౧౨. దోషభేదీయాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

దోషాదివిజ్ఞానీయాదనంతరం దోషభేదీయాధ్యాయారంభః| యతో దోషభేదమంతరేణ దోషవిజ్ఞానం సమ్యఙ్నోక్తం స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

0

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దోషాణాం భేదో-దోషభేదః, స్థాననామవిభాగాదిభిః| తస్మై హితో దోషభేదీయః| శేషం పూర్వవత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దోషభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతేథేతి| యతః పూర్వాధ్యాయే దోషవైషమ్యముక్తం| తచ్చ దోషభేదాద్బహుధా భిద్యతే| దోషభేదజ్ఞానార్థమయమధ్యాయః| అత ఏవాయం దోషభేదీయః | తద్భేదశ్చ స్థానకర్మావస్థాహేత్వాకృతిసాధనసంయోగభేదద్భవతి| తత్ర స్థానతో యథా-పక్వాశయస్థోఽగం వాయుః కటిస్థోఽయం| కర్మతో యథా,-శ్వాసోచ్ఛ్వా సప్రవతకోఽయం విణ్మూత్రప్రవర్తకోఽయం|అవస్థాతో యథా,-చితోఽయం ప్రకుపితోఽయం| హేతుతో యథా,-మిథ్యాయోగప్రకుపితోఽయం, అతియోగప్రకుపితోఽయం| ఆకృతితో యథా,-స్త్రంసలక్షణోఽయం వ్యాసలక్షణోఽయం| సాధనతో యథా,-స్నిగ్ధో పశయోఽయం,ఉష్ణోపశయోఽయం| సంయోగతో యథా,-పిత్తయుక్తోఽయం శ్లేష్మయుక్తోఽయమితి| ఏవం పిత్తాదిష్వపి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పక్వాశయాది వాతస్య స్థానం| తత్రాపి షడ్విధే స్థానే విశేషేణ పక్వాధానం స్యాత్| అన్నం పక్వమాధీయతే-స్థాప్యతేఽస్మిన్నితి పక్వాధానం,-పక్వాశయః| అత ఏవ వాతే బస్తిరుపక్రమః ప్రధాన ఉక్తః, మూలాపకర్షణాత్| సకలశరీరవ్యాపిత్వేఽప్యేషామిదం విశేషేణోక్తం| తథా చ ప్రాగధ్యగీష్ట (హృ. సూ. అ. 1|7) - "తే వ్యాపినోఽపి హృన్నాభ్యోః" ఇతి| విచిత్రగతిత్వాచ్చైషాం వక్ష్యమాణప్రాణాదిభేదేన పృథక్ స్థానకర్మనిర్దేశః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్రాదౌ స్థానతో భేదః| స్థానం ద్విధా,-సామాన్యం విశిష్టం చ| తత్రాదౌ సామాన్యం| తత్ర వాయోః స్థానమాహ-పక్వాశయేతి| పక్వాశయో-నాభేరధః పక్వాన్నస్థానం| కటీ-శ్రోణిః| సక్థి-వంక్షణాద్యంగుష్ఠాంతం| శ్రోత్రంకర్ణః| స్పర్శనేంద్రియం-త్వక్| తత్ర-తేషు స్థానేషు మధ్యే, పక్వాధానం-పక్వాశయో, విశేషతః స్థానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిత్తస్య నాభ్యాదీని స్థానాని| లసీకా-జలసదృశీ| దృక్-చక్షుః| స్పర్శనం-త్వక్| నను, స్పర్శనేంద్రియం వాయోః స్థానముద్దిష్టం| తదేవ కథం పిత్తస్యాపి స్యాత్| బ్రూమః| వాతసఖిత్వాదగ్నేః| వాతసఖో హ్యగ్నిః, పిత్తం చ వహ్నిరితి వచనాత్| తస్మాదుభయోరప్యేతద్యుక్తం స్థానం| విశేషత ఇతి| అత్ర-ఏషు స్థానేషు మధ్యే, పిత్తస్య విశేషేణ నాభిః స్థానం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పిత్తస్యాహ-నాభిరితి| ఆమాశయో-నాభేరూర్ధ్వపక్వాన్నస్థానం| "లసీకా-స్యాగ్రసమలో జలప్రాయస్త్వగాశ్రయః"| ద్దక్-చక్షుః| స్పర్శనం-త్వక్| అత్ర-ఏషు స్థానేషుమధ్యే, నాభిర్విశేషతః స్థానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కఫస్యోరః ప్రభృతీని జిహ్వాంతాని స్థానాని| సుతరాం-సుష్ఠు స్థానమురో-వక్షః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కఫస్యాహ-ఉర ఇతి| ఉరో-వక్షః| క్లోమోదకవాహిస్త్రోతోమూల, హృద్దక్షిణతో మాంసగ్రంథిః| పర్వాణిసంధయః| ఘ్రాణం-నాసా| ఏషు మధ్యే ఉరో విశేషతః స్థానం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వాయురేక ఏవ చలనస్వభావః సన్ ప్రాణాదిభిః-ప్రాణోదానవ్యానసమానాపానైః, భేదాత్-విశేషాత్, పంచాత్మా-పంచస్వభావః| యథైకోఽపి దేవదత్తో యాం యాం క్రియాం కరోతి తదనురూపామేవ సంజ్ఞాం లావకపాచకాదికాం లభతే, తద్వద్వాతాదయః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ విశిష్టస్థానం కర్మ చ, సామాన్యకర్మణ ఉత్సాహాదేః పూర్వాధ్యాయే నిర్దిష్టత్వాత్| తత్ర వాయోర్విశేషమాహప్రాణాదిభేదాదితి| ప్రాణాదయః-ప్రాణోదానవ్యానసమానాపానాః| పంచాత్మా-పంచవిశేషః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అత్ర-ఏషు మధ్యే, ప్రాణో వాయుర్మూర్ధగః-శిరసి స్థితః, ఉరః కంఠం చ చరతి| తథా, బుద్ధ్యాదీనాం ధారకః| తథా, ష్ఠీవనాదిక్రియః| ష్ఠీవనం- ముఖస్రావోద్గారః| ష్ఠీవనమితి "ష్ఠీవేర్ల్యుటి ష్ఠీవిసివ్యోర్దీర్ఘశ్చ" ఇతి పృషోదరాదిపాఠాద్దీర్ఘః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ప్రాణస్య స్థానకర్మాణ్యాహ-ప్రాణోఽత్రేతి| ప్రాణస్యమూర్ధాఽవస్థితిస్థానం| ఉరః కంఠశ్చ విచరణస్థానం| బుద్ధయాదిధారణం ష్ఠీవనాదికరణం చ కర్మ| హృదయం-మనోఽధిష్ఠానం| చిత్తం-మనః| ఇంద్రియాణి-చక్షురాదీని|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉదానస్య ప్రధానమురః స్థానం, నాసాదీంశ్చ చరతి| వాక్ప్రవృత్త్యాదిక్రియః| ప్రయత్నః-కార్యేషు పదార్థగ్రహణాదిషూద్యమః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఉదానస్య స్థానకర్మాణ్యాహ-ఉరః స్థానమితి| ఉదానస్యోరోఽవస్థితిస్థానం| నాసాది విచరణస్థానం| వాక్ప్రవృత్త్యాదికం కర్మ| ప్రయత్నః-ఉత్సాహః| ఊర్జా-ప్రాణనం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వ్యానో హృదయే స్థితః ప్రాధాన్యేన కృత్స్నే-సర్వస్మిన్, శరీరే చరతి| తథా, మహాజవః-శీఘ్రగతిః, ప్రాణాద్యపేక్షయా| తథా, గత్యాదికాః క్రియాః ప్రాయః సర్వదేహినాం తస్మిన్-వ్యానే, ప్రతిబద్ధాః-తదాయత్తాః| గతిః-చంక్రమణం| అపక్షేపణం-అంగస్యాధోనయనం| ఉత్క్షేపః- అంగస్యోర్ధ్వనయనం| నిమేషః-అక్ష్ణోర్నిమీలనం| ఉన్మేషః-తయోర్వికాసః| ఆదిగ్రహణేన జృంభణాన్నాస్వాదనవిశోధనాదిపరిగ్రహః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- వ్యానస్యాహ-వ్యాన ఇతి| వ్యానస్య హృదయమవస్థితిస్థానం| సర్వశరీరం విచరణస్థానం| గయాదయః సకలాః క్రియాః కర్మ| అపక్షేపణం-అంగస్యాధోనయనం| ఉత్క్షేపణం-ఊర్ధ్వనయనం| తస్మింప్రతిబద్ధాః-తదేకనిష్పాద్యాః| మహాజవః-ప్రాణాదిభ్యో వేగవాన్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సమానో వాయురగ్నిసమీపస్థః| సామాన్యోక్తావపి ప్రాధాన్యాత్పాచకోఽగ్నిర్గృహ్యతే| అత ఏవాహ-కోష్ఠే చరతి సర్వత ఇత్యాది| సర్వస్మిన్ కోష్ఠే చరతి| స చాన్నం గృహ్ణాతి-అపక్వమామాశయే ధారయతీత్యర్థః| పచతి-అగ్నిసంధుక్షణాద్భక్తకార ఇవ| వివేచయతి-సంహతమన్నం పాకాయ విభజతే| ముంచతి-శకృన్మూత్రాదిరూపమధః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- సమానస్యాహ-సమాన ఇతి| సమానస్యాగ్నిసమీపమవస్థితిస్థానం| సర్వకోష్ఠో విచరణస్థానం| అన్నస్య గ్రహణం, గృహీత్వా పాచనం, పక్త్వా సారకిట్టదివేచనం, వివిచ్య కిట్టావమోచనం చ కర్మ| అగ్నిసమీపం అగ్నిస్థానస్య గ్రహణ్యాఖ్యస్య అగ్న్యనవరుద్ధోఽవకాశః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అపానో వాయురపానం ప్రాధాన్యేనాశ్రితః, శ్రోణ్యాదిచరః, శుక్రాదినిష్క్రమణక్రియః| ఇతి వాతభేదాః పంచ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అపానస్యాహ-అపాన ఇతి| అపానస్యాపానంగుదమవస్థితిస్థానం| శ్రోణ్యాది విచరణస్థానం| శుక్రాదినిష్క్రమణం కర్మ| బస్తిః-మూత్రాశయః| మేఢ్రం-మూత్రమార్గః| గోచరో-విచరణవిషయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకభేదాః పంచ పిత్తస్య|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పిత్తావిశేషానాహ-పిత్తమితి| పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకభేదాత్ పంచధా పిత్తం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్ర-తేషు పంచసు మధ్యే, పక్వామాశయయోర్మధ్యస్థం యత్పిత్తం తథా పంచభూతాత్మకత్వేఽపి సతి యత్తైజసగుణోదయాత్-ఆగ్నేయగుణోత్కర్షాత్, క్షపితసోమగుణత్వేన త్యక్తద్రవత్వం-సంజాతకాఠిన్యం, తథా సహకారికారణైః పాచనక్రియాం ప్రతి సవ్యాపారైర్వాయ్వాదిభిరనుగ్రహాదుపకారాత్ యతః పాకదాహాదిక్రియయాఽనలశబ్దితం-అగ్నిశబ్దవాచ్యం యత్పిత్తం తత్పాచకముచ్యతే| తచ్చాన్నం పచతి| సారకిట్టౌ పృథగ్ విభజతే-విభాగీకరోతి| కిట్టశబ్దస్య లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి పుంస్త్వం| తత్రస్థమేవ-పక్వామాశయమధ్యగమేవ, శేషాణాం-రంజకాదీనాం ధాతుస్థానాం చ, అనుగ్రహం-ఉపకారం కరోతి| బలదానేన-సామర్థ్యాధానేన, స్వస్థానస్థమేవ తేషూపకురుత ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పాచకస్య స్థానకర్మాణ్యాహ-తత్రేతి| పాచకస్యపక్వామాశయమధ్యం-గ్రహణ్యాఖ్యం స్థానం| అన్నస్య పచనం, పక్త్వా సారకిట్టవిభాగో, రంజకాదిచతుష్టయానుగ్రహశ్చ కర్మ| కీద్దశం తత్ ? యత్పంచభూతాత్మకత్వే సత్యాపి తేజోభూతగుణాధిక్యాత్యక్తద్రవత్వం| తథా, పాకాదీనామగ్నికార్యాణాం కరణాదనలసంజ్ఞయోక్తం| ఏతేన పాచకాపేక్షయా అగ్నిపిత్తయోరభేదః, రజకాద్యపేక్షయా భేద ఇతి మతద్వయం వ్యవస్థాపితం| తత్రస్థంస్వస్థానస్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్త్వామాశయస్థం పిత్తం తద్రసాఖ్యధాతో రంజనాత్రాగనిష్పాదనాత్, రంజకముచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రంజకస్యాహ-ఆమాశయాశ్రయమితి| రంచకత్యామాశయః స్థానం| రసరంజనం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్తు హృద్గతం-హృదయస్థం పిత్తం తద్బుద్ధ్యాదిభిః కరంభూతైరభిప్రేతస్యార్థస్య బాహ్యగ్రహణస్మరణాదిరూపేణ సాధనాత్ సాధకముచ్యతే| వర్తమానకాలే యా మనోర్థసంశయస్య నిశ్చయం కర్తుం తదర్థాధ్యవసాయోపారూఢా సా-బుద్ధిః| బుద్ధివిశేషో-మేధా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- సాధకస్యాహ-బుద్ధీతి| సాధకస్య హృదయం స్థానం| బుద్ధయాదిద్వారేణాభీష్టార్థసాధనం కర్మ| అభిమానః-అహంకారః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దృష్టిస్థం పిత్తం రూపాలోచనాత్ (నతః)-అంతస్తారకయోః స్థితం తదాయత్తరూపగ్రహణశక్తిత్వాత్, ఆలోచకముచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆలోచకాస్యాహ-రూపాలోచనత ఇతి| ఆలోచకస్య ద్దక్-ద్దష్టిః స్థానం| రూపాలోచనం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్వచో భ్రాజనాత్-దీపనాత్, భ్రాజకం నామ పిత్తం| ఏతచ్చ పిత్తమభ్యంగలేపపరిషేకాదీన్ పాచయతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-- భ్రాజకస్యాహ-త్వక్స్థమితి| భ్రాజకస్య త్వక్స్థానం| త్వచో భ్రాజనం-ప్రకాశనం, కర్మ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 20) - " తదభ్యంగపరిషేకాలేపాదీన్ పాచయతి " ఇత్యుక్తం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శ్లేష్మా తు పంచధా,-పంచప్రకారః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శ్లేష్మవిశేషానాహ-శ్లేష్మేతి| అవలంబకల్కే దకబోధకతర్పకశ్లేషకభేదాత్ పంచాధా శేష్మా|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సః-శ్లేష్మా, ఉరసి తిష్ఠతీత్యురఃస్థః, త్రికస్య-పృష్ఠాధా(ధ)రాఖ్యస్య, స్వవీర్యతః-స్వప్రభావాత్, యత్-యస్మాత్, అవలంబనం కరోతి-స్వకర్మణి తస్య సామర్థ్యముత్పాదయతి| హృదయస్యాన్నవీర్యాత్-అన్నవీర్యేణాభ్యవహృతాదన్నాద్రసరూపతాపరిణతాత్ తద్వీర్యేణ-తద్బలేనావలంబనం కరోతి| చశబ్దాత్ స్వవీర్యేణాపి హృదయస్యావలంబనం కరోతి| కింత్వన్నవీర్యాదతిశయేన యథాఽవలంబనం హృదయస్య కరోతి న తథా స్వవీర్యతః| యతోఽన్నరసః పూర్వం హృది స్థితిం కృత్వా తతో వ్యానవిక్షిప్తః సర్వం శరీరం యాతి, తస్మాద్విశేషేణ హృదయస్యాన్నవీర్యాదవలంబనం యుక్తం| ఆగమోఽపి-"హృదయం మనసః స్థానమోజసాశ్చింతితస్య చ| మాంసపేశీచయో రక్తపద్మాకారమధోముఖం|| యోగినో యత్ర పశ్యంతి సమ్యగ్ జ్యోతిః సమాహితాః| రసో యః స్వచ్ఛతాం యాతః స తత్రైవావతిష్ఠతే|| తతో వ్యానేన విక్షిప్తః కృత్స్నం దేహః ప్రపద్యతే|" ఇతి| తథా, తత్స్థ ఏవ-ఉరఃస్థ ఏవ, ఏష శ్లేష్మా శేషాణాం కఫస్థానానామంబుకర్మణా-క్లేదసంశ్లేషాదిలక్షణేన జలవ్యాపారేణ, అవలంబనం కరోతి| అతః-అస్మాద్యథోక్తాద్ధేతోః, అవలంబకః శ్లేష్మేత్యుచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0 అవలంబకస్య స్థానకర్మాణ్యాహ-ఉరఃస్థ ఇతి| అవలంబకస్య ఉరః స్థానం| త్రికాద్యవలంబనం కర్మ| త్రికస్యపృష్ఠాధారస్య, స్వవీర్యతః-ఆత్మప్రభావేణ, అవలంబనం కరోతి| హృదయస్యాన్నవీర్యాత్, చకారాస్త్వవీర్యాచ్చ| హృదయావలంబనేఽన్నవీర్యం సహకారి, "ఆత్మవీర్యేణ అన్నరససహితేన" ఇతి సుశ్రుతవచనాత్ (సూ. అ. 21/14)| తత్స్థ ఏవ శేషాణాం-కంఠాదీనాం, కఫధాగ్నాం-కఫస్థానానాం, అంబుకర్మణా-జలవ్యాపారేణ క్లేదనతర్పణపూరణాదినా, అవలంబనం కరోతి| కేచిత్తు బాహుగ్రీవాస్థిత్రయసంఘాతం త్రికమాహుః| తదసత్| త్రికశబ్దస్య పృష్ఠవంశాధర ఏవ రూఢత్వాత్| రూఢిస్తుయోగాద్వలీయసీ| ఆసన్నత్వం చాప్రయోజకం, దవీయసామపి కఫాధాగ్న్నామవలంబనోక్తేః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యః పునః శ్లేష్మా ఆమాశయే స్థితః, స క్లేదక ఇత్యుచ్యతే| కుతః ? అన్నసంఘాతక్లేదనాత్కారణాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- క్లేదకస్యాహ-యస్త్వితి| క్లేదకస్యామాశయః స్థానం| అన్నసంఘాతక్లేదనం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రసనాస్థాయీ-జిహ్వాస్థో, బోధక ఇత్యుచ్యతే, రసబోధనాత్ కారణాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- బోధకస్యాహ-రసబోధనాదితి| బోధకస్య రసనా-జిహ్ణేంద్రియం స్థాణం| రసబోధనం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శిరఃస్థస్తర్పక ఇత్యుచ్యతే, అక్షతర్పణాద్వేతోః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తర్పకస్యాహ-శిరః సంస్థ ఇతి| తర్పకస్య శిరఃస్థానం| ఇంద్రియతర్పణం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సంధిషు స్థితః శ్లేష్మా శ్లేషక ఇత్యుచ్యతే, సంధిసంశ్లేషాత్ కారణాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శ్లేషకస్యాహ-సంధిసంశ్లేషాదితి| శ్లేషకస్యసంధయః స్థానం| సంధిసంశ్లేషణం కర్మ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, దోషాణామవికృతాత్మనాం-అప్రచ్యుతస్వభావానాం, ఇతి-ఉక్తప్రకారాణి, స్థానాని వ్యాపినామపి-సకలశరీరచరాణామపి, జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| తథా, కర్మాణి పృథక్పృథక్-ప్రత్యేకం కృత్వా, జానీయాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ప్రకరణార్థముపసంహరతి-ఇతి ప్రాయేణేతి| ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, యద్యపి సర్వశరీరవ్యాపినస్తథాఽప్యేషు స్థానేష్వతిశయేన తీష్ఠంతీత్యర్థః| అవికృతామనాం-అప్రచ్యుతస్వభావానాం, వికృతాత్మనాం తు న స్థాననియమః| ఇతి స్థానకర్మప్రకరణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉష్ణేన గుణేన విరుద్ధేనోపహితా రూక్షాదయః-ప్రథమాధ్యాయోక్తాః (శ్లో. 11) షడ్వాతగుణాః, వాయోశ్చయం కుర్వంతి, న కోపముష్ణస్య విరుద్ధత్వాత్| త ఏవ చ రూక్షాదయః శీతగుణోపహితాస్తత్సదృశత్వాద్వాయోః కోపం కుర్వంతి| ఉష్ణేన యుక్తాః స్నిగ్ధాదయో గుణా వాయోః శమం కుర్వంతి, విపరీతత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథావస్థా| సా చ ద్వేధా,-సామ్యం వైషమ్యం చ| వైషమ్యం ద్వేధా,క్షయో వృద్ధిశ్చ| వృద్ధిర్ద్వేధా చయప్రకోపభేదేన| క్షయోవృద్ధిర్ద్వేధా,- చయప్రకోపభేదేన| చయప్రకోపక్షయసామ్యభేదాచ్చతస్త్రోఽవస్థాః| తత్ర క్షయసామ్యేప్రశమశ్బ్దేనోత్పాత్తే నిష్పాద్యమానస్య ప్రశమస్య క్షయరూపత్వాత్ నిష్పన్నస్య సామ్యరూపత్వాత్ ప్రశమహేతూనాం ప్రమాదాతియోగే పునః క్షయరూపత్వాత్ , క్షయహేతూనామపి ప్రశమహేతూనాం ప్రమాదాతియోగే పునః క్షయరూపత్వాత్, క్షయహేతూనామపి ప్రశమశబ్దత్వాచ్చ| తత్ర చయాదినిదానం| తత్ర వాయోరాహ- ఉష్ణేనేతి| ఉష్ణేన గుణేన యుక్తా రుక్శాదయో వాయో: సంచయం కుర్వంతి, త ఏవ శీతేన యుక్తాః కోపం| ఉష్ణేన యుక్తాః స్నిగ్ధాః శమం కుర్వతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏవం పిత్తస్య శీతేన గుణేన యుక్తాస్తీక్ష్ణాదయో గుణాశ్చయం కుర్వంతి| త ఏవ తీక్ష్ణాదయో గుణా ఉష్ణేన సహితాః కోపం కుర్వంతి| మందాదయో గుణాః శీతగుణయుక్తాః శమం కుర్వంతి, విపరీతత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పిత్తస్యాహ-శీతేనేతి గుణేన యుక్తాస్తీక్ష్ణాద్యాః పిత్తస్య చయం కుర్వతే, త ఏవ ఉష్ణేన యుక్తాః కోపం| శీతేన యుక్తాః మందాద్యాః శమం కుర్వతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శీతగుణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః కఫస్య చయం కుర్వతే| ఉష్ణేన యుక్తాస్త ఏవ స్నిగ్ధాదయః కఫస్య కోపం కుర్వతే| తేనైవ-ఉష్ణేన, యుక్తా రూక్షాదయః కఫస్య చ శమం కుర్వంతి| కఫస్య హి శీతగుణేన సదృశేనాపి స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన స్త్యానత్వాచ్చయః స్యాత్| విపరీతేనోష్ణేన విలయనాత్ కోపః| స ఏవోష్ణో యదా రూక్షాదియుక్తో భవతి తదా విపరీతత్వాత్ శమో భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కఫస్యాహ-శీతేనేతి| శీతేనయుక్తాః స్నిగ్ధాద్యాః కఫస్య చయం కుర్వతే, త ఏవోష్ణేన యుక్తాః కోపం| తేన-ఉష్ణేన సహితా రూక్షాదయో గుణాః శమం కుర్వతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్వధామ్నీయే స్థానే దోషస్య యా వృద్ధిః స చయ ఉచ్యతే| చితస్య దోషస్య లింగమాహ-ప్రద్వేష ఇత్యాది| యదా హి వాతశ్చితో భవతి తదా రూక్షాదిషు తద్గుణసామాన్యేషు ప్రద్వేషః స్యాత్| తద్విపరీతగుణేషు స్నిగ్ధాదిష్వభిలాషః స్యాత్| ఏవం కఫపిత్తయోశ్చితయోర్వ్యాఖ్యేయం| నను, "ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు" ఇత్యేకమేవ లక్షణం దోషచయసత్తానుమాపకం కర్తుం న్యాయ్యం| యది వా "విపరీతగుణేచ్ఛా చ" ఇత్యేతత్| కిం ద్వయోరూపాదానేన ? అత్రోచ్యతే| కదాచిదచితోఽపి దోషో వాతాఖ్యః స్వప్రమాణస్థః క్షీణో వా యస్య స వాతవృద్ధిహేతూన్ రూక్షాదీన్న ద్వేష్టి, అపి తు తానిచ్ఛతి, సాత్మ్యవశాత్| యథా,-గర్భిణీ స్త్రీ దోహదవశాత్| తదేవం వ్యభిచారదర్శనాత్| ప్రదోషో వృద్ధిహేతుషు" "విపరీతగుణేచ్ఛా చ" ఇతి ద్వయమపి కర్తవ్యం| తేన యదా తుల్యకాలం పురుషస్య వాతసమానగుణేషు తద్వృద్ధిహేతుషు ప్రద్వేషో జాయతే, వాతగుణప్రతిపక్షేషు తత్క్షపణహేతుషు చాభిలాషః, తదా సమ్యక్ నిశ్చీయతే వాతస్యోపచితిః, ఇతి ద్వయమప్యేతదుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ చయాదిలక్షణం| తత్ర చయం లక్షయతిచయో వృద్ధిరితి| దోషస్య వృద్ధిః-చయః| సా చ ప్రథమం స్వధాన్న్యేవ భవతి| యావానేవాశయః సంచారవతా దోషేణ వ్యాత్ప్స్తావానేవ నిఃసంచారేణ వ్యాప్యతే, స చ సంహతిరూపత్వాత్ సంచయాఖ్యః| యదా సర్వ ఏవాశయో వ్యాప్యతే తదా వృద్ధిహేతుషు-సమానగుణేషు ప్రద్వేష ఉత్పద్యతే, స ప్రకోపప్రారంభరూపత్త్వాత్ ప్రకోపాఖ్యః| తతః పరస్యాశయం ఉత్పాశయం ప్రవిశతి తదా విపరీతగుణేచ్ఛా, చకారాత్సమానగుణేషు ద్వేషశ్చ| స ప్రసరరూపత్వాత్ ప్రసరాఖ్యః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఉన్మార్గగామితా-స్వస్థానం త్యక్త్వా దోషస్య యత్ పునర్మార్గాంతరగమనం, స కోప ఇత్యుచ్యతే| కోపస్య తు లింగమాహ-లింగానాం స్వేషాం యథాయథం దర్శనం-ఉద్భవః| వాతాదీనాం కుపితానాం యాని లింగాని దోషాదివిజ్ఞానీయేఽభిహితాని వాతవ్యాధినిదానే చ వక్ష్యంతే, తేషాం లక్షణానాముపలబ్ధిః, [ వైద్యేనాతురేణ చ| యత్తత్ కోపస్య లింగం| తథా, అస్వాస్థ్యం-ఉత్పిత్సురోగేచ్ఛయా సామాన్యేన దేహమనోభిభూతత్వం| తథా, రోగస్య-జ్వరాదేః, సంభవో-జన్మ| నను, "లింగానాం దర్శనం స్వేషాం" "అస్వాస్థ్యం" "రోగసంభవః" ఇతి కిం త్రితయముద్దిష్టం ? ఏకేనైవ దోషకోపావగమాదేకమేవోపదేష్టుం యుక్తం| నైవం| వ్యభిచారదర్శనాత్| తథా హి వక్ష్యతి పాండురోగచికిత్సితే (శ్లో. 46)- "రూక్షశీతగురుస్వాదువ్యాయామబలనిగ్రహైః| కఫసమ్మూర్చ్ఛితో వాయుర్యదా పిత్తం బహిః క్షిపేత్||" ఇత్యారభ్య యావత్ "పిత్తే శాఖాసమాశ్రితే|" ఇతి| తదేవమేషః కామలాఖ్యో రోగః పిత్తలింగదర్శనాదపి న పిత్తస్య కోపమనుపయాతి| అత ఏవ పిత్తప్రకోపకరం భృశామ్లతీక్ష్ణకటుకాది చికిత్సితమత్ర నిర్దిష్టం| అస్వాస్థ్యమిత్యేతదపి న దోషకోపస్య నిశ్చితం లింగం| తథా హి-మానసేనాపి భయశోకాదినాఽస్వాస్థ్యం దృశ్యతే| తథా, ఆగంతవోఽపి రోగా దోషకోపమంతరేణైవోత్పద్యమానా దృశ్యంతే| తస్మాద్రోగసంభవాదపి దోషకోపోఽయమనిశ్చితః| తదేవం లక్షణత్రితయేనైవానేన దోషకోపో నిశ్చేతుం శక్యత ఇతి త్రితయమప్యేతద్వక్తవ్యం| స్వస్థానస్థస్యేత్యాది| స్వస్థానం-యథోద్దిష్టం పక్వాశయాది| స్వస్థానావస్థితస్యైవ వాతాదిదోషస్య యా సమతా-స్వప్రమాణత్వం, వికారస్య-రోగస్య, అసంభవః-అనుత్పత్తిః, స శమ ఉచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కోపం లక్షయతి- కోపస్త్వితి| ఉన్మార్గగామితా-స్వమార్గాదన్యేన మార్గేణ గమనం,-కోపః| తత్ర యదా ప్రథమం స్థానినమభిభూయ అన్యస్థానవ్యాప్తిస్తదా స్వేషాం లింగానాం-రౌక్ష్యాదీనాం దర్శనం, స సమంతాదన్యస్థానాశ్రయణాత్ స్థానసంశ్రయాఖ్యః| తతో వికుర్వాణో జ్వరాదిరూపేణాభివ్యజ్యతే తదా అస్వాస్థ్యం-ప్రకృత్యన్యథాత్వం, స రోగరూపేణాభివ్యక్తత్వాత్ వ్యక్త్యాఖ్యః| తతస్తమేవ రోగమవస్థాంతరాణ్యనుభవన్ననుబంధాతి తదా రోగసంభవః| సంభవం-దీర్ఘకాలానువర్తనమితి యావత్| సోఽవస్థాభేదరూపత్వాత్ భేదాఖ్యః| ఏతాశ్చ షడవస్థాః సుశ్రుతేన స్పష్టముక్తాః (సూ. అ. 21/36) - "సంచయం చప్రకోపం చప్రసరం స్థానసంశ్రయం| వ్యక్తిం భేదం చ యో వేత్తి దోషాణాం స భవేద్భిషక్||" తత్ప్రయోజనం చ " సంచయేఽపహృతా దోషా లభంతే నోత్తరా గతీః| తే తూత్తరాసు గతిషు భవంతి బలవత్తరాః|" ఇతి| ప్రశమం లక్షయతి-స్వస్థానస్థస్యేతి| స్వస్థానస్థత్వం సమత్వమవికృతత్వం చేతి మిలితం ప్రశమలక్షణం| రసవర్ణస్పర్శాద్యన్యత్వం-వికారః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వాతస్య గ్రీష్మాదిషు త్రిషు యథాసంఖ్యం చయప్రకోపప్రశమా జాయంతే| గ్రీష్మే వాయోశ్చయః, వర్షాసు ప్రకోపః, శరది ప్రశమ ఇతి| ఏవమగ్రేఽపి యోజ్యం| వర్షాదిష్విత్యాది| అత్రాపి త్రిష్వితి వర్తతే| వర్శాశరద్ధేమంతేషు త్రిషు పిత్తస్య చయప్రకోపప్రశమా భవంతి| తథా, శిశిరాదిషు త్రిషు-శిశిరవసంతగ్రీష్మేషు, శ్లేష్మణశ్చయప్రకోపప్రశమా భవంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- చయాదీనాం కాలమాహ-చయప్రకోపప్రశమా ఇతి| వాయోర్గ్రీష్మే చయః, వర్షాసు ప్రకోపః, శరది ప్రశమః| పిత్తస్య తు వర్షాసు చయః, శరది ప్రశమః| పిత్తస్య తు వర్షాసు చయః, శరది ప్రకోపః హేమంతే ప్రశమః| శ్లేష్మణః శిశిరే చయః, వసంతే ప్రకోపః, గ్రీష్మే ప్రశమః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గ్రీష్మకాలే వాతో లఘురూక్షాభిరోషధీభిర్దేహే చాదానకాలస్వాభావ్యాత్తద్విధే-లఘురూక్షే, తద్విధో-లఘురూక్షః, సమీరణ ఇతి సమానగుణత్వాత్ పవనస్య కోపః ప్రాప్తః, స నిషిధ్యతే "కాలస్యౌష్ణ్యాత్" ఇత్యనేన ఏవం పిత్తస్య వర్షాసు కోపః, "న తు కాలస్య శైత్యః" ఇత్యనేన నిషిధ్యతే |

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కాలనియమే యుక్తిమాహ-చీయత ఇతి| గ్రీష్మ ఆహారస్య దేహస్య చ లఘురూక్షత్వే కరోతి| తాభ్యాంమ్లఘురూక్షో వాయుశ్చీయతే, న తు కుప్యాతి, ఉష్ణేన ప్రతిబద్ధత్వాత్| వర్షాకాల ఆహారస్యామ్లవిపాకత్వం కరోతి| తేనామ్లవిపాకం పిత్తం చీయతే, న తు కుప్యాతి, శీతేన ప్రతిబద్ధత్వాత్| శిశిర ఆహారస్య దేహస్య చ స్నిగ్ధశీతత్వే కరోతి| తాభ్యాం స్నిగ్ధశీతః కఫశ్చీయతే, న తు కుప్యతి, శీతేన ఘృతవద్ధనీభూతత్వాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇతి-పూర్వోక్తః, అయం-వాయ్వాదిచయాదిః, కాలస్య స్వభావః| ఆహారాదివశాత్-అన్నపానసామర్థ్యాత్, పునర్దోషాః సద్యోఽపి-తత్క్షణాదేవ కాలమనపేక్ష్యైవ, చయాదీన్-చయప్రకోపప్రశమాన్ యాంతి| తస్మాదేవ చాహారాదివశాత్ యథాస్వం చయాదికాలేఽపి వా దోషా న తు చయాదీన్ యాంతి| తస్మాత్ కాలాదాహారాదీనాం ప్రాధాన్యమిత్యర్థః|ఆహారాదీత్యత్రాదిశబ్దేన రసాయనవాజీకరణవమనవిరేచనాదయో గృహ్యంతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కాలాదాహారాదీనాం బలవత్వమాహ-ఇతీతి| ఆదిశబ్దేన విహారో దేశశ్చ| సద్యోఽపి-స్వకాలం వినాఽపి,యాంతి| స్వకాలేఽపి న యాంతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మలః కుపితః సహసా-శీఘ్హ్రమేవ, ఆపాదతలమస్తకం వ్యాప్నోతి,-పాదతలాదారభ్య యావన్మస్తకమిత్యర్థః| ఆఙ్మర్యాదాభివిధ్యోర్బిభక్త్యర్థేఽవ్యయీభావః| నివర్తతే పునరల్పాల్పం-స్తోకం స్తోకమితి| జలౌఘవత్-యథా గిరినద్యాదీనాం జలపూరః సమవిషమం సహసైవ వ్యాప్నోతి, నివర్తతే తు స్తోకం స్తోకమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ప్రకోపప్రశమయోః క్షిప్రచిరనిష్పాద్యత్వామాహవ్యాంపోతీతి| సహసా-వేగేన| మలో-దోషః| అల్పాల్పం చిరేణ| జలౌఘవత్-నదీపూరవత్| స హి వేగేన వర్ధతే చిరేణ హసతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్తదోర్నిత్యసంబంధాత్ యస్మాదితి లభ్యతే| యస్మాన్నానారూపైః-అనేకప్రకారైః, అసంఖ్యేయైః-గణనాం సమతీతైః, వికారైః-జ్వరాదిభిః, మలా-వాతపిత్తశ్లేష్మాణః, కుపితాస్తనుం-దేహం, తాపయంతి-దుఃఖయంతి| తస్మాత్తద్ధేత్వాకృతిసాధనం శక్యం నైకైకశో వక్తుం-అయమస్య వికారస్య హేతురియమాకృతిరిదం లక్షణమిదమస్య సాధనం-చికిత్సితమితి| అతః సామాన్యముచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ హేతుః| తద్విశేషాణాం నిఃశేషం నిరూపథితుమశక్యత్వాత్సామాన్యం వాచ్యం| తదేవాహ-నానారూపైరితి| వికారాణామసంఖయత్వం ప్రతివికారం చ రూపాణాం| అతస్తధేత్వాది ప్రకృతివికారం వక్తుమశక్యం, సాధారణం తూచ్యతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సర్వేషాం రోగాణాం యస్మాద్దోషా ఏవైకకారణం| ఏకం-ప్రధానం చ తత్కారణం-నిమిత్తమేకకారణం| యది వా సర్వేషాం రోగాణాం దోషా ఏకం-తుల్యం కారణం, సమానం కారణమిత్యర్థః| ఏవశబ్దోఽవధారణార్థః| దోషా ఏవ కారణం, నాపరం కించిద్వస్తుజాతం| అత్ర దృష్టాంతమాహ-యథేత్యాది| పక్షీ-ప్రాచికాదిః, యథా సర్వతః-సమంతాత్, పరిపతన్-భ్రమన్, సర్వమప్యహః-సకలమపి దివసం, ఆత్మీయాం ఛాయాం నాత్యేతి-నాతిక్రామతి, తయా వినా క్షణమప్యసౌ నోపలభ్యత ఇత్యర్థః| తథా అన్యదపి నిదర్శనమాహ-యథా వేత్యాది| యథా వా కృత్స్నం-నిరవశేషం, ఏతద్వికారజాతం-స్థావరజంగమాదిభేదభిన్నం జరాయుజాండజాదిభేదభిన్నం వా, వివిధం-నానాప్రకారం, త్రీన్ గుణాన్-సత్త్వరజస్తమఃసంజ్ఞాన్, నాతివర్తతే-నాత్యేతి, త్రిభిరేతైర్విరహితం న జాతుచిద్భవతీత్యర్థః| తథా స్వధాత్విత్యాది| ధాతవో-దోషధాతుమలాః శరీరధారణసామాన్యాత్, తేషాం వైషమ్యం-స్వలక్షణతోఽన్యథాత్వం, స్వధాతువైషమ్యం నిమిత్తం యస్య తద్వికారజాతం త్రీన్ దోషానాతిక్రామతి, త్రిదోషరహితం న సంభవతీత్యర్థః| ధాతువైషమ్యం చ ప్రతిరోగమన్యాదృశత్వాన్నానావిధం| యత్తు యేన ధాతువైషమ్యేణ జన్యతే, తత్తస్య స్వం-స్వీయం భవతి| యేషాం తు రోగాణాం దేవగ్రహాది నిమిత్తం న తేషు తథా దోషానుబంధః, ఆగంతుకత్వాత్| ఆగంతుకనిజయోర్హ్యయమేవ భేదః,-యదాగంతుకేషు ప్రథమం రోగోద్భూతిః పశ్చాద్దోషానుబంధః, నిజేషు ప్రాగ్దోషానుబంధ ఇతి| యే తు వ్యాచక్షతే,-స్వే చ తే ధాతవశ్చ తేషాం వైషమ్యమితి| తేషాం నాయమర్థః ప్రతిపాదితః స్యాత్| స్వగ్రహణం చాతిరిచ్యతే| యతః శరీరాంతరావస్థాయినో దోషా వాతాదయః శరీరాంతరే రోగం జనయితుం నాలం| తస్మాత్పూర్వమేవ వ్యాఖ్యానం శ్రేయః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్ర దోషహేతురేవ సాధారణో రోగహేతుః| తత్ర యుక్తిమాహ-దోషా ఏవేతి| దోషా ఏవ కారణం, దోషాః కారణమేవేత్యేవైకశబ్దాభ్యాముచ్యతే| అత్రార్థే దృష్టాన్రద్వయం, యథా పక్షీ దేశభేదేఽపి ఛాయాసంబంధం న త్యజతి, తథా వికారో దోషసంబంధం| యథా చ మహదాదిపృథివ్యంతం కార్యం గుణసంబంధం న త్యజతి| కిం దోషజమేవ దోషసంబంధం న త్యజతి ? నేత్యాహ-తథేతి| స్వధాతుర్వైషమ్యనిమిత్తమితి యో ధాతుర్యస్య రోగస్యాధిష్ఠానస్వేనోక్తః స తస్య స్వధాతుః తస్య వైషమ్యం-క్షయో వృద్ధిర్వికృతత్వమున్మార్గత్వం వా తన్నిమిత్తం యస్య తత్తథా| రసజాదీనామపి దోషైర్వినా నోత్పతిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తేషాం-వాతాదీనాం, కోపే కారణం,-అసాత్మ్యైః-అనుచితైః, అర్థైః-శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాఖ్యైః, శ్రోత్రత్వక్చక్షూరసనఘ్హ్రాణాఖ్యానామింద్రియాణాం యః సంయోగః, తథా కాలః-శీతోష్ణవర్షాలక్షణో దుష్టః, తథా కర్మ-చైహికమన్యజన్మజం చ, యద్ దుష్కృతం-అశుభం, ఏతత్త్రయం తేషాం దోషాణాం కోపే హేతుః| తుశబ్దః సముచ్చయే| న కేవలం రూక్షాదయో వాతాదీనాం కోపే కారణం, యావదసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదిరపి| ఏతచ్చ (తత్)- పూర్వోక్తం దోషకోపకారణమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదిభేదేన త్రిధా భిన్నమపి, పునః-భూయః, త్రిధా-త్రిప్రకారం, భిద్యతే| కథం ? హీనాతిమిథ్యాయోగభేదేన|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దోషకోపహేతుమాహ-తేషామితి| స చ త్రివిధః,-అసాత్మ్యావిషయసేవా దుష్కాలో దుష్కర్మ చేతి| సోఽపి ప్రత్యేకం త్రివిధః,-హీనయోగోఽతియోగో మిథ్యాయోగశ్చేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అర్థేన-శబ్దాదినా, స్వేనేంద్రియస్య-శ్రోత్రాదేః, అల్పో యః సంయోగః స హీనః-హీనయోగః| నైవ వేతి| అథవా సర్వసర్వికయా తేనార్థేన న సంయోగః, సోఽపి హీనయోగః| తస్యైవేంద్రియస్య స్వేనార్థేన యోఽతిసంసర్గః-అతిసేవాలక్షణః, స తస్య స్వేనార్థేనాతియోగః| తథా, సూక్ష్మభాసురభైరవమిత్యాది యదక్ష్ణా వీక్ష్యతే-నయనేనాలోక్యతే, స తస్య చక్షురింద్రియస్య స్వేనార్థేన మిథ్యాయోగః| ఏవమనయా దిశా సూక్ష్మభాసురభైరవం, తథా అత్యాసన్నాతిదూరస్థం విప్రియం వికృతాది చ యదక్ష్ణా రూపం వీక్ష్యతే, స దారుణో మిథ్యాయోగః, తిమిరాదిహేతుత్వాత్| ఏవం-అనయా చక్షుషో రీత్యా, అన్యానపీంద్రియార్థాన్ యథాస్వమింద్రియాణామత్యుచ్చపూత్యాదీన్ మిథ్యాయోగరూపాన్ విద్యాత్| యదాఽత్యుచ్చపరుషేష్టవినాశభీషణాద్యనిష్టః శబ్దః శ్రోత్రేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా శ్రోత్రేంద్రియస్య స్వేనార్థేన శబ్దాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| యదా పూతివిష్ఠాద్యనిష్టో గంధో ఘ్రాణేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా ఘ్రాణేంద్రియస్య స్వేనార్థేన గంధాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| యదా స్నానానులేపనాదీనాం శీతోష్ణాదీనాం చ స్పృశ్యానామక్రమసేవనేన స్పర్శః స్పర్శనేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా స్పర్శనేంద్రియస్య స్వేనార్థేన స్పర్శాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| తథా, రసనేంద్రియేణ యో రసోఽపరిపాట్యా యుజ్యతే, తథాఽపథ్యద్రవ్యనివిష్టోఽపి యో రసో రసనేంద్రియేణ గృహ్యతే, స తస్య రసనేంద్రియస్య స్వేన రసాఖ్యేనార్థేన మిథ్యాయోగః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్రాసాత్మ్యవిషయసేవాయాస్త్రైవిధ్యం లక్షయతిహీనోఽర్థేనితి| ఇంద్రియస్య-చక్షురాదేః, స్వేనార్థేన-రూపాదినా, అల్పః సంయోగో నైవ వా యోగో-హీనయోగః, విషయోత్కంఠాయా అనివృత్తిర్హీనత్వమిత్యర్థః| ఉత్కంఠానివృత్తావపి సేవనం-అతియోగః| సూక్ష్మాదిరూపసేవా, అత్యుచ్చాదిశబ్దసేవా, పూత్యాదిగంధసేవా, అత్యమ్లాదిరససేవా, అతిశీతాదిస్పర్శసేవా చ, మిథ్యాయోగః| భాసురం-అతిదీప్తం| భైరవం-భయంకరం| విప్రియం-ద్విష్టం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కాలః పునః శీతోష్ణవర్షాభేదేన త్రిధా-త్రిప్రకారో మతో మునీనాం| తత్ర హేమంతశిశిరలక్షణః-శీతః| ఉష్ణో-వసంతగ్రీష్మలక్షణః| ప్రావృట్శరల్లక్షణో-వర్షాఖ్యః| స చ కాలో హీనశీతాదిర్హినయోగలక్షణః| అతియోగోఽతిమాత్రయోగలక్షణః| విపరీతం స్వం-శీతోష్ణవర్షాఖ్యం, లక్షణం యస్య కాలస్య, స విపరీతస్వలక్షణో మిథ్యాయోగః| గుణగుణినోరభేదోపచారాత్ కాల ఏవముచ్యతే| తత్ర యథా,-హేమంతే శీతస్యాల్పత్వం హీనో యోగః, తస్మిన్నేవ హేమంతేఽతిశైత్యమతియోగః, తస్మిన్నేవ హేమంత ఔష్ణ్యం మిథ్యాయోగః| ఉపలక్షణం చేదం| ఏవం శరద్వసంతయోరపి యన్మందవర్షోష్ణత్వం స్వలక్షణం తద్యదా హీనతరం స్యాత్, సోఽపి హీనయోగః| ఏవమతియోగా (గమిథ్యా) యోగయోరపి యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దుష్కాలస్య త్రైవిధ్యం లక్ష్యతి-కాలస్తు శీతోష్ణవర్షాభేదాదితి| శీతోష్ణవర్షాభేదాంత్రివిధస్య కాలస్య శీతాదీనామల్పత్వం-హీనయోగః, ఆధిక్యం-అతియోగః, వైపరీత్యంమిథ్యాయోగః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యథా కాలస్త్రిధా నిరూపితః, తథా కర్మాపి కాయవాక్చిత్తభేదేన త్రిప్రకారం విభజేత్| తత్ర కాయకర్మణస్తథా వాక్కర్మణస్తథా చిత్తకర్మణో హీనా యా ప్రవృత్తిః స హీనసంజ్ఞకో యోగః| అతిప్రవృత్తిస్త్వతియోగః| కాయాదికర్మణో మిథ్యాయోగమధికృత్యాహ-వేగోదీరణేత్యాది| "వేగోదీరణధారణం" ఇత్యారభ్య యావత్ "పతనస్ఖలనాదికం" యదేతత్ కాయికం కర్మ, తస్య కర్మణ ఏవంరూపస్య యా ప్రవృత్తిః స కాయకర్మణో మిథ్యాయోగః| విషమాంగైః క్రియా-కర్మ, విషమ ఆరంభః-ఉభయలోకవిరుద్ధః, తథా, విషమపతనం, విషమస్ఖలనం, ఆదిశబ్దేన విషమగమనాదీనాం గ్రహణం| సామిభుక్తస్య-అర్ధభుక్తస్య, యద్భాషణం-జల్పనం, ఏవంరూపా యా ప్రవృత్తిః స వాక్కర్మణో మిథ్యాయోగః| రాగద్వేషభయాది యదేతన్మానసం కర్మ, తస్య కర్మణ ఏవంరూపా యా ప్రవృత్తిః స చిత్తకర్మణో మిథ్యాయోగః| తథా, దినచర్యాధ్యాయోక్తం యత్ప్రాణాతిపాతాది దశధా-దశప్రకారం, కర్మ నిందితం-అశుభం నిర్దిష్టం "హింసాస్తేయ" ఇత్యాదినా గ్రంథేన, తచ్చ యథాయథం కాయవాక్చిత్తానాం కర్మణాం మిథ్యాయోగః| సమస్తోఽసావిహ వాఽముత్ర వా కృతం-అస్మిన్ లోకే కృతమన్యత్ర వా లోకే కృతం-ఆచరితం సర్వమేవం మిథ్యాయోగః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దుష్కర్మణస్త్రైవిధ్యం లక్ష్యతి-కాయవాకచిత్తభేదేనేతి| కాయికవాచికమానసభేదాంత్రిదిధస్య కర్మణః ప్రవృ త్తేరల్పత్వం-హీనయోగః, ఆధిక్యం-అతియోగః, వేగోదీరణాది రూపత్వం-మిథ్యాయోగః| ధరణం-వేగధారణం| విషమైః-దుస్థితైరంగైః, క్రియాః-చేష్టాయా ఆరంభః| సామిభుక్తస్య భాషణంఅర్ద్ధభోజనే మౌనత్యాగః| ప్రాణాతిపాతాది-హింసాది,"హింసాస్తేయాన్యథాకామం" ఇత్యాదినా దినచర్యాయాముక్తం (శ్లో. 21)| ఇహ-అస్మిన్ జన్మని| అముత్ర-ప్రాగ్జన్మని| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 22) - "త ఏతేఽతియోగాదయః సామాన్యతోఽనుపశయలక్షణాః| సర్వో వా ప్రజ్ఞాపరాధ ఏవాయం యదేషామక్వివర్జనం| అథ కర్మకాలాః పునః సమ్యగ్యోగేనోపశయాద్భూయిష్ఠం స్వాస్థ్యహేతవః| తత్రాపి రసవర్జ్యా విషయా యథాయథమింద్రియం బాధంతేఽనుగృహంతి చ| శేషా రసకర్మకాలస్తుసర్వం దేహం| అపి చ| సర్వభావానాం భావాభావౌ నాంతరేణ యోగాతియోగాదీన్ వ్యవస్యేత్| సర్వేషాం పునార్వికారాణాం నిదానదోషదూష్యనివిశేషేభ్యో భావాభావవిశేషా భవంతి| యదా హ్యేతే త్రయో నిదానాదివిశేషా నాన్యోన్యమనుబంధంతీషద్వాఽనుదంధత్యబలా వా న తదాఽభినిర్వర్తంతే వా| విపర్యయేణ విపరీతాః| తథాఽన్యః ప్రధాన ఏవ రోగోఽన్యస్య ప్రధానస్య హేతుర్భవతి| యథా, జ్వరో రక్తపిత్తస్య, రక్తపిత్తం వా జ్వరస్య, తౌ శ్వాసస్య ప్లీహా జఠరస్య, తే శ్వయథోః, అర్శాంసి గుల్మోదరతీసారగ్రహణీనాం ప్రతిశ్యాయః కాసజ్వరయోః, తౌ క్షయస్య, క్షయః శోషస్య| ఏకశ్చాపచారో నిమిత్తమేకస్యవ్యాధేః, బహూనాం చ తథా బహవః| తద్వదేకం లింగం| ఏవమేవ ప్రశమేఽభ్యుపాయః తథా స ఏవాన్యస్య ప్రకోపే| తస్మాత్తానవహితః సమ్యగాగమాదిభిః పరీక్షేత| తత్రాగమతో రోగమేకైకమేవంప్రకోపణమేవయోనిమేవమాత్మానమేవమధిష్ఠానమేవంవేదనమేవంశబ్దరూపగంధస్పర్శరసమేవపూర్వరూపమేవముపద్రవమేవంవృద్ధిస్థానక్షయాన్వితమేవముదకర్మేవంనామానమంనామానం| తస్మిన్నియం ప్రతీకారస్య ప్రవృత్తిరథవా నివృత్తిః ప్రత్యక్షతస్త్వాతురస్య యథాస్వమింద్రియైర్వణేసంస్థానప్రమాణోపచయచ్ఛాయావిణ్మూత్రచ్ఛర్దితాదికమంత్రకూజనమంగుల్ఫాదిసాదిస్ఫటనం దేహే శకృహ్రణాదిగంధం శీతోష్ణస్తంభస్పందన శ్లక్ష్ణఖాస్పర్శం చ ప్రకృతిత్రికృతియుక్తం| ఆస్యరసం తు ప్రశ్నేన, తథా సుచ్ఛర్దదు చ్ఛర్దత్వం మృదుక్రూరకోష్ఠతాం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం జన్మామయప్రవృత్తినక్షత్రం ద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చ| తథా వయః ప్రత్యక్షేణ చ| అనుమాననస్తు యూకాపసర్పణేన శరీరవైరస్యం, మక్షికోపసర్పణేన మాధుర్యం, తథాఽగ్నిం జరణశక్త్యా, బలం వ్యాయామశక్త్యా గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయతః, దోషప్రమాణమపచారవిశేషేణ, ఆయుషః క్షయం రిష్టైః, ప్రకృతిసత్వాసారసత్మవలలాన్యుశీలనేనేతి| భవంతి చాత్ర| జ్ఞానబుద్ధి ప్రదీపేన యో నావిశతి యోగవిత్| ఆతురస్యాంతరాత్మానం న సరోగాంశ్చికిత్సతి|| ద్వావిమౌ వ్యాధితౌ వ్యాధిస్వరూపస్యా ప్రకాశకౌ| తద్యథైకో గురువ్యాధిః సత్త్వదేహబలాశ్రయాత్|| లఘువ్యాధివదాభాతి లఘువ్యాధిస్త్వతోఽన్యథా| బాహ్యావయ వ మాత్రేణ తయోర్ముహ్యతి బాలిశః|| తతోఽల్పవీర్యం వా విపరీతమతో~థవా| పథ్యం విపర్యయే యుంజన్ ప్రాణాన్ ముష్ణాతి రోగిణాం|| జ్ఞానాంశేన న హి జ్ఞానం కృత్స్నే జ్ఞేయే ప్రవర్తతే| బుభుస్తేత భిషక్ తస్మాత్తత్వం తంత్రానుశీలనాత్|| అభియుక్తస్తు సతతం సర్వమాలోచ్య సర్వథా| న జాతు స్ఖలతి ప్రాజ్ఞో విషమే అపిక్రియాపథే|| ఆగంతురన్వేతి నిజం వికారం నిజస్తయాఽఽగంతుమతిప్రవృర్ద్ధః| తత్రానుబంధం ప్రకృతిం చ సమ్యక్ జ్ఞాత్వా తతః కర్మ సమారభేత||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నిదానమేతద్దోషాణాం 'కోపే ఇతి వాక్యశేషః| కుపితాస్తేన-నిదానేన, నైకధా| కిం తర్హి ? అనేకప్రకారేణ, వ్యాధీన్ వివిధాన్-నానాప్రకారాన్ కుర్వంతి| కుపితా దోషా ఇతి వచన (విభక్తి) విపరిణామేన సంబంధః| క్వ వ్యాధీన్ కుర్వంతి ? ఇత్యాహ-శాఖేత్యాది| శాఖాశ్చ కోష్ఠశ్చాస్థీని చ సంధయశ్చ తేషు|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దోషహేతుముపసంహరతి-నిదానమేతదితి| దోషహేతో రోగహేతుత్వమాహ-కుపితాస్తేనేతి| తేన-నిదానేన| నైకయా వివిధానితి హేత్వానంత్యాత్ కోపానంత్యం| తస్మాద్రోగానత్యం| దోషా ఏవ కారణగిత్యుక్తం| తన్నిర్వాహార్థమాహ-శాఖాకోష్ఠాస్థిసంధిష్వితి| శాఖాదీనామాధారత్వం, న కారణత్వం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శాఖా రక్తాదయః షడ్ధాతవస్త్వక్ చ| తద్బాహ్యరోగాయనం,-బాహ్యానాం రోగాణామయనం-స్థానం| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాద్బాహ్యానాం రోగాణామయనం, అతస్తదాశ్రయా మషవ్యంగాదయో రోగా బహిర్భాగా ఉచ్యతే| ఆదిశబ్దేన విసర్పవిద్రధ్యాదీనాం పరిగ్రహః| దుర్నామేత్యాది| బహిర్భాగాశ్చేత్యత్ర చ శబ్దో భిన్నక్రమః, శోఫాదయ ఇత్యస్మాదనంతరం ద్రష్టవ్యః| దుర్నామగుల్మశోఫాదయశ్చ బహిర్భాగా ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్ర శాఖాం వ్యాచష్టే-శాఖేతి| రక్తాదయోధాతవస్త్వక్ చ-శాఖా| సా చ బాహ్యరోగాయనం,-బహిర్మార్గో రోగాణాం| తే చ రోగా మషాదయః| మషవ్యంగౌ-క్షుద్రరోగేషు| గండాలజీ-ముఖరోగేషు| బహిర్భాగా ఇతి దుర్నామాదీనాం విశేషణమంతర్భాగనివృత్త్యర్థం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కోష్ఠః కథ్యతే అంతః, తథా మహాస్రోతః, తథా ఆమపక్వాశయాశ్రయః| తత్స్థానాః-అంతర్భాగాశ్రయాః చ్ఛర్ద్యాదయో రోగాః| న కేవలమేతే ఏవ ఛర్ద్యాదయోఽంతర్భాగాశ్రయా యావచ్ఛోఫార్శోగుల్మవీసర్పవిద్రధ్యాదీనాం అంతర్భాగత్వం చ| శోఫాదీనాం విద్రధ్యంతానాం సమాహారద్వంద్వనిర్దేశేనైవ సంబంధః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కోష్ఠం వ్యాచష్టే-అంతఃకోష్ఠ ఇతి| అంతఃఅంతర్మార్గో రోగాణాం| మహాస్త్రోతో-మహావివరం| ఆమాశయో-యత్రామమన్నం తిష్ఠతి| పక్వాశయో-యత్ర పక్వం| తత్స్థానాః-కోష్ఠాశ్రితాః| అంతర్భాగమితి శోఫాదీనాం విశేషణం బహిర్భాగనివృత్యర్థం| సమాహారద్వంద్వదేకత్వనపుంసకత్వే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శిరోహృదయాదీని మధ్యమో రోగమార్గః| అస్థ్నాం చ సంధయ ఇత్యేవం నిర్దేశేనేదం బోధయతి,-నాత్ర ద్వయం వివక్షితమస్థీని చ సంధయశ్చేతి, కిం తర్హి ? అస్థ్నాం సంబంధినః సంధయ ఇతి| సంధయో హ్యన్యేఽపి సంతి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. శా. అ. 4|38) - "మాంసాస్థిస్నాయుధమనీసిరాసంధిసమాగమః|" ఇతి| తన్నిబద్ధాః,-తేషు-అస్థిసంధిషు, నిబద్ధాః, సంలగ్నా ఇత్యర్థః| శిరాః స్నాయవః కండరాశ్చ ఆదయో (ఆద్యా) యేషాం ధమనీకూర్చాదీనాం తే| చ శబ్దాత్ పూర్వోక్తాశ్చ| తత్ర-మధ్యమే రోగమార్గే, యక్ష్మాదయో గదాస్త్రికశూలగ్రహాద్యంతాః| మూర్ధాదీత్యత్రాదిశబ్దేన హృదయబస్త్యాదిపరిగ్రహః| సంధ్యస్థిత్రికే శూలాని, సంధ్యస్థిత్రికే గ్రహా ఇతి యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన పక్షగ్రహాదయో వాతవికారా గృహ్యంతే| యక్ష్మణోఽత్ర మర్మాస్థిసంధ్యధిష్ఠానత్వాత్పూర్వం నిర్దేశః| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 5|5) - "తైరుదీర్ణోఽనిలః పిత్తం కఫం చోదీర్య సర్వతః| శరీరసంధీనావిశ్య తాన్ శిరాశ్చ ప్రపీడయన్||" ఇత్యాది|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అస్థిసంధీన్ వ్యాచష్టే-శిరోహృదయేతి| మర్మాణి మర్మనిబద్ధాః శిరాదయశ్చ, అస్థిసంధయః| తే చ మధ్యమోరోగమార్గః| తదాశ్రితా యక్ష్మాదయః| యక్ష్మా-రాజయక్ష్మా| పక్షవధః-ఏకాంగరోగః| అర్దితః-ఏకాయామః, గ్రహః-స్తబ్ధత్వం, సంధ్యస్థిత్రికేష్వేవ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్రంసో-హన్వాదిసంధేర్భ్రంశః| వ్యసనం-వ్యాసో, విక్షేపణమంగప్రత్యంగాదేర్యథాఽఽక్షేపకాదిషు| వ్యధః-తాడనమివ ముద్గరాదినా| స్వాపః-సుప్తిః కర్మణ్యచైతన్యం| సదనం-సాదః, అంగానాం క్రియాస్వసామర్థ్యం| రుక్-సతతం శూలం| తోదో-విచ్ఛిన్నం శూలం| భేదనం-భేదో, విదారణమివాంగస్య| సంగో-మూత్రపురీషాదేః స్వాశయేభ్యోఽనిఃసారో వాక్సంగాదయశ్చ| అంగానాం-జంఘోరుప్రభృతీనాం, భంగ ఇవ భంగః-చూర్ణనమివ,-అంగభంగః| సంకోచనం-సంకోచః, శిరాదీనాం| వర్తనం-వర్తః, పురీషాదీనాం పిండీకరణం| హర్షణం-రోమ్ణామూర్ధ్వీభావః| తర్షణం-తర్షః, తృట్| కంపః-అతివేపనం| స్పందనం హి-కించిచ్చలనం| పారుష్యం-పరుషత్వం| సౌషిర్యం-అస్థ్నాం| శోషః-శోషణం| వేష్టనం-గ్రథనమివాంగస్య| స్తంభో-బాహూరుజంఘాదీనాం సంకుంచనాద్యభావః| కషాయరసతా-కషాయరసాస్వాదత్వం| వర్ణః శ్యావోఽరుణోఽపి వా-శ్యావారుణౌ వర్ణావిత్యర్థః| ఏతాని వాయోః కర్మాణి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథాకృతిః| తత్ర వాతరోగాణాం లక్షణమాహస్రంసవ్యాసేతి| స్రంసః-శైథిల్యం| వ్యాసః-అసంకోచత్వం| వ్యధః సూచీవిద్ధస్యేవ వ్యథా| స్వాపః-స్పర్శాజ్ఞానం| సాదః-స్వకార్యాక్షమత్వం| రుక్-శూలం| తోదః-తోత్రేణేవ వ్యథా| భేదనం-భిద్యమానస్యేవ వ్యథా| సంగః-అవరోధః| అంగః-ఉన్మార్గగమనం, అంగేర్గత్యర్థత్వాత్| భంగోవక్రతా| సంకోచః-అప్రసార్యత్వం| వర్తః-పిండితత్వం హర్షణం-కంటకితత్వం| తర్షణం-పిపాసా| కంపః-చలనం| పారుష్యం-రూక్షణం| వేష్టనం-వలనం| స్తంభః-నిష్క్రియత్వం| అరుణః-ఈషద్రక్తః| స్రంసాదీని కుపితవాయోః కర్మాణి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దాహాదీని పిత్తస్య కర్మాణి| సర్వాంగీణస్తాపో-దాహః| రాగో-లౌహిత్యం| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| పాకితా-పాకకర్తృత్వం, అజీర్ణేషు వ్రణేష్వన్నే చ| స్వేదనం-స్వేదః| క్లేదః-శోణితాదివికారః| స్రుతిః-స్రావః| కోథః-క్లేదస్యాతిశయః, అవిచ్ఛిన్నత్వం| సదనం-సాదః| మూర్చ్ఛనం-భ్రమః| మదో-వక్ష్యమాణో రోగవిశేషః| రసౌ-ఆస్వాదౌ, కటుకామ్లౌ| వర్ణః పాండురారుణాభ్యామన్యః-శుక్లలోహితవర్ణనిషేధేన తచ్ఛేషనానావర్ణసంభవః సూచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పిత్తరోగాణాం లక్షణమాహ-పిత్తస్యేతి| దాహః-సంతాపః| రాగో-రంజనం, వర్ణాంతరోపమర్దేన స్వతణాపాదనం| ఊష్మా-ఉష్ణత్వం| పాకితా-పాచక్త్త్వం స్వేదోధర్మః| ఘర్మః| క్లేదో-మలార్ద్రత్వం| స్త్రుతిః-స్రావ| సదనం-సాదః| మూర్చ్ఛనం-మోహః| కటుకః-తిక్తో రసః,"కషాయతిక్తమధురంవాతాదిషు ముఖం క్రమాత్|" ఇతి వచనాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కఫస్య స్నేహాదీని కర్మాణి| స్నేహః-స్నైగ్ధ్యం| కాఠిన్యం-అమృదుత్వం| కండూః-ఖర్జూః| శీతత్వం-శీతసద్భావః| గౌరవం-గురుత్వం| బంధః-స్రోతసాం| అస్థ్యాదీనాముపలేపః| స్తైమిత్యం-గాత్రాణామపటుత్వం| కాయే వర్ణః శుక్లః| రసౌ చ మధురపటూ| చిరకారితా-కార్యాదౌ విశ్రబ్ధత్వం| నను, వాయోరమూర్తత్వాద్వర్ణరసత్వోపలబ్ధిరనుపపన్నా| అమూర్తస్య హి వర్ణరసౌ దూరోత్సారితౌ| నైతదస్తి| న హి సర్వాణి కార్యాణి కారణసదృశాన్యేవ భవంతి| తథా చేంద్రియేభ్యో జడేభ్యో బుద్ధేరజడాయా ఉత్పత్తిర్దృష్టా| తస్మాత్ కారణసదృశాని కార్యాణీతి ప్రాయికమేతత్, అచింత్యత్వాచ్చ ద్రవ్యప్రభావస్య| వాయోః సకాశాత్ కషాయరసతా శ్యావారుణవర్ణోత్పత్తిశ్చాన్వయవ్యతిరేకసిద్ధా కథమివ నివార్యతాం| ఇత్యేవం దోషాణాం కర్మాణ్యుపదిష్టాని| తద్వికారాశ్చ సంగ్రహ ఉక్తాః| తథా చ తద్గ్రంథః (?) (సూ. అ. 20) -"అశీతిర్వాతజా రోగాశ్చత్వారింశచ్చ పిత్తజాః| వింశతిః శ్లేష్మజాశ్చైవ స్థూలా నానాత్మజా మతాః|| 1|| నఖభేదః పాదశూలం సుప్తిర్భ్రంశో విపాదికా| ఖుడో గుల్ఫగ్రహో జానువిశ్లేషో జానుకుంచనం|| 2|| పిండికోద్వేష్టనం సాదశ్చోర్వోః స్తంభశ్చ గృధ్రసీ| పాంగుల్యం భ్రంశశూలం చ గుదే స్తంభస్తు మేహనే|| 3|| ముష్కాక్షేపః శ్రోణిభేదో వంక్షణానాహ ఏవ చ| ఉదావర్తోఽథ విడ్మేదః పార్శ్వపృష్ఠత్రికగ్రహాః|| 4|| ఖంజవామనకుబ్జత్వం హృద్ద్రవోదరవేష్టకౌ| హృన్మోహో వక్షనిస్తోదః శోషోద్వాతౌ తథోరసః|| 5|| బాహుశోషో హనుగ్రీవామన్యాస్తంభౌష్ఠభేదనం| దంతభేదోఽథ శైథిల్యం కంఠోధ్వంసోఽథ వాగ్గ్రహః|| 6|| కషాయాస్యత్వమూకత్వే ముఖశోషో రసాజ్ఞతా| ఘ్రాణానాహోఽజ్ఞతా గంధేఽశబ్దోచ్చైఃశ్రవణం తథా|| 7|| బాధిర్యం కర్ణశూలం చ వర్త్మస్తంభనకుంచనం| తిమిరం చాక్షిశూలం చ భ్రూవ్యుదాసోఽథ నేత్రయోః|| 8|| లలాటశంఖభేదౌ చ కేశభ్రూస్ఫుటనం తథా| శిరోరుజాఽర్దితం జృంభా ప్రలాపో వేపథుర్భ్రమః|| 9|| ఏకాంగవ్యాధిరాయామః పక్షాఘాతోఽపతంత్రకః| దండకః స్వప్ననాశశ్చ గ్లానిః పరుషరూక్షతా|| 10|| విషాదోఽథానవస్థానమరుణశ్యామవర్ణతా| ఇత్యశీతిః సమాఖ్యాతా రోగా వాతసముద్భవాః|| 11|| అంతర్దాహో విదాహశ్చ ప్లోషౌషౌ దవథుర్దవః| అత్యూష్మా చాంసదాహశ్చ స్వేదోఽత్యమ్లకధూమకౌ|| 12|| రక్తక్లేదోఽంగగంధశ్చ గాత్రావయవశాతనం| త్వడ్మాంసదరణం మాంసక్లేదశ్చర్మదలం తథా|| 13|| రక్తవిస్ఫోటకః కోఠః పిత్తాసృగ్రక్తమండలే| నీలికా కామలా కక్ష్యా గాత్రే హరితపీతతా|| 14|| పూతితిక్తాస్యతా తృష్ణా లోహగంధాస్యతా తథా| జీవాదానమతృప్తిశ్చ ప్రవేశస్తమసస్తథా|| 15|| గలాస్యగుదమేఢ్రాక్షిపాకో హారిద్రతాఽపి చ| నఖాక్షిమూత్రశకృతాం, చత్వారింశత్తు పిత్తజాః|| 16|| స్తైమిత్యం గౌరవం తృప్తిరాలస్యమతినిద్రతా| తంద్రాఽఽస్యస్రావమాధుర్యే ప్రలోపో హృదయస్య చ|| 17|| సాదః కంఠప్రలేపశ్చ శ్లేష్మోద్గిరణమేవ చ| మలాధిక్యమతిస్థౌల్యం ధమనీ ప్రతిసంచయం|| 18|| ఉదర్దో గలగండశ్చ శైత్యం శ్వేతావభాసతా| విణ్మూత్రనఖనేత్రాణాం శుక్లతా చ కఫామయాః|| 19|| యథాస్థూలం వికారాణాం చత్వారింశమిదం శతం| హృదాదౌ శూలవద్దాహో యోఽంతర్దాహః స కీర్తితః|| 20|| పాణిపాదాంసమూలేషు సంతాపో వివిధస్తు యః| స విదాహ ఇతి ప్రోక్తో, దాహః ప్రాదేశికస్తు యః|| 21|| అగ్న్యర్చిషేవ నిఃస్వేదః స ప్లోషః పరికీర్తితః| ఓషః సర్వాంగికస్తీవ్రో దాహః స్వేదారతిప్రదః|| 22|| దవథుశ్చక్షురాదిభ్యస్తీవ్ర ఊష్మా ప్రవర్తతే| ముఖౌష్ఠతాలుషు దవశ్చామ్లోద్గిరణమమ్లకః|| 23|| ధూమాయనం శిరోఘ్హ్రాణకంఠతాలుషు ధూమకః| ప్రమీలకస్తు స్తైమిత్యం గురుతాఽంగస్య గౌరవం|| 24|| ఆహారానభిలాషస్తు తృప్తిః స్యాద్విషయాగ్రహః| నిద్రార్తస్యేవ తంద్రా స్యాచ్ఛేషాః ప్రథితనామకాః|| 25||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శ్లేష్మారోగాణాం లక్షణమాహ-శ్లేష్మణ ఇతి| స్నేహః-స్నిగ్ధత్వం| బంధః-సంశ్లేషః| ఉపలేపో-లిత్ప్తత్వం| స్తైమిత్యం-ఆలస్యం| శోఫః-శ్వయథుః| అపక్తిః-అపాకః| చిరకారితా-చిరేణ రోగవృద్ధిః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 20) - "అథ కుపితా వాతాదయో నానావిధౌర్వికారైః శరీరముపతాపయంతి| ఆవిషకృతతమాస్తు వాయోరశీతిర్వికారాః, చత్వారింశత్ పిత్తస్య, వింశతిః శ్లేష్మణః| తత్ర వాతవికారాః, తద్యథా,-నఖభేదో|1| విపాదికా|1| పాదశూలం|3| పాదభ్రశః|4| సుప్తపాదతా| 5| వాతఖుడతా| 6| గుల్ఫగ్రహః|7| పిండికోద్వేష్టనం|8| గృధ్రసీ|9| జానుభేదో|10| జానువిశ్లేషః|11| ఊరుసాదః|12| పంగుత్వం|14| గుదభ్రంశో|15| గుదార్తిః|16| వృషణాక్షేపో|17| మేఢ్రస్తంభో|18| వంక్షణానాహః|19| శ్రోణిభేదో|20| విడ్భేదః |21| ఉదావర్తః|22| ఖంజత్వం|23| కుఞత్వం|24| వామనత్వం|25| త్రికగ్రహః|26| పృష్ఠగ్రహః| 27| పార్శ్వావమర్దనం|28| ఉదరావేష్టో|29| హృన్మోహో| 30| హృద్ద్రవో|31| వక్షౌద్ధర్షో|32| వక్షౌపరోధః|33|వక్షస్తోదో|34| బాహుశోషో|35| గ్రీవాస్తంభో|36| మన్యాస్తంభః |37|కంఠోధ్వంసో|38|హనుస్తంభః|39| తాల్వోష్ఠభేదో|40| దంతభేదో|41|దంతహర్షో|42| దంతశైథిల్యం|43| మూకత్వం|44| వాక్సంగః|45| ప్రలాపః|46| కషాయాస్యతా|47| ముఖశోషో|48| రసాజ్ఞత్వం|49| ఘ్హ్రాణనాశః|50|కర్ణశూలం|51| అశబ్దశ్రుతిః|52| ఉచ్చైఃశ్రుతిః|53| బాధిర్యం|54| వర్త్మస్తంభో|55| వర్త్మసంకోచః|56| తిమిరం|57| అక్షిశూలం|58| అక్షివ్యుదాసో|59| భ్రూవ్యుదాసః|60| శంఖభేదో|61| లలాటభేదః|62| శిరోరుక్|63|కేశభూమిస్ఫుటనం|64| అర్దితం|65| ఏకాంగరోగః||66| సర్వాంగరోగః|67| ఆక్షేపకో|68| దండకః|69| శ్రమో|70| భ్రమో|71| వేపథుః|72| జృంభా|73| గ్లానిః|74|విషాదో|75| రౌక్ష్యం|76| పారుష్యం|77|శ్యావారుణావభాసత్వం|78| స్వప్నః|అనవస్థితచిత్తతా చ|80| పిత్తవికారాః పునః-ఓషః |1| ప్లోషో|2| దవో|3| దవథుః|4| విదాహః|5| అంసదాహః|6| త్వగ్దాహః|7| అంతర్దాహః|8|ధూమకః|9| అమ్లకః|10| ఊష్మాధిక్యం|11| అతిస్వేదః|12| అంగగంధః|13| అఙావయవసదనం|14| శోణితక్లేదో|15| మాంసక్లేదః|16| త్వహ్యాంసదరణం|17| చర్మదరణం|18| రక్తకోఠో|19| రక్తవిస్ఫోటో|20|రక్తమండలాని|21| రక్తపిత్తం|22| హరితత్వం|23| హారిద్రత్వం|2| నీలికా|25| కక్ష్యా|26|కామలా|27| తిక్తాస్యతా|28| లోహితగంధాస్యతా|29|పూతిముఖత్వం|30|తృషాధిక్యం|31| అతృప్తిః|32|ఆస్యపాకో|33| గలపాకః|34| అక్షిపాకః|35| పాయుపాకో|36| మేఢ్రపాకో|37|జీవాదానం|38| తమఃప్రవేశో|39| హరితహారిద్రనేత్రమూత్రశకృత్వం|40| శ్లేష్మవికారాస్తు-తృత్ప్తిః|1| తంద్రా|2|నిద్రాధిక్యం|3| స్తైమిత్యం|4|గురుగాత్రతా|5|ఆలస్యం|6|ముఖమాధుర్యం|7| ప్రసేకః|8| శ్లేష్మోద్గిరణం|9| మలాధిక్యం|10| బలాసో|11|హృదయోపలేపః|13| కంఠలేపో|13| ధమనీప్రతిచయో|14| గలగండః|15|అతిస్థౌల్యం|16| శీతాగ్నిత్వం|17| ఉదర్దః|18| శ్వేతావభసతా|19| శ్వేతనేత్రమూత్రశకృత్వం చ|20| తత్ర సర్వాంగీణస్తీవ్రో-దాహః|స్వేదారతిమాన్-ఓషః| ప్రాదేశికః స్వేదరహితోఽగ్న్యర్చిషేవ దాహః-ప్లోషః| ముఖౌష్ఠతాలుషు దాహో-దవః| చక్షురాదీంద్రియేషు దాహో-దవథుః| పాణిపాదాంసమూలేషు వివిధః సంతాపో-విదాహః| కోష్ఠదాహః-అంతర్దాహః, కోష్ఠస్యాంతర్మాగసంగ్రహాత్| శిరోగ్రీవాఘ్Fహ్రాణకంఠతాలుషు ధూమాయనం-ధూమకః| సాంతర్దాహహృదయశూలోఽమ్లోద్గారః-అమ్లకః| శోణితస్య కృష్ణతాదౌర్గంధ్యతనుత్వాని-క్లేదః| మాంసస్య తు కృష్ణతా దౌర్గంధ్యం చ| బాహ్యత్వక్సంహతిః-చర్మ| కోష్ఠగౌరవాదాహారాస్పృహాతృప్తిః| అన్యే పునరాహుః,-అన్నానభినందనాత్తృత్పిరివ తృప్తిః-అరోచకః| నిద్రార్తస్యేవ విషయాగ్రహణం-తంద్రా| స్తైమిత్యం తుప్రమీలకః, ఇత్యన్యైః పఠితం| ఉపలేప ఇవ-ఉపలేపః| తదతిశయః-ప్రతిచయః,-అతిపూరణం| అగ్నేరతిమందతా-శైత్యం| ఉరోఽభిష్యందః-ఉదర్దః| కేషాంచిచ్ఛీతవేపథుః-ఉదర్దః| అన్యే పునరాహుః-'శీతపానీయసంస్పర్శాచ్ఛీతకాలే విశేషతః| సరాగకండూః శోఫః స్యాదుదర్దః స కఫోద్భవః||' క్షుద్రవికారాః పునర్యదేవాంగమావిశంతి తదుపపదమేవ నామ లభంతే| యథా,నఖశంఖలలాటభేదాః స్వాంతర్దాహకంఠహృదయోపలేపాదయః| తేషాం హి తథైవ స్వరూపముపదిష్టం భవతి|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇతి-ప్రకారే| దోషాణాం లక్షణం దోషలక్షణం,-యథాయథం లింగం| ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, యద్దోషలక్షణముక్తం, తద్దర్శనాద్యైః సమ్యగుపలక్షయేత్-జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| దర్శనాద్యైరిత్యాది(ద్య)శబ్దేన స్పర్శనప్రశ్నౌ గృహ్యేతే| కింభూతం దోషలక్షణం తత్ ? అశేషామయవ్యాపి,-అశేషాశ్చ త ఆమయాశ్చాశేషామయాస్తాన్,-సర్వామయాన్, సాధు వ్యాప్నోతీతి| కింభూతో వైద్యః ? అవహితో,-దత్తావధానః| తథా, వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః,-వ్యాధేరవస్థాః-కాలకృతా దశాః, తాసాం విభాగః-పృథక్త్వం, యథా,-ఇయమస్య వ్యాధేరవస్థేయమన్యావస్థేతి| అవస్థాభేదాచ్చోపక్రమభేదః| తథా హి,-ఏకస్యైవ జ్వరస్య నవస్యాన్య ఉపక్రమో జీర్ణస్యాన్యః| తదేవం విభాగం యో జానాతి స వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః| తథా, ఆర్తాన్-వ్యాధితాన్, ప్రతిక్షణం-ముహూర్తే ముహూర్తే, పశ్యన్-ఆలోకయన్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- లక్షణజ్ఞానే సావధానేన భవితవ్యమిత్యాహ-ఇత్యశేషామయవ్యాపీతి| దర్శనాద్యైః-దర్శనస్పర్శనప్రశ్నైః| అవస్థావిభాగో యథా,-ఆమజ్వరో జీర్ణజ్వరః పచ్యమానజ్వర ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అభ్యాసాత్-ముహుర్ముహుశ్చికిత్సితకర్మణి ప్రవర్తనాత్, దృష్టిః-దర్శనం చికిత్సావిజ్ఞానం జాయతే, న కేవలం-కేవలచ్చికిత్సాశాస్త్రావగమాత్| కింభూతా దృష్టిః ? కర్మణి సిద్ధిస్తాం ప్రకాశయితుం శీలం యస్యాః సా కర్మసిద్ధిప్రకాశినీ| అత్ర దృష్టాంతమాహ-రత్నాదీత్యాది| ఆదిశబ్దేన సువర్ణరూప్యాదీనాం గ్రహణం| తేషాం యత్సదసజ్జ్ఞానం-ఇదం శోభనమిదం న శోభనమిత్యవగమః తన్న శాస్త్రాదేవ జాయతే| కిం తర్హి ? అభ్యాసాచ్చ| ఏవకారోఽవధారణార్థః| న శాస్త్రావబోధాన్న చ కేవలాదభ్యాసాదిత్యేవకారేణ బోధయతి| కిల యథా రత్నపరీక్షా తచ్ఛాస్త్రావబోధదర్శనాభ్యాసాభ్యాం సమ్యగ్జాయతే, తథైవ చికిత్సా శాస్త్రావబోధాన్నిత్యమాతురదర్శనాచ్చావగమ్యత ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- లక్షణదర్శనాభ్యాసో లక్షణజ్ఞానసహకారీత్యాహ-అభ్యాసాదితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దృష్టశ్చాసావపచారశ్చ, తస్మాజ్జాతో దృష్టాపచారజః| అపచారో-వ్యాధిహేతుః| ఐహికలౌకికాద్వ్యాధికారణాజ్జాతో దృష్టాపచారజః| కశ్చిదాత్మకృతాత్పూర్వాపరాధాత్-అశుభకర్మాఖ్యాజ్జాతః పూర్వాపరాధజః| అపరః కశ్చిత్తత్సంకరాద్భవతి| తయోః సంకరస్తత్సంకరో-మిశ్రత్వం, తస్మాత్| న కేవలాత్పూర్వాపరాధాన్న చ కేవలాద్దృష్టాపరాధాత్, అపి తు ద్వయోః సంసర్గాజ్జాత ఇత్యర్థః| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వ్యాధిస్త్రిధా-త్రిప్రకారః, స్మృతః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- వ్యాధేస్త్రైవిధ్యమాహ-ద్దష్టాపచారజ ఇతి| అపచారో-నిదానం| ద్దష్ఠకర్మజః, అద్దష్టకర్మజః, ద్దష్టకర్మజః ఇతి త్రివిధో వ్యాధిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యథానిదానం దోషోత్థ ఇతి| యద్యస్య దోషస్య వాతాదేర్లఘురూక్షాది నిదానం, తేన కుపితాద్దోషాత్ య ఉత్థితో వ్యాధిః స దోషోత్థో జ్ఞేయః| యో దృష్టాపచారజ ఉక్త ఇత్యర్థః| హేతుభిః-వాతాదినిదానైర్లఘురూక్షాదిభిర్వినా యో భవతి స కర్మజః| యస్త్వల్పే నిదానే సేవితే మహారంభః స్యాత్, స దోషకర్మజో రోగో జ్ఞేయః| మహానారంభో యస్య సః, పూర్వరూపరూపైర్బలవద్భిర్యుక్త ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- త్రయాణాం లక్షణమాహ-యథానిదానమితి| యథానిదానం-స్వహేత్వనతిక్రమేణ, దోషోత్థో-ద్దష్టజః| హేతుభిర్వినా జాతః కర్మజః-అద్దష్టజః, పూర్వాపరాధజః| అల్పే హేతౌ మహారంభః-తీవ్రసంరంభో, దోషకర్మజః| దోషక్షోభపూర్వకత్వాత్ ద్దష్టజస్య దోషజత్వం| తద్విపరీతత్వాదద్దష్టజస్య కర్మజత్వం| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ. అ. 1/170) - "తే జ్వరాః కేవలాః పూర్వం వ్యాప్యంతేఽనంతరం మలైః|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-విపక్షశీలనాత్పూర్వ ఇతి| పూర్వః-పూర్వముక్తో యః కేవలం దోషజో వ్యాధిః సః, విపక్షశీలనాత్-యథోక్తవిపక్షాదిసేవనాత్, క్షయం యాతి| కర్మజో రోగః కర్మసంక్షయాత్ క్షయం యాతి| ఉభయజన్మా-దోషకర్మోత్థో, దోషకర్మణోరుభయోరపి క్షయాత్ క్షయం యాతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- విపక్షశీలనాత్-హేతువిపరీతశీలనాత్| పూర్వో-దోషత్థః| కర్మసంక్షయాత్-భోగేన ప్రాయశ్చిత్తేన వా పాపక్షయాత్| విపక్షశీలనాద్యుపశయాఖ్యం లక్షణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్వతంత్రశ్చ పరతంత్రశ్చ స్వతంత్రపరతంత్రౌ, తయోర్భావః స్వతంత్రపరతంత్రత్వం, తస్మాద్ధేతోర్ద్విధా వ్యాధయః| ఏకే స్వతంత్రా అన్యే పరతంత్రా ఇత్యర్థః| అంతే భవా అంత్యాః,--పరతంత్రాః| తే పునః-భూయో, ద్విధా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- త్రయానాం పృథక్ ద్వైవిధ్యమాహ-ద్విధా స్వపరతంత్రత్వాదితి| తత్ స్వతంత్రః పరంత్రశ్చేతి| అంత్యా ఇతి పరతంత్రస్య ద్వైవిధ్యం| తచ్చ పూర్వరూపముపద్రవాశ్చేతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పూర్వం జాతాః పూర్వజాః| "అన్యేష్వపి దృశ్యతే" ఇతి డః| పూర్వజాః-పూర్వరూపసంజ్ఞా రోగాః| యే చ పశ్చాజ్జాతాగదాస్తే వ్యాధీనాముపద్రవాః| ఇత్యంత్యా ద్విధా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తౌ చ స్వతంత్రాత్పూర్వం పశ్చాత్ క్రమేణ జాయేతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జన్మ చోపశయశ్చ జన్మోపశయౌ| జన్మ- ఉత్పత్తిః| ఉపశయః-సుఖానుబంధః| యో యః స్వం స్వం-యథాస్వం| యస్య జ్వరాదేర్యావాత్మీయౌ శాస్త్రనిర్దిష్టౌ తౌ యథాస్వశబ్దేన సూచ్యేతే| యథాస్వం జన్మోపశయౌ యేషాం తే యథాస్వజన్మోపశయా వ్యాధయః స్వతంత్రా ఉచ్యంతే| చికిత్సాగురులాఘవప్రతిపత్త్యర్థం చ స్వతంత్రాదిసంజ్ఞాకరణం| స్వగ్రహణాద్యేఽన్యజన్మని జాయంతేఽన్యస్య చ వ్యాధేర్యత ఉపశయః-సుఖానుబంధస్తత ఏతత్పరివారస్యాపి, తే తు న స్వతంత్రాః| తథా చోక్తం-"పూర్వరూపరూపాదిక్రమేణ జ్వరాదావుత్పన్నే తత్పరివారా యే శ్వాసాదయ ఉత్పద్యంతే తదుపశయే చోపశేరతే న తే స్వతంత్రాః| జ్వరాదయ ఏవ తు మూలవ్యాధిరూపత్వాత్స్వతంత్రా ఉచ్యతే|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- యస్య స్వేన హేతునా జన్మ, స్వౌషధేనోపశమః, స్పష్టం చ లక్షణం, స స్వతంత్రః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తతః-స్వతంత్రేభ్యో రోగేభ్యో, యేఽన్యే-పరతంత్రాః, పూర్వరూపాఖ్యాస్తథోపద్రవసంజ్ఞాశ్చ, తే విపరీతాః,-విపరీతస్వరూపాః, న యథాస్వజన్మోపశయా న చ స్పష్టలక్షణాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- విపరీతః-పరతంత్రః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-న కేవలం రోగాన్ స్వతంత్రపరతంత్రభేదైర్విద్యాద్వైద్యః, యావన్మలాన్-దోషానపి వాతాదీన్, ఏవం-స్వతంత్రపరతంత్రభేదైర్జానీయాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- వ్యాధివద్దోషానపి స్వతంత్రాన్విద్యాత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తాన్-వాతపిత్తకఫాన్ యథాస్వజన్మోపశయలక్షణావచ్ఛిన్నస్వరూపాన్, ప్రతిజ్వరం-ప్రతివికారం, వికుర్వాణాన్-వికృతింకోపం గచ్ఛతో, జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| కీదృక్ ? అవహితో-దత్తచిత్తః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తాంశ్చ ప్రతిరోగం లక్షయేత్| కోఽత్ర స్వతంత్రః కః పరతంత్ర ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

తేషాం-పరతంత్రాణాం రోగాణామప్రధానానాం, ప్రధానప్రశమే-స్వతంత్రవ్యాధిప్రశమే, ప్రశమో భవతి,-న తు తేషాం పృథగుపక్రమో విధేయ ఇత్యర్థః| అశామ్యతః-తథా శమమగచ్ఛతః పరతంత్రాన్ వ్యాధీన్ దోషాన్ వా, తథా-తేన ప్రకారేణ ప్రధాన చికిత్సాలక్షణేన, పశ్చాత్-ప్రధానచికిత్సాత ఉత్తరకాలం, చికిత్సేత్| అచికిత్స్యమానో హ్యసాధ్యతాం యాయాత్| తూర్ణం వేతి| ఉపద్రవశ్చేద్బలవాన్ స్యాత్తదా తమేవోపద్రవం తూర్ణమేవ చికిత్సేత్-, న పశ్చాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తేషాం-పరతంత్రాణాం, స్వతంత్రప్రశమే ప్రశమః| తథాస్వషౌధేన, యే న శామ్యంతి తాన్ పశ్చార్స్వౌషధేన చికిత్సేత్| యస్తు బలవానుపద్రవస్తం తూర్ణం-ప్రాగేవ, చికిత్సేత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హి-యస్మాత్, వ్యాధిక్లిష్టశరీరస్య పుంసః సోఽతిశయేన పీడాకరః| ప్రాగుత్పన్నోఽపి రోగః పీడాకరః| ఉపద్రవస్తు పశ్చాజ్జాయమానో వ్యాధిక్లిష్టశరీరోత్పన్నత్వాత్పీడాకరతరః| తదయమత్రార్థః,-పరతంత్రో వ్యాధిర్హీనబలః ప్రధానోపక్రమేణైవోపశామ్యతి| యస్తు పరతంత్రః పశ్చాదుత్పద్యమానోఽపి స్వతంత్రవ్యాధ్యుపక్రమేణ శమం న యాతి తం పశ్చాదుపక్రమేత్| యస్తు బలవాన్ పరతంత్రస్తమాదావేవ చికిత్సేత్, అతిపీడాకరత్వాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- స హి స్వతంత్రేణ పీడితస్య నరస్య స్వతంత్రాదతిపీడకః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 22) - "సత్పవిధాః ఖలు రోగా భవంతి| సహగర్భజాతపీడాకాలప్రభావస్వభావజాః| తే తు పృథగ్ద్ధివిధాః| తత్ర సహజాః శుక్రార్తవదోషాన్వయాః కుష్ఠార్శోమేహాదయః, పితృజా మాతృజాశ్చ| గర్భజా జనన్యపచారాత్కౌబ్జ్యపాంగుల్యపై!గ్గల్యకిలాసాదయో, అన్నరసజా మాతృదౌహృదవిమానజాశ్చ| జాతజాః స్వాపచారాత్ సంతర్పణజా అపతర్పణజాశ్చ| పీడాజాః క్షతభ!గ్గప్రహారక్రోధశోకభయాదయః, శారీరామానసాశ్చ| కాలజాః శీతాదికృతా జ్వరాదయో, వ్యాపన్నజా అసంరక్షణజాశ్చ| ప్రభావజా దేవగురులఙనశాపాథర్వణాదికృతాః, జ్వరాదయః పిశాచాదయశ్చ| స్వభావజాః క్షుత్పిపాసాజరాదయః, కాలజా అకాలజాశ్చ| తత్ర కాలజా రక్షణకృతాః, అరక్షణజా అకాలజాః త ఏతే సమాసతః పునర్ద్వివిధా భవంతి,ప్రత్యుత్పన్నకర్మజాశ్చ| తత్ర రోగోత్పత్తిం ప్రత్యుత్పన్నం కర్మ యదనేనైవ శరీరేణ ద్దష్టమద్దష్టం వోద్దిశ్యాత్పోపదిష్టప్రతిషిద్ధానామననుష్ఠానమనుష్ఠానం వా| జన్మాంతరాతీతేన తు పూర్వం| తత్పునర్దైవాఖ్యం, ఉక్తం చ నియతానియతభేదేన ప్రాక్| తస్మాత్ ద్దష్టహేతవః ప్రత్యుత్పన్నకర్మజాః| విపరీతా దైవజన్మానః| అల్ప నిదానా మహారుజశ్చోభయాత్మకాః| తత్ర యథాస్వం ప్రతిపక్షశీలనాత్ పూర్వేషాం రోగాణాముపశమః| సత్యేవ విపక్షశీలనే నిర్దిష్టకర్మక్షయాద్ద్వైవికానాం| దోషకర్మక్షయాదన్యేషాం| అన్యే పునః ప్రత్యుత్పన్నం కర్మ పరకృతమపి వర్ణయంతి| తచ్చ పరాభిసంస్కారమాచక్షతే| ఏవం చాహః,-యది స్వయం కృతాదేవ కర్మణః కార్యనిర్వృత్తిః స్యాత్, న ద్దష్టపురుషాంతరకృతాత్| కిమితి విద్వానపి పరాచరితయోరుపకారాపకారయోః సుఖదుఃఖానురోధాత్తోషరోషౌ ప్రైకర్తవ్యవింతాం వా ప్రతిపేద్యతే| ఏవమేతే వ్యాధయో ద్వివిధాః సంతస్నివిధా జాయంతే| తతశ్చ దోషవంతో భూయః సప్తవిధాః| సకలోఽపి చాయం రోగసమూహః ప్రతీకారవాన్ ఆయుర్వేదవిహితముపదేశమపేక్షతే| యస్మాన్నియతహేతుకోఽప్యామయః సమ్యగ్భిషగాదేశానుష్ఠానాదుపాత్తాయుః సంస్కారాపరిక్షయే సహ్యవేదనతాం ప్రతిపద్యతే| అనుప్రక్రమ్యమాణస్తు సర్వ ఏవ ప్రాయశో భినత్త్యకాండే| స్వయమపి చ దైవాన్నిదానాల్పతయా వా నివర్తమానః షోడశగుణసముదితక్రియోపాలంభాదాశుతరమపై పరిక్లిష్టస్య వాఽపగచ్ఛతి| అనియతఫలదాయిని తు దైవే హితాభ్యాసరతస్యావకాశమేవ న లభతే వ్యాధిః| తస్మాన్న కస్యాంచిదవస్థాయామాత్మవాన్ హితాహితయోస్తుల్యదర్శీ స్యాత్| త్రివిధాశ్చ పునర్వ్యాధయో మృదుమధ్యాతిమాత్రభేదేన| తత్రాల్పలక్షణా మృదవో, మధ్యలక్షణా మధ్యాః, సంపూర్ణలక్షణాస్త్వతిమాతాః| తే పునః సుఖసాధ్యాదివిశేషేణ చతుర్ధా ప్రాగుపదిష్టాః| సుబహుశోఽపి చ భిద్యమానా వ్యాధ్యయో నిజాగంతుతాం న వ్యభిచరంతి| తత్ర నిజాస్నిదోషోత్థాః| తేషు పూర్వం వాతాదయో వైషమ్యమాపద్యంతే తతో వ్యథాభినివర్తతే| బాహ్యహేతుజాస్త్వాగంతవః| తేషు వ్యథా పూర్వముపజాయతే, తతో దోషవైషమ్యం| దోషవైషమ్యేణైవ చ బహురూపా రుదనుబధ్యతే, తతో దోషవైషమ్యం| దోషవైషమ్యేణైవ చ బహురూపా రుగనుబధ్హ్యతే ప్రవర్ద్ధతే చ| ఏవం చ కృత్వా న దోషవ్యతిరేకేణ రోగానుబంద్ధః, కేవలం పౌర్వాపర్యవిశేషః| తస్మాదేకాకారా ఏవ రోగాః, తథారుకసామాన్యాత్| అసంఖ్యభేదా వా ప్రత్యేకం సముత్థానస్థానసంస్థానవర్ణనామవేదనాప్రభావోపక్రమవిశేషాత్| తే యథాస్థూలం యథాస్వమేవోపదేక్ష్యంతే| అసంఖయేయత్వాచ్చ దోషలింగైరేవ రోగానుపక్రమం చ విభజేత్||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వికారాః-రోగాః, తేషాం నామాని, తేష్వకుశలో వైద్యో న జాతుచిజ్జిహ్రీయాత్-రోగసంజ్ఞానభిజ్ఞోఽహమితి లజ్జాం న కుర్యాత్, చికిత్సామేవ విదధ్యాదిత్యర్థః| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-న హీత్యాది| యస్మాత్సర్వవికారాణాం నామతః-సంజ్ఞాతో, ధ్రువా-నిశ్చితా, స్థితిః-అవస్థానం, నాస్తి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శాస్త్రేఽనుక్తం స్వయమూహనీయమిత్యాహ-వికారనామేతి| యో వికారస్యవాతజాదిత్వం జానాతి, నామ న జానాతి, శాస్త్రేఽనుక్తత్వాత్సంకీర్ణత్వాద్వా, స న జిహ్నీయాత్-లజ్జాం న కుర్యాత్| న హి నామాధీనా సర్వత్ర చికిత్సా| వాతజాదిజ్ఞానం హి చికిత్సాయాం ప్రధానం కారణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యస్మాత్సః-ఏక ఏవ, దోషో-వాతాద్యన్యతమః, సముత్థానవిశేషతో-హేతుభేదాత్, తథా స్థానాంతరాణి-స్వస్థానం హిత్వా పరాణి స్థానాని, ప్రాప్య-గత్వా, బహూన్-అనంతాన్, వికారాన్ కురుతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"యో దోషః శరీరసంధీనావిశతి, తేన జృంభా జ్వరశ్చోపజాయతే| యస్త్వామాశయమభ్యుపైతి, తేన రోగా భవంత్యురసి, అరోచకశ్చ| యః కంఠమభిప్రపద్యతే కంఠస్తతో ధ్వంసతే స్వరశ్చావసీదతి| యః ప్రాణవహాని స్రోతాంస్యాస్యాదీని ఉపైతి, శ్వాసః ప్రతిశ్యాయశ్చ తేనోపజాయతే|" ఇతి| వికారస్య-జ్వరాదేః, ప్రకృతయః-ఉపాదానకారణాని వాతాదిదోషాః, తా వికారప్రకృతీ:-రోగహేతువిశేషాన్, బుద్ధ్వా,- జ్ఞాత్వా, తథాఽధిష్ఠానాంతరాణి స్థానవిశేషాంశ్చ, బుద్ధ్వా,తథా హేతువిశేషాన్-నిదానభేదాంశ్చ, బుద్ధ్వా-యథా కిమయం కుపితః పవనో రూక్షేణ హేతునా లఘునా శీతేన వేత్యాది జ్ఞాత్వా, శీఘ్హ్రమేవోపక్రమేత్-చికిత్సేత్| న తు వికారానభిజ్ఞ ఇతి న చికిత్సేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ సాధనం| సాధనజ్ఞానం చ లక్షణజ్ఞానాధీనం| తత్ర లక్షణస్య దుర్బోధత్వమాహ-స ఏవేతి| స ఏవ యోఽన్యత్ర లక్షితో, బహూన్ వికారాన్ కురుతే,-యేఽన్యత్ర న ద్దష్టాః| తత్ర ద్వౌ హేతూ-సముత్తానవిశేషాత్కుపితత్వం స్థానాంతరప్రాప్తిశ్చ సముత్థానవిశేషః-అన్యత్రాద్దష్టం సముత్థానం|తస్మాద్వికారాదిత్రిత్యజ్ఞానపూర్వక ఉపక్రమః కార్యః| స చ శీఘ్రం, అవస్థాంతరో| ప్రకృతిః-స్వభావోఽసాధారణం చిణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దోషౌషధనిరూపణే సతి దూష్యాదీన్ దశ సమీక్ష్య సమ్యగ్విలోక్య, యశ్చికిత్సాయాం వర్తతే-యత్నం కరోతి, సః-వైద్యో, న కదాచిత్ స్ఖలతి-నాపరాధీ స్యాత్| దోషో-వాతాదిః, ఔషధం-హరీతక్యాది, తయోర్నిరూపణం-పర్యాలోచనం, తస్మిన్ దోషౌషధనిరూపణే| దూష్యాదీనాం సమస్తానాముపాదానం సర్వేషామేవావగమే చికిత్సాకరణం ప్రతి యత్నాతిశయద్యోతనార్థం, న పునరేషాం ద్వౌ వా త్రీన్ వా చతురో వా పంచ వా సమీక్ష్య| కిం తార్హి ? సర్వానేతాన్ సమీక్ష్య,-సమ్యగవబుధ్యేతి| అథ దూష్యాదీనేవ సమీక్ష్య ? నేత్యాహ- అవస్థాశ్చ పృథగ్విధాః| ఏషామేవ దూష్యాదీనామవస్థాః సూక్ష్మసూక్ష్మాః-అతిశయేన సూక్ష్మాః, తాశ్చ సమీక్ష్య-యథావద్బుద్ధ్వేతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- దూష్యాద్యేకాదశజ్ఞానే సత్యవ్యభిచార్యుపక్రమ ఇత్యాహ-దూష్యతి| దూష్యో-ధాతుర్మలశ్చ| దేశో-భూమిర్దేహశ్చ| బలం-సామర్థ్థం| దేశో- భూమిర్దేహశ్చ| బలం-సామర్థ్థం | కాలః-పూర్వాహ్ణదిః| అనలో-విషమాదిః| ప్రకృతిః-వాతప్రకృత్యాదిః|వయో-బల్యాది| సత్వం-మనః| సాత్మ్యం-దేశసాత్మ్యాది|ఆహారో-మధురాదిః| అవస్థాః-రూపేష్వవాంతరం రూపం| సూక్ష్మసూక్ష్మాః-అతిసూక్ష్మాః| ఏషాం-రోగాణాం| దోషౌషధనిరూపణే-దోషస్యౌషధస్య చ విచారణే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గురుశ్చాల్పశ్చ గుర్వల్పౌ, గుర్వల్పౌ చ తౌ వ్యాధీ చ గుర్వల్పవ్యాధీ, తయోః సంస్థానం-ఆకృతిః| అపిశబ్దో భిన్నక్రమే| తద్గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానమన్యథాకారమపి దృశ్యతే-విపరీతమితి లక్ష్యతే| అపిశబ్దాత్క్వచిత్ గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానం యథాతత్త్వం దృశ్యతే క్వచిన్నేతి వ్యాధిలక్షణస్య గమకత్వాభావః ప్రసజ్యేత| తతశ్చ "రోగం నిదానప్రాగ్రూపలక్షణోపశయాప్తిభిః|" (హృ. సూ. అ. 1|22) ఇతి దూష్యేత| తస్మాదపిశబ్దోఽత్ర గుర్వల్పసంస్థానస్య యథాతత్త్వ దర్శనం క్వచిద్భవత్యేవేతి సూచనార్థః కృతః| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-సత్త్వేత్యాది| సత్త్వం-ధైర్యం| దేహో-మహదల్పస్థూలకృశాదిః| సత్త్వం చ దేహశ్చ సత్త్వదేహౌ| బలం చాబలం చ బలాబలే| తస్మాత్సత్త్వదేహబలాబలాద్ధేతోర్గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానేఽవహితో భవేత్| అధికసత్త్వే తథోత్కృష్టదేహబలే చ గురుః-మహానపి వ్యాధిరుత్పన్నోఽల్పసంస్థానో-హీనబల ఇవ లక్ష్యతే, సత్త్వదేహబలయోరుత్కృష్టత్వాత్| తథా, హీనసత్వే హీనదేహబలే చోత్పన్నో లఘురపి మహానివ లక్ష్యతే, హీనసత్త్వదేహబలత్వాత్| తస్మాద(త్త)స్మిన్-వ్యాధిసంస్థానేఽర్థే, దత్తావధానేన భావ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- తత్రాపి సత్వదేహయోర్బలం తాత్పర్యేణ పరీక్ష్యమిత్యాహ-గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానమితి| సంస్థానం-లక్షణం|అన్యథాకారం-గురోరల్పత్వం, అల్పస్యాపి గురుత్వం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గురుం లఘుమిత్యాది| యశ్చ భిషగ్బ్రువః-కుత్సితో వైద్యః, స వ్యాధిసంస్థానమాత్రావలోకనాత్ గురుం వ్యాధిం లఘుమితి కల్పయన్-నిశ్చిన్వన్, అల్పదోషాకలనయా-హీనమాత్రదోషనిశ్చయేన, పథ్యే విప్రతిపద్యతే-చికిత్సితే మోహం గచ్ఛతి, గురువ్యాధావల్పవ్యాధియోగ్యం భేషజం దదాతి| ఏవం లఘువ్యాధిం గురుమితి కల్పయన్ బహుదోషాకలనయా పథ్యే విప్రతిపద్యతే, భిషగ్బ్రువత్త్వాత్| అన్యత్రాపి బ్రువాంతస్య కుత్సితత్వమేవ ప్రసిద్ధం| యథాఽఽహ మనుః (అ. 8|20) -"జాతిమాత్రోపజీవీ వా కామం స్యాద్బ్రాహ్మణబ్రువః| ధర్మప్రవక్తా నృపతేర్న తు శూద్రః కథంచన||" ఇతి| కేచిత్ "భిషగ్ధ్రువం" ఇతి పేఠుః| భిషక్-వైద్యో, గురుం లఘుమితి వ్యాధిం కల్పయన్ ధ్రువం-నిశ్చితం పథ్యే విప్రతిపద్యత ఇతి చ వ్యాచక్షతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అనవహితత్వే దోషమాహ-గురుం లఘుమితి|అల్పోఽయం దోష ఇత్యగణనయా విప్రతిపద్యతే-విపరీతం జానాతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తతోఽల్పం-అల్పమాత్రం, అల్పవీర్యం వా-అనుత్కృష్టశక్తికం వా, భేషజం గురువ్యాధౌ ప్రయోజితం-దత్తం, సంశోధనం రోగానుదీరయేత్తరాం-అతిశయేనోత్క్లేశయేత్| కుతః ? అయోగతః,,-హీనయోగాత్| అయోగో హి హీనయోగ ఉచ్యతే| యథా,-పుత్రకార్యాకరణాదపుత్ర ఇత్యుచ్యతే| విపర్యయే చ-లఘువ్యాధౌ, విపరీతం శోధనం తు ప్రయోజితం, కస్మాద్విపరీతం ? అల్పవీర్యాత్సంశోధనాత్, అతిమాత్రముత్కృష్టవీర్యం చ బహుదోషాకలనయా, అతియోగేన ప్రయోజితం న కేవలం మలాన్ క్షిణుయాత్-క్షపయేత్, యావద్వపురస్యతి-శరీరమపి హింస్యాత్| అత్ర చ సంశోధనం యత్ దృష్టాంతత్వేనోపన్యస్తం తదయోగాతియోగాభ్యాం రోగోత్క్లేశం శరీరక్షపణం [చ] ఝటితి నిర్వర్తయతీతి| ఖరనాదేనాప్యుక్తం చ-"అల్పముత్క్లేశయేద్దోషం బహు ప్రాణాన్నిహంతి చ| తస్మాన్నిరూప్య భిషజా దేయం యుక్తం విరేచనం||" ఇతి| తథా, జ్వరగుల్మాదీనాం చ తత్ప్రతీకారార్థం యద్దీయతే భేషజం తత్రాపి మహారంభేఽల్పమల్పవీర్యం చౌషధం న దేయం, ఇత్యస్మాదేవ దృష్టాంతీభూతాదర్థాదవగంతవ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- విపర్యయజ్ఞానే దోషమాహ-తతోఽల్పమితి| అయోగతః-హీనయోగేన| విపరీతం-అతిమాత్రమతివీర్యం వా|విపర్యయే-లఘువ్యాధౌ| వపురప్యతిశయేన క్షయం నయేత్, న దోషానేవ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యస్మాచ్చైవం రోగాణాం దుర్విజ్ఞేయా గతిః, అతః-అస్మాద్ధేతోః, సతతమభియుక్తః-సదాఽఽయుర్వేదపాఠావబోధానుష్ఠానపరో వైద్యః, సర్వం-దూష్యాదివస్తుజాతం, ఆలోచ్య సర్వథా-సర్వేణ ప్రకారేణాఽఽయుర్వేదానుసారిణ్యా స్వబుద్ధ్యా తద్విద్యసంభాషాసంభవయా చ తథా కర్మాభ్యాసతోఽపి నిపుణం నిరూప్య, తథా-తేన ప్రకారేణ దోషదూష్యదేశాద్యనుగుణేన, భైషజ్యం యుంజీత-భేషజం యుంజ్యాత్| యథాఽఽరోగ్యాయ ధ్రువం-యేన ప్రకారేణాఽఽరోగ్యార్థమవశ్యం స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అశేషవిశేషేశపరీక్షాయామత్యాదరః కార్య ఇత్యాహాతోఽభియుక్త ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వృద్ధిశ్చ క్షయశ్చ వృద్ధిక్షయౌ, వృద్ధిక్షయయోర్విభేదో వృద్ధిక్షయవిభేదః, వివిధో విశిష్టో భేదో-విభేదః, తస్మాద్వృద్ధిక్షయవిభేదతః| అతఃపరం-అతోఽనంతరం, దోషాః-వాతాదయో, వక్ష్యంతే-భణిష్యంతే| స0-పృథక్-వ్యస్తాన్ స్వప్రమాణాధికాన్, త్రీన్ దోషాన్ రోగహేతూన్, విద్ధి-అవేహి| వాతో వృద్ధః| 1| పిత్తం వృద్ధం| 2| శ్లేష్మా వృద్ధః| 3| ఏవం త్రయో దోషాః| స0-సంసర్గస్త్రిధా-త్రిప్రకారః| తత్ర-సంసర్గే, నవ దోషభేదాన్ స్వప్రమాణాధికాన్, "విద్ధి" ఇత్యేతదనువృత్తికృతేన సంబంధేన సర్వత్ర యోజ్యం| స0-సమయా వృద్ధ్యా-తుల్యయా వృధ్ద్యా, త్రీనేవ-అన్యూనాధికాన్, సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| ఏకో వాతపిత్తాభ్యామధికాభ్యాం, ద్వితీయో వాతకఫాభ్యామధికాభ్యాం, తృతీయః పిత్తశ్లేష్మభ్యామధికాభ్యాం, ఇతి| సంసర్గస్థయోర్దోషయోరేకస్య దోషస్యాతిశాయనే-అధికతరయా వృద్ధ్యా, షట్ సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| అతిశయో-అతిశాయనం| అతిశాయనే "తమబిష్ఠనౌ" ఇతి నిపాతనాద్దీర్ఘః| దోషద్వయవృద్ధేశ్చింత్యమానత్వాదపరదోషచింతానాస్త్యత్ర| వాతో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం||1|| పిత్తం వృద్ధం వాతో వృద్ధతరః||2|| కఫో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం||3|| పిత్తం వృద్ధం కఫో వృద్ధతరః||4|| కఫో వృద్ధో, వాతో వృద్ధతరః||5|| వాతో వృద్ధః కఫో వృద్ధతరః||6|| ఏవం షట్ సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| స0-సమస్తేషు-సన్నిపతితేషు త్రిష్వపి దోషేషు వృద్ధేషు, త్రయోదశ దోషభేదాన్ విద్ధి| స0-ద్వౌ చైకశ్చ ద్వ్యేకే, తేషాం ద్వ్యేకేషామతిశయో-అధికత్వం, తేన ద్వ్యేకాతిశయేన| తతో ద్వయాతిశయేన త్రయో భేదాః, తథా దోషైకస్యాతిశయేన త్రయః, ఇతి షట్ భేదాః| యథా,-కఫో వృద్ధో వాతపిత్తేఽధికం వృద్ధే| 1| పిత్తం వృద్ధం వాతకఫావతివృద్ధౌ| 2| వాతో వృద్ధః పిత్తకఫావతివృద్ధౌ| 3| పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ వాతోఽతివృద్ధః| 4| వాతకఫౌ వృద్ధౌ పిత్తమతివృద్ధం| 5| వాతపిత్తే వృద్ధే కఫోఽతివృద్ధః| 6| ఇతి షడ్భేదాన్ ద్వ్యేకాతిశయేన సన్నిపాతే విద్ధి| స0-తుల్యం కృత్వా-సమం కృత్వా, వృద్ధైర్దోషైరేకం సన్నిపాతదోషభేదం విద్ధి| స0-తరతమయోర్భావస్తారతమ్యం| కస్య తారతమ్యం ? ప్రకృతత్వాత్సన్నిపాతస్థదోషాణాం| తారతమ్యస్య వికల్పనం-భేదః, తారతమ్యవికల్పనం, తస్మాత్| సన్నిపాతస్థదోషాణాం వృద్ధిరూపాణాం షడ్భేదాన్ విద్ధి| యథా,-వాతో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం కఫో వృద్ధతమః| 1| వాతో వృద్ధః కఫో వృద్ధతరః పిత్తం వృద్ధతమం| 2| పిత్తం వృద్ధం కఫో వృద్ధతరో వాతో వృద్ధతమః| 3| పిత్తం వృద్ధం వాతో వృద్ధతరః కఫో వృద్ధతమః| 4| కఫో వృద్ధో వాతో వృద్ధతరః పిత్తం వృద్ధతమం| 5| కఫో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం వాతో వృద్ధతమః| 6| ఏతేషాం చ లక్షణం మునిరధ్యగీష్ట| తథా చ తద్గ్రంథః (చ. చి. అ. 3|88)- "సన్నిపాతజ్వరస్యోర్ధ్వం త్రయోదశవిధస్య హి| ప్రాక్ సూత్రితస్య వక్ష్యామి లక్షణం వై పృథక్ పృథక్|| భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోఽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫే జ్వరే|| శైత్యం కాసోఽరుచిస్తంద్రా పిపాసా దాహరుగ్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః|| ఛర్దిః శైత్యం ముహుర్దాహస్తృష్ణా మోహోఽస్థివేదనా| మందవాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే స్యాద్ హ్యనుగే తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా|| రక్తవిణ్మూత్రతా దాహః స్వేదస్తృడ్బలసంక్షయః| మూర్చ్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తగరీయసి|| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమైః| కఫోల్బణం సన్నిపాతం తంద్రాకాసేన చాదిశేత్|| సమం దోషైస్త్రిభిర్వృద్ధైః సన్నిపాతస్య లక్షణం| ముహుర్దాహో ముహుః శీతం కర్ణక్ష్వేడనపార్శ్వరుక్|| మోహః చ్ఛర్దిర్దివా నిద్రా రాత్రౌ జాగరణం తథా| ప్రతిశ్యా ఛర్దిరాలస్యాం తంద్రారుచ్యగ్నిమార్దవం|| హీనవాతే పిత్తమధ్యే చిహ్నం శ్లేష్మాధికే మతం| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వగ్దాహస్తృష్ణా భ్రమోఽరుచిః|| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం| శిరోరుగ్వేపథుః శ్వాసః ప్రలాపః చ్ఛర్ద్యరోచకౌ|| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం వాతాధికే మతం| శీతకం గౌరవం తంద్రా ప్రలాపోఽస్థిశిరోతిరుక్|| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే విదుః| వర్చోభేదోఽగ్నిదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోఽరుచిర్భ్రమః|| కఫహీనే వాతమధ్యే లింగం పిత్తాధికే మతం| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోఽతిపార్శ్వరుక్|| కఫహీనే పిత్తమధ్యే లింగం వాతాధికే స్మృతం|" ఇతి| స0-ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, పంచవింశతిసంఖ్యాపరిమాణాన్ వృద్ధాన్ దోషభేదాన్ వృద్ధైర్దోషైర్విద్ధి| స0-క్షీణైః-క్షయావస్థైర్దోషైః, తావతః-తత్పరిమాణాన్ పంచవింశతిసంఖ్యాకాన్ దోషభేదాన్ విద్ధి| యథా,-వృద్ధైః పృథక్ త్రీన్ దోషభేదాన్, తథా క్షీణైః| "పృథక్ త్రీన్" ఇత్యాదిగ్రంథే వృద్ధిశబ్దస్థానే క్షీణశబ్దే నిపాత్యః| తద్యథా,-వాతః క్షీణః| 1| పిత్తం క్షీణం| 2| కఫః క్షీణః| 3| తదేవం సంసర్గే నవదోషభేదాన్ విద్ధి| కథం ? త్రీనేవ సమక్షీణత్వేన,-క్షీణవాతపిత్తసంసర్గః| 1| క్షీణపిత్తకఫసంసర్గః| 2| క్షీణవాతకఫసంసర్గః| 3| షడేకస్యాతిశాయనే| అతిశాయనే-అన్యదోషాపేక్షయా క్షీణత్వాతిరేకే,-వాతః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం| 1| పిత్తం క్షీణం వాతః క్షీణతరః| 2| వాతః క్షీణః కఫః క్షీణతరః| 3| కఫః క్షీణో వాతః క్షీణతరః| 4| కఫః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం| 5| పిత్తం క్షీణం కఫః క్షీణతరః| 6| ఏవం షట్ దోషభేదాన్ విద్ధి| త్రయోదశ సమస్తేషు-సన్నిపతితేషు క్షీణేషు దోషేషు దోషభేదాంస్త్రయోదశ విద్ధి| కథం ? షడ్ ద్వ్యేకాతిశయేన తు| దోషద్వయస్యాతిశయేన-అతిక్షీణత్వేన, తథా దోషైకశయేన తు| తథా దోషైకస్యాతిక్షీణత్వేన, పర్యాయతః షట్ క్షీణసన్నిపాతదోషభేదాన్ విద్ధి| యథా,-వాతః క్షీణః పిత్తకఫావతిక్షీణౌ| 1| పిత్తం క్షీణం వాతకఫావతిక్షీణౌ| 2| కఫః క్షీణః పిత్తవాతావతిక్షీణౌ| 3| వాతపిత్తే క్షీణే కఫోఽతిక్షీణః| 4| పిత్తకఫౌ క్షీణౌ వాతోఽతిక్షీణః| 5| వాతకఫౌ క్షీణౌ పిత్తమతిక్షీణం| 6| ఏకం తుల్యక్షీణైర్భేదం విద్ధి| 1| షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్,-కఫః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం వాతః క్షీణతమః| 1| వాతః క్షీణః కఫః క్షీణతరః పిత్తం క్షీణతమం| 2| పిత్తం క్షీణం కఫః క్షీణతరో వాతః క్షీణతమః| 3| కఫః క్షీణో వాతః క్షీణతరః పిత్తం క్షీణతమం| 4| వాతః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం కఫః క్షీణతమః| 5| పిత్తం క్షీణం వాతః క్షీణతరః కఫః క్షీణతమః| 6| ఏవం పంచవింశతిదోషభేదాన్ క్షీణైర్దోషైర్విద్ధి| స0-తే-సన్నిపాతస్థదోషాస్త్రయః, షోఢా భవంతి| కథం ? ఇత్యాహ-ఏకైకేత్యాది| వృద్ధిశ్చ సమతా చ క్షయశ్చ వృద్ధిసమతాక్షయాః| ఏకైకస్య-వాతాద్యన్యతమస్య, వృద్ధిసమతాక్షయా ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయాః, తైరేకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్| యథా,-వాతో వృద్ధః పిత్తం సమం కఫః క్షీణః| 1| పిత్తం వృద్ధం వాతః సమః కఫః క్షీణః| 2| కఫో వృద్ధః పిత్తం సమం వాతః క్షీణః| 3| కఫో వృద్ధో వాతః సమః పిత్తం క్షీణం| 4| వాతో వృద్ధః కఫః సమః పిత్తం క్షీణం| 5| పిత్తం వృద్ధం కఫః సమో వాతః క్షీణః| 6| ఏవమేకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్| స0-ఏకస్య క్షయ ఏకక్షయః, ద్వంద్వస్య వృద్ధిర్ద్వంద్వవృద్ధిః, ఏకక్షయసహితా ద్వంద్వవృద్ధిరేకక్షయద్వంద్వవృద్ధిః, తయా| కింభూతయా ? సవిపర్యయయా,-సహ విపర్యయేణ-వైపరీత్యేన వర్తతే యా సైవం, తయా| ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా పునరేవ షట్ దోషభేదాః| వాతః క్షీణః పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ| 1| పిత్తం క్షీణం వాతకఫౌ వృద్ధౌ| 2| కఫః క్షీణో వాతపిత్తే వృద్ధే| 3| ఏవమేకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా త్రయో భేదాః| సవిపర్యయయా చ వృద్ధ్యా త్రయో దోషభేదాః| ద్వంద్వక్షయైకదోషవృద్ధ్యా-ద్వంద్వక్షయసహితైకదోషవృద్ధిః, తయా| యథా,-వాతపిత్తక్షీణే శ్లేష్మా వృద్ధః| 1| వాతకఫౌ క్షీణౌ పిత్తం వృద్ధం| 2| పిత్తకఫౌ క్షీణౌ వాతో వృద్ధః| 3| ఇతి సవిపర్యయయా వృద్ధ్యా త్రయో దోషభేదాః| ఏవం సన్నిపాతభేదా ద్విరూపయా వృద్ధ్యా షడేతే జ్ఞేయాః| స0-ఏవం భేదగణనయా దోషాణాం భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాః-ఉక్తాః| స0-త్రిషష్టీనాం పూరణో యో దోషభేదః, స స్వాస్థ్యకారణం-ఆరోగ్యహేతుః, ధాతుసామ్యాత్| అత్ర హి స్వప్రమాణస్థా వాతపిత్తకఫాః| యే చ దోషభేదా ద్విషష్టిః, తే చ రోగకారణమిత్యర్థాదుక్తం భవతి| అత్ర చ రోగహేతుత్వే దోషవైషమ్యం కారణం| త్రిషష్ట ఇతి " తస్య పూరణే డట్" ఇతి డట్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- అథ సంయోగః| తస్య త్రిషష్టిభేదాః| తానాహవక్ష్యంతేఽతఃపరమితి| దోషాః-దోషభేదాః| విమేదః-తారతమ్యం, తత్సామ్యే నాస్తి వృద్ధౌ క్షయే చాస్తి, వృద్ధిక్షయవత్తారతమ్యం చభేదే కారణం| ఆ0 ర0- తత్ర వృద్ధిసామ్యాభ్యాం ద్వాదశ| తత్ర పృథక్ త్రీన్ విద్ధి| పృథక్-ప్రత్యేకం వృద్ధయా, "పంచవింశతిరిత్యేవం వృద్ధైః" ఇత్యుపసంహారాత్| పారిశేష్యాత్ ద్విశః సామ్యేన| యథా,- వాయుర్వృద్ధః పిత్తకఫౌ సమౌ|1| పిత్తం వృద్ధం వాయుకఫౌ సమౌ|2| కఫో వృద్ధో వాయుపిత్తే సమే|3| ఆ0 ర0- సంసర్గం త్రిధా విద్ధి, వాయుపిత్తే వాయుకఫౌ పిత్తకఫౌ ఇతి| తత్ర తాన్-సంయోగాన్, నవ విద్ధి| ఆ0 ర0- తత్ర త్రీన్ సమయా వృద్ధ్యా| యథా,- వాయుపిత్తే వృద్ధే కఫః సమః|1| వాయుకఫౌ వృద్ధౌ పిత్తం సమం|2|పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ వాయుః సమః |3| ఏకస్యాతిశయనే షట్| యథా,-వాయోః పిత్తం వృద్ధం కఫః సమః|1| పిత్తాద్వాయుర్వృద్ధః కఫః సమః|2| కఫాద్వాయుర్వృద్ధః పిత్తం సమం|3| వాయోః కఫో వృద్ధః పిత్తం సమం|4| పిత్తాత్కఫో వృద్ధో వాయుః సమః|5| కఫాత్పిత్తం వృద్ధం వాయుః సమః|6| ఏవం ద్వాదశ| ఆ0 ర0- వృద్ధేష్వేవ సమస్తేషు త్రయోదశ సంయోయోగాన్ విద్ధి| ఆ0 ర0- తత్రైకస్మాత్ ద్వయోర్వృద్ధయోస్త్రీన్| యథా,-వాయోః పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ|1| పిత్తాత్కఫవాయూ|2| కఫాద్వాయుపిత్తే|3| ద్వాభ్యామేకస్మిన్ వృద్ధే త్రీన్| యథా,- వాయుపిత్తాభ్యాం కఫో వృద్ధః|1| వాయుకఫాభ్యాం పిత్తం వృద్ధం|2| పిత్తకఫాభ్యాం వాయుర్వృద్ధః|3| ఆ0 ర0- తుల్యాధికైరేకం|యథా,-వాయుపిత్తకఫా వృద్ధాః|1| ఆ0 ర0-తారతమ్యవికల్పనాత్ షట్| యథా,-వాయుపిత్తకఫా వృద్ధా వృద్ధతరా వృద్ధ్తమాః||1|| ఏవం వాయుకఫపిత్తాని|2| పిత్తకఫవాయవః|3| పిత్తవాయుకఫాః|4| కఫవాయుపిత్తాని|5| కఫపిత్తవాయవః|6| ఏవం త్రయోదశ| ఆ0 ర0- ఏవం వృద్ధౌ పంచవింశతిం విద్ధి| ఆ0 ర0- క్షీణైశ్చ తావతో విద్ధి| వృద్ధశబ్దస్థానే క్షీణశబ్దపయోగాత్తే జ్ఞేయాః| ఆ0 ర0- వృద్ధిక్షయసామ్యైః (వృద్ధిసామ్యక్షయైః) షట్| వృద్ధవృద్ధతరవృద్ధతమస్థానే వృద్ధక్షీణసమ(వృద్ధసమక్షీణ) ప్రయోగాత్తే జ్ఞేయాః| తేషాం లక్షణ్ముక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 20)-"రోగావస్థాసు యుగద్వృద్ధిసామ్యక్షయనుగం| షట్కం హి దుర్బోధతరం వికారైరితి ద్దశ్యతే|| ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం వృద్ధో వాయుః కఫక్షయే| స్థానాదాదాయ గాత్రేషు యత్ర విసర్పతి|| తదాభేదస్చ దాహశ్చ తత్ర తత్రానవస్థితౌ| గాత్రదేశే తథా స్యాతాం బలహాని పరిశ్రమౌ|| ప్రకృతిస్థం కఫం క్షీణే పిత్తే వాయుర్యదా బలీ| కర్షేత్ కుర్యాత్తద శూలం సశైత్యస్తంభగౌరవం|| ప్రకృతిస్థం యదా వాతం పిత్తం వృద్ధం కఫక్షయే| సరుణద్ధి తదా దాహః శూలం చాషోపజాత్యతే|| ప్రకృతిస్థం కఫం వృధం పిత్తం వాయుక్షయే యదా| సన్నిరుధ్యాత్తదా కుర్యాత్సతంద్రాగౌరవం జ్వరం|| ప్రకృతిస్థం యదా వాయుం క్షీణే పిత్తే కఫోఽధికః| సన్నిరుధ్యాత్తదా కుర్యాచ్ఛీతకం గౌరవం రుజం|| శీతకం-శీతపూర్వజ్వరం| ప్రకృతిస్థం యదాపిత్తవృద్ధః శ్లేష్మాఽనిలక్షయే| సన్నిరుధ్యాత్తదా కుర్యాన్మందాగ్నిత్వం శిరోగ్రహం|| నిద్రాతంద్రోపలేపాంశ్చ హృద్రోగం గాత్రగౌరవం| ష్ఠీవనం పిత్తకఫయోర్నఖాదీనాం చ పీతతాం|| యే దోషవృద్ధిక్షయయోర్వికారః కీర్తితాః పృథక్| శేషేష్వపి తు తానేవ కల్పయేత్తద్యథాయథం||" ఇతి| ఆ0 ర0- ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధిభ్యాం త్రయః|యథా,-వాయుః క్షీణః పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ|1| పిత్తం క్షీణం కఫవాయూ వృద్ధౌ|2| కఫః క్షీణో వాయుపిత్తే వృద్ధే|3| ద్విక్షయైకవృద్ధిభ్యాం త్రయః| యథా,-వాయుపిత్తే క్షీణే కఫో వృద్ధః|1| పిత్తకఫౌ క్షీణౌ వాయుర్వుద్ధః|2| కఫవాయూ క్షీణౌ పిత్తం వృద్ధం|3| ఆ0 ర0- ఏవం ద్విషష్టిర్భేదాః| ఆ0 ర0- వాయుపిత్తకఫాః సమా ఇతిత్రిషష్టో భేదఃస్వాస్థ్యకారణం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-న కేవలం ద్విషష్టిభేదభిన్నాన్ దోషాన్ జానీయాత్| ఆనంత్యం చ గతాన్ విద్యాత్| కథమానంత్యం ? ఇత్యాహ-ఏషాం దోషభేదానాం, యథాస్వం-రసరక్తాదిభిర్ధాతుభిః సంయోగాత్, తథైషామేవ క్షయాదిభేదైస్తరతమయోగాచ్చానంత్యం గతాన్ విద్యాత్| తత్ర దిఙ్మాత్రం శిష్యవ్యుత్పత్తయే ప్రదర్శయతే| తత్ర రసే వాతపిత్తకఫానాం పృథక్ త్రయో భేదా భవంతి, "పృథక్ త్రీన్ విద్ధి" ఇత్యనుసారేణ| సంసర్గస్త్రిధా| "తత్ర తు తాన్" రసమేవాధికృత్య నవ విద్ధి| కథం ? పూర్వవత్ "త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా షడేకస్యాతిశాయేనే|" ఏవం పూర్వోక్తన్యాయేన రసమధికృత్య సంసర్గం యోజయిత్వా సన్నిపాతో యోజనీయః| యథా,-త్రయోదశ సమస్తేషు| కథం ? "షడ్ద్వ్యేకాతిశయేన తు| ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్||" ఇతి సమానం పూర్వేణ, రసాఖ్యం స్థానం కేవలమధికం| "పంచవింశతిమిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః|" రసమధికృత్య భేదాన్ విద్ధి| ఇత్యేవం రుధిరమాంసాదిభిర్యోజ్యం| ఏకైకోపక్రమేణేత్యేవం ద్విషష్టిభేదభిన్నానాం దోషాణాం రసాదిభిః సప్తభిః సంయోగాత్ చత్వారి శతాన్యేకచత్వారింశదధికాని స్యుః| శకృదాదిసంసర్గాత్ క్షీణతరక్షీణతమాదిభేదైర్వృద్ధతరవృద్ధతమాదిభేదైశ్చ చింత్యమానా దోషా ఆనంత్యం యాంతీతి| రసభేదే దోషభేదే చావగతే వైద్యస్య హేతులక్షణోపక్రమేషు మోహో న భవతి| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|25)- "యః స్యాద్రసవికల్పజ్ఞః స్యాచ్చ దోషవికల్పవిత్| న స ముహ్యేద్వికారాణాం హేతులింగోపపత్తిషు||" ఇతి| మ్నౌజ్రౌగస్త్రిదశభవాప్రహర్షిణీ స్యాత్| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయాధ్యాయో ద్వాదశః సమాప్తః|| 12||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఏతే భేదా రసాదిభిర్దూష్యైః ప్రత్యేకం సంసర్గాద్వహవో భవంతి| తథా, ఏషాం-దూష్యాణాం క్షయాదిభేదైః సంసర్గాత్తతోఽపి బహవః| ఏవమానంత్యం యాతాన్ దోషానవహితమానసో జానీయాత్| యథాస్వం-స్వేన లక్ష్ణేన| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| దోషభేదప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 12||