તોઽન્યૌ ક્રમઃ સ્મૃતઃ|| સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતડ્રવીતિ તુ| જયેજ્જ્વરેઽતિસારે ચ ક્રમાત્ પિત્તકફાનિલાન્|| પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે પિત્તં વિશિષ્યતે| વિશશ્ચ સરતા પિત્તાત્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા|| તસ્ય ચાનુબલઃ શ્લેષ્મા ગૌરવાપક્તિજાડ્યકૃત્| વાયુશ્ચ વર્ધતેઽવશ્યં યસ્ત્વહઃસુ તયોઃ ક્ષયે|| જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે ક્રમઃ| કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ|| યસ્માદામશયોત્ક્લેશાદ્ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ| ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશયે સ્થિતાન્|| સ્વાશયેષુ પ્રદુષ્ટાનાં સ્થિતૈવં હ્યાશુકારિતા| વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્દોષોદ્રેકં યથાબલમ્|| ભેષજં યોજયેત્તત્ર તન્ત્રી કુર્યાન્ન તુ ક્રમમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યઃ પ્રયોગો વ્યાધિં શમયેદન્યમન્યં વ્યાધિમુદીરયેત્-પ્રકોપયેત્, નાસૌ વિશુદ્ધો-ન શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ| સ તુ વિશુદ્ધઃ પ્રયોગો, યઃ શમયેદ્વ્યાધિં ન કોપયેત્| તસ્માદન્યં વ્યાધિમવિરોધયન્ વ્યાધિં જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્રાશુદ્ધપ્રયોગો હેયઃ શુદ્ધ ઉપાદેયઃ| તસ્માત્તયોર્લક્ષણમાહ-પ્રયોગ ઇતિ| દોષાણાં પરસ્પરં ન શમઃ, ઇત્યુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૧) -"ક્રુદ્ધં મલમલં જેતું નાલ્પભાવાદુભાવપિ| દોષા દોષાત્મકત્વાચ્ચ ન સામ્યેઽપિ પરસ્પરમ્|| શીતદ્રવામ્લલવણકટ્વાદિગુણતુલ્યતા| દૃષ્ટા મિથશ્ચ દોષેષુ નાતોઽન્યોન્યં જયન્તિ તે|| આરમ્ભકં વિરોધેઽપિ મિથો યદ્વદ્ગુણત્રયમ્| વિશ્વસ્ય દૃષ્ટં યુગપવ્દ્યાધેર્દોષત્રયં તથા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કોષ્ઠાત્-ઉદારાત્, શાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| કુતઃ ? ઇતિ હેતુચતુષ્ટયમાહ-વ્યાયામાદિભિઃ શાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| તત્ર વ્યાયામોપજાતશ્રમસ્યોર્ધ્વં પ્રપન્નઃ પવનો વ્યાયામકૃતક્ષોભશ્રમોષ્માદિભિઃ પ્રશિથિલં ચલં ચ દોષં સ્વાસ્પદાત્ ચ્યાવયિત્વા પર્યાકુલં શાખાદિષુ ક્ષિપતિ| તથા, અગ્ન્યાતપાદિસમ્બન્ધિન ઊષ્મણસ્તૈક્ષ્ણ્યાત્,-તીક્ષ્ણેન હ્યૂષ્મણા વિલાયિતા દોષાસ્તેનૈવ ચોષ્મણા વિવૃતેષુ સ્રોતોમુખેષુ સત્સુ શાખાદીનિ યાન્તિ| અહિતેત્યાદિ| અહિતેન ચ સેવિતેન દોષાઃ સ્વપ્રમાણાદતિરિચ્યમાનાઃ કોષ્ઠમાપૂર્ય વાર્ષિકા ઇવ જલૌઘા નિમ્નોન્નતાનીવ શાખાસ્થિમર્માણિ પ્રપદ્યન્તે| અપિ સમુચ્ચયે| દ્રુતત્વાદિત્યાદિ| દ્રુતત્વાત્-શીઘ્રવાહિત્વાત્, મારુતસ્ય ચ, કોષ્ઠાચ્છાખાસ્થિમર્માણિ દોષા યાન્તિ| સ૦-સ્રોતસાં મુખાનિ, તેષાં વિશોધનં-વિવરણમ્, તસ્માદ્દોષાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ| તથા, વૃદ્ધ્યાદિભિઃ| વૃદ્ધિઃ-સ્વપ્રમાણાતિરેકઃ| વૃદ્ધા હિ દોષાઃ સ્વાનિ સ્રોતાંસ્યાપૂર્ય કોષ્ઠં યાન્તિ| અભિષ્યન્દનં ચ નાગ્નિતાપાદિતીક્ષ્ણોષ્ણાદિસંશ્લેષાદેવ, અપિ તુ ક્ષીરદધ્યાદ્યભિષ્યન્દિભોજનાદપિ| એવં પાકાત્,-પાચનાદિભિઃ પક્વા દોષાઃ ક્વચિદનાસજ્જન્તઃ કોષ્ઠં યાન્તિ| કિઞ્ચઃ ? વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્,-ચશબ્દાન્ન કેવલં પૂર્વેભ્યો હેતુભ્યો યાવદ્વાય્વપ્રેરણાચ્ચ, ઇતિ ચાર્થઃ| સ૦-તત્રસ્થાઃ-કોષ્ઠસ્થાશ્ચ દોષા વિલમ્બેરન્-ન રોગાનુત્પાદયેયુઃ| યસ્માત્તે ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ, નિમિત્તકારણહેતુષુ સર્વાસાં પ્રાયોદર્શનાદ્ધેતૌ પ્રથમા, ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિત્વાદિત્યર્થઃ| વૃદ્ધોઽપિ હિ દોષઃ કોષ્ઠે શાખાદૌ વા માર્ગાન્તરેણ ગતો હીનશક્તિત્વાન્ન રોગોત્પાદનસમર્થો ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ સ્થાનભેદોપક્રમ ઉચ્યતે| તત્ર દોષાણાં સ્થાનાન્તરપ્રાપ્તિપ્રકારમાહ-વ્યાયામાદિતિ| વ્યાયામાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ કોષ્ઠસ્થા દોષાઃ શાખાખ્યં બહિર્માર્ગં યાન્તિ, મધ્યં વા અસ્થિમર્માખ્યમ્| આ૦ ર૦-તથા શાખાસ્થા અસ્થિમર્મસ્થા વા સ્રોતોમુખવિશુદ્ધ્યાદિભિઃ પઞ્ચભિર્હેતુભિઃ કોષ્ઠં યાન્તિ| અભિષ્યન્દનં-દ્રવીભાવઃ| આ૦ ર૦-એવં દોષાઃ કોષ્ઠસ્થાઃ કિં કુર્યુઃ ? ઇત્યાહ-તત્રસ્થાશ્ચેતિ| યત્સ્થાનં પ્રાપ્તાસ્તત્ર વિલમ્બન્તે, યાવત્સ્થાનાન્તરગમને હેતું ન લભન્તે| લબ્ધે તુ હેતૌ પુનઃ સ્થાનાન્તરં યાન્તીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તે-દોષાઃ, કાલદેશાપથ્યાદેઃ સમાનગુણાદ્બલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્તિ,-વિકારમુત્પાદયન્તીત્યર્થઃ| કુત્ર સ્થાને ? ઇત્યાહ-અન્યાશ્રયેષ્વપિ,-કોષ્ઠાશ્રયાઃ શાખાસ્થિમર્મસ્વપિ, શાખાસ્થિમર્મસ્વપિ, શાખામર્માશ્રિતાઃ કોષ્ઠેષ્વપીત્યર્થઃ| ન કેવલં સ્વસ્થાનસ્થા એવ કુપ્યન્તીતિ સૂચનાર્થોઽપિ શબ્દઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વસ્થાને પરસ્થાને વા વિલમ્બમાના દોષાઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ પ્રકુપ્યન્તીત્યાહ-તે કાલાદિબલમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ વાતાદિષુ, અન્યસ્થાનસંસ્થેષુ-અન્યસ્ય સ્થાનમન્યસ્થાનં તત્ર સન્તિષ્ઠન્તેઽન્યસ્થાનસંસ્થાસ્તેષુ,-પરસ્થાનગતેષુ, તદીયાં-સ્થાનિદોષસમ્બન્ધિનીમેવ, ચિકિત્સાં કુર્યાત્, ન સ્વકીયામ્| તસ્ય-પરસ્થાનદોષસ્યેયં-તદીયા, તામ્| કિમ્ભૂતેષુ દોષેષુ ? અબલેષુ તુ| તુરવધારણે, અબલેષ્વેવ ન બલવત્સુ| બલવત્સુ હિ સ્વામેવ ચિકિત્સાં વક્ષ્યતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આગન્તોર્દોષસ્ય હીનબલસ્ય સ્થાનિચિકિત્સા કાર્યેત્યાહ-તત્રેતિ| તદીયાં-યસ્ય સ્થાને કુપિતસ્તસ્ય ચિકિત્સામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલેન- આત્મીયયા શક્ત્યા, અન્યાભિભાવિષુ-અન્યસ્થાનિદોષમભિભવિતું શીલં યેષાં તેઽન્યાભિભાવિનઃ, સ્થાનિદોષં પરાભૂય તત્ર યે સન્તિષ્ઠન્તે ઇત્યર્થઃ| તેષુ સ્વામેવ ચિકિત્સાં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આગન્તોરપિ પ્રબલસ્ય સ્વચિકિત્સૈવ કાર્યેત્યાહ-સ્વમેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્થાનિનં દોષં પ્રતિકૃત્ય-યથાસ્વં સ્થાનિદોષ આગન્તુદોષચકિત્સાનિર્વર્તનાન્ન વિકારં કુર્યાત્તથા તસ્ય પ્રતીકારં કૃત્વા, સ્વૈરેવોપક્રમૈરબલવન્તમાગન્તું દોષં શમયેત્-ચિકિત્સેત્| ન કેવલમન્યસ્થાનસંસ્થેષ્વાગન્તુષ્વબલેષુ સ્થાનિદોષચિકિત્સાં કુર્યાત્, યાવદાગન્તુદોષચિકિત્સામપિ કુર્યાદિત્યર્થઃ| અથાસૌ સ્થાનિદોષ આગન્તુદોષેણ બલવત્ત્વાદભિભૂયેત, તતોઽસ્ય વિકારકરણં પ્રત્યસમર્થત્વાત્તત્પ્રતીકારમકૃત્વૈવાગન્તું શમયેદિતિ વાશબ્દાર્થઃ| અન્યસ્થાનસંસ્થેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશઃ પર્યાયેણ દોષાણાં સ્થિતત્વાત્| અન્યથા દ્વયોરેકસ્ય વાઽન્યસ્થાનસ્થિતત્વં સમ્ભવતિ, ન ત્રયાણામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આગન્તુસ્થાનિનોસ્તુલ્યબલયોઃ ક્રમેણ ચિકિત્સા કાર્યેત્યાહ-આગન્તુમિતિ| સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્યાગન્તું શમયેત્| અથવા, આગન્તું પ્રતિકૃત્ય સ્થાનિનં શમયેત્| પ્રતિકૃત્ય-પ્રતીકારં કૃત્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિર્યગ્ગતા દોષાઃ પ્રાયો-બાહુલ્યેન, આતુરાંશ્ચિરં ક્લેશયન્તિ-પીડયન્તિ| તેષુ-તિર્યગ્ગતેષુ દોષેષુ, ત્વરયા-શીઘ્રમેવ, ક્રિયાં-ચિકિત્સાં, ન કુર્યાત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| કીદૃશો વૈદ્યઃ ? દેહાગ્નિબલાભિજ્ઞઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રાય ઇતિ, જ્ઞાત્વા કોષ્ઠપ્રપન્નામ્શ્ચેતિ| તિર્યગ્ગતાઃ-શોધનમાર્ગં પરિત્યજ્ય સ્થિતાઃ, અન્તર્બહિર્વા શોધયિતુમશક્યત્વાચ્ચિરં ક્લેશયન્તિ| અતસ્તેષુ ત્વરયા ન ચિકિત્સાં કુર્યાત્,- દેહમગ્નિં બલં ચ વિચાર્ય શનૈઃ શનૈઃ કુર્યાદિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તાન્-તિર્યગ્ગતાન્ દોષાન્, પ્રયોગેણ-શાસ્ત્રવિહિતેન, શમયેત્| સુખં વેતિ વા દેહપીડા ન ભવતિ તથા ક્રમેણ કોષ્ઠમાનયેત્, "વૃદ્ધ્યાઽભિષ્યન્દનાત્" ઇત્યાદિના| જ્ઞાત્વેત્યાદિ| કોષ્ઠગતાંશ્ચાવગત્ય યથાસન્નં વિનિર્હરેત્,-યો ય આસન્નો માર્ગો ગુદં મુખં ઘ્રાણં વા, તેનૈવ યથાસન્નં-વમનવિરેચનાદિના નિષ્કાસયેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાન્-તિર્યગ્ગતાન્ શમયેત્| અથવા સુખં-અક્લેશેન, સ્નેહસ્વેદાદિના-પ્રયોગેણ, કોષ્ઠમાનયેત્| તત ઊર્ધ્વમધો વા નિર્હરેત્| અલ્પત્વબહુત્વાભ્યાં વિકલ્પવ્યવસ્થાં વિચાર્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રોતસાં રોધઃ-સ્રોતોરોધઃ| બલસ્ય ભ્રંશો-હાનિઃ,-બલભ્રંશઃ| ગૌરવં-ગુરુત્વમ્| અનિલસ્ય-વાયોઃ, મૂઢતા-સમ્યગસઞ્ચારઃ| આલસ્યં-તન્દ્રા| અપક્તિઃ-આહારસ્યાપાકઃ| નિષ્ઠીવો-મુખસ્રાવઃ| મલસ્ય-પુરીષાદેઃ, સઙ્ગઃ-અપ્રવૃત્તિઃ| અરુચિઃ-અન્નાનભિલાષઃ| ક્લમો-ગ્લાનિઃ| ઇત્યેતત્સામાનાં મલાનાં-દોષાણામ્. લિઙ્ગં-લક્ષણમ્| નિરામાણાં વિપર્યયઃ-અસ્માદ્વૈપરીત્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ સામદોષોપક્રમઃ| તત્ર સામલક્ષણમાહ-સ્રોતોરોધેતિ| નિરામલક્ષણમાહ-નિરામાણામિતિ| વિપર્યયઃ-સ્રોતઃશુદ્ધ્યાદિરૂપઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊષ્મણઃ-અગ્નેઃ, અલ્પબલત્વેન-દૌર્બલ્યેન, આદ્યં-પ્રથમં, ધાતું રસં-રસાખ્યમ્, અપાચિતમામં પ્રચક્ષ્યતે-વદન્તિ| આચાર્યા ઇતિ શેષઃ| કિમ્ભૂતં રસમ્ ? આમાશયગતમ્| તથા, દુષ્ટં-વાતાદ્યનુશયિતમ્| રસગ્રહણમનિલસ્ય નિરાસાર્થમ્| અન્યથા આદ્યો ધાતુર્વાતાખ્ય ઇત્યાશઙ્ક્યેત| વાતાદીનામપિ હિ ધારણાદ્ધાતુસંજ્ઞાઽસ્ત્યેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમલક્ષણમાહ-ઊષ્મણ ઇતિ| ઉષ્મણોરસાગ્નેઃ| ધાતું-ન દોષં મલં વા| આદ્યં-ન રક્તાદિકમ્| રસં-ન રસત્વાત્પ્રચ્યુતં રક્તત્વમપ્રાપ્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યે-અપરે આચાર્યાઃ, દોષેભ્ય એવ-વાતાદિભ્યો, અતિદુષ્ટેભ્યોઽન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્-પરસ્પરમિશ્રીભાવાત્, આમસ્ય સમ્ભવં કથયન્તિ| કેભ્યઃ કસ્યેવ? યથા કોદ્રવેભ્યો વિષસ્ય સમ્ભવં કથયન્તિ| [તથા દોષેભ્ય આમસ્ય સમ્ભવમ્| ]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મતાન્તરેણામલક્ષણમાહ-અન્ય ઇતિ| અન્યોન્યમૂર્ચ્છનાત્-પરસ્પરમેકલોલીભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેન-પૂર્વોક્તલક્ષણેન, આમેન સમ્પૃક્તાઃ-સંયુક્તાઃ, દોષા દૂષ્યાશ્ચ-રસાદયઃ| કીદૃશાઃ ? દૂષિતાઃ, તૈરેવ વાતાદિભિઃ| સહામેન સામાઃ, ઇત્યુપદિશ્યન્તે-તત્ર તત્ર પ્રદેશે તન્ત્રે ભણ્યન્તે| યે ચ રોગાઃ-જ્વરાદયઃ, તદુદ્ભવાઃ-વાતાદિદોષસમુત્થાઃ, તેનામેન યુક્તાઃ સામા ઇત્યુચ્યન્તે| યથેહૈવ (હૃ. ચિ. અ. ૧|૧૮) - "અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નં સામે તીવ્રરુજિ જ્વરે|" ઇત્યાદિ વક્ષ્યતિ| આમલક્ષણં ચૈવં પઠન્તિ-"દ્રવં ગુર્વનેકવર્ણં હેતુઃ સર્વરોગાણાં સ્નિગ્ધં પિચ્છિલમામં તન્તુમદનુબદ્ધશૂલં દુર્ગન્ધિ" ઇત્યાદિ| સામાનાં ચ વાતાદીનાં સઙ્ગ્રહે પૃથગ્લક્ષણમુક્તમ્| તે સઙ્ગ્રહશ્લોકા યથા (સૂ. અ. ૨૧) - "વાયુરામાન્વયઃ સાર્તિરાધ્માનકૃદસઞ્ચરઃ| દુર્ગન્ધમસિતં પિત્તં કટુકં બહલં ગુરુ|| આવિલસ્તન્તુમાંસ્ત્યાનઃ પ્રલેપી પિચ્છિલઃ કફઃ| વિપર્યયે તુ પક્વત્વં તથા તામ્રં સમેચકમ્|| પીતં ચ પિત્તમચ્છં ચ શ્લેષ્માઽચ્છઃ પિણ્ડિતોઽથવા| વિશદશ્ચ સફેનશ્ચ ધવલો મધુરો રસે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામત્વં વ્યાચષ્ટે-આમેનેતિ| સામૈર્દોષૈર્ધાતુભિર્મલૈશ્ચ જનિતા રોગા અપિ સામા ઉચ્યન્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સામાન્-દોષાન્-વાતાદીન્, સર્વસ્મિન્ દેહે પ્રવિસૃતાન્-વ્યાપ્તાશેષકાયાન્, ધાતુષુ-રસાદ્યેષુ, લીનાન્-શ્લિષ્ટાન્, અનુત્ક્લિષ્ટાન્-સ્વસ્થાનાદચલિતાન્, ન નિર્હરેત્-વમનાદિભિર્ન શોધયેત્| કુતઃ ? દુર્નિર્હરત્વતઃ-દુઃખેન નિર્હર્તું શક્યત્વાત્| તે હિ નિર્હ્રિયમાણા આશ્રયસ્ય-શરીરાખ્યસ્ય, નાશાય સ્યુઃ| યાવત્તુ સર્વદેહપ્રવિસૃતા ન સ્યુઃ| યથા ભુક્તાનન્તરં જ્વરોત્પત્તૌ નવાતિસારે ચ તદા વમનેન હરીતક્યા ચ યથાયોગં નિર્હારોઽનુજ્ઞાત એવ ગ્રન્થકૃતા| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-ફલાદિત્યાદિ| આમાત્-અપક્વાત્, ફલાત્-આમ્રાદેઃ, રસો નિર્હ્રિયમાણો દુર્નિર્હરત્વાત્ આશ્રયસ્ય-ફલસ્ય, યથા નાશાય ભવતિ, એવં દોષા અપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામેષુ દોષેષ્વવસ્થાવિશેષેણ શોધનં નિષેધતિ-સર્વદેહપ્રવિસૃતાનિતિ| વ્યાપ્તદેહાન્ ધાતુલીનાન્ અનુત્ક્લિષ્ટાન્ સામાન્ ન શોધયેત્| તે હિ દુર્નિર્હરત્વાદાશ્રયસ્ય નાશાય સ્યુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તાન્-તથાવિધાન્ દોષાન્, પાચનૈઃ-જ્વરાદ્યધ્યાયોક્તૈઃ| દીપનૈરિતિ પાચનાનાં સ્નેહાનાં ચ વિશેષણમ્, મધ્યદીપકત્વાત્| અગ્નિદીપ્તિકૃદ્ભિઃ પાચનૈઃ સ્નેહૈશ્ચ તથા સ્વેદૈઃ પરિષ્કૃતાન્-પરિકલ્પિતાન્ કૃતસંસ્કારાન્, યથાસન્નં યથાબલં ચ કૃત્વા યથોક્તે કાલે શોધનૈર્દ્રવ્યૈઃ શોધયેત્| યથાસન્નમિતિ યસ્ય દોષસ્ય ય આસન્નો માર્ગસ્તેનૈવ તં નિર્હરેત્| યથાબલમિતિ યસ્ય યાવદ્બલમાતુરસ્યોત્તમં મધ્યમમધમં વા, તજ્જ્ઞાત્વા તીક્ષ્ણેન મધ્યેન મૃદુના વા શોધનેન શોધયેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાનેવ શોધનયોગ્યાન્ કૃત્વા શોધયેદિત્યાહ-પાચનૈરિતિ| પરિષ્કૃતાન્-શોધનયોગ્યતાં નીતાન્| તત્ર પાચનૈઃ પક્વત્વમ્| દીપનૈર્ધાતુભ્યઃ પૃથક્ત્વમ્| સ્નેહૈરુત્ક્લિષ્ટત્વમ્| સ્વેદૈઃ કોષ્ઠગતત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વક્ક્રેણ દ્રવ્યં યુક્તં-પીતં, આમાશયાત્ મલાનાશુ હન્તિ| ઘ્રાણેન તુ પીતમૂર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ મલાનાશુ હન્તિ| ગુદેન યુક્તં પક્વાધાનાત્-પક્વાશયાત્, આશુ મલાન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યથાસન્નત્વં વ્યાચષ્ટે-હન્ત્યાશુ યુક્તમિતિ| આમાશયાત્-આમાશયમભિવ્યાપ્ય, પક્વાધાનાત્-પક્વશયમભિવ્યાપ્ય, 'લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી'| ઊર્ધ્વજત્રૂત્થાન્ જત્રુ-સ્કન્ધસન્ધિઃ, તસ્યોર્ધ્વં,- ઊર્ધ્વજત્રુ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અધ ઊર્ધ્વં વોત્ક્લિષ્ટાનામાન્ સ્વયં વહતો-યત્નં વિનૈવ પ્રવૃત્તાન્, ઔષધૈઃ-સ્તમ્ભનૈઃ, ન ધારયેત્| કુતઃ ? ઇત્યાહ-હિ-યસ્માત્, તે-દોષાઃ, વિધૃતા રોગદાઃ-જ્વરાદિકારિણઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વયં પ્રબૃત્તાન્ સામાન્ ન સ્તમ્ભયેદિત્યાહ-ઉત્ક્લિષ્ટાનિતિ, ધારયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, પ્રવૃત્તાન્ પ્રાક્-પ્રારમ્ભકાલે, દોષાન્ હિતભોજિન ઉપેક્ષેત-સઙ્ગ્રહણેન ન ધારયેત્| વિબદ્ધાન્-ઈષત્પ્રવૃત્તાન્, તૈસ્તૈઃ-યથોક્તૈઃ, પાચનૈઃ પાચયેત્-પાકં નયેત્| નિર્હરેદ્વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વયં પ્રવૃત્તેષુ સામેષૂપેક્ષૈવ ભેષજમિત્યાહ-પ્રવૃત્તાનિતિ| પ્રાક્-પ્રથમમ્, યાવન્ન બલહાનિઃ| સ્વયં પ્રવૃત્તેષુ સવિન્બન્ધેષુ પાચનં નિર્હરણં વા કાર્યમિત્યાહ-વિબદ્ધાનિતિ| પૂર્વવદ્વિકલ્પવ્યવસ્થા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્રમાત્-યથાક્રમમ્| ગ્રીષ્મચિતં વાયું શ્રાવણે નિર્હરેત્| વર્ષાચિતં પિત્તં કાર્તિકે નિર્હરેત્| હેમન્તશિશિરચિતં કફં ચૈત્રે નિર્હરેત્| એતે હિ સાધારણાઃ કાલાઃ અત એતેષુ શોધનં યુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથૌષધકાલાઃ| તત્રૌષધં દ્વિવિધં,- શોધનં શમનં ચ| તત્ર સ્વસ્થસ્ય શોધનકાલમાહ-આવણ ઇતિ| સાધારણે-વૃષ્ટિશીતોષ્ણ્-તિશયરહિતે, હેતુગર્ભં ચેદં વિશેષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતો ગ્રીષ્માદયોઽત્યુષ્ણાદિયુક્તાઃ| [તેષાં-અત્યુષ્ણવર્ષશીતાનાં, ગ્રીષ્મવર્ષાહિમાગમાનાં, સાધારણે સન્ધૌ શીતોષ્ણવર્ષસમભાવે કાલે દોષાન્-વાતાદીન્, દુષ્ટાન્-વિકૃતાન્, વિશોધયેત્-વિનિર્હરેત્| સન્ધૌ હિ સામ્યમ્| ] તતઃ શોધનં પ્રતિ ન તે કાલાઃ| તથા હિ-ગ્રીષ્મે તાવદાદાનગ્લાનં ખરતરરવિકિરણતપ્તં પિપાસાક્લમાદ્યાકુલમતિપ્રવિલીનદોષમતિશિથિલં શરીરં ભવતિ| ઔષધં પુનરતિખરદિવાકરકરનિર્ભરતાપાદુષ્ણતીક્ષ્ણતાં યાતમતિયોગાય સમ્પદ્યતે| પ્રાવૃષિ ઘનઘનૌષસઙ્ઘટ્ટસાદિતે સર્વતો જગત્યવસન્નોઽગ્નિર્ભવતિ| આદાનદુર્બલં ચ શરીરં ભવતિ| ઓષધયશ્ચ જલદજલપ્લાવિતમૂલા અલ્પવીર્યાઃ સમ્પદ્યન્તે| ભૂબાષ્પસંયોગાચ્ચૌષધીનાં વિદગ્ધત્વમ્| અતોઽપથ્યતાં ગતા અયોગાયૈવ| શીતકાલે ચાતિશીતોપહતત્વાચ્છરીરમતિવાતવિષ્ટબ્ધમતિસ્તબ્ધગુરુદોષં ભવતિ| શીતોપહતત્વાચ્ચોષ્ણસ્વભાવમપ્યૌષધં સંશોધનાયોપયુક્તં મન્દવીર્યતાં પ્રાપ્તમયોગાયૈવ કલ્પતે ઇતિ| તસ્માદ્યુક્તમુક્તમત્યુષ્ણવર્ષશીતત્વાત્ ગ્રીષ્માદિષુ સ્વસ્થસ્ય શોધનમયુક્તમ્, ન ત્વાતુરસ્ય, ઇતિ| સ૦-સ્વસ્થાવસ્થમધિકૃત્યાયં સંશોધનકાલ ઉક્તઃ| વ્યાધૌ ત્વાત્યયિકે વ્યાધ્યનુરોધેન સંશોધનકાલઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્ધિનિયમેનાસન્ધૌ શોધનં નિષેધતિ-અત્યુષ્ણવર્ષશીતા ઇતિ, સન્ધાવિતિ, સ્વસ્થવૃત્તમિતિ| ઉષ્ણવૃષ્ટ્યોર્વૃષ્ટિશીતયોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચાપગમોદ્ગમાવસ્થા-સન્ધિઃ| આ૦ ર૦-સ્વસ્થવૃત્તમભિપ્રેત્ય-સ્વસ્થોપચારાભિપ્રાયેણ| સ્વસ્થસ્યાપિ રોગાનુત્પત્તયે શોધનમુચિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં કૃત્વા-કૃત્રિમં ઋતુગુણં યથાયથં સમ્પાદ્ય સંશોધનાદિલક્ષણાં ક્રિયાં પ્રયોજયેત્| કૃત્રિમગુણોપધાનં ચ યથા,-હેમન્તે ગર્ભગૃહાદિ, ગ્રીષ્મે ધારાગ્રહાદીનિ| ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્-નાતિક્રામયેત્, આત્યયિકસ્ય વ્યાધેઃ પ્રાણહારિત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યાધિતસ્ય શોધનકાલમાહ-વ્યાધાવિતિ, કૃત્વેતિ, પ્રયોજયેદિતિ| વ્યાધિવશેન-યદૈવ વ્યાધિરુત્પદ્યતે તદૈવ| પ્રાપ્તાં-અવસ્થાવશાત્ પ્રાપ્તાવસરામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશૈતે ઔષધસ્ય કાલાઃ| અનન્નમૌષધં તદુચ્યતે યદુપયુજ્ય પરિણતે તસ્મિન્ ભુઞ્જીત| અન્નાદૌ તદુચ્યતે યદુપયુજ્ય સમનન્તરમાહારોપયોગો વિધીયતે| મધ્ય ઇતિ અન્નસ્ય-આહારસ્ય મધ્યે યદૌષધં ભુજ્યતે| અન્તે-અવસાને| કવલાન્તર ઇતિ કવલયોઃ-ગ્રાસયોઃ, અન્તરે-મધ્યે, ન તુ ગ્રાસમિશ્રિતં કૃત્વેત્યર્થઃ| ગ્રાસે ગ્રાસ ઇતિ યદ્ઽઽગ્રાસસમ્પૃક્તં ભુજ્યતે| મુહુરિતિ પુનઃ પુનર્ભુક્તેઽભુક્તે વા યદૌષધં ભુજ્યતે| સાન્નમિતિ સહાન્નેન-આહારેણ યદૌષધં ભુજ્યતે| સામુદ્ગં તદ્ભણ્યતે યદાહારસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાચ્ચ પ્રયુજ્યતે, તેન હિ સમુદ્ગપુટયુગલસમેનૌષધદ્વયેનાહારો મધ્યીક્રિયતે| સમુદ્ગઃ-સમ્પુટકઃ| નિશિ તદુચ્યતે યચ્છયનવેલાયાં ભુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનૌષધકાલાનાહ-યુઞ્જ્યાદિતિ, ગ્રાસે ગ્રાસ ઇતિ| યત્રાહારે જીર્ણે ભેષજં જીર્ણે આહારસ્તત્-અનન્નમ્, આભક્તં નામ| યત્ર ગૃહીતે એવૌષધે આહારસ્તત્-અન્નાદૌ, પ્રાગ્ભક્તં નામ| યત્રાર્ધાહારે ભેષજં પશ્ચાચ્છેપ આહારસ્તત્-મધ્યે, મધ્યેભક્તં નામ| યત્ર ગૃહીત એવાહારે ભેષજં તત્-અન્તે, અધોભક્તં નામ| યત્ર પ્રતિગ્રાસં ગ્રાસાસમ્પૃક્તમૌષધં તત્-કવલાન્તરે, ગ્રાસાન્તરં નામ| યત્ર પ્રતિગ્રાસં ગ્રાસસમ્પૃક્તમૌષધં તત્-ગ્રાસે ગ્રાસે, સગ્રાસં નામ| યત્ર ભુક્તસ્યાભુક્તસ્ય વા પુનઃ પુનરૌષધં તત્-મુહૂર્નામ| યત્ર આહારેણ સહ સાધિતં મિશ્રીકૃતં ચૌષધં તત્-સાન્નં નામ| યત્રાદૌ ભેષજં તતોઽનન્તરમેવાહારઃ તતોઽનન્તરમેવ પુનર્ભેષજં તત્-સામુદ્ગં નામ| સામુદ્ગઃ-સમ્પુટઃ| યત્ર રાત્રૌ સ્વપ્નકાલે ભેષજં તત્-નિશિ, નૈશં નામ એવં દશૌષધકાલાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફોદ્રેકે રોગે નિરન્નમૌષધં યોજ્યમ્| કયોઃ ? ઇત્યાહ-બલિનોરિત્યાદિ| બલવતિ રોગે રોગિણિ ચ તત્કેવલમન્નાદિરહિતમૌષધં યોજ્યમ્| તદ્ધિ નિરન્નમતિવીર્યં ભવતિ| બલવાંશ્ચ યદિ રોગી તદોપયુઞ્જીત, ન તુ દુર્બલે| દુર્બલસ્ય ત્વન્નસહિતં ન ગ્લાનિકરં ભવતિ| અન્નાદાવિતિ| અપાને વાયૌ વિગુણે-કુપિતે સતિ, ઔષધં ભુક્ત્વા સમનન્તરમેવાહાર ઇષ્યત ઇત્યર્થઃ| સમાને વાયૌ વિગુણે મધ્યે ભક્તસ્યૌષધમિષ્યતે| વ્યાને વાયૌ વિગુણે પ્રાતરાશસ્ય-પૂર્વાહ્ણભુક્તસ્ય, અન્તે-અવસાને, ભેષજમિષ્યતે| સાયમિત્યાદિ| ઉત્તરે-વ્યાનાપેક્ષયા ઉદાને મરુતિ, વિગુણે સાયમાશસ્ય-અપરાહ્ણભુક્તસ્ય ત્વન્તે ભેષજમિષ્યતે| પ્રાણે માતરિશ્વનિ-વાતે, પ્રદુષ્ટે-વિકૃતે, ગ્રાસગ્રાસાન્તરયોર્ભેષજમિષ્યતે| ગ્રાસસ્ય ગ્રાસાન્તશ્ચ તયોઃ, તેન ગ્રાસસમ્પૃક્તમૌષધં ગ્રાસયોર્મધ્યે ભેષજમિતિ ચાવતિષ્ઠતે| મુહુર્મુહુઃ-ભુક્તે યદભુક્તે વા ભેષજં, તત્તુ વિષાદિષુ યોજ્યમ્| અરોચકે-અરુચૌ, સહ ભોજ્યૈર્ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| કીદૃશૈર્ભોજ્યૈઃ ? ચિત્રૈઃ-અનેકવિધૈઃ| સામુદ્ગં નામ યદાદાવન્તે ચાહારસ્ય ભુજ્યતે તત્કમ્પાદિષુ 'પ્રશસ્યતે' ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| કેષામ્ ? લઘ્વન્નાશિનામ્| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ શયનવેલાયામૌષધં પ્રશસ્યત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષોપક્રમણીયાધ્યાયસ્ત્રયોદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૩||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનન્નસ્ય વિષયમાહ-કફોદ્રેકે ગત ઇતિ| અહ્નસ્તૃતીયો ભાગઃ-શ્લેષમકાલઃ, તદર્ધં-કફોદ્રેકઃ, તસ્મિન્ ગતે-તદનન્તરમેવ| પ્રાગ્ભક્તસ્ય વિષયમાહ-અન્નાદાવિતિ| મધ્યેભક્તસ્ય વિષયમાહ-સમાન ઇતિ| અધોભક્તસ્ય વિષયમાહ-વ્યાનેઽન્ત ઇતિ| વ્યાને વિગુણે પ્રાતર્બોજનસ્યાન્તે ભેષજમ્| ઉત્તરે-ઉદાને, વિગુણે સાયં ભોજનસ્યાન્તે| ગ્રાસગ્રાસાન્તયોર્વિષયમાહ-ગ્રાસગ્રાસાન્તયોરિતિ| મુહુરૌષધસ્ય વિષયમાહ-મુહુર્મુહુરિતિ| [મુહુર્મુહુરિતિ વીપ્સયા ક્રિયાસઙ્કરસ્ત્વિષ્ટઃ, "ન ક્રિયાસઙ્કરો હિતઃ|" (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૨૩) ઇત્યસ્ય બાધઃ|] સાન્નસ્ય વિષયમાહ-યોજ્યમિતિ| સામુદ્ગસ્ય વિષયમાહ-કમ્પાક્ષેપકહિધ્માસ્વિતિ| નૈશૌષધસ્ય વિષયમાહ-ઊર્ધ્વંજત્રુવિકારેષ્વિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ એકાદશૌષધકાલા ઉક્તાઃ (સૂ. અ. ૨૩) - "અન્તર્ભક્તં યત્પૂર્વાહ્ણભુક્તે જીર્ણે મધ્યાહ્ને ભેષજમુપયુજ્યતે, તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે પુનરપરાહ્ણે ભોજનમ્| એતેન રાત્રિર્વ્યાખ્યાતા| તદ્દીપ્રાગ્નેર્વ્યાનજેશ્વામયેશુ|" ઇતિ| તથા-"તત્રાદ્યે કાલે તૃષિતઃ પીતામ્બુરજીર્ણૌ ક્ષુધિતઃ ક્ષામશ્ચ ભેષજં વર્જયેત્| શેષેષુ ચાહૃદ્યમસાત્મ્યપતિતીક્ષ્ણોષ્ણોગ્રગન્ધં ભૂરિમાત્રં ચેતિ| ભવન્તિ ચાત્ર| રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતો~કનન્તરમૌષધમ્| તતઃ કર્મ ભિષક્ પશ્ચાજ્જ્ઞાનપૂર્વં સમાચરેત્|| નિવૃત્તોઽપિ પુબર્વ્યાધિઃ સ્વલ્પેનાયાતિ હેતુના| દેહે માર્ગીકૃતે દોષૈઃ શેષઃ સૂક્ષ્મ ઇવાનલઃ|| તસ્માત્તમનુબધ્નીયાત્ પ્રયોગેણાનપાયિના| સિદ્ધાનામપિ યોગાનાં પૂર્વેષં દાર્ઢ્યમાવહન્|| સાતત્યાત્સ્વાદ્વઆવાચ્ચ પથ્યં દ્વેષ્યત્વમાગતમ્| કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્પુનઃ|| મનસોઽર્થાનુકૂલ્યેન તુષ્ટુરૂર્જા રુચિર્બલમ્| સુખોપંભોગત ચ સ્યાદ્યધેશ્ચાતઃ પરિક્ષયઃ|| લૌલ્યાદ્દોષક્ષયવ્દ્યાધેર્ષૈષમ્યેણ ચ યા રુચિઃ| તાસુ પથ્યોપચારજ્ઞો ય્પ્ગેનાન્નં પ્રકલ્પયેત્|| સપ્તાહેન ગુણાલાબે ક્રિયામન્યાં પ્રયોજયેત્| પુર્વસ્યાં શાન્તવેગાયાં ન ક્રિયાસઙ્કરો હિતઃ|| ગુણે ત્વલ્પેઽપિ તામેવ વિશેષોત્કર્ષલબ્ધયે| ભેષજં નૃપતેર્હૃદ્યમલ્પમલ્પાત્યયં શુચિઃ|| શુદ્ધાગમં બહુગુણં બહુકૃત્વઃ પ્રયોજિતમ્| અનન્યકાર્યોઽવ હિત-ન્મન્નિગુરુસમ્મતઃ|| આસ્વાદિતં પરિચરૈઃ સ્વયં ચાનુ પ્રયોજયેત્| ઉચિતો યસ્ય યો દેશસ્તજ્જં તસ્યૌષધં હિતમ્|| દેશેઽમ્યત્રાપિ વસતસ્તત્તુલ્યગુણજન્મ વા| વીર્યવદ્ભાવિતં સમ્યક્ સ્વરસૈરસકૃલ્લઘુ|| રસગન્ધાદિસમ્પન્નં કાલે જીર્ણે ચ માત્રયા| એકાગ્રમનસા યુક્તં ભૈષજ્યમમૃતાયતે|| ભેષજમવચારયન્ [પ્રાયઃ] પ્રાગેવ તાવદેવમાતુરં પરીક્ષેત| કસ્મિન્નયં દેશે જાતઃ સંવૃદ્ધો વ્યાધિતો વા| તસ્મિંશ્ચ દેશે મનુષ્યણામિદમાહારજાતમેવં વિહારજાતમેતાવદ્વલમેવવિધં સત્ત્વમેવંવિધં સાત્મ્યમિયં ભક્રિરિમે વ્યાધયો હિતમિદમહિતમિદમિતિ| પ્રાયોગ્રહણેન કેન વ નિદાનવિશેષેણાસ્ય કુપિતો દોષઃ| દોષસ્ય હ્યેકસ્યાપિ બહવઃ પ્રકોપહેતવઃ| તસ્માધથાસ્વલક્ષણૈઃ કર્મભિશ્ચ બુધ્વાઽપિ દોષમેવમવગમયેત્| તદ્યથા,- કિમાહારેણ કુપિતો વયુઃ કિં વિહારેણ, તથા રૂક્ષેણ લઘુના શિશિરેણ વા, સાહસેન વેગરોધેન વા, ભયેન શોકેન વેતિ| તતશ્ચ તત્પ્રતિપક્ષમેવૌષધં પ્રયુજ્યમાનામાશુ સિદ્ધયે સમ્પદ્યતે| તત્ર મધુરામ્લલવણા રસાઃ કટુતિક્તકશાયાશ્ચેતરેતરપ્રતિપક્ષાઃ| તદનન્તરં ચોપલભેત મૃદુમધ્યાતિમાત્રવિકલ્પનયા કથં નિદાનમાસેવિતમ્| એકરૂપસ્યાપિ હિ હેતોર્મૃદ્વાદિવિભાગેન પૃથક્ સમવેતાનામ્ ચ દોષાણામંશાંશબલવિકલ્પવિશેષાત્ વ્યાધેર્બલાબલવિશેષઃ| તત્રાનેકદોષાત્મકેષુ વ્યાધિષુ, અનેકરસેષુ ચ ભેષજેષુ, દોષરસપ્રભાવમેકૈકશોઽભિસમીક્ષ્ય વ્યાધિભેષજપ્રભાવતત્ત્વં વય્વસ્યેત્| ન ત્વેવં સર્વત્ર| ન હિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણોપગૃહીતાનામુપહતાનાં ચાન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પિતાનામવયવપ્રભાવાનુમાનેન સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમધ્યવસિતું શક્યમ્| તથાવિધે હિ સમુદાયે સમુદાયાપ્રભાવમેવોપલભ્ય વ્યાધ્યૌષધપ્રભાવતત્ત્વમવગચ્છેત્| તથા, કસ્ય ધામાધિષ્ઠાય વ્યાધિરયમવસ્થિત ઇતિ નિરૂપયેત્| પ્રવિસૃતો હિ દોષઃ સ્વકીયમેવ સ્થાનમાતઙ્કાયાધિતિષ્ઠન્ મૂર્દ્ધાદીન્ વા દુસ્તરો ભવતિ| તતઃ સ્થાનવિશેષેણ ભેષજવિશેશઃ પર્યેષિતવ્યઃ| તતશ્ચૈવમાલોચયેત્| કસ્યાયમૌષધસ્ય વ્યાધિરાતુરો વા યોગ્યઃ કિયતો વા| દોષાનુરૂપો હિ ભૈષજ્યવીર્યં પ્રમાણવિકલ્પો વ્યાધિવ્યાધિતબલાપેક્ષો ભવતિ| સહસાઽતિબલાનિ સંશોધનૌષધાન્યાગ્નેયવાયવ્યાન્યતિસૌમ્યાન્યતિમાત્રાણિ વ| તથાઽગ્નિક્ષારશસ્ત્રકર્માણ્યલ્પસત્ત્વમાતુરમલ્પબલં વા નિપાતયેયુઃ| સંશમનાનિ તુ વ્યાધિબલાદધિકાનિ તમુપશમય્ય વ્યાધિં વ્યાધિક્ષપિતદેહે શીઘ્રમન્યમાવહન્તિ, શરીરબલાદધિકાનિ ગ્લાનિમૂર્ચ્છામદમોહબલક્ષયાન્, અગ્નિબલા દધિકાનિ ગ્લાનિમગ્નિસાદં ચ| અપિ ચ| અતિસ્થૂલોઽતિકૃશોઽતિદુર્બલો દુષ્ટમાંસશોણિતાસ્થ્યઙ્ગાવયવોઽલ્પાગ્નિરલ્પાહારોઽસાત્ય્મ્યાહારોઽપચિતઃ સારરહિતો વા વ્યાધિબલમેવ તાવદસમર્થઃ સો-મ્, કિં પુનસ્તથાવિધો ભેષજવેગમ્| તસ્માત્તાદ્રુષમવિષાદકરૈર્મૃદુસુખૈરુત્તરોત્તરં ગુરુભિરવિભ્રમૈશ્ચોપાચરેદોષધૈઃ, વિશેષાદબલાઃ| તા હ્યનવસ્થિતમૃદુવિક્લવહૃદયાઃ પ્રાયઃ સુકુમારાઃ પરં સંસ્તભ્યાશ્ચ| તતોઽપિ વિશેષેણ શિશવઃ| તથા બલવતિ બલવવ્દ્યાધ્યાતુરેઽલ્પબલમલ્પં વા ભેષજમકિઞ્ચિત્કરં ભૂય એવ દોષમુત્ક્લેશ્ય વ્યાધિમુદીરયેત્| યોગ્યમપિ ચૌષધમેવં પરીક્ષેત| ઇદમેવંરસવીર્યવિપાકમેવંગુણમેવંદ્રવ્યમેવંકર્મૈવંપ્રભાવમસ્મિન્ દેશે જાતમસ્મિન્નૃતૌ ચૈવંગૃહીતમેવંનિહિતમેવંવિહિતમેવંનિષિદ્ધમેવમુપસંસ્કૃતમેવંસંયુક્તમેવંયુક્તમનયા માત્રયૈવંવિધસ્ય પુરુષસ્યૈવંવિધે કાલે એતાવન્તં દોષમપકર્ષત્યુપશમયતિ વા| અન્યદપિ વ ચૈવંવિધં ભેષજમભૂત્, તચ્ચાનેનાન્યેન વા વિશેષેણ પ્રયુક્તમિદમકરોત્| સૂક્ષ્માણિ હિ દોષૌષધદૂષ્યદેશકાલબલાનલાહારસારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસામવસ્થાન્તરાણિ| યાન્યનાલોચિતનિ નિહન્યુરાતુરમ્| આલોચ્યમાનાન્યપિ તુ વિપુલબુદ્ધિમપિ ચિકિત્સકમાકુલીકુર્યુઃ, કિંપુનરલ્પબુદ્ધિમ્| તસ્માદભીક્ષ્ણશઃ શાસ્ત્રાર્થકર્માનુશીલનેન સંસ્કુર્વીત પ્રજ્ઞામ્| અપિ ચ| સન્તિ વ્યાધયો યે શાસ્ત્રે ઉત્સર્ગાપવાદૈરુપક્રમં પ્રતિ નિર્દિષ્ટાઃ| તત્ર પ્રજ્ઞયૈવ દોષાદિગુરુલાઘવેન સમ્યગ્વ્યવસ્યેદન્યતરનિષ્ઠાયામ્| કાલશ્ચ ભેષજસ્ય યોગ્યતામાપાદયતિ| સ તુ ક્ષણલવમુહૂર્તાદિભેદેનાતુરાવસ્થયા ચ દ્વિધોક્તઃ પ્રાક્| તત્ર શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણા ઋતવસ્ત્રયો હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાખ્યાઃ| તેષામન્તરે શોધનાર્થં સાધારણા વસન્તપ્રાવૃટ્શરદાખ્યાસ્ત્રયો વિકલ્પન્તે| તત્ર શોધનં પ્રતિ ફાલ્ગુનચૈત્રૌ વસન્તઃ| આષાઢશ્રાવણૌ પ્રાવૃટ્| કાર્તિકમાર્ગશીર્ષૌ શરત્| અપિ ચ| શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ કાલઃ| તત્ર શીતોષ્નયોર્વ્રુષ્ટિશીતયોશ્ચાન્તરેણ સાધારણૌ વસન્તજલદાત્યયૌ| ગ્રીષ્મવર્ષાકાલયોસ્તુ પ્રારમ્ભો વૃષ્ટેઃ પ્રાવૃડિતિ વિકલ્પ્યતે| તેષુ સાધારણેષ્વહઃસુ વમનાદીનાં પ્રવ્રુત્તિઃ, નિવૃત્તિરિતરેષ્વયોગતિયોગભયાત્| સાધારણા હિ મન્દશીતોષ્ણવર્ષતયા સુખત્વાત્ ભવન્ત્યવિકલ્પકાઃ શરીરૌષધાનામ્| વિપરીતાસ્તિવતરે| તથા હિ-શીતકાલેઽતિમાત્રશીતોપહતત્વાચ્છરીરમત્યર્થં શીતવાતવિષ્ટબ્ધમતિસ્તબ્ધગુરુદોષં ભવતિ| તદનુપ્રાપ્તં ચ ભેષજં સંશોધનાર્થમુષ્ણસ્વભાવમપિ શીતોપહતત્વાન્મન્દવીર્યતાં ગતમયોગાય જાયતે| શરીરં ચ વાત પ્રયોપદ્રવાય| તદ્વદ્વર્ષસ્વપિ સમન્તાદતિઘનેન ઘનસઙ્ઘાતેનાવતપ્તે નભસ્યુપરુદ્ધતેજઃપ્રસરેષુ દિનકરકરેષુ જલદપટલપ્લાવનોદ્દામકર્દમાયાં ભૂમાવત્યર્થોપક્લિન્નમવસન્નાનલબલમુદ્ગિક્તમલબલમાદાનદુર્બલં શરીરં ભવતિ| ઔષધગ્રામસ્તુ જલદોદરપ્રતતપ્રમુક્તધારાવપાતસમ્ભૃતામ્બુનિવહોપપ્લાવિતમૂલજાલસારવિટપો બહલકોમલપલ્લવોપચિતસ્કન્ધશાખઃ પુનરિવ બાલતામુપગતોઽલ્વીર્યા ભવતિ| અપરિસંસ્થિતતયા ચ ક્ષિતિમલપ્રાયાભિરમ્લવિપાકાભિઃ ખગમૃગસરીસૃપાદિશવધાતુમૂત્રપુરીષસંસૃષ્ટાભિરદ્ભિઃ સલિલસીકરાનુવિદ્ધશિશિરપવનસમ્પૃક્તેન ચ ધારાધરધારોષ્મણા કોમલત્વાદપરિણતસ્યાસ્ય સુતરાં વિદાહો જન્યતે| તેનાસાવપથ્યતામુપગતો ધ્રુવમયોગાય| પ્રથમસઙ્ગૃહીતમપિ ચૌષધં તોયદતોયાનુગતમારુતોપહતે જગતીતિ| ગ્રીષ્મે પુનરાદાનોપહત્ત્વાત્ શરીરમુષ્નરૂક્ષવાતાતપાધ્માતમતિસ્વિન્નમતિશિથિલમતિપ્રવિલીનદોષં ભવતિ| ભેષજં પુનરનુષ્ણમપિ તપનતરુણતરકરનિપાતાદુષ્નતીક્ષ્ણતામુપગતમતિયોગાયોપકલ્પતે| શરીરં ચ પિપાસાભ્રમક્લમોપદ્રવાય| તસ્માત્સાધરણેષ્વેવ તદન્તરાલેશુ વમનાદીનિ યોજયેત્, ન ચેદાત્યયિકો વ્યાધિઃ| આત્યયિકે તુ કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથર્તુગુણવિપરીતેન સંયોગસંસ્કારપ્રમાણવિકલ્પૈશ્ચોપપાદ્યૌષધમવહિતોઽવચારયેત્| આતુરાવસ્થાસુ તુ કાલાકાલસંજ્ઞા| તદ્યથા,-અસ્યામવસ્થાયામસ્યૌષધસ્ય કાલોઽકાલો વા| ન હ્યપ્રાપ્તાતીતકાલમૌષધં યૌગિકં ભવતિ|" ઇતિ| ઔષધભેદાશ્ચ સઙ્ગ્રહે દર્શિતાઃ (સૂ. અ. ૧૨) - "દ્વિવિધમૌષધમ્,- ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નં ચ| ઉભયમપિ ચોભયાત્મકમ્, બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ| તત્રોર્જસ્કરં દ્વિવિધં,- રસાયનં વાજીકરણં ચ| રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધં,- રોગસ્ય પ્રશમનમપુનર્ભવકરં ચ| પુનશ્ચ દ્વિવિધં,- દ્રવ્યમદ્રવ્યં ચ| તત્ર દ્રવ્યં ત્રિવિધં,- ભૌમમૌદ્ભિદં જઙ્ગમં ચેતિ| તેશુ વક્ષ્યમાણં હેમાદિલવણાન્તં પ્રાયેણ ભૌમમ્| ઔદ્ભિદં પુનર્વનસ્પતિવાનસ્પત્ય્વીરુદોષધિભેદેન ચતુર્વિધં ભવતિ| તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ| પુષ્પફલવન્ વાનસ્પત્યઃ| વલ્લી ગુલ્મં ચ વીરુત્| ફલપાકાન્તા ઔષધિરિતિ| જઙ્ગમોદ્ભવં તુ મધુઘૃતાદિ જઙ્ગમં દ્રવ્યમાહુઃ| અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાનિલાતપચ્છાયામન્ત્રસત્ત્વદાનભયોન્ત્રાસક્ષોભણહર્ષણભર્ત્સનસ્વપ્નજાગરણસંવાહનાદિ| તથા ત્રિવિધમૌષધમ્,- દૈવવ્યપાશ્રયં યુક્તિવ્યપાશ્રયં સત્ત્વાવજયશ્ચ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં-મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસસ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદિ| યુક્તિવ્યપાશ્રયં-આહારૌષધયોજના| સત્ત્વાવજયઃ પુનઃ-અહિતાન્મનોનિગ્રહઃ| પુનરપિ ચ ત્રિવિધમ્,- અપકર્ષણં પ્રકૃતિવિધાનં નિદાનત્યાગશ્ચ| તે પુનરકર્ષણાદયો દ્વિવિધાઃ,- બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન| તત્ર બાહ્યમપકર્ષણં-ગ્રન્થ્યર્બુદોપપક્ષ્મકૃમિશલ્યાદિષુ શસ્ત્રહસ્તયન્ત્રાદિભિઃ, આભ્યન્તરં-વમનવિરેચનાદિભિઃ| પ્રકૃતિવિધાનં-સંશમનમ્| તત્ર બાહ્યં-અભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોન્મર્દનાદ્યમ્, આભ્યન્તરં-યદન્તરમનુપ્રવિશ્યાવિક્ષોભયન્ દોષાન્ શમયતિ| નિદાનત્યાગો-યથાદોષં શીતોષ્ણાશનવ્યાયામાદીનાં વર્જનં સ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યનભ્યવહારશ્ચ| તત્ર શસ્ત્રાદિસાધ્યે ભેષજમનુક્રમતે, ન તુ ભેષજસાધ્યે શસ્ત્રાદિ| પુનરપિ ચ ત્રિવિધં,- હેતુવિપરીતં વ્યાધિવિપરીતમુભયાર્થકારિ ચ| તત્ર હેતુવિપરીતંગુરુસ્નિગ્ધશીતાદિજે વ્યાધૌ લઘુરૂક્ષોષ્ણાદિ, તથેતરસ્મિન્નિતરત્| વ્યાધિવિપરીતં-દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ| તૌ ચ-લઙ્ઘનબૃંહણે સ્નેહસ્વેદૌ પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ ધૂમાઞ્જનાદીનિ ચ, તથા વિમ્લાપનોપનાહપાટનાદીનિ| યચ્ચ દોષશમનહેતુત્વે સત્યપિ જ્વરે વિશેષતો હિતં મુસ્તપર્પટકં યવાગૂશ્ચ| પ્રમેહે રજની યવાન્નં ચ| રક્તપિત્તે ચોર્ધ્વગે વિરેચનમધોગે વમનમ્| ઉભયાર્થકારિ પુનર્દૈવવ્યપાશ્રયમૌષધમ્| તદ્યથા,- છર્દ્યં છર્દનમ્, અતીસારેઽનુલોમનમ્, મદાત્યયે મદ્યપાનમ્, તુચ્છદગ્ધેઽગ્નિપ્રતપનમ્, પિત્તેઽન્તર્નિગૂઢે વિમાર્ગગે વા સ્વેદઃ, કટ્વમ્લલવનતીક્ષ્ણોષ્ણાભ્યવહારશ્ચ બહિઃ પ્રવર્તનાય સ્વમાર્ગાપાદનાય ચ| શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢે સ્તબ્ધે બહિઃ શીતોપચારઃ તત્પીડિતસ્યોષ્મણોઽન્તઃપ્રવેશેન કફવિલાપનાયેતિ| એવંવિધં હ્યવિપરીતમેવ સદ્ભેષજં હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થં કરોતિ| અનૌષધં પુનર્દ્વિવિધં,- બાધનમનુબાધનં ચ| તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરં બાધનમ્| કાલાન્તરેણાનુબાધનમિતિ|" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દોષોપક્રમણીયસ્તુ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતઃ|| ૧૩||