൧൨. ദോഷഭേദീയാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാദനന്തരം ദോഷഭേദീയാധ്യായാരമ്ഭഃ| യതോ ദോഷഭേദമന്തരേണ ദോഷവിജ്ഞാനം സമ്യങ്നോക്തം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

൦

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷാണാം ഭേദോ-ദോഷഭേദഃ, സ്ഥാനനാമവിഭാഗാദിഭിഃ| തസ്മൈ ഹിതോ ദോഷഭേദീയഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദോഷഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേഅഥേതി| യതഃ പൂര്വാധ്യായേ ദോഷവൈഷമ്യമുക്തമ്| തച്ച ദോഷഭേദാദ്ബഹുധാ ഭിദ്യതേ| ദോഷഭേദജ്ഞാനാര്ഥമയമധ്യായഃ| അത ഏവായം ദോഷഭേദീയഃ | തദ്ഭേദശ്ച സ്ഥാനകര്മാവസ്ഥാഹേത്വാകൃതിസാധനസംയോഗഭേദദ്ഭവതി| തത്ര സ്ഥാനതോ യഥാ-പക്വാശയസ്ഥോऽഗം വായുഃ കടിസ്ഥോऽയമ്| കര്മതോ യഥാ,-ശ്വാസോച്ഛ്വാ സപ്രവതകോऽയം വിണ്മൂത്രപ്രവര്തകോऽയമ്|അവസ്ഥാതോ യഥാ,-ചിതോऽയം പ്രകുപിതോऽയമ്| ഹേതുതോ യഥാ,-മിഥ്യായോഗപ്രകുപിതോऽയമ്, അതിയോഗപ്രകുപിതോऽയമ്| ആകൃതിതോ യഥാ,-സ്ത്രംസലക്ഷണോऽയം വ്യാസലക്ഷണോऽയമ്| സാധനതോ യഥാ,-സ്നിഗ്ധോ പശയോऽയമ്,ഉഷ്ണോപശയോऽയമ്| സംയോഗതോ യഥാ,-പിത്തയുക്തോऽയം ശ്ലേഷ്മയുക്തോऽയമിതി| ഏവം പിത്താദിഷ്വപി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പക്വാശയാദി വാതസ്യ സ്ഥാനമ്| തത്രാപി ഷഡ്വിധേ സ്ഥാനേ വിശേഷേണ പക്വാധാനം സ്യാത്| അന്നം പക്വമാധീയതേ-സ്ഥാപ്യതേऽസ്മിന്നിതി പക്വാധാനം,-പക്വാശയഃ| അത ഏവ വാതേ ബസ്തിരുപക്രമഃ പ്രധാന ഉക്തഃ, മൂലാപകര്ഷണാത്| സകലശരീരവ്യാപിത്വേऽപ്യേഷാമിദം വിശേഷേണോക്തമ്| തഥാ ച പ്രാഗധ്യഗീഷ്ട (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൭) - "തേ വ്യാപിനോऽപി ഹൃന്നാഭ്യോഃ" ഇതി| വിചിത്രഗതിത്വാച്ചൈഷാം വക്ഷ്യമാണപ്രാണാദിഭേദേന പൃഥക് സ്ഥാനകര്മനിര്ദേശഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്രാദൌ സ്ഥാനതോ ഭേദഃ| സ്ഥാനം ദ്വിധാ,-സാമാന്യം വിശിഷ്ടം ച| തത്രാദൌ സാമാന്യമ്| തത്ര വായോഃ സ്ഥാനമാഹ-പക്വാശയേതി| പക്വാശയോ-നാഭേരധഃ പക്വാന്നസ്ഥാനമ്| കടീ-ശ്രോണിഃ| സക്ഥി-വങ്ക്ഷണാദ്യങ്ഗുഷ്ഠാന്തമ്| ശ്രോത്രംകര്ണഃ| സ്പര്ശനേന്ദ്രിയം-ത്വക്| തത്ര-തേഷു സ്ഥാനേഷു മധ്യേ, പക്വാധാനം-പക്വാശയോ, വിശേഷതഃ സ്ഥാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തസ്യ നാഭ്യാദീനി സ്ഥാനാനി| ലസീകാ-ജലസദൃശീ| ദൃക്-ചക്ഷുഃ| സ്പര്ശനം-ത്വക്| നനു, സ്പര്ശനേന്ദ്രിയം വായോഃ സ്ഥാനമുദ്ദിഷ്ടമ്| തദേവ കഥം പിത്തസ്യാപി സ്യാത്| ബ്രൂമഃ| വാതസഖിത്വാദഗ്നേഃ| വാതസഖോ ഹ്യഗ്നിഃ, പിത്തം ച വഹ്നിരിതി വചനാത്| തസ്മാദുഭയോരപ്യേതദ്യുക്തം സ്ഥാനമ്| വിശേഷത ഇതി| അത്ര-ഏഷു സ്ഥാനേഷു മധ്യേ, പിത്തസ്യ വിശേഷേണ നാഭിഃ സ്ഥാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തസ്യാഹ-നാഭിരിതി| ആമാശയോ-നാഭേരൂര്ധ്വപക്വാന്നസ്ഥാനമ്| "ലസീകാ-സ്യാഗ്രസമലോ ജലപ്രായസ്ത്വഗാശ്രയഃ"| ദ്ദക്-ചക്ഷുഃ| സ്പര്ശനം-ത്വക്| അത്ര-ഏഷു സ്ഥാനേഷുമധ്യേ, നാഭിര്വിശേഷതഃ സ്ഥാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫസ്യോരഃ പ്രഭൃതീനി ജിഹ്വാന്താനി സ്ഥാനാനി| സുതരാം-സുഷ്ഠു സ്ഥാനമുരോ-വക്ഷഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫസ്യാഹ-ഉര ഇതി| ഉരോ-വക്ഷഃ| ക്ലോമോദകവാഹിസ്ത്രോതോമൂല, ഹൃദ്ദക്ഷിണതോ മാംസഗ്രന്ഥിഃ| പര്വാണിസന്ധയഃ| ഘ്രാണം-നാസാ| ഏഷു മധ്യേ ഉരോ വിശേഷതഃ സ്ഥാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വായുരേക ഏവ ചലനസ്വഭാവഃ സന് പ്രാണാദിഭിഃ-പ്രാണോദാനവ്യാനസമാനാപാനൈഃ, ഭേദാത്-വിശേഷാത്, പഞ്ചാത്മാ-പഞ്ചസ്വഭാവഃ| യഥൈകോऽപി ദേവദത്തോ യാം യാം ക്രിയാം കരോതി തദനുരൂപാമേവ സംജ്ഞാം ലാവകപാചകാദികാം ലഭതേ, തദ്വദ്വാതാദയഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ വിശിഷ്ടസ്ഥാനം കര്മ ച, സാമാന്യകര്മണ ഉത്സാഹാദേഃ പൂര്വാധ്യായേ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| തത്ര വായോര്വിശേഷമാഹപ്രാണാദിഭേദാദിതി| പ്രാണാദയഃ-പ്രാണോദാനവ്യാനസമാനാപാനാഃ| പഞ്ചാത്മാ-പഞ്ചവിശേഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അത്ര-ഏഷു മധ്യേ, പ്രാണോ വായുര്മൂര്ധഗഃ-ശിരസി സ്ഥിതഃ, ഉരഃ കണ്ഠം ച ചരതി| തഥാ, ബുദ്ധ്യാദീനാം ധാരകഃ| തഥാ, ഷ്ഠീവനാദിക്രിയഃ| ഷ്ഠീവനം- മുഖസ്രാവോദ്ഗാരഃ| ഷ്ഠീവനമിതി "ഷ്ഠീവേര്ല്യുടി ഷ്ഠീവിസിവ്യോര്ദീര്ഘശ്ച" ഇതി പൃഷോദരാദിപാഠാദ്ദീര്ഘഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രാണസ്യ സ്ഥാനകര്മാണ്യാഹ-പ്രാണോऽത്രേതി| പ്രാണസ്യമൂര്ധാऽവസ്ഥിതിസ്ഥാനമ്| ഉരഃ കണ്ഠശ്ച വിചരണസ്ഥാനമ്| ബുദ്ധയാദിധാരണം ഷ്ഠീവനാദികരണം ച കര്മ| ഹൃദയം-മനോऽധിഷ്ഠാനമ്| ചിത്തം-മനഃ| ഇന്ദ്രിയാണി-ചക്ഷുരാദീനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉദാനസ്യ പ്രധാനമുരഃ സ്ഥാനമ്, നാസാദീംശ്ച ചരതി| വാക്പ്രവൃത്ത്യാദിക്രിയഃ| പ്രയത്നഃ-കാര്യേഷു പദാര്ഥഗ്രഹണാദിഷൂദ്യമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉദാനസ്യ സ്ഥാനകര്മാണ്യാഹ-ഉരഃ സ്ഥാനമിതി| ഉദാനസ്യോരോऽവസ്ഥിതിസ്ഥാനമ്| നാസാദി വിചരണസ്ഥാനമ്| വാക്പ്രവൃത്ത്യാദികം കര്മ| പ്രയത്നഃ-ഉത്സാഹഃ| ഊര്ജാ-പ്രാണനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യാനോ ഹൃദയേ സ്ഥിതഃ പ്രാധാന്യേന കൃത്സ്നേ-സര്വസ്മിന്, ശരീരേ ചരതി| തഥാ, മഹാജവഃ-ശീഘ്രഗതിഃ, പ്രാണാദ്യപേക്ഷയാ| തഥാ, ഗത്യാദികാഃ ക്രിയാഃ പ്രായഃ സര്വദേഹിനാം തസ്മിന്-വ്യാനേ, പ്രതിബദ്ധാഃ-തദായത്താഃ| ഗതിഃ-ചങ്ക്രമണമ്| അപക്ഷേപണം-അങ്ഗസ്യാധോഅനയനമ്| ഉത്ക്ഷേപഃ- അങ്ഗസ്യോര്ധ്വനയനമ്| നിമേഷഃ-അക്ഷ്ണോര്നിമീലനമ്| ഉന്മേഷഃ-തയോര്വികാസഃ| ആദിഗ്രഹണേന ജൃമ്ഭണാന്നാസ്വാദനവിശോധനാദിപരിഗ്രഹഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വ്യാനസ്യാഹ-വ്യാന ഇതി| വ്യാനസ്യ ഹൃദയമവസ്ഥിതിസ്ഥാനമ്| സര്വശരീരം വിചരണസ്ഥാനമ്| ഗയാദയഃ സകലാഃ ക്രിയാഃ കര്മ| അപക്ഷേപണം-അങ്ഗസ്യാധോനയനമ്| ഉത്ക്ഷേപണം-ഊര്ധ്വനയനമ്| തസ്മിന്പ്രതിബദ്ധാഃ-തദേകനിഷ്പാദ്യാഃ| മഹാജവഃ-പ്രാണാദിഭ്യോ വേഗവാന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമാനോ വായുരഗ്നിസമീപസ്ഥഃ| സാമാന്യോക്താവപി പ്രാധാന്യാത്പാചകോऽഗ്നിര്ഗൃഹ്യതേ| അത ഏവാഹ-കോഷ്ഠേ ചരതി സര്വത ഇത്യാദി| സര്വസ്മിന് കോഷ്ഠേ ചരതി| സ ചാന്നം ഗൃഹ്ണാതി-അപക്വമാമാശയേ ധാരയതീത്യര്ഥഃ| പചതി-അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാദ്ഭക്തകാര ഇവ| വിവേചയതി-സംഹതമന്നം പാകായ വിഭജതേ| മുഞ്ചതി-ശകൃന്മൂത്രാദിരൂപമധഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സമാനസ്യാഹ-സമാന ഇതി| സമാനസ്യാഗ്നിസമീപമവസ്ഥിതിസ്ഥാനമ്| സര്വകോഷ്ഠോ വിചരണസ്ഥാനമ്| അന്നസ്യ ഗ്രഹണം, ഗൃഹീത്വാ പാചനം, പക്ത്വാ സാരകിട്ടദിവേചനം, വിവിച്യ കിട്ടാവമോചനം ച കര്മ| അഗ്നിസമീപം അഗ്നിസ്ഥാനസ്യ ഗ്രഹണ്യാഖ്യസ്യ അഗ്ന്യനവരുദ്ധോऽവകാശഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അപാനോ വായുരപാനം പ്രാധാന്യേനാശ്രിതഃ, ശ്രോണ്യാദിചരഃ, ശുക്രാദിനിഷ്ക്രമണക്രിയഃ| ഇതി വാതഭേദാഃ പഞ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അപാനസ്യാഹ-അപാന ഇതി| അപാനസ്യാപാനംഗുദമവസ്ഥിതിസ്ഥാനമ്| ശ്രോണ്യാദി വിചരണസ്ഥാനമ്| ശുക്രാദിനിഷ്ക്രമണം കര്മ| ബസ്തിഃ-മൂത്രാശയഃ| മേഢ്രം-മൂത്രമാര്ഗഃ| ഗോചരോ-വിചരണവിഷയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകഭേദാഃ പഞ്ച പിത്തസ്യ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്താവിശേഷാനാഹ-പിത്തമിതി| പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകഭേദാത് പഞ്ചധാ പിത്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു പഞ്ചസു മധ്യേ, പക്വാമാശയയോര്മധ്യസ്ഥം യത്പിത്തം തഥാ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി സതി യത്തൈജസഗുണോദയാത്-ആഗ്നേയഗുണോത്കര്ഷാത്, ക്ഷപിതസോമഗുണത്വേന ത്യക്തദ്രവത്വം-സഞ്ജാതകാഠിന്യമ്, തഥാ സഹകാരികാരണൈഃ പാചനക്രിയാം പ്രതി സവ്യാപാരൈര്വായ്വാദിഭിരനുഗ്രഹാദുപകാരാത് യതഃ പാകദാഹാദിക്രിയയാऽനലശബ്ദിതം-അഗ്നിശബ്ദവാച്യം യത്പിത്തം തത്പാചകമുച്യതേ| തച്ചാന്നം പചതി| സാരകിട്ടൌ പൃഥഗ് വിഭജതേ-വിഭാഗീകരോതി| കിട്ടശബ്ദസ്യ ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി പുംസ്ത്വമ്| തത്രസ്ഥമേവ-പക്വാമാശയമധ്യഗമേവ, ശേഷാണാം-രഞ്ജകാദീനാം ധാതുസ്ഥാനാം ച, അനുഗ്രഹം-ഉപകാരം കരോതി| ബലദാനേന-സാമര്ഥ്യാധാനേന, സ്വസ്ഥാനസ്ഥമേവ തേഷൂപകുരുത ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാചകസ്യ സ്ഥാനകര്മാണ്യാഹ-തത്രേതി| പാചകസ്യപക്വാമാശയമധ്യം-ഗ്രഹണ്യാഖ്യം സ്ഥാനമ്| അന്നസ്യ പചനം, പക്ത്വാ സാരകിട്ടവിഭാഗോ, രഞ്ജകാദിചതുഷ്ടയാനുഗ്രഹശ്ച കര്മ| കീദ്ദശം തത് ? യത്പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേ സത്യാപി തേജോഭൂതഗുണാധിക്യാത്യക്തദ്രവത്വമ്| തഥാ, പാകാദീനാമഗ്നികാര്യാണാം കരണാദനലസംജ്ഞയോക്തമ്| ഏതേന പാചകാപേക്ഷയാ അഗ്നിപിത്തയോരഭേദഃ, രജകാദ്യപേക്ഷയാ ഭേദ ഇതി മതദ്വയം വ്യവസ്ഥാപിതമ്| തത്രസ്ഥംസ്വസ്ഥാനസ്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്ത്വാമാശയസ്ഥം പിത്തം തദ്രസാഖ്യധാതോ രഞ്ജനാത്രാഗനിഷ്പാദനാത്, രഞ്ജകമുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രഞ്ജകസ്യാഹ-ആമാശയാശ്രയമിതി| രഞ്ചകത്യാമാശയഃ സ്ഥാനമ്| രസരഞ്ജനം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്തു ഹൃദ്ഗതം-ഹൃദയസ്ഥം പിത്തം തദ്ബുദ്ധ്യാദിഭിഃ കരണ്ഭൂതൈരഭിപ്രേതസ്യാര്ഥസ്യ ബാഹ്യഗ്രഹണസ്മരണാദിരൂപേണ സാധനാത് സാധകമുച്യതേ| വര്തമാനകാലേ യാ മനോര്ഥസംശയസ്യ നിശ്ചയം കര്തും തദര്ഥാധ്യവസായോപാരൂഢാ സാ-ബുദ്ധിഃ| ബുദ്ധിവിശേഷോ-മേധാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സാധകസ്യാഹ-ബുദ്ധീതി| സാധകസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനമ്| ബുദ്ധയാദിദ്വാരേണാഭീഷ്ടാര്ഥസാധനം കര്മ| അഭിമാനഃ-അഹങ്കാരഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദൃഷ്ടിസ്ഥം പിത്തം രൂപാലോചനാത് (നതഃ)-അന്തസ്താരകയോഃ സ്ഥിതം തദായത്തരൂപഗ്രഹണശക്തിത്വാത്, ആലോചകമുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആലോചകാസ്യാഹ-രൂപാലോചനത ഇതി| ആലോചകസ്യ ദ്ദക്-ദ്ദഷ്ടിഃ സ്ഥാനമ്| രൂപാലോചനം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്വചോ ഭ്രാജനാത്-ദീപനാത്, ഭ്രാജകം നാമ പിത്തമ്| ഏതച്ച പിത്തമഭ്യങ്ഗലേപപരിഷേകാദീന് പാചയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-- ഭ്രാജകസ്യാഹ-ത്വക്സ്ഥമിതി| ഭ്രാജകസ്യ ത്വക്സ്ഥാനമ്| ത്വചോ ഭ്രാജനം-പ്രകാശനം, കര്മ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൦) - " തദഭ്യങ്ഗപരിഷേകാലേപാദീന് പാചയതി " ഇത്യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചധാ,-പഞ്ചപ്രകാരഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശ്ലേഷ്മവിശേഷാനാഹ-ശ്ലേഷ്മേതി| അവലമ്ബകല്കേ ദകബോധകതര്പകശ്ലേഷകഭേദാത് പഞ്ചാധാ ശേഷ്മാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സഃ-ശ്ലേഷ്മാ, ഉരസി തിഷ്ഠതീത്യുരഃസ്ഥഃ, ത്രികസ്യ-പൃഷ്ഠാധാ(ധ)രാഖ്യസ്യ, സ്വവീര്യതഃ-സ്വപ്രഭാവാത്, യത്-യസ്മാത്, അവലമ്ബനം കരോതി-സ്വകര്മണി തസ്യ സാമര്ഥ്യമുത്പാദയതി| ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാത്-അന്നവീര്യേണാഭ്യവഹൃതാദന്നാദ്രസരൂപതാപരിണതാത് തദ്വീര്യേണ-തദ്ബലേനാവലമ്ബനം കരോതി| ചശബ്ദാത് സ്വവീര്യേണാപി ഹൃദയസ്യാവലമ്ബനം കരോതി| കിന്ത്വന്നവീര്യാദതിശയേന യഥാऽവലമ്ബനം ഹൃദയസ്യ കരോതി ന തഥാ സ്വവീര്യതഃ| യതോऽന്നരസഃ പൂര്വം ഹൃദി സ്ഥിതിം കൃത്വാ തതോ വ്യാനവിക്ഷിപ്തഃ സര്വം ശരീരം യാതി, തസ്മാദ്വിശേഷേണ ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാദവലമ്ബനം യുക്തമ്| ആഗമോऽപി-"ഹൃദയം മനസഃ സ്ഥാനമോജസാശ്ചിന്തിതസ്യ ച| മാംസപേശീചയോ രക്തപദ്മാകാരമധോമുഖമ്|| യോഗിനോ യത്ര പശ്യന്തി സമ്യഗ് ജ്യോതിഃ സമാഹിതാഃ| രസോ യഃ സ്വച്ഛതാം യാതഃ സ തത്രൈവാവതിഷ്ഠതേ|| തതോ വ്യാനേന വിക്ഷിപ്തഃ കൃത്സ്നം ദേഹഃ പ്രപദ്യതേ|" ഇതി| തഥാ, തത്സ്ഥ ഏവ-ഉരഃസ്ഥ ഏവ, ഏഷ ശ്ലേഷ്മാ ശേഷാണാം കഫസ്ഥാനാനാമമ്ബുകര്മണാ-ക്ലേദസംശ്ലേഷാദിലക്ഷണേന ജലവ്യാപാരേണ, അവലമ്ബനം കരോതി| അതഃ-അസ്മാദ്യഥോക്താദ്ധേതോഃ, അവലമ്ബകഃ ശ്ലേഷ്മേത്യുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ അവലമ്ബകസ്യ സ്ഥാനകര്മാണ്യാഹ-ഉരഃസ്ഥ ഇതി| അവലമ്ബകസ്യ ഉരഃ സ്ഥാനമ്| ത്രികാദ്യവലമ്ബനം കര്മ| ത്രികസ്യപൃഷ്ഠാധാരസ്യ, സ്വവീര്യതഃ-ആത്മപ്രഭാവേണ, അവലമ്ബനം കരോതി| ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാത്, ചകാരാസ്ത്വവീര്യാച്ച| ഹൃദയാവലമ്ബനേऽന്നവീര്യം സഹകാരി, "ആത്മവീര്യേണ അന്നരസസഹിതേന" ഇതി സുശ്രുതവചനാത് (സൂ. അ. ൨൧/൧൪)| തത്സ്ഥ ഏവ ശേഷാണാം-കണ്ഠാദീനാമ്, കഫധാഗ്നാം-കഫസ്ഥാനാനാമ്, അമ്ബുകര്മണാ-ജലവ്യാപാരേണ ക്ലേദനതര്പണപൂരണാദിനാ, അവലമ്ബനം കരോതി| കേചിത്തു ബാഹുഗ്രീവാസ്ഥിത്രയസങ്ഘാതം ത്രികമാഹുഃ| തദസത്| ത്രികശബ്ദസ്യ പൃഷ്ഠവംശാധര ഏവ രൂഢത്വാത്| രൂഢിസ്തുയോഗാദ്വലീയസീ| ആസന്നത്വം ചാപ്രയോജകമ്, ദവീയസാമപി കഫാധാഗ്ന്നാമവലമ്ബനോക്തേഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഃ പുനഃ ശ്ലേഷ്മാ ആമാശയേ സ്ഥിതഃ, സ ക്ലേദക ഇത്യുച്യതേ| കുതഃ ? അന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാത്കാരണാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ലേദകസ്യാഹ-യസ്ത്വിതി| ക്ലേദകസ്യാമാശയഃ സ്ഥാനമ്| അന്നസങ്ഘാതക്ലേദനം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസനാസ്ഥായീ-ജിഹ്വാസ്ഥോ, ബോധക ഇത്യുച്യതേ, രസബോധനാത് കാരണാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ബോധകസ്യാഹ-രസബോധനാദിതി| ബോധകസ്യ രസനാ-ജിഹ്ണേന്ദ്രിയം സ്ഥാണമ്| രസബോധനം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിരഃസ്ഥസ്തര്പക ഇത്യുച്യതേ, അക്ഷതര്പണാദ്വേതോഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തര്പകസ്യാഹ-ശിരഃ സംസ്ഥ ഇതി| തര്പകസ്യ ശിരഃസ്ഥാനമ്| ഇന്ദ്രിയതര്പണം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശ്ലേഷക ഇത്യുച്യതേ, സന്ധിസംശ്ലേഷാത് കാരണാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശ്ലേഷകസ്യാഹ-സന്ധിസംശ്ലേഷാദിതി| ശ്ലേഷകസ്യസന്ധയഃ സ്ഥാനമ്| സന്ധിസംശ്ലേഷണം കര്മ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രായേണ-ബാഹുല്യേന, ദോഷാണാമവികൃതാത്മനാം-അപ്രച്യുതസ്വഭാവാനാമ്, ഇതി-ഉക്തപ്രകാരാണി, സ്ഥാനാനി വ്യാപിനാമപി-സകലശരീരചരാണാമപി, ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ, കര്മാണി പൃഥക്പൃഥക്-പ്രത്യേകം കൃത്വാ, ജാനീയാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രകരണാര്ഥമുപസംഹരതി-ഇതി പ്രായേണേതി| പ്രായേണ-ബാഹുല്യേന, യദ്യപി സര്വശരീരവ്യാപിനസ്തഥാऽപ്യേഷു സ്ഥാനേഷ്വതിശയേന തീഷ്ഠന്തീത്യര്ഥഃ| അവികൃതാമനാം-അപ്രച്യുതസ്വഭാവാനാമ്, വികൃതാത്മനാം തു ന സ്ഥാനനിയമഃ| ഇതി സ്ഥാനകര്മപ്രകരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉഷ്ണേന ഗുണേന വിരുദ്ധേനോപഹിതാ രൂക്ഷാദയഃ-പ്രഥമാധ്യായോക്താഃ (ശ്ലോ. ൧൧) ഷഡ്വാതഗുണാഃ, വായോശ്ചയം കുര്വന്തി, ന കോപമുഷ്ണസ്യ വിരുദ്ധത്വാത്| ത ഏവ ച രൂക്ഷാദയഃ ശീതഗുണോപഹിതാസ്തത്സദൃശത്വാദ്വായോഃ കോപം കുര്വന്തി| ഉഷ്ണേന യുക്താഃ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാ വായോഃ ശമം കുര്വന്തി, വിപരീതത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥാവസ്ഥാ| സാ ച ദ്വേധാ,-സാമ്യം വൈഷമ്യം ച| വൈഷമ്യം ദ്വേധാ,ക്ഷയോ വൃദ്ധിശ്ച| വൃദ്ധിര്ദ്വേധാ ചയപ്രകോപഭേദേന| ക്ഷയോവൃദ്ധിര്ദ്വേധാ,- ചയപ്രകോപഭേദേന| ചയപ്രകോപക്ഷയസാമ്യഭേദാച്ചതസ്ത്രോऽവസ്ഥാഃ| തത്ര ക്ഷയസാമ്യേപ്രശമശ്ബ്ദേനോത്പാത്തേ നിഷ്പാദ്യമാനസ്യ പ്രശമസ്യ ക്ഷയരൂപത്വാത് നിഷ്പന്നസ്യ സാമ്യരൂപത്വാത് പ്രശമഹേതൂനാം പ്രമാദാതിയോഗേ പുനഃ ക്ഷയരൂപത്വാത് , ക്ഷയഹേതൂനാമപി പ്രശമഹേതൂനാം പ്രമാദാതിയോഗേ പുനഃ ക്ഷയരൂപത്വാത്, ക്ഷയഹേതൂനാമപി പ്രശമശബ്ദത്വാച്ച| തത്ര ചയാദിനിദാനമ്| തത്ര വായോരാഹ- ഉഷ്ണേനേതി| ഉഷ്ണേന ഗുണേന യുക്താ രുക്ശാദയോ വായോ: സഞ്ചയം കുര്വന്തി, ത ഏവ ശീതേന യുക്താഃ കോപമ്| ഉഷ്ണേന യുക്താഃ സ്നിഗ്ധാഃ ശമം കുര്വതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏവം പിത്തസ്യ ശീതേന ഗുണേന യുക്താസ്തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാശ്ചയം കുര്വന്തി| ത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാ ഉഷ്ണേന സഹിതാഃ കോപം കുര്വന്തി| മന്ദാദയോ ഗുണാഃ ശീതഗുണയുക്താഃ ശമം കുര്വന്തി, വിപരീതത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തസ്യാഹ-ശീതേനേതി ഗുണേന യുക്താസ്തീക്ഷ്ണാദ്യാഃ പിത്തസ്യ ചയം കുര്വതേ, ത ഏവ ഉഷ്ണേന യുക്താഃ കോപമ്| ശീതേന യുക്താഃ മന്ദാദ്യാഃ ശമം കുര്വതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതഗുണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ ചയം കുര്വതേ| ഉഷ്ണേന യുക്താസ്ത ഏവ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ കോപം കുര്വതേ| തേനൈവ-ഉഷ്ണേന, യുക്താ രൂക്ഷാദയഃ കഫസ്യ ച ശമം കുര്വന്തി| കഫസ്യ ഹി ശീതഗുണേന സദൃശേനാപി സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന സ്ത്യാനത്വാച്ചയഃ സ്യാത്| വിപരീതേനോഷ്ണേന വിലയനാത് കോപഃ| സ ഏവോഷ്ണോ യദാ രൂക്ഷാദിയുക്തോ ഭവതി തദാ വിപരീതത്വാത് ശമോ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫസ്യാഹ-ശീതേനേതി| ശീതേനയുക്താഃ സ്നിഗ്ധാദ്യാഃ കഫസ്യ ചയം കുര്വതേ, ത ഏവോഷ്ണേന യുക്താഃ കോപമ്| തേന-ഉഷ്ണേന സഹിതാ രൂക്ഷാദയോ ഗുണാഃ ശമം കുര്വതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വധാമ്നീയേ സ്ഥാനേ ദോഷസ്യ യാ വൃദ്ധിഃ സ ചയ ഉച്യതേ| ചിതസ്യ ദോഷസ്യ ലിങ്ഗമാഹ-പ്രദ്വേഷ ഇത്യാദി| യദാ ഹി വാതശ്ചിതോ ഭവതി തദാ രൂക്ഷാദിഷു തദ്ഗുണസാമാന്യേഷു പ്രദ്വേഷഃ സ്യാത്| തദ്വിപരീതഗുണേഷു സ്നിഗ്ധാദിഷ്വഭിലാഷഃ സ്യാത്| ഏവം കഫപിത്തയോശ്ചിതയോര്വ്യാഖ്യേയമ്| നനു, "പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു" ഇത്യേകമേവ ലക്ഷണം ദോഷചയസത്താനുമാപകം കര്തും ന്യായ്യമ്| യദി വാ "വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച" ഇത്യേതത്| കിം ദ്വയോരൂപാദാനേന ? അത്രോച്യതേ| കദാചിദചിതോऽപി ദോഷോ വാതാഖ്യഃ സ്വപ്രമാണസ്ഥഃ ക്ഷീണോ വാ യസ്യ സ വാതവൃദ്ധിഹേതൂന് രൂക്ഷാദീന്ന ദ്വേഷ്ടി, അപി തു താനിച്ഛതി, സാത്മ്യവശാത്| യഥാ,-ഗര്ഭിണീ സ്ത്രീ ദോഹദവശാത്| തദേവം വ്യഭിചാരദര്ശനാത്| പ്രദോഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു" "വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച" ഇതി ദ്വയമപി കര്തവ്യമ്| തേന യദാ തുല്യകാലം പുരുഷസ്യ വാതസമാനഗുണേഷു തദ്വൃദ്ധിഹേതുഷു പ്രദ്വേഷോ ജായതേ, വാതഗുണപ്രതിപക്ഷേഷു തത്ക്ഷപണഹേതുഷു ചാഭിലാഷഃ, തദാ സമ്യക് നിശ്ചീയതേ വാതസ്യോപചിതിഃ, ഇതി ദ്വയമപ്യേതദുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ ചയാദിലക്ഷണമ്| തത്ര ചയം ലക്ഷയതിചയോ വൃദ്ധിരിതി| ദോഷസ്യ വൃദ്ധിഃ-ചയഃ| സാ ച പ്രഥമം സ്വധാന്ന്യേവ ഭവതി| യാവാനേവാശയഃ സഞ്ചാരവതാ ദോഷേണ വ്യാത്പ്സ്താവാനേവ നിഃസഞ്ചാരേണ വ്യാപ്യതേ, സ ച സംഹതിരൂപത്വാത് സഞ്ചയാഖ്യഃ| യദാ സര്വ ഏവാശയോ വ്യാപ്യതേ തദാ വൃദ്ധിഹേതുഷു-സമാനഗുണേഷു പ്രദ്വേഷ ഉത്പദ്യതേ, സ പ്രകോപപ്രാരമ്ഭരൂപത്ത്വാത് പ്രകോപാഖ്യഃ| തതഃ പരസ്യാശയമ് ഉത്പാശയം പ്രവിശതി തദാ വിപരീതഗുണേച്ഛാ, ചകാരാത്സമാനഗുണേഷു ദ്വേഷശ്ച| സ പ്രസരരൂപത്വാത് പ്രസരാഖ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉന്മാര്ഗഗാമിതാ-സ്വസ്ഥാനം ത്യക്ത്വാ ദോഷസ്യ യത് പുനര്മാര്ഗാന്തരഗമനമ്, സ കോപ ഇത്യുച്യതേ| കോപസ്യ തു ലിങ്ഗമാഹ-ലിങ്ഗാനാം സ്വേഷാം യഥായഥം ദര്ശനം-ഉദ്ഭവഃ| വാതാദീനാം കുപിതാനാം യാനി ലിങ്ഗാനി ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയേऽഭിഹിതാനി വാതവ്യാധിനിദാനേ ച വക്ഷ്യന്തേ, തേഷാം ലക്ഷണാനാമുപലബ്ധിഃ, [ വൈദ്യേനാതുരേണ ച| യത്തത് കോപസ്യ ലിങ്ഗമ്| തഥാ, അസ്വാസ്ഥ്യം-ഉത്പിത്സുരോഗേച്ഛയാ സാമാന്യേന ദേഹമനോഭിഭൂതത്വമ്| തഥാ, രോഗസ്യ-ജ്വരാദേഃ, സമ്ഭവോ-ജന്മ| നനു, "ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമ്" "അസ്വാസ്ഥ്യമ്" "രോഗസമ്ഭവഃ" ഇതി കിം ത്രിതയമുദ്ദിഷ്ടമ് ? ഏകേനൈവ ദോഷകോപാവഗമാദേകമേവോപദേഷ്ടും യുക്തമ്| നൈവമ്| വ്യഭിചാരദര്ശനാത്| തഥാ ഹി വക്ഷ്യതി പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതേ (ശ്ലോ. ൪൬)- "രൂക്ഷശീതഗുരുസ്വാദുവ്യായാമബലനിഗ്രഹൈഃ| കഫസമ്മൂര്ച്ഛിതോ വായുര്യദാ പിത്തം ബഹിഃ ക്ഷിപേത്||" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പിത്തേ ശാഖാസമാശ്രിതേ|" ഇതി| തദേവമേഷഃ കാമലാഖ്യോ രോഗഃ പിത്തലിങ്ഗദര്ശനാദപി ന പിത്തസ്യ കോപമനുപയാതി| അത ഏവ പിത്തപ്രകോപകരം ഭൃശാമ്ലതീക്ഷ്ണകടുകാദി ചികിത്സിതമത്ര നിര്ദിഷ്ടമ്| അസ്വാസ്ഥ്യമിത്യേതദപി ന ദോഷകോപസ്യ നിശ്ചിതം ലിങ്ഗമ്| തഥാ ഹി-മാനസേനാപി ഭയശോകാദിനാऽസ്വാസ്ഥ്യം ദൃശ്യതേ| തഥാ, ആഗന്തവോऽപി രോഗാ ദോഷകോപമന്തരേണൈവോത്പദ്യമാനാ ദൃശ്യന്തേ| തസ്മാദ്രോഗസമ്ഭവാദപി ദോഷകോപോऽയമനിശ്ചിതഃ| തദേവം ലക്ഷണത്രിതയേനൈവാനേന ദോഷകോപോ നിശ്ചേതും ശക്യത ഇതി ത്രിതയമപ്യേതദ്വക്തവ്യമ്| സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യേത്യാദി| സ്വസ്ഥാനം-യഥോദ്ദിഷ്ടം പക്വാശയാദി| സ്വസ്ഥാനാവസ്ഥിതസ്യൈവ വാതാദിദോഷസ്യ യാ സമതാ-സ്വപ്രമാണത്വമ്, വികാരസ്യ-രോഗസ്യ, അസമ്ഭവഃ-അനുത്പത്തിഃ, സ ശമ ഉച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കോപം ലക്ഷയതി- കോപസ്ത്വിതി| ഉന്മാര്ഗഗാമിതാ-സ്വമാര്ഗാദന്യേന മാര്ഗേണ ഗമനമ്,-കോപഃ| തത്ര യദാ പ്രഥമം സ്ഥാനിനമഭിഭൂയ അന്യസ്ഥാനവ്യാപ്തിസ്തദാ സ്വേഷാം ലിങ്ഗാനാം-രൌക്ഷ്യാദീനാം ദര്ശനമ്, സ സമന്താദന്യസ്ഥാനാശ്രയണാത് സ്ഥാനസംശ്രയാഖ്യഃ| തതോ വികുര്വാണോ ജ്വരാദിരൂപേണാഭിവ്യജ്യതേ തദാ അസ്വാസ്ഥ്യം-പ്രകൃത്യന്യഥാത്വമ്, സ രോഗരൂപേണാഭിവ്യക്തത്വാത് വ്യക്ത്യാഖ്യഃ| തതസ്തമേവ രോഗമവസ്ഥാന്തരാണ്യനുഭവന്നനുബന്ധാതി തദാ രോഗസമ്ഭവഃ| സമ്ഭവം-ദീര്ഘകാലാനുവര്തനമിതി യാവത്| സോऽവസ്ഥാഭേദരൂപത്വാത് ഭേദാഖ്യഃ| ഏതാശ്ച ഷഡവസ്ഥാഃ സുശ്രുതേന സ്പഷ്ടമുക്താഃ (സൂ. അ. ൨൧/൩൬) - "സഞ്ചയം ചപ്രകോപം ചപ്രസരം സ്ഥാനസംശ്രയമ്| വ്യക്തിം ഭേദം ച യോ വേത്തി ദോഷാണാം സ ഭവേദ്ഭിഷക്||" തത്പ്രയോജനം ച " സഞ്ചയേऽപഹൃതാ ദോഷാ ലഭന്തേ നോത്തരാ ഗതീഃ| തേ തൂത്തരാസു ഗതിഷു ഭവന്തി ബലവത്തരാഃ|" ഇതി| പ്രശമം ലക്ഷയതി-സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യേതി| സ്വസ്ഥാനസ്ഥത്വം സമത്വമവികൃതത്വം ചേതി മിലിതം പ്രശമലക്ഷണമ്| രസവര്ണസ്പര്ശാദ്യന്യത്വം-വികാരഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതസ്യ ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു യഥാസങ്ഖ്യം ചയപ്രകോപപ്രശമാ ജായന്തേ| ഗ്രീഷ്മേ വായോശ്ചയഃ, വര്ഷാസു പ്രകോപഃ, ശരദി പ്രശമ ഇതി| ഏവമഗ്രേऽപി യോജ്യമ്| വര്ഷാദിഷ്വിത്യാദി| അത്രാപി ത്രിഷ്വിതി വര്തതേ| വര്ശാശരദ്ധേമന്തേഷു ത്രിഷു പിത്തസ്യ ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഭവന്തി| തഥാ, ശിശിരാദിഷു ത്രിഷു-ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മേഷു, ശ്ലേഷ്മണശ്ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഭവന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ചയാദീനാം കാലമാഹ-ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഇതി| വായോര്ഗ്രീഷ്മേ ചയഃ, വര്ഷാസു പ്രകോപഃ, ശരദി പ്രശമഃ| പിത്തസ്യ തു വര്ഷാസു ചയഃ, ശരദി പ്രശമഃ| പിത്തസ്യ തു വര്ഷാസു ചയഃ, ശരദി പ്രകോപഃ ഹേമന്തേ പ്രശമഃ| ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരേ ചയഃ, വസന്തേ പ്രകോപഃ, ഗ്രീഷ്മേ പ്രശമഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗ്രീഷ്മകാലേ വാതോ ലഘുരൂക്ഷാഭിരോഷധീഭിര്ദേഹേ ചാദാനകാലസ്വാഭാവ്യാത്തദ്വിധേ-ലഘുരൂക്ഷേ, തദ്വിധോ-ലഘുരൂക്ഷഃ, സമീരണ ഇതി സമാനഗുണത്വാത് പവനസ്യ കോപഃ പ്രാപ്തഃ, സ നിഷിധ്യതേ "കാലസ്യൌഷ്ണ്യാത്" ഇത്യനേന ഏവം പിത്തസ്യ വര്ഷാസു കോപഃ, "ന തു കാലസ്യ ശൈത്യഃ" ഇത്യനേന നിഷിധ്യതേ |

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കാലനിയമേ യുക്തിമാഹ-ചീയത ഇതി| ഗ്രീഷ്മ ആഹാരസ്യ ദേഹസ്യ ച ലഘുരൂക്ഷത്വേ കരോതി| താഭ്യാംമ്ലഘുരൂക്ഷോ വായുശ്ചീയതേ, ന തു കുപ്യാതി, ഉഷ്ണേന പ്രതിബദ്ധത്വാത്| വര്ഷാകാല ആഹാരസ്യാമ്ലവിപാകത്വം കരോതി| തേനാമ്ലവിപാകം പിത്തം ചീയതേ, ന തു കുപ്യാതി, ശീതേന പ്രതിബദ്ധത്വാത്| ശിശിര ആഹാരസ്യ ദേഹസ്യ ച സ്നിഗ്ധശീതത്വേ കരോതി| താഭ്യാം സ്നിഗ്ധശീതഃ കഫശ്ചീയതേ, ന തു കുപ്യതി, ശീതേന ഘൃതവദ്ധനീഭൂതത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തഃ, അയം-വായ്വാദിചയാദിഃ, കാലസ്യ സ്വഭാവഃ| ആഹാരാദിവശാത്-അന്നപാനസാമര്ഥ്യാത്, പുനര്ദോഷാഃ സദ്യോऽപി-തത്ക്ഷണാദേവ കാലമനപേക്ഷ്യൈവ, ചയാദീന്-ചയപ്രകോപപ്രശമാന് യാന്തി| തസ്മാദേവ ചാഹാരാദിവശാത് യഥാസ്വം ചയാദികാലേऽപി വാ ദോഷാ ന തു ചയാദീന് യാന്തി| തസ്മാത് കാലാദാഹാരാദീനാം പ്രാധാന്യമിത്യര്ഥഃ|ആഹാരാദീത്യത്രാദിശബ്ദേന രസായനവാജീകരണവമനവിരേചനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കാലാദാഹാരാദീനാം ബലവത്വമാഹ-ഇതീതി| ആദിശബ്ദേന വിഹാരോ ദേശശ്ച| സദ്യോऽപി-സ്വകാലം വിനാऽപി,യാന്തി| സ്വകാലേऽപി ന യാന്തി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മലഃ കുപിതഃ സഹസാ-ശീഘ്ഹ്രമേവ, ആപാദതലമസ്തകം വ്യാപ്നോതി,-പാദതലാദാരഭ്യ യാവന്മസ്തകമിത്യര്ഥഃ| ആങ്മര്യാദാഭിവിധ്യോര്ബിഭക്ത്യര്ഥേऽവ്യയീഭാവഃ| നിവര്തതേ പുനരല്പാല്പം-സ്തോകം സ്തോകമിതി| ജലൌഘവത്-യഥാ ഗിരിനദ്യാദീനാം ജലപൂരഃ സമവിഷമം സഹസൈവ വ്യാപ്നോതി, നിവര്തതേ തു സ്തോകം സ്തോകമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രകോപപ്രശമയോഃ ക്ഷിപ്രചിരനിഷ്പാദ്യത്വാമാഹവ്യാന്പോതീതി| സഹസാ-വേഗേന| മലോ-ദോഷഃ| അല്പാല്പം ചിരേണ| ജലൌഘവത്-നദീപൂരവത്| സ ഹി വേഗേന വര്ധതേ ചിരേണ ഹസതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്തദോര്നിത്യസമ്ബന്ധാത് യസ്മാദിതി ലഭ്യതേ| യസ്മാന്നാനാരൂപൈഃ-അനേകപ്രകാരൈഃ, അസങ്ഖ്യേയൈഃ-ഗണനാം സമതീതൈഃ, വികാരൈഃ-ജ്വരാദിഭിഃ, മലാ-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ, കുപിതാസ്തനും-ദേഹം, താപയന്തി-ദുഃഖയന്തി| തസ്മാത്തദ്ധേത്വാകൃതിസാധനം ശക്യം നൈകൈകശോ വക്തും-അയമസ്യ വികാരസ്യ ഹേതുരിയമാകൃതിരിദം ലക്ഷണമിദമസ്യ സാധനം-ചികിത്സിതമിതി| അതഃ സാമാന്യമുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ ഹേതുഃ| തദ്വിശേഷാണാം നിഃശേഷം നിരൂപഥിതുമശക്യത്വാത്സാമാന്യം വാച്യമ്| തദേവാഹ-നാനാരൂപൈരിതി| വികാരാണാമസങ്ഖയത്വം പ്രതിവികാരം ച രൂപാണാമ്| അതസ്തധേത്വാദി പ്രകൃതിവികാരം വക്തുമശക്യമ്, സാധാരണം തൂച്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വേഷാം രോഗാണാം യസ്മാദ്ദോഷാ ഏവൈകകാരണമ്| ഏകം-പ്രധാനം ച തത്കാരണം-നിമിത്തമേകകാരണമ്| യദി വാ സര്വേഷാം രോഗാണാം ദോഷാ ഏകം-തുല്യം കാരണമ്, സമാനം കാരണമിത്യര്ഥഃ| ഏവശബ്ദോऽവധാരണാര്ഥഃ| ദോഷാ ഏവ കാരണമ്, നാപരം കിഞ്ചിദ്വസ്തുജാതമ്| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-യഥേത്യാദി| പക്ഷീ-പ്രാചികാദിഃ, യഥാ സര്വതഃ-സമന്താത്, പരിപതന്-ഭ്രമന്, സര്വമപ്യഹഃ-സകലമപി ദിവസമ്, ആത്മീയാം ഛായാം നാത്യേതി-നാതിക്രാമതി, തയാ വിനാ ക്ഷണമപ്യസൌ നോപലഭ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ അന്യദപി നിദര്ശനമാഹ-യഥാ വേത്യാദി| യഥാ വാ കൃത്സ്നം-നിരവശേഷമ്, ഏതദ്വികാരജാതം-സ്ഥാവരജങ്ഗമാദിഭേദഭിന്നം ജരായുജാണ്ഡജാദിഭേദഭിന്നം വാ, വിവിധം-നാനാപ്രകാരം, ത്രീന് ഗുണാന്-സത്ത്വരജസ്തമഃസംജ്ഞാന്, നാതിവര്തതേ-നാത്യേതി, ത്രിഭിരേതൈര്വിരഹിതം ന ജാതുചിദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തഥാ സ്വധാത്വിത്യാദി| ധാതവോ-ദോഷധാതുമലാഃ ശരീരധാരണസാമാന്യാത്, തേഷാം വൈഷമ്യം-സ്വലക്ഷണതോऽന്യഥാത്വമ്, സ്വധാതുവൈഷമ്യം നിമിത്തം യസ്യ തദ്വികാരജാതം ത്രീന് ദോഷാനാതിക്രാമതി, ത്രിദോഷരഹിതം ന സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| ധാതുവൈഷമ്യം ച പ്രതിരോഗമന്യാദൃശത്വാന്നാനാവിധമ്| യത്തു യേന ധാതുവൈഷമ്യേണ ജന്യതേ, തത്തസ്യ സ്വം-സ്വീയം ഭവതി| യേഷാം തു രോഗാണാം ദേവഗ്രഹാദി നിമിത്തം ന തേഷു തഥാ ദോഷാനുബന്ധഃ, ആഗന്തുകത്വാത്| ആഗന്തുകനിജയോര്ഹ്യയമേവ ഭേദഃ,-യദാഗന്തുകേഷു പ്രഥമം രോഗോദ്ഭൂതിഃ പശ്ചാദ്ദോഷാനുബന്ധഃ, നിജേഷു പ്രാഗ്ദോഷാനുബന്ധ ഇതി| യേ തു വ്യാചക്ഷതേ,-സ്വേ ച തേ ധാതവശ്ച തേഷാം വൈഷമ്യമിതി| തേഷാം നായമര്ഥഃ പ്രതിപാദിതഃ സ്യാത്| സ്വഗ്രഹണം ചാതിരിച്യതേ| യതഃ ശരീരാന്തരാവസ്ഥായിനോ ദോഷാ വാതാദയഃ ശരീരാന്തരേ രോഗം ജനയിതും നാലമ്| തസ്മാത്പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാനം ശ്രേയഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്ര ദോഷഹേതുരേവ സാധാരണോ രോഗഹേതുഃ| തത്ര യുക്തിമാഹ-ദോഷാ ഏവേതി| ദോഷാ ഏവ കാരണമ്, ദോഷാഃ കാരണമേവേത്യേവൈകശബ്ദാഭ്യാമുച്യതേ| അത്രാര്ഥേ ദൃഷ്ടാന്രദ്വയമ്, യഥാ പക്ഷീ ദേശഭേദേऽപി ഛായാസമ്ബന്ധം ന ത്യജതി, തഥാ വികാരോ ദോഷസമ്ബന്ധമ്| യഥാ ച മഹദാദിപൃഥിവ്യന്തം കാര്യം ഗുണസമ്ബന്ധം ന ത്യജതി| കിം ദോഷജമേവ ദോഷസമ്ബന്ധം ന ത്യജതി ? നേത്യാഹ-തഥേതി| സ്വധാതുര്വൈഷമ്യനിമിത്തമിതി യോ ധാതുര്യസ്യ രോഗസ്യാധിഷ്ഠാനസ്വേനോക്തഃ സ തസ്യ സ്വധാതുഃ തസ്യ വൈഷമ്യം-ക്ഷയോ വൃദ്ധിര്വികൃതത്വമുന്മാര്ഗത്വം വാ തന്നിമിത്തം യസ്യ തത്തഥാ| രസജാദീനാമപി ദോഷൈര്വിനാ നോത്പതിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തേഷാം-വാതാദീനാം, കോപേ കാരണമ്,-അസാത്മ്യൈഃ-അനുചിതൈഃ, അര്ഥൈഃ-ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഖ്യൈഃ, ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷൂരസനഘ്ഹ്രാണാഖ്യാനാമിന്ദ്രിയാണാം യഃ സംയോഗഃ, തഥാ കാലഃ-ശീതോഷ്ണവര്ഷാലക്ഷണോ ദുഷ്ടഃ, തഥാ കര്മ-ചൈഹികമന്യജന്മജം ച, യദ് ദുഷ്കൃതം-അശുഭമ്, ഏതത്ത്രയം തേഷാം ദോഷാണാം കോപേ ഹേതുഃ| തുശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലം രൂക്ഷാദയോ വാതാദീനാം കോപേ കാരണമ്, യാവദസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിരപി| ഏതച്ച (തത്)- പൂര്വോക്തം ദോഷകോപകാരണമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിഭേദേന ത്രിധാ ഭിന്നമപി, പുനഃ-ഭൂയഃ, ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരം, ഭിദ്യതേ| കഥമ് ? ഹീനാതിമിഥ്യായോഗഭേദേന|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദോഷകോപഹേതുമാഹ-തേഷാമിതി| സ ച ത്രിവിധഃ,-അസാത്മ്യാവിഷയസേവാ ദുഷ്കാലോ ദുഷ്കര്മ ചേതി| സോऽപി പ്രത്യേകം ത്രിവിധഃ,-ഹീനയോഗോऽതിയോഗോ മിഥ്യായോഗശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അര്ഥേന-ശബ്ദാദിനാ, സ്വേനേന്ദ്രിയസ്യ-ശ്രോത്രാദേഃ, അല്പോ യഃ സംയോഗഃ സ ഹീനഃ-ഹീനയോഗഃ| നൈവ വേതി| അഥവാ സര്വസര്വികയാ തേനാര്ഥേന ന സംയോഗഃ, സോऽപി ഹീനയോഗഃ| തസ്യൈവേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന യോऽതിസംസര്ഗഃ-അതിസേവാലക്ഷണഃ, സ തസ്യ സ്വേനാര്ഥേനാതിയോഗഃ| തഥാ, സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമിത്യാദി യദക്ഷ്ണാ വീക്ഷ്യതേ-നയനേനാലോക്യതേ, സ തസ്യ ചക്ഷുരിന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന മിഥ്യായോഗഃ| ഏവമനയാ ദിശാ സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമ്, തഥാ അത്യാസന്നാതിദൂരസ്ഥം വിപ്രിയം വികൃതാദി ച യദക്ഷ്ണാ രൂപം വീക്ഷ്യതേ, സ ദാരുണോ മിഥ്യായോഗഃ, തിമിരാദിഹേതുത്വാത്| ഏവം-അനയാ ചക്ഷുഷോ രീത്യാ, അന്യാനപീന്ദ്രിയാര്ഥാന് യഥാസ്വമിന്ദ്രിയാണാമത്യുച്ചപൂത്യാദീന് മിഥ്യായോഗരൂപാന് വിദ്യാത്| യദാऽത്യുച്ചപരുഷേഷ്ടവിനാശഭീഷണാദ്യനിഷ്ടഃ ശബ്ദഃ ശ്രോത്രേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ ശ്രോത്രേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന ശബ്ദാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| യദാ പൂതിവിഷ്ഠാദ്യനിഷ്ടോ ഗന്ധോ ഘ്രാണേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ ഘ്രാണേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന ഗന്ധാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| യദാ സ്നാനാനുലേപനാദീനാം ശീതോഷ്ണാദീനാം ച സ്പൃശ്യാനാമക്രമസേവനേന സ്പര്ശഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന സ്പര്ശാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| തഥാ, രസനേന്ദ്രിയേണ യോ രസോऽപരിപാട്യാ യുജ്യതേ, തഥാऽപഥ്യദ്രവ്യനിവിഷ്ടോऽപി യോ രസോ രസനേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, സ തസ്യ രസനേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേന രസാഖ്യേനാര്ഥേന മിഥ്യായോഗഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്രാസാത്മ്യവിഷയസേവായാസ്ത്രൈവിധ്യം ലക്ഷയതിഹീനോऽര്ഥേനിതി| ഇന്ദ്രിയസ്യ-ചക്ഷുരാദേഃ, സ്വേനാര്ഥേന-രൂപാദിനാ, അല്പഃ സംയോഗോ നൈവ വാ യോഗോ-ഹീനയോഗഃ, വിഷയോത്കണ്ഠായാ അനിവൃത്തിര്ഹീനത്വമിത്യര്ഥഃ| ഉത്കണ്ഠാനിവൃത്താവപി സേവനം-അതിയോഗഃ| സൂക്ഷ്മാദിരൂപസേവാ, അത്യുച്ചാദിശബ്ദസേവാ, പൂത്യാദിഗന്ധസേവാ, അത്യമ്ലാദിരസസേവാ, അതിശീതാദിസ്പര്ശസേവാ ച, മിഥ്യായോഗഃ| ഭാസുരം-അതിദീപ്തമ്| ഭൈരവം-ഭയങ്കരമ്| വിപ്രിയം-ദ്വിഷ്ടമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാലഃ പുനഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദേന ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരോ മതോ മുനീനാമ്| തത്ര ഹേമന്തശിശിരലക്ഷണഃ-ശീതഃ| ഉഷ്ണോ-വസന്തഗ്രീഷ്മലക്ഷണഃ| പ്രാവൃട്ശരല്ലക്ഷണോ-വര്ഷാഖ്യഃ| സ ച കാലോ ഹീനശീതാദിര്ഹിനയോഗലക്ഷണഃ| അതിയോഗോऽതിമാത്രയോഗലക്ഷണഃ| വിപരീതം സ്വം-ശീതോഷ്ണവര്ഷാഖ്യം, ലക്ഷണം യസ്യ കാലസ്യ, സ വിപരീതസ്വലക്ഷണോ മിഥ്യായോഗഃ| ഗുണഗുണിനോരഭേദോപചാരാത് കാല ഏവമുച്യതേ| തത്ര യഥാ,-ഹേമന്തേ ശീതസ്യാല്പത്വം ഹീനോ യോഗഃ, തസ്മിന്നേവ ഹേമന്തേऽതിശൈത്യമതിയോഗഃ, തസ്മിന്നേവ ഹേമന്ത ഔഷ്ണ്യം മിഥ്യായോഗഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ഏവം ശരദ്വസന്തയോരപി യന്മന്ദവര്ഷോഷ്ണത്വം സ്വലക്ഷണം തദ്യദാ ഹീനതരം സ്യാത്, സോऽപി ഹീനയോഗഃ| ഏവമതിയോഗാ (ഗമിഥ്യാ) യോഗയോരപി യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദുഷ്കാലസ്യ ത്രൈവിധ്യം ലക്ഷ്യതി-കാലസ്തു ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദാദിതി| ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദാന്ത്രിവിധസ്യ കാലസ്യ ശീതാദീനാമല്പത്വം-ഹീനയോഗഃ, ആധിക്യം-അതിയോഗഃ, വൈപരീത്യംമിഥ്യായോഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഥാ കാലസ്ത്രിധാ നിരൂപിതഃ, തഥാ കര്മാപി കായവാക്ചിത്തഭേദേന ത്രിപ്രകാരം വിഭജേത്| തത്ര കായകര്മണസ്തഥാ വാക്കര്മണസ്തഥാ ചിത്തകര്മണോ ഹീനാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ ഹീനസംജ്ഞകോ യോഗഃ| അതിപ്രവൃത്തിസ്ത്വതിയോഗഃ| കായാദികര്മണോ മിഥ്യായോഗമധികൃത്യാഹ-വേഗോദീരണേത്യാദി| "വേഗോദീരണധാരണമ്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പതനസ്ഖലനാദികമ്" യദേതത് കായികം കര്മ, തസ്യ കര്മണ ഏവംരൂപസ്യ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ കായകര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| വിഷമാങ്ഗൈഃ ക്രിയാ-കര്മ, വിഷമ ആരമ്ഭഃ-ഉഭയലോകവിരുദ്ധഃ, തഥാ, വിഷമപതനമ്, വിഷമസ്ഖലനമ്, ആദിശബ്ദേന വിഷമഗമനാദീനാം ഗ്രഹണമ്| സാമിഭുക്തസ്യ-അര്ധഭുക്തസ്യ, യദ്ഭാഷണം-ജല്പനമ്, ഏവംരൂപാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ വാക്കര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| രാഗദ്വേഷഭയാദി യദേതന്മാനസം കര്മ, തസ്യ കര്മണ ഏവംരൂപാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ ചിത്തകര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| തഥാ, ദിനചര്യാധ്യായോക്തം യത്പ്രാണാതിപാതാദി ദശധാ-ദശപ്രകാരം, കര്മ നിന്ദിതം-അശുഭം നിര്ദിഷ്ടം "ഹിംസാസ്തേയ" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, തച്ച യഥായഥം കായവാക്ചിത്താനാം കര്മണാം മിഥ്യായോഗഃ| സമസ്തോऽസാവിഹ വാऽമുത്ര വാ കൃതം-അസ്മിന് ലോകേ കൃതമന്യത്ര വാ ലോകേ കൃതം-ആചരിതം സര്വമേവം മിഥ്യായോഗഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദുഷ്കര്മണസ്ത്രൈവിധ്യം ലക്ഷ്യതി-കായവാകചിത്തഭേദേനേതി| കായികവാചികമാനസഭേദാന്ത്രിദിധസ്യ കര്മണഃ പ്രവൃ ത്തേരല്പത്വം-ഹീനയോഗഃ, ആധിക്യം-അതിയോഗഃ, വേഗോദീരണാദി രൂപത്വം-മിഥ്യായോഗഃ| ധരണം-വേഗധാരണമ്| വിഷമൈഃ-ദുസ്ഥിതൈരങ്ഗൈഃ, ക്രിയാഃ-ചേഷ്ടായാ ആരമ്ഭഃ| സാമിഭുക്തസ്യ ഭാഷണംഅര്ദ്ധഭോജനേ മൌനത്യാഗഃ| പ്രാണാതിപാതാദി-ഹിംസാദി,"ഹിംസാസ്തേയാന്യഥാകാമമ്" ഇത്യാദിനാ ദിനചര്യായാമുക്തമ് (ശ്ലോ. ൨൧)| ഇഹ-അസ്മിന് ജന്മനി| അമുത്ര-പ്രാഗ്ജന്മനി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൨) - "ത ഏതേऽതിയോഗാദയഃ സാമാന്യതോऽനുപശയലക്ഷണാഃ| സര്വോ വാ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവായം യദേഷാമക്വിവര്ജനമ്| അഥ കര്മകാലാഃ പുനഃ സമ്യഗ്യോഗേനോപശയാദ്ഭൂയിഷ്ഠം സ്വാസ്ഥ്യഹേതവഃ| തത്രാപി രസവര്ജ്യാ വിഷയാ യഥായഥമിന്ദ്രിയം ബാധന്തേऽനുഗൃഹന്തി ച| ശേഷാ രസകര്മകാലസ്തുസര്വം ദേഹമ്| അപി ച| സര്വഭാവാനാം ഭാവാഭാവൌ നാന്തരേണ യോഗാതിയോഗാദീന് വ്യവസ്യേത്| സര്വേഷാം പുനാര്വികാരാണാം നിദാനദോഷദൂഷ്യനിവിശേഷേഭ്യോ ഭാവാഭാവവിശേഷാ ഭവന്തി| യദാ ഹ്യേതേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാ നാന്യോന്യമനുബന്ധന്തീഷദ്വാऽനുദന്ധത്യബലാ വാ ന തദാऽഭിനിര്വര്തന്തേ വാ| വിപര്യയേണ വിപരീതാഃ| തഥാऽന്യഃ പ്രധാന ഏവ രോഗോऽന്യസ്യ പ്രധാനസ്യ ഹേതുര്ഭവതി| യഥാ, ജ്വരോ രക്തപിത്തസ്യ, രക്തപിത്തം വാ ജ്വരസ്യ, തൌ ശ്വാസസ്യ പ്ലീഹാ ജഠരസ്യ, തേ ശ്വയഥോഃ, അര്ശാംസി ഗുല്മോദരതീസാരഗ്രഹണീനാമ് പ്രതിശ്യായഃ കാസജ്വരയോഃ, തൌ ക്ഷയസ്യ, ക്ഷയഃ ശോഷസ്യ| ഏകശ്ചാപചാരോ നിമിത്തമേകസ്യവ്യാധേഃ, ബഹൂനാം ച തഥാ ബഹവഃ| തദ്വദേകം ലിങ്ഗമ്| ഏവമേവ പ്രശമേऽഭ്യുപായഃ തഥാ സ ഏവാന്യസ്യ പ്രകോപേ| തസ്മാത്താനവഹിതഃ സമ്യഗാഗമാദിഭിഃ പരീക്ഷേത| തത്രാഗമതോ രോഗമേകൈകമേവംപ്രകോപണമേവയോനിമേവമാത്മാനമേവമധിഷ്ഠാനമേവംവേദനമേവംശബ്ദരൂപഗന്ധസ്പര്ശരസമേവപൂര്വരൂപമേവമുപദ്രവമേവംവൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയാന്വിതമേവമുദകര്മേവംനാമാനമംനാമാനമ്| തസ്മിന്നിയം പ്രതീകാരസ്യ പ്രവൃത്തിരഥവാ നിവൃത്തിഃ പ്രത്യക്ഷതസ്ത്വാതുരസ്യ യഥാസ്വമിന്ദ്രിയൈര്വണേസംസ്ഥാനപ്രമാണോപചയച്ഛായാവിണ്മൂത്രച്ഛര്ദിതാദികമന്ത്രകൂജനമങ്ഗുല്ഫാദിസാദിസ്ഫടനം ദേഹേ ശകൃഹ്രണാദിഗന്ധം ശീതോഷ്ണസ്തമ്ഭസ്പന്ദന ശ്ലക്ഷ്ണഖാസ്പര്ശം ച പ്രകൃതിത്രികൃതിയുക്തമ്| ആസ്യരസം തു പ്രശ്നേന, തഥാ സുച്ഛര്ദദു ച്ഛര്ദത്വം മൃദുക്രൂരകോഷ്ഠതാം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ജന്മാമയപ്രവൃത്തിനക്ഷത്രം ദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ച| തഥാ വയഃ പ്രത്യക്ഷേണ ച| അനുമാനനസ്തു യൂകാപസര്പണേന ശരീരവൈരസ്യമ്, മക്ഷികോപസര്പണേന മാധുര്യമ്, തഥാऽഗ്നിം ജരണശക്ത്യാ, ബലം വ്യായാമശക്ത്യാ ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയതഃ, ദോഷപ്രമാണമപചാരവിശേഷേണ, ആയുഷഃ ക്ഷയം രിഷ്ടൈഃ, പ്രകൃതിസത്വാസാരസത്മവലലാന്യുശീലനേനേതി| ഭവന്തി ചാത്ര| ജ്ഞാനബുദ്ധി പ്രദീപേന യോ നാവിശതി യോഗവിത്| ആതുരസ്യാന്തരാത്മാനം ന സരോഗാംശ്ചികിത്സതി|| ദ്വാവിമൌ വ്യാധിതൌ വ്യാധിസ്വരൂപസ്യാ പ്രകാശകൌ| തദ്യഥൈകോ ഗുരുവ്യാധിഃ സത്ത്വദേഹബലാശ്രയാത്|| ലഘുവ്യാധിവദാഭാതി ലഘുവ്യാധിസ്ത്വതോऽന്യഥാ| ബാഹ്യാവയ വ മാത്രേണ തയോര്മുഹ്യതി ബാലിശഃ|| തതോऽല്പവീര്യം വാ വിപരീതമതോ~ഥവാ| പഥ്യം വിപര്യയേ യുഞ്ജന് പ്രാണാന് മുഷ്ണാതി രോഗിണാം|| ജ്ഞാനാംശേന ന ഹി ജ്ഞാനം കൃത്സ്നേ ജ്ഞേയേ പ്രവര്തതേ| ബുഭുസ്തേത ഭിഷക് തസ്മാത്തത്വം തന്ത്രാനുശീലനാത്|| അഭിയുക്തസ്തു സതതം സര്വമാലോച്യ സര്വഥാ| ന ജാതു സ്ഖലതി പ്രാജ്ഞോ വിഷമേ അപിക്രിയാപഥേ|| ആഗന്തുരന്വേതി നിജം വികാരം നിജസ്തയാऽऽഗന്തുമതിപ്രവൃര്ദ്ധഃ| തത്രാനുബന്ധം പ്രകൃതിം ച സമ്യക് ജ്ഞാത്വാ തതഃ കര്മ സമാരഭേത||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിദാനമേതദ്ദോഷാണാം 'കോപേ' ഇതി വാക്യശേഷഃ| കുപിതാസ്തേന-നിദാനേന, നൈകധാ| കിം തര്ഹി ? അനേകപ്രകാരേണ, വ്യാധീന് വിവിധാന്-നാനാപ്രകാരാന് കുര്വന്തി| കുപിതാ ദോഷാ ഇതി വചന (വിഭക്തി) വിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| ക്വ വ്യാധീന് കുര്വന്തി ? ഇത്യാഹ-ശാഖേത്യാദി| ശാഖാശ്ച കോഷ്ഠശ്ചാസ്ഥീനി ച സന്ധയശ്ച തേഷു|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദോഷഹേതുമുപസംഹരതി-നിദാനമേതദിതി| ദോഷഹേതോ രോഗഹേതുത്വമാഹ-കുപിതാസ്തേനേതി| തേന-നിദാനേന| നൈകയാ വിവിധാനിതി ഹേത്വാനന്ത്യാത് കോപാനന്ത്യമ്| തസ്മാദ്രോഗാനത്യമ്| ദോഷാ ഏവ കാരണഗിത്യുക്തമ്| തന്നിര്വാഹാര്ഥമാഹ-ശാഖാകോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിഷ്വിതി| ശാഖാദീനാമാധാരത്വമ്, ന കാരണത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശാഖാ രക്താദയഃ ഷഡ്ധാതവസ്ത്വക് ച| തദ്ബാഹ്യരോഗായനം,-ബാഹ്യാനാം രോഗാണാമയനം-സ്ഥാനമ്| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാദ്ബാഹ്യാനാം രോഗാണാമയനമ്, അതസ്തദാശ്രയാ മഷവ്യങ്ഗാദയോ രോഗാ ബഹിര്ഭാഗാ ഉച്യതേ| ആദിശബ്ദേന വിസര്പവിദ്രധ്യാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| ദുര്നാമേത്യാദി| ബഹിര്ഭാഗാശ്ചേത്യത്ര ച ശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ, ശോഫാദയ ഇത്യസ്മാദനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ദുര്നാമഗുല്മശോഫാദയശ്ച ബഹിര്ഭാഗാ ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്ര ശാഖാം വ്യാചഷ്ടേ-ശാഖേതി| രക്താദയോധാതവസ്ത്വക് ച-ശാഖാ| സാ ച ബാഹ്യരോഗായനം,-ബഹിര്മാര്ഗോ രോഗാണാമ്| തേ ച രോഗാ മഷാദയഃ| മഷവ്യങ്ഗൌ-ക്ഷുദ്രരോഗേഷു| ഗണ്ഡാലജീ-മുഖരോഗേഷു| ബഹിര്ഭാഗാ ഇതി ദുര്നാമാദീനാം വിശേഷണമന്തര്ഭാഗനിവൃത്ത്യര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോഷ്ഠഃ കഥ്യതേ അന്തഃ, തഥാ മഹാസ്രോതഃ, തഥാ ആമപക്വാശയാശ്രയഃ| തത്സ്ഥാനാഃ-അന്തര്ഭാഗാശ്രയാഃ ച്ഛര്ദ്യാദയോ രോഗാഃ| ന കേവലമേതേ ഏവ ഛര്ദ്യാദയോऽന്തര്ഭാഗാശ്രയാ യാവച്ഛോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധ്യാദീനാം അന്തര്ഭാഗത്വം ച| ശോഫാദീനാം വിദ്രധ്യന്താനാം സമാഹാരദ്വന്ദ്വനിര്ദേശേനൈവ സമ്ബന്ധഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കോഷ്ഠം വ്യാചഷ്ടേ-അന്തഃകോഷ്ഠ ഇതി| അന്തഃഅന്തര്മാര്ഗോ രോഗാണാമ്| മഹാസ്ത്രോതോ-മഹാവിവരമ്| ആമാശയോ-യത്രാമമന്നം തിഷ്ഠതി| പക്വാശയോ-യത്ര പക്വമ്| തത്സ്ഥാനാഃ-കോഷ്ഠാശ്രിതാഃ| അന്തര്ഭാഗമിതി ശോഫാദീനാം വിശേഷണം ബഹിര്ഭാഗനിവൃത്യര്ഥമ്| സമാഹാരദ്വന്ദ്വദേകത്വനപുംസകത്വേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിരോഹൃദയാദീനി മധ്യമോ രോഗമാര്ഗഃ| അസ്ഥ്നാം ച സന്ധയ ഇത്യേവം നിര്ദേശേനേദം ബോധയതി,-നാത്ര ദ്വയം വിവക്ഷിതമസ്ഥീനി ച സന്ധയശ്ചേതി, കിം തര്ഹി ? അസ്ഥ്നാം സമ്ബന്ധിനഃ സന്ധയ ഇതി| സന്ധയോ ഹ്യന്യേऽപി സന്തി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ശാ. അ. ൪|൩൮) - "മാംസാസ്ഥിസ്നായുധമനീസിരാസന്ധിസമാഗമഃ|" ഇതി| തന്നിബദ്ധാഃ,-തേഷു-അസ്ഥിസന്ധിഷു, നിബദ്ധാഃ, സംലഗ്നാ ഇത്യര്ഥഃ| ശിരാഃ സ്നായവഃ കണ്ഡരാശ്ച ആദയോ (ആദ്യാ) യേഷാം ധമനീകൂര്ചാദീനാം തേ| ച ശബ്ദാത് പൂര്വോക്താശ്ച| തത്ര-മധ്യമേ രോഗമാര്ഗേ, യക്ഷ്മാദയോ ഗദാസ്ത്രികശൂലഗ്രഹാദ്യന്താഃ| മൂര്ധാദീത്യത്രാദിശബ്ദേന ഹൃദയബസ്ത്യാദിപരിഗ്രഹഃ| സന്ധ്യസ്ഥിത്രികേ ശൂലാനി, സന്ധ്യസ്ഥിത്രികേ ഗ്രഹാ ഇതി യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന പക്ഷഗ്രഹാദയോ വാതവികാരാ ഗൃഹ്യന്തേ| യക്ഷ്മണോऽത്ര മര്മാസ്ഥിസന്ധ്യധിഷ്ഠാനത്വാത്പൂര്വം നിര്ദേശഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൫|൫) - "തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് ശിരാശ്ച പ്രപീഡയന്||" ഇത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അസ്ഥിസന്ധീന് വ്യാചഷ്ടേ-ശിരോഹൃദയേതി| മര്മാണി മര്മനിബദ്ധാഃ ശിരാദയശ്ച, അസ്ഥിസന്ധയഃ| തേ ച മധ്യമോരോഗമാര്ഗഃ| തദാശ്രിതാ യക്ഷ്മാദയഃ| യക്ഷ്മാ-രാജയക്ഷ്മാ| പക്ഷവധഃ-ഏകാങ്ഗരോഗഃ| അര്ദിതഃ-ഏകായാമഃ, ഗ്രഹഃ-സ്തബ്ധത്വമ്, സന്ധ്യസ്ഥിത്രികേഷ്വേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്രംസോ-ഹന്വാദിസന്ധേര്ഭ്രംശഃ| വ്യസനം-വ്യാസോ, വിക്ഷേപണമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാദേര്യഥാऽऽക്ഷേപകാദിഷു| വ്യധഃ-താഡനമിവ മുദ്ഗരാദിനാ| സ്വാപഃ-സുപ്തിഃ കര്മണ്യചൈതന്യമ്| സദനം-സാദഃ, അങ്ഗാനാം ക്രിയാസ്വസാമര്ഥ്യമ്| രുക്-സതതം ശൂലമ്| തോദോ-വിച്ഛിന്നം ശൂലമ്| ഭേദനം-ഭേദോ, വിദാരണമിവാങ്ഗസ്യ| സങ്ഗോ-മൂത്രപുരീഷാദേഃ സ്വാശയേഭ്യോऽനിഃസാരോ വാക്സങ്ഗാദയശ്ച| അങ്ഗാനാമ്-ജങ്ഘോരുപ്രഭൃതീനാം, ഭങ്ഗ ഇവ ഭങ്ഗഃ-ചൂര്ണനമിവ,-അങ്ഗഭങ്ഗഃ| സങ്കോചനം-സങ്കോചഃ, ശിരാദീനാമ്| വര്തനം-വര്തഃ, പുരീഷാദീനാം പിണ്ഡീകരണമ്| ഹര്ഷണം-രോമ്ണാമൂര്ധ്വീഭാവഃ| തര്ഷണം-തര്ഷഃ, തൃട്| കമ്പഃ-അതിവേപനമ്| സ്പന്ദനം ഹി-കിഞ്ചിച്ചലനമ്| പാരുഷ്യം-പരുഷത്വമ്| സൌഷിര്യം-അസ്ഥ്നാമ്| ശോഷഃ-ശോഷണമ്| വേഷ്ടനം-ഗ്രഥനമിവാങ്ഗസ്യ| സ്തമ്ഭോ-ബാഹൂരുജങ്ഘാദീനാം സങ്കുഞ്ചനാദ്യഭാവഃ| കഷായരസതാ-കഷായരസാസ്വാദത്വമ്| വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോऽപി വാ-ശ്യാവാരുണൌ വര്ണാവിത്യര്ഥഃ| ഏതാനി വായോഃ കര്മാണി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥാകൃതിഃ| തത്ര വാതരോഗാണാം ലക്ഷണമാഹസ്രംസവ്യാസേതി| സ്രംസഃ-ശൈഥില്യമ്| വ്യാസഃ-അസങ്കോചത്വമ്| വ്യധഃ സൂചീവിദ്ധസ്യേവ വ്യഥാ| സ്വാപഃ-സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| സാദഃ-സ്വകാര്യാക്ഷമത്വമ്| രുക്-ശൂലമ്| തോദഃ-തോത്രേണേവ വ്യഥാ| ഭേദനം-ഭിദ്യമാനസ്യേവ വ്യഥാ| സങ്ഗഃ-അവരോധഃ| അങ്ഗഃ-ഉന്മാര്ഗഗമനമ്, അങ്ഗേര്ഗത്യര്ഥത്വാത്| ഭങ്ഗോവക്രതാ| സങ്കോചഃ-അപ്രസാര്യത്വമ്| വര്തഃ-പിണ്ഡിതത്വം ഹര്ഷണം-കണ്ടകിതത്വമ്| തര്ഷണം-പിപാസാ| കമ്പഃ-ചലനമ്| പാരുഷ്യം-രൂക്ഷണമ്| വേഷ്ടനം-വലനമ്| സ്തമ്ഭഃ-നിഷ്ക്രിയത്വമ്| അരുണഃ-ഈഷദ്രക്തഃ| സ്രംസാദീനി കുപിതവായോഃ കര്മാണി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദാഹാദീനി പിത്തസ്യ കര്മാണി| സര്വാങ്ഗീണസ്താപോ-ദാഹഃ| രാഗോ-ലൌഹിത്യമ്| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| പാകിതാ-പാകകര്തൃത്വമ്, അജീര്ണേഷു വ്രണേഷ്വന്നേ ച| സ്വേദനം-സ്വേദഃ| ക്ലേദഃ-ശോണിതാദിവികാരഃ| സ്രുതിഃ-സ്രാവഃ| കോഥഃ-ക്ലേദസ്യാതിശയഃ, അവിച്ഛിന്നത്വമ്| സദനം-സാദഃ| മൂര്ച്ഛനം-ഭ്രമഃ| മദോ-വക്ഷ്യമാണോ രോഗവിശേഷഃ| രസൌ-ആസ്വാദൌ, കടുകാമ്ലൌ| വര്ണഃ പാണ്ഡുരാരുണാഭ്യാമന്യഃ-ശുക്ലലോഹിതവര്ണനിഷേധേന തച്ഛേഷനാനാവര്ണസമ്ഭവഃ സൂച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തരോഗാണാം ലക്ഷണമാഹ-പിത്തസ്യേതി| ദാഹഃ-സന്താപഃ| രാഗോ-രഞ്ജനമ്, വര്ണാന്തരോപമര്ദേന സ്വതണാപാദനമ്| ഊഷ്മാ-ഉഷ്ണത്വമ്| പാകിതാ-പാചക്ത്ത്വമ് സ്വേദോധര്മഃ| ഘര്മഃ| ക്ലേദോ-മലാര്ദ്രത്വമ്| സ്ത്രുതിഃ-സ്രാവ| സദനം-സാദഃ| മൂര്ച്ഛനം-മോഹഃ| കടുകഃ-തിക്തോ രസഃ,"കഷായതിക്തമധുരംവാതാദിഷു മുഖം ക്രമാത്|" ഇതി വചനാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫസ്യ സ്നേഹാദീനി കര്മാണി| സ്നേഹഃ-സ്നൈഗ്ധ്യമ്| കാഠിന്യം-അമൃദുത്വമ്| കണ്ഡൂഃ-ഖര്ജൂഃ| ശീതത്വം-ശീതസദ്ഭാവഃ| ഗൌരവം-ഗുരുത്വമ്| ബന്ധഃ-സ്രോതസാമ്| അസ്ഥ്യാദീനാമുപലേപഃ| സ്തൈമിത്യം-ഗാത്രാണാമപടുത്വമ്| കായേ വര്ണഃ ശുക്ലഃ| രസൌ ച മധുരപടൂ| ചിരകാരിതാ-കാര്യാദൌ വിശ്രബ്ധത്വമ്| നനു, വായോരമൂര്തത്വാദ്വര്ണരസത്വോപലബ്ധിരനുപപന്നാ| അമൂര്തസ്യ ഹി വര്ണരസൌ ദൂരോത്സാരിതൌ| നൈതദസ്തി| ന ഹി സര്വാണി കാര്യാണി കാരണസദൃശാന്യേവ ഭവന്തി| തഥാ ചേന്ദ്രിയേഭ്യോ ജഡേഭ്യോ ബുദ്ധേരജഡായാ ഉത്പത്തിര്ദൃഷ്ടാ| തസ്മാത് കാരണസദൃശാനി കാര്യാണീതി പ്രായികമേതത്, അചിന്ത്യത്വാച്ച ദ്രവ്യപ്രഭാവസ്യ| വായോഃ സകാശാത് കഷായരസതാ ശ്യാവാരുണവര്ണോത്പത്തിശ്ചാന്വയവ്യതിരേകസിദ്ധാ കഥമിവ നിവാര്യതാമ്| ഇത്യേവം ദോഷാണാം കര്മാണ്യുപദിഷ്ടാനി| തദ്വികാരാശ്ച സങ്ഗ്രഹ ഉക്താഃ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (?) (സൂ. അ. ൨൦) -"അശീതിര്വാതജാ രോഗാശ്ചത്വാരിംശച്ച പിത്തജാഃ| വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മജാശ്ചൈവ സ്ഥൂലാ നാനാത്മജാ മതാഃ|| ൧|| നഖഭേദഃ പാദശൂലം സുപ്തിര്ഭ്രംശോ വിപാദികാ| ഖുഡോ ഗുല്ഫഗ്രഹോ ജാനുവിശ്ലേഷോ ജാനുകുഞ്ചനമ്|| ൨|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം സാദശ്ചോര്വോഃ സ്തമ്ഭശ്ച ഗൃധ്രസീ| പാങ്ഗുല്യം ഭ്രംശശൂലം ച ഗുദേ സ്തമ്ഭസ്തു മേഹനേ|| ൩|| മുഷ്കാക്ഷേപഃ ശ്രോണിഭേദോ വങ്ക്ഷണാനാഹ ഏവ ച| ഉദാവര്തോऽഥ വിഡ്മേദഃ പാര്ശ്വപൃഷ്ഠത്രികഗ്രഹാഃ|| ൪|| ഖഞ്ജവാമനകുബ്ജത്വം ഹൃദ്ദ്രവോദരവേഷ്ടകൌ| ഹൃന്മോഹോ വക്ഷനിസ്തോദഃ ശോഷോദ്വാതൌ തഥോരസഃ|| ൫|| ബാഹുശോഷോ ഹനുഗ്രീവാമന്യാസ്തമ്ഭൌഷ്ഠഭേദനമ്| ദന്തഭേദോऽഥ ശൈഥില്യം കണ്ഠോധ്വംസോऽഥ വാഗ്ഗ്രഹഃ|| ൬|| കഷായാസ്യത്വമൂകത്വേ മുഖശോഷോ രസാജ്ഞതാ| ഘ്രാണാനാഹോऽജ്ഞതാ ഗന്ധേऽശബ്ദോച്ചൈഃശ്രവണം തഥാ|| ൭|| ബാധിര്യം കര്ണശൂലം ച വര്ത്മസ്തമ്ഭനകുഞ്ചനമ്| തിമിരം ചാക്ഷിശൂലം ച ഭ്രൂവ്യുദാസോऽഥ നേത്രയോഃ|| ൮|| ലലാടശങ്ഖഭേദൌ ച കേശഭ്രൂസ്ഫുടനം തഥാ| ശിരോരുജാऽര്ദിതം ജൃമ്ഭാ പ്രലാപോ വേപഥുര്ഭ്രമഃ|| ൯|| ഏകാങ്ഗവ്യാധിരായാമഃ പക്ഷാഘാതോऽപതന്ത്രകഃ| ദണ്ഡകഃ സ്വപ്നനാശശ്ച ഗ്ലാനിഃ പരുഷരൂക്ഷതാ|| ൧൦|| വിഷാദോऽഥാനവസ്ഥാനമരുണശ്യാമവര്ണതാ| ഇത്യശീതിഃ സമാഖ്യാതാ രോഗാ വാതസമുദ്ഭവാഃ|| ൧൧|| അന്തര്ദാഹോ വിദാഹശ്ച പ്ലോഷൌഷൌ ദവഥുര്ദവഃ| അത്യൂഷ്മാ ചാംസദാഹശ്ച സ്വേദോऽത്യമ്ലകധൂമകൌ|| ൧൨|| രക്തക്ലേദോऽങ്ഗഗന്ധശ്ച ഗാത്രാവയവശാതനമ്| ത്വഡ്മാംസദരണം മാംസക്ലേദശ്ചര്മദലം തഥാ|| ൧൩|| രക്തവിസ്ഫോടകഃ കോഠഃ പിത്താസൃഗ്രക്തമണ്ഡലേ| നീലികാ കാമലാ കക്ഷ്യാ ഗാത്രേ ഹരിതപീതതാ|| ൧൪|| പൂതിതിക്താസ്യതാ തൃഷ്ണാ ലോഹഗന്ധാസ്യതാ തഥാ| ജീവാദാനമതൃപ്തിശ്ച പ്രവേശസ്തമസസ്തഥാ|| ൧൫|| ഗലാസ്യഗുദമേഢ്രാക്ഷിപാകോ ഹാരിദ്രതാऽപി ച| നഖാക്ഷിമൂത്രശകൃതാം, ചത്വാരിംശത്തു പിത്തജാഃ|| ൧൬|| സ്തൈമിത്യം ഗൌരവം തൃപ്തിരാലസ്യമതിനിദ്രതാ| തന്ദ്രാऽऽസ്യസ്രാവമാധുര്യേ പ്രലോപോ ഹൃദയസ്യ ച|| ൧൭|| സാദഃ കണ്ഠപ്രലേപശ്ച ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണമേവ ച| മലാധിക്യമതിസ്ഥൌല്യം ധമനീ പ്രതിസഞ്ചയമ്|| ൧൮|| ഉദര്ദോ ഗലഗണ്ഡശ്ച ശൈത്യം ശ്വേതാവഭാസതാ| വിണ്മൂത്രനഖനേത്രാണാം ശുക്ലതാ ച കഫാമയാഃ|| ൧൯|| യഥാസ്ഥൂലം വികാരാണാം ചത്വാരിംശമിദം ശതമ്| ഹൃദാദൌ ശൂലവദ്ദാഹോ യോऽന്തര്ദാഹഃ സ കീര്തിതഃ|| ൨൦|| പാണിപാദാംസമൂലേഷു സന്താപോ വിവിധസ്തു യഃ| സ വിദാഹ ഇതി പ്രോക്തോ, ദാഹഃ പ്രാദേശികസ്തു യഃ|| ൨൧|| അഗ്ന്യര്ചിഷേവ നിഃസ്വേദഃ സ പ്ലോഷഃ പരികീര്തിതഃ| ഓഷഃ സര്വാങ്ഗികസ്തീവ്രോ ദാഹഃ സ്വേദാരതിപ്രദഃ|| ൨൨|| ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദിഭ്യസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ പ്രവര്തതേ| മുഖൌഷ്ഠതാലുഷു ദവശ്ചാമ്ലോദ്ഗിരണമമ്ലകഃ|| ൨൩|| ധൂമായനം ശിരോഘ്ഹ്രാണകണ്ഠതാലുഷു ധൂമകഃ| പ്രമീലകസ്തു സ്തൈമിത്യം ഗുരുതാऽങ്ഗസ്യ ഗൌരവമ്|| ൨൪|| ആഹാരാനഭിലാഷസ്തു തൃപ്തിഃ സ്യാദ്വിഷയാഗ്രഹഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ തന്ദ്രാ സ്യാച്ഛേഷാഃ പ്രഥിതനാമകാഃ|| ൨൫||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശ്ലേഷ്മാരോഗാണാം ലക്ഷണമാഹ-ശ്ലേഷ്മണ ഇതി| സ്നേഹഃ-സ്നിഗ്ധത്വമ്| ബന്ധഃ-സംശ്ലേഷഃ| ഉപലേപോ-ലിത്പ്തത്വമ്| സ്തൈമിത്യം-ആലസ്യമ്| ശോഫഃ-ശ്വയഥുഃ| അപക്തിഃ-അപാകഃ| ചിരകാരിതാ-ചിരേണ രോഗവൃദ്ധിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൦) - "അഥ കുപിതാ വാതാദയോ നാനാവിധൌര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതാപയന്തി| ആവിഷകൃതതമാസ്തു വായോരശീതിര്വികാരാഃ, ചത്വാരിംശത് പിത്തസ്യ, വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മണഃ| തത്ര വാതവികാരാഃ, തദ്യഥാ,-നഖഭേദോ|൧| വിപാദികാ|൧| പാദശൂലമ്|൩| പാദഭ്രശഃ|൪| സുപ്തപാദതാ| ൫| വാതഖുഡതാ| ൬| ഗുല്ഫഗ്രഹഃ|൭| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനമ്|൮| ഗൃധ്രസീ|൯| ജാനുഭേദോ|൧൦| ജാനുവിശ്ലേഷഃ|൧൧| ഊരുസാദഃ|൧൨| പങ്ഗുത്വമ്|൧൪| ഗുദഭ്രംശോ|൧൫| ഗുദാര്തിഃ|൧൬| വൃഷണാക്ഷേപോ|൧൭| മേഢ്രസ്തമ്ഭോ|൧൮| വങ്ക്ഷണാനാഹഃ|൧൯| ശ്രോണിഭേദോ|൨൦| വിഡ്ഭേദഃ |൨൧| ഉദാവര്തഃ|൨൨| ഖഞ്ജത്വമ്|൨൩| കുഞത്വമ്|൨൪| വാമനത്വമ്|൨൫| ത്രികഗ്രഹഃ|൨൬| പൃഷ്ഠഗ്രഹഃ| ൨൭| പാര്ശ്വാവമര്ദനമ്|൨൮| ഉദരാവേഷ്ടോ|൨൯| ഹൃന്മോഹോ| ൩൦| ഹൃദ്ദ്രവോ|൩൧| വക്ഷൌദ്ധര്ഷോ|൩൨| വക്ഷൌപരോധഃ|൩൩|വക്ഷസ്തോദോ|൩൪| ബാഹുശോഷോ|൩൫| ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ|൩൬| മന്യാസ്തമ്ഭഃ |൩൭|കണ്ഠോധ്വംസോ|൩൮|ഹനുസ്തമ്ഭഃ|൩൯| താല്വോഷ്ഠഭേദോ|൪൦| ദന്തഭേദോ|൪൧|ദന്തഹര്ഷോ|൪൨| ദന്തശൈഥില്യമ്|൪൩| മൂകത്വമ്|൪൪| വാക്സങ്ഗഃ|൪൫| പ്രലാപഃ|൪൬| കഷായാസ്യതാ|൪൭| മുഖശോഷോ|൪൮| രസാജ്ഞത്വമ്|൪൯| ഘ്ഹ്രാണനാശഃ|൫൦|കര്ണശൂലമ്|൫൧| അശബ്ദശ്രുതിഃ|൫൨| ഉച്ചൈഃശ്രുതിഃ|൫൩| ബാധിര്യമ്|൫൪| വര്ത്മസ്തമ്ഭോ|൫൫| വര്ത്മസങ്കോചഃ|൫൬| തിമിരമ്|൫൭| അക്ഷിശൂലമ്|൫൮| അക്ഷിവ്യുദാസോ|൫൯| ഭ്രൂവ്യുദാസഃ|൬൦| ശങ്ഖഭേദോ|൬൧| ലലാടഭേദഃ|൬൨| ശിരോരുക്|൬൩|കേശഭൂമിസ്ഫുടനമ്|൬൪| അര്ദിതമ്|൬൫| ഏകാങ്ഗരോഗഃ||൬൬| സര്വാങ്ഗരോഗഃ|൬൭| ആക്ഷേപകോ|൬൮| ദണ്ഡകഃ|൬൯| ശ്രമോ|൭൦| ഭ്രമോ|൭൧| വേപഥുഃ|൭൨| ജൃമ്ഭാ|൭൩| ഗ്ലാനിഃ|൭൪|വിഷാദോ|൭൫| രൌക്ഷ്യമ്|൭൬| പാരുഷ്യമ്|൭൭|ശ്യാവാരുണാവഭാസത്വമ്|൭൮| സ്വപ്നഃ|അനവസ്ഥിതചിത്തതാ ച|൮൦| പിത്തവികാരാഃ പുനഃ-ഓഷഃ |൧| പ്ലോഷോ|൨| ദവോ|൩| ദവഥുഃ|൪| വിദാഹഃ|൫| അംസദാഹഃ|൬| ത്വഗ്ദാഹഃ|൭| അന്തര്ദാഹഃ|൮|ധൂമകഃ|൯| അമ്ലകഃ|൧൦| ഊഷ്മാധിക്യമ്|൧൧| അതിസ്വേദഃ|൧൨| അങ്ഗഗന്ധഃ|൧൩| അങാവയവസദനമ്|൧൪| ശോണിതക്ലേദോ|൧൫| മാംസക്ലേദഃ|൧൬| ത്വഹ്യാംസദരണമ്|൧൭| ചര്മദരണമ്|൧൮| രക്തകോഠോ|൧൯| രക്തവിസ്ഫോടോ|൨൦|രക്തമണ്ഡലാനി|൨൧| രക്തപിത്തമ്|൨൨| ഹരിതത്വമ്|൨൩| ഹാരിദ്രത്വമ്|൨| നീലികാ|൨൫| കക്ഷ്യാ|൨൬|കാമലാ|൨൭| തിക്താസ്യതാ|൨൮| ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ|൨൯|പൂതിമുഖത്വമ്|൩൦|തൃഷാധിക്യമ്|൩൧| അതൃപ്തിഃ|൩൨|ആസ്യപാകോ|൩൩| ഗലപാകഃ|൩൪| അക്ഷിപാകഃ|൩൫| പായുപാകോ|൩൬| മേഢ്രപാകോ|൩൭|ജീവാദാനമ്|൩൮| തമഃപ്രവേശോ|൩൯| ഹരിതഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രശകൃത്വം|൪൦| ശ്ലേഷ്മവികാരാസ്തു-തൃത്പ്തിഃ|൧| തന്ദ്രാ|൨|നിദ്രാധിക്യമ്|൩| സ്തൈമിത്യമ്|൪|ഗുരുഗാത്രതാ|൫|ആലസ്യമ്|൬|മുഖമാധുര്യമ്|൭| പ്രസേകഃ|൮| ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണമ്|൯| മലാധിക്യമ്|൧൦| ബലാസോ|൧൧|ഹൃദയോപലേപഃ|൧൩| കണ്ഠലേപോ|൧൩| ധമനീപ്രതിചയോ|൧൪| ഗലഗണ്ഡഃ|൧൫|അതിസ്ഥൌല്യമ്|൧൬| ശീതാഗ്നിത്വമ്|൧൭| ഉദര്ദഃ|൧൮| ശ്വേതാവഭസതാ|൧൯| ശ്വേതനേത്രമൂത്രശകൃത്വം ച|൨൦| തത്ര സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രോ-ദാഹഃ|സ്വേദാരതിമാന്-ഓഷഃ| പ്രാദേശികഃ സ്വേദരഹിതോऽഗ്ന്യര്ചിഷേവ ദാഹഃ-പ്ലോഷഃ| മുഖൌഷ്ഠതാലുഷു ദാഹോ-ദവഃ| ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയേഷു ദാഹോ-ദവഥുഃ| പാണിപാദാംസമൂലേഷു വിവിധഃ സന്താപോ-വിദാഹഃ| കോഷ്ഠദാഹഃ-അന്തര്ദാഹഃ, കോഷ്ഠസ്യാന്തര്മാഗസങ്ഗ്രഹാത്| ശിരോഗ്രീവാഘ്Fഹ്രാണകണ്ഠതാലുഷു ധൂമായനം-ധൂമകഃ| സാന്തര്ദാഹഹൃദയശൂലോऽമ്ലോദ്ഗാരഃ-അമ്ലകഃ| ശോണിതസ്യ കൃഷ്ണതാദൌര്ഗന്ധ്യതനുത്വാനി-ക്ലേദഃ| മാംസസ്യ തു കൃഷ്ണതാ ദൌര്ഗന്ധ്യം ച| ബാഹ്യത്വക്സംഹതിഃ-ചര്മ| കോഷ്ഠഗൌരവാദാഹാരാസ്പൃഹാതൃപ്തിഃ| അന്യേ പുനരാഹുഃ,-അന്നാനഭിനന്ദനാത്തൃത്പിരിവ തൃപ്തിഃ-അരോചകഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ വിഷയാഗ്രഹണം-തന്ദ്രാ| സ്തൈമിത്യം തുപ്രമീലകഃ, ഇത്യന്യൈഃ പഠിതമ്| ഉപലേപ ഇവ-ഉപലേപഃ| തദതിശയഃ-പ്രതിചയഃ,-അതിപൂരണമ്| അഗ്നേരതിമന്ദതാ-ശൈത്യമ്| ഉരോऽഭിഷ്യന്ദഃ-ഉദര്ദഃ| കേഷാംചിച്ഛീതവേപഥുഃ-ഉദര്ദഃ| അന്യേ പുനരാഹുഃ-'ശീതപാനീയസംസ്പര്ശാച്ഛീതകാലേ വിശേഷതഃ| സരാഗകണ്ഡൂഃ ശോഫഃ സ്യാദുദര്ദഃ സ കഫോദ്ഭവഃ||' ക്ഷുദ്രവികാരാഃ പുനര്യദേവാങ്ഗമാവിശന്തി തദുപപദമേവ നാമ ലഭന്തേ| യഥാ,നഖശങ്ഖലലാടഭേദാഃ സ്വാന്തര്ദാഹകണ്ഠഹൃദയോപലേപാദയഃ| തേഷാം ഹി തഥൈവ സ്വരൂപമുപദിഷ്ടം ഭവതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇതി-പ്രകാരേ| ദോഷാണാം ലക്ഷണം ദോഷലക്ഷണം,-യഥായഥം ലിങ്ഗമ്| ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, യദ്ദോഷലക്ഷണമുക്തമ്, തദ്ദര്ശനാദ്യൈഃ സമ്യഗുപലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ദര്ശനാദ്യൈരിത്യാദി(ദ്യ)ശബ്ദേന സ്പര്ശനപ്രശ്നൌ ഗൃഹ്യേതേ| കിമ്ഭൂതം ദോഷലക്ഷണം തത് ? അശേഷാമയവ്യാപി,-അശേഷാശ്ച ത ആമയാശ്ചാശേഷാമയാസ്താന്,-സര്വാമയാന്, സാധു വ്യാപ്നോതീതി| കിമ്ഭൂതോ വൈദ്യഃ ? അവഹിതോ,-ദത്താവധാനഃ| തഥാ, വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ,-വ്യാധേരവസ്ഥാഃ-കാലകൃതാ ദശാഃ, താസാം വിഭാഗഃ-പൃഥക്ത്വമ്, യഥാ,-ഇയമസ്യ വ്യാധേരവസ്ഥേയമന്യാവസ്ഥേതി| അവസ്ഥാഭേദാച്ചോപക്രമഭേദഃ| തഥാ ഹി,-ഏകസ്യൈവ ജ്വരസ്യ നവസ്യാന്യ ഉപക്രമോ ജീര്ണസ്യാന്യഃ| തദേവം വിഭാഗം യോ ജാനാതി സ വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ| തഥാ, ആര്താന്-വ്യാധിതാന്, പ്രതിക്ഷണം-മുഹൂര്തേ മുഹൂര്തേ, പശ്യന്-ആലോകയന്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലക്ഷണജ്ഞാനേ സാവധാനേന ഭവിതവ്യമിത്യാഹ-ഇത്യശേഷാമയവ്യാപീതി| ദര്ശനാദ്യൈഃ-ദര്ശനസ്പര്ശനപ്രശ്നൈഃ| അവസ്ഥാവിഭാഗോ യഥാ,-ആമജ്വരോ ജീര്ണജ്വരഃ പച്യമാനജ്വര ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭ്യാസാത്-മുഹുര്മുഹുശ്ചികിത്സിതകര്മണി പ്രവര്തനാത്, ദൃഷ്ടിഃ-ദര്ശനം ചികിത്സാവിജ്ഞാനം ജായതേ, ന കേവലം-കേവലച്ചികിത്സാശാസ്ത്രാവഗമാത്| കിമ്ഭൂതാ ദൃഷ്ടിഃ ? കര്മണി സിദ്ധിസ്താം പ്രകാശയിതും ശീലം യസ്യാഃ സാ കര്മസിദ്ധിപ്രകാശിനീ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-രത്നാദീത്യാദി| ആദിശബ്ദേന സുവര്ണരൂപ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തേഷാം യത്സദസജ്ജ്ഞാനം-ഇദം ശോഭനമിദം ന ശോഭനമിത്യവഗമഃ തന്ന ശാസ്ത്രാദേവ ജായതേ| കിം തര്ഹി ? അഭ്യാസാച്ച| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ന ശാസ്ത്രാവബോധാന്ന ച കേവലാദഭ്യാസാദിത്യേവകാരേണ ബോധയതി| കില യഥാ രത്നപരീക്ഷാ തച്ഛാസ്ത്രാവബോധദര്ശനാഭ്യാസാഭ്യാം സമ്യഗ്ജായതേ, തഥൈവ ചികിത്സാ ശാസ്ത്രാവബോധാന്നിത്യമാതുരദര്ശനാച്ചാവഗമ്യത ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലക്ഷണദര്ശനാഭ്യാസോ ലക്ഷണജ്ഞാനസഹകാരീത്യാഹ-അഭ്യാസാദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദൃഷ്ടശ്ചാസാവപചാരശ്ച, തസ്മാജ്ജാതോ ദൃഷ്ടാപചാരജഃ| അപചാരോ-വ്യാധിഹേതുഃ| ഐഹികലൌകികാദ്വ്യാധികാരണാജ്ജാതോ ദൃഷ്ടാപചാരജഃ| കശ്ചിദാത്മകൃതാത്പൂര്വാപരാധാത്-അശുഭകര്മാഖ്യാജ്ജാതഃ പൂര്വാപരാധജഃ| അപരഃ കശ്ചിത്തത്സങ്കരാദ്ഭവതി| തയോഃ സങ്കരസ്തത്സങ്കരോ-മിശ്രത്വം, തസ്മാത്| ന കേവലാത്പൂര്വാപരാധാന്ന ച കേവലാദ്ദൃഷ്ടാപരാധാത്, അപി തു ദ്വയോഃ സംസര്ഗാജ്ജാത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, വ്യാധിസ്ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ, സ്മൃതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വ്യാധേസ്ത്രൈവിധ്യമാഹ-ദ്ദഷ്ടാപചാരജ ഇതി| അപചാരോ-നിദാനമ്| ദ്ദഷ്ഠകര്മജഃ, അദ്ദഷ്ടകര്മജഃ, ദ്ദഷ്ടകര്മജഃ ഇതി ത്രിവിധോ വ്യാധിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഥാനിദാനം ദോഷോത്ഥ ഇതി| യദ്യസ്യ ദോഷസ്യ വാതാദേര്ലഘുരൂക്ഷാദി നിദാനം, തേന കുപിതാദ്ദോഷാത് യ ഉത്ഥിതോ വ്യാധിഃ സ ദോഷോത്ഥോ ജ്ഞേയഃ| യോ ദൃഷ്ടാപചാരജ ഉക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുഭിഃ-വാതാദിനിദാനൈര്ലഘുരൂക്ഷാദിഭിര്വിനാ യോ ഭവതി സ കര്മജഃ| യസ്ത്വല്പേ നിദാനേ സേവിതേ മഹാരമ്ഭഃ സ്യാത്, സ ദോഷകര്മജോ രോഗോ ജ്ഞേയഃ| മഹാനാരമ്ഭോ യസ്യ സഃ, പൂര്വരൂപരൂപൈര്ബലവദ്ഭിര്യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്രയാണാം ലക്ഷണമാഹ-യഥാനിദാനമിതി| യഥാനിദാനം-സ്വഹേത്വനതിക്രമേണ, ദോഷോത്ഥോ-ദ്ദഷ്ടജഃ| ഹേതുഭിര്വിനാ ജാതഃ കര്മജഃ-അദ്ദഷ്ടജഃ, പൂര്വാപരാധജഃ| അല്പേ ഹേതൌ മഹാരമ്ഭഃ-തീവ്രസംരമ്ഭോ, ദോഷകര്മജഃ| ദോഷക്ഷോഭപൂര്വകത്വാത് ദ്ദഷ്ടജസ്യ ദോഷജത്വമ്| തദ്വിപരീതത്വാദദ്ദഷ്ടജസ്യ കര്മജത്വമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧/൧൭൦) - "തേ ജ്വരാഃ കേവലാഃ പൂര്വം വ്യാപ്യന്തേऽനന്തരം മലൈഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വ ഇതി| പൂര്വഃ-പൂര്വമുക്തോ യഃ കേവലം ദോഷജോ വ്യാധിഃ സഃ, വിപക്ഷശീലനാത്-യഥോക്തവിപക്ഷാദിസേവനാത്, ക്ഷയം യാതി| കര്മജോ രോഗഃ കര്മസങ്ക്ഷയാത് ക്ഷയം യാതി| ഉഭയജന്മാ-ദോഷകര്മോത്ഥോ, ദോഷകര്മണോരുഭയോരപി ക്ഷയാത് ക്ഷയം യാതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിപക്ഷശീലനാത്-ഹേതുവിപരീതശീലനാത്| പൂര്വോ-ദോഷത്ഥഃ| കര്മസങ്ക്ഷയാത്-ഭോഗേന പ്രായശ്ചിത്തേന വാ പാപക്ഷയാത്| വിപക്ഷശീലനാദ്യുപശയാഖ്യം ലക്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വതന്ത്രശ്ച പരതന്ത്രശ്ച സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രൌ, തയോര്ഭാവഃ സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രത്വമ്, തസ്മാദ്ധേതോര്ദ്വിധാ വ്യാധയഃ| ഏകേ സ്വതന്ത്രാ അന്യേ പരതന്ത്രാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്തേ ഭവാ അന്ത്യാഃ,--പരതന്ത്രാഃ| തേ പുനഃ-ഭൂയോ, ദ്വിധാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്രയാനാം പൃഥക് ദ്വൈവിധ്യമാഹ-ദ്വിധാ സ്വപരതന്ത്രത്വാദിതി| തത് സ്വതന്ത്രഃ പരന്ത്രശ്ചേതി| അന്ത്യാ ഇതി പരതന്ത്രസ്യ ദ്വൈവിധ്യമ്| തച്ച പൂര്വരൂപമുപദ്രവാശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൂര്വം ജാതാഃ പൂര്വജാഃ| "അന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ" ഇതി ഡഃ| പൂര്വജാഃ-പൂര്വരൂപസംജ്ഞാ രോഗാഃ| യേ ച പശ്ചാജ്ജാതാഗദാസ്തേ വ്യാധീനാമുപദ്രവാഃ| ഇത്യന്ത്യാ ദ്വിധാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തൌ ച സ്വതന്ത്രാത്പൂര്വം പശ്ചാത് ക്രമേണ ജായേതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജന്മ ചോപശയശ്ച ജന്മോപശയൌ| ജന്മ- ഉത്പത്തിഃ| ഉപശയഃ-സുഖാനുബന്ധഃ| യോ യഃ സ്വം സ്വം-യഥാസ്വമ്| യസ്യ ജ്വരാദേര്യാവാത്മീയൌ ശാസ്ത്രനിര്ദിഷ്ടൌ തൌ യഥാസ്വശബ്ദേന സൂച്യേതേ| യഥാസ്വം ജന്മോപശയൌ യേഷാം തേ യഥാസ്വജന്മോപശയാ വ്യാധയഃ സ്വതന്ത്രാ ഉച്യന്തേ| ചികിത്സാഗുരുലാഘവപ്രതിപത്ത്യര്ഥം ച സ്വതന്ത്രാദിസംജ്ഞാകരണമ്| സ്വഗ്രഹണാദ്യേऽന്യജന്മനി ജായന്തേऽന്യസ്യ ച വ്യാധേര്യത ഉപശയഃ-സുഖാനുബന്ധസ്തത ഏതത്പരിവാരസ്യാപി, തേ തു ന സ്വതന്ത്രാഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"പൂര്വരൂപരൂപാദിക്രമേണ ജ്വരാദാവുത്പന്നേ തത്പരിവാരാ യേ ശ്വാസാദയ ഉത്പദ്യന്തേ തദുപശയേ ചോപശേരതേ ന തേ സ്വതന്ത്രാഃ| ജ്വരാദയ ഏവ തു മൂലവ്യാധിരൂപത്വാത്സ്വതന്ത്രാ ഉച്യതേ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- യസ്യ സ്വേന ഹേതുനാ ജന്മ, സ്വൌഷധേനോപശമഃ, സ്പഷ്ടം ച ലക്ഷണം, സ സ്വതന്ത്രഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതഃ-സ്വതന്ത്രേഭ്യോ രോഗേഭ്യോ, യേऽന്യേ-പരതന്ത്രാഃ, പൂര്വരൂപാഖ്യാസ്തഥോപദ്രവസംജ്ഞാശ്ച, തേ വിപരീതാഃ,-വിപരീതസ്വരൂപാഃ, ന യഥാസ്വജന്മോപശയാ ന ച സ്പഷ്ടലക്ഷണാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിപരീതഃ-പരതന്ത്രഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ന കേവലം രോഗാന് സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രഭേദൈര്വിദ്യാദ്വൈദ്യഃ, യാവന്മലാന്-ദോഷാനപി വാതാദീന്, ഏവം-സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രഭേദൈര്ജാനീയാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വ്യാധിവദ്ദോഷാനപി സ്വതന്ത്രാന്വിദ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താന്-വാതപിത്തകഫാന് യഥാസ്വജന്മോപശയലക്ഷണാവച്ഛിന്നസ്വരൂപാന്, പ്രതിജ്വരം-പ്രതിവികാരം, വികുര്വാണാന്-വികൃതിംകോപം ഗച്ഛതോ, ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| കീദൃക് ? അവഹിതോ-ദത്തചിത്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- താംശ്ച പ്രതിരോഗം ലക്ഷയേത്| കോऽത്ര സ്വതന്ത്രഃ കഃ പരതന്ത്ര ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

തേഷാം-പരതന്ത്രാണാം രോഗാണാമപ്രധാനാനാമ്, പ്രധാനപ്രശമേ-സ്വതന്ത്രവ്യാധിപ്രശമേ, പ്രശമോ ഭവതി,-ന തു തേഷാം പൃഥഗുപക്രമോ വിധേയ ഇത്യര്ഥഃ| അശാമ്യതഃ-തഥാ ശമമഗച്ഛതഃ പരതന്ത്രാന് വ്യാധീന് ദോഷാന് വാ, തഥാ-തേന പ്രകാരേണ പ്രധാന ചികിത്സാലക്ഷണേന, പശ്ചാത്-പ്രധാനചികിത്സാത ഉത്തരകാലം, ചികിത്സേത്| അചികിത്സ്യമാനോ ഹ്യസാധ്യതാം യായാത്| തൂര്ണം വേതി| ഉപദ്രവശ്ചേദ്ബലവാന് സ്യാത്തദാ തമേവോപദ്രവം തൂര്ണമേവ ചികിത്സേത്-, ന പശ്ചാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തേഷാം-പരതന്ത്രാണാം, സ്വതന്ത്രപ്രശമേ പ്രശമഃ| തഥാസ്വഷൌധേന, യേ ന ശാമ്യന്തി താന് പശ്ചാര്സ്വൌഷധേന ചികിത്സേത്| യസ്തു ബലവാനുപദ്രവസ്തം തൂര്ണം-പ്രാഗേവ, ചികിത്സേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരസ്യ പുംസഃ സോऽതിശയേന പീഡാകരഃ| പ്രാഗുത്പന്നോऽപി രോഗഃ പീഡാകരഃ| ഉപദ്രവസ്തു പശ്ചാജ്ജായമാനോ വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരോത്പന്നത്വാത്പീഡാകരതരഃ| തദയമത്രാര്ഥഃ,-പരതന്ത്രോ വ്യാധിര്ഹീനബലഃ പ്രധാനോപക്രമേണൈവോപശാമ്യതി| യസ്തു പരതന്ത്രഃ പശ്ചാദുത്പദ്യമാനോऽപി സ്വതന്ത്രവ്യാധ്യുപക്രമേണ ശമം ന യാതി തം പശ്ചാദുപക്രമേത്| യസ്തു ബലവാന് പരതന്ത്രസ്തമാദാവേവ ചികിത്സേത്, അതിപീഡാകരത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ ഹി സ്വതന്ത്രേണ പീഡിതസ്യ നരസ്യ സ്വതന്ത്രാദതിപീഡകഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൨) - "സത്പവിധാഃ ഖലു രോഗാ ഭവന്തി| സഹഗര്ഭജാതപീഡാകാലപ്രഭാവസ്വഭാവജാഃ| തേ തു പൃഥഗ്ദ്ധിവിധാഃ| തത്ര സഹജാഃ ശുക്രാര്തവദോഷാന്വയാഃ കുഷ്ഠാര്ശോമേഹാദയഃ, പിതൃജാ മാതൃജാശ്ച| ഗര്ഭജാ ജനന്യപചാരാത്കൌബ്ജ്യപാങ്ഗുല്യപൈ!ഗ്ഗല്യകിലാസാദയോ, അന്നരസജാ മാതൃദൌഹൃദവിമാനജാശ്ച| ജാതജാഃ സ്വാപചാരാത് സന്തര്പണജാ അപതര്പണജാശ്ച| പീഡാജാഃ ക്ഷതഭ!ഗ്ഗപ്രഹാരക്രോധശോകഭയാദയഃ, ശാരീരാമാനസാശ്ച| കാലജാഃ ശീതാദികൃതാ ജ്വരാദയോ, വ്യാപന്നജാ അസംരക്ഷണജാശ്ച| പ്രഭാവജാ ദേവഗുരുലങനശാപാഥര്വണാദികൃതാഃ, ജ്വരാദയഃ പിശാചാദയശ്ച| സ്വഭാവജാഃ ക്ഷുത്പിപാസാജരാദയഃ, കാലജാ അകാലജാശ്ച| തത്ര കാലജാ രക്ഷണകൃതാഃ, അരക്ഷണജാ അകാലജാഃ ത ഏതേ സമാസതഃ പുനര്ദ്വിവിധാ ഭവന്തി,പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാശ്ച| തത്ര രോഗോത്പത്തിം പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ യദനേനൈവ ശരീരേണ ദ്ദഷ്ടമദ്ദഷ്ടം വോദ്ദിശ്യാത്പോപദിഷ്ടപ്രതിഷിദ്ധാനാമനനുഷ്ഠാനമനുഷ്ഠാനം വാ| ജന്മാന്തരാതീതേന തു പൂര്വമ്| തത്പുനര്ദൈവാഖ്യമ്, ഉക്തം ച നിയതാനിയതഭേദേന പ്രാക്| തസ്മാത് ദ്ദഷ്ടഹേതവഃ പ്രത്യുത്പന്നകര്മജാഃ| വിപരീതാ ദൈവജന്മാനഃ| അല്പ നിദാനാ മഹാരുജശ്ചോഭയാത്മകാഃ| തത്ര യഥാസ്വം പ്രതിപക്ഷശീലനാത് പൂര്വേഷാം രോഗാണാമുപശമഃ| സത്യേവ വിപക്ഷശീലനേ നിര്ദിഷ്ടകര്മക്ഷയാദ്ദ്വൈവികാനാമ്| ദോഷകര്മക്ഷയാദന്യേഷാമ്| അന്യേ പുനഃ പ്രത്യുത്പന്നം കര്മ പരകൃതമപി വര്ണയന്തി| തച്ച പരാഭിസംസ്കാരമാചക്ഷതേ| ഏവം ചാഹഃ,-യദി സ്വയം കൃതാദേവ കര്മണഃ കാര്യനിര്വൃത്തിഃ സ്യാത്, ന ദ്ദഷ്ടപുരുഷാന്തരകൃതാത്| കിമിതി വിദ്വാനപി പരാചരിതയോരുപകാരാപകാരയോഃ സുഖദുഃഖാനുരോധാത്തോഷരോഷൌ പ്രൈകര്തവ്യവിന്താം വാ പ്രതിപേദ്യതേ| ഏവമേതേ വ്യാധയോ ദ്വിവിധാഃ സന്തസ്നിവിധാ ജായന്തേ| തതശ്ച ദോഷവന്തോ ഭൂയഃ സപ്തവിധാഃ| സകലോऽപി ചായം രോഗസമൂഹഃ പ്രതീകാരവാന് ആയുര്വേദവിഹിതമുപദേശമപേക്ഷതേ| യസ്മാന്നിയതഹേതുകോऽപ്യാമയഃ സമ്യഗ്ഭിഷഗാദേശാനുഷ്ഠാനാദുപാത്തായുഃ സംസ്കാരാപരിക്ഷയേ സഹ്യവേദനതാം പ്രതിപദ്യതേ| അനുപ്രക്രമ്യമാണസ്തു സര്വ ഏവ പ്രായശോ ഭിനത്ത്യകാണ്ഡേ| സ്വയമപി ച ദൈവാന്നിദാനാല്പതയാ വാ നിവര്തമാനഃ ഷോഡശഗുണസമുദിതക്രിയോപാലമ്ഭാദാശുതരമപൈ പരിക്ലിഷ്ടസ്യ വാऽപഗച്ഛതി| അനിയതഫലദായിനി തു ദൈവേ ഹിതാഭ്യാസരതസ്യാവകാശമേവ ന ലഭതേ വ്യാധിഃ| തസ്മാന്ന കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാമാത്മവാന് ഹിതാഹിതയോസ്തുല്യദര്ശീ സ്യാത്| ത്രിവിധാശ്ച പുനര്വ്യാധയോ മൃദുമധ്യാതിമാത്രഭേദേന| തത്രാല്പലക്ഷണാ മൃദവോ, മധ്യലക്ഷണാ മധ്യാഃ, സമ്പൂര്ണലക്ഷണാസ്ത്വതിമാതാഃ| തേ പുനഃ സുഖസാധ്യാദിവിശേഷേണ ചതുര്ധാ പ്രാഗുപദിഷ്ടാഃ| സുബഹുശോऽപി ച ഭിദ്യമാനാ വ്യാധ്യയോ നിജാഗന്തുതാം ന വ്യഭിചരന്തി| തത്ര നിജാസ്നിദോഷോത്ഥാഃ| തേഷു പൂര്വം വാതാദയോ വൈഷമ്യമാപദ്യന്തേ തതോ വ്യഥാഭിനിവര്തതേ| ബാഹ്യഹേതുജാസ്ത്വാഗന്തവഃ| തേഷു വ്യഥാ പൂര്വമുപജായതേ, തതോ ദോഷവൈഷമ്യമ്| ദോഷവൈഷമ്യേണൈവ ച ബഹുരൂപാ രുദനുബധ്യതേ, തതോ ദോഷവൈഷമ്യമ്| ദോഷവൈഷമ്യേണൈവ ച ബഹുരൂപാ രുഗനുബധ്ഹ്യതേ പ്രവര്ദ്ധതേ ച| ഏവം ച കൃത്വാ ന ദോഷവ്യതിരേകേണ രോഗാനുബന്ദ്ധഃ, കേവലം പൌര്വാപര്യവിശേഷഃ| തസ്മാദേകാകാരാ ഏവ രോഗാഃ, തഥാരുകസാമാന്യാത്| അസങ്ഖ്യഭേദാ വാ പ്രത്യേകം സമുത്ഥാനസ്ഥാനസംസ്ഥാനവര്ണനാമവേദനാപ്രഭാവോപക്രമവിശേഷാത്| തേ യഥാസ്ഥൂലം യഥാസ്വമേവോപദേക്ഷ്യന്തേ| അസങ്ഖയേയത്വാച്ച ദോഷലിങ്ഗൈരേവ രോഗാനുപക്രമം ച വിഭജേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വികാരാഃ-രോഗാഃ, തേഷാം നാമാനി, തേഷ്വകുശലോ വൈദ്യോ ന ജാതുചിജ്ജിഹ്രീയാത്-രോഗസംജ്ഞാനഭിജ്ഞോऽഹമിതി ലജ്ജാം ന കുര്യാത്, ചികിത്സാമേവ വിദധ്യാദിത്യര്ഥഃ| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| യസ്മാത്സര്വവികാരാണാം നാമതഃ-സംജ്ഞാതോ, ധ്രുവാ-നിശ്ചിതാ, സ്ഥിതിഃ-അവസ്ഥാനം, നാസ്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശാസ്ത്രേऽനുക്തം സ്വയമൂഹനീയമിത്യാഹ-വികാരനാമേതി| യോ വികാരസ്യവാതജാദിത്വം ജാനാതി, നാമ ന ജാനാതി, ശാസ്ത്രേऽനുക്തത്വാത്സങ്കീര്ണത്വാദ്വാ, സ ന ജിഹ്നീയാത്-ലജ്ജാം ന കുര്യാത്| ന ഹി നാമാധീനാ സര്വത്ര ചികിത്സാ| വാതജാദിജ്ഞാനം ഹി ചികിത്സായാം പ്രധാനം കാരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്മാത്സഃ-ഏക ഏവ, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമഃ, സമുത്ഥാനവിശേഷതോ-ഹേതുഭേദാത്, തഥാ സ്ഥാനാന്തരാണി-സ്വസ്ഥാനം ഹിത്വാ പരാണി സ്ഥാനാനി, പ്രാപ്യ-ഗത്വാ, ബഹൂന്-അനന്താന്, വികാരാന് കുരുതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"യോ ദോഷഃ ശരീരസന്ധീനാവിശതി, തേന ജൃമ്ഭാ ജ്വരശ്ചോപജായതേ| യസ്ത്വാമാശയമഭ്യുപൈതി, തേന രോഗാ ഭവന്ത്യുരസി, അരോചകശ്ച| യഃ കണ്ഠമഭിപ്രപദ്യതേ കണ്ഠസ്തതോ ധ്വംസതേ സ്വരശ്ചാവസീദതി| യഃ പ്രാണവഹാനി സ്രോതാംസ്യാസ്യാദീനി ഉപൈതി, ശ്വാസഃ പ്രതിശ്യായശ്ച തേനോപജായതേ|" ഇതി| വികാരസ്യ-ജ്വരാദേഃ, പ്രകൃതയഃ-ഉപാദാനകാരണാനി വാതാദിദോഷാഃ, താ വികാരപ്രകൃതീ:-രോഗഹേതുവിശേഷാന്, ബുദ്ധ്വാ,- ജ്ഞാത്വാ, തഥാऽധിഷ്ഠാനാന്തരാണി സ്ഥാനവിശേഷാംശ്ച, ബുദ്ധ്വാ,തഥാ ഹേതുവിശേഷാന്-നിദാനഭേദാംശ്ച, ബുദ്ധ്വാ-യഥാ കിമയം കുപിതഃ പവനോ രൂക്ഷേണ ഹേതുനാ ലഘുനാ ശീതേന വേത്യാദി ജ്ഞാത്വാ, ശീഘ്ഹ്രമേവോപക്രമേത്-ചികിത്സേത്| ന തു വികാരാനഭിജ്ഞ ഇതി ന ചികിത്സേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ സാധനമ്| സാധനജ്ഞാനം ച ലക്ഷണജ്ഞാനാധീനമ്| തത്ര ലക്ഷണസ്യ ദുര്ബോധത്വമാഹ-സ ഏവേതി| സ ഏവ യോऽന്യത്ര ലക്ഷിതോ, ബഹൂന് വികാരാന് കുരുതേ,-യേऽന്യത്ര ന ദ്ദഷ്ടാഃ| തത്ര ദ്വൌ ഹേതൂ-സമുത്താനവിശേഷാത്കുപിതത്വം സ്ഥാനാന്തരപ്രാപ്തിശ്ച സമുത്ഥാനവിശേഷഃ-അന്യത്രാദ്ദഷ്ടം സമുത്ഥാനമ്|തസ്മാദ്വികാരാദിത്രിത്യജ്ഞാനപൂര്വക ഉപക്രമഃ കാര്യഃ| സ ച ശീഘ്രമ്, അവസ്ഥാന്തരോ| പ്രകൃതിഃ-സ്വഭാവോऽസാധാരണം ചിന്ഹമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷൌഷധനിരൂപണേ സതി ദൂഷ്യാദീന് ദശ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗ്വിലോക്യ, യശ്ചികിത്സായാം വര്തതേ-യത്നം കരോതി, സഃ-വൈദ്യോ, ന കദാചിത് സ്ഖലതി-നാപരാധീ സ്യാത്| ദോഷോ-വാതാദിഃ, ഔഷധം-ഹരീതക്യാദി, തയോര്നിരൂപണം-പര്യാലോചനമ്, തസ്മിന് ദോഷൌഷധനിരൂപണേ| ദൂഷ്യാദീനാം സമസ്താനാമുപാദാനം സര്വേഷാമേവാവഗമേ ചികിത്സാകരണം പ്രതി യത്നാതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്, ന പുനരേഷാം ദ്വൌ വാ ത്രീന് വാ ചതുരോ വാ പഞ്ച വാ സമീക്ഷ്യ| കിം താര്ഹി ? സര്വാനേതാന് സമീക്ഷ്യ,-സമ്യഗവബുധ്യേതി| അഥ ദൂഷ്യാദീനേവ സമീക്ഷ്യ ? നേത്യാഹ- അവസ്ഥാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| ഏഷാമേവ ദൂഷ്യാദീനാമവസ്ഥാഃ സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മാഃ-അതിശയേന സൂക്ഷ്മാഃ, താശ്ച സമീക്ഷ്യ-യഥാവദ്ബുദ്ധ്വേതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദൂഷ്യാദ്യേകാദശജ്ഞാനേ സത്യവ്യഭിചാര്യുപക്രമ ഇത്യാഹ-ദൂഷ്യതി| ദൂഷ്യോ-ധാതുര്മലശ്ച| ദേശോ-ഭൂമിര്ദേഹശ്ച| ബലം-സാമര്ഥ്ഥമ്| ദേശോ- ഭൂമിര്ദേഹശ്ച| ബലം-സാമര്ഥ്ഥമ് | കാലഃ-പൂര്വാഹ്ണദിഃ| അനലോ-വിഷമാദിഃ| പ്രകൃതിഃ-വാതപ്രകൃത്യാദിഃ|വയോ-ബല്യാദി| സത്വം-മനഃ| സാത്മ്യം-ദേശസാത്മ്യാദി|ആഹാരോ-മധുരാദിഃ| അവസ്ഥാഃ-രൂപേഷ്വവാന്തരം രൂപമ്| സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മാഃ-അതിസൂക്ഷ്മാഃ| ഏഷാം-രോഗാണാമ്| ദോഷൌഷധനിരൂപണേ-ദോഷസ്യൌഷധസ്യ ച വിചാരണേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുരുശ്ചാല്പശ്ച ഗുര്വല്പൌ, ഗുര്വല്പൌ ച തൌ വ്യാധീ ച ഗുര്വല്പവ്യാധീ, തയോഃ സംസ്ഥാനം-ആകൃതിഃ| അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ| തദ്ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനമന്യഥാകാരമപി ദൃശ്യതേ-വിപരീതമിതി ലക്ഷ്യതേ| അപിശബ്ദാത്ക്വചിത് ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനം യഥാതത്ത്വം ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വ്യാധിലക്ഷണസ്യ ഗമകത്വാഭാവഃ പ്രസജ്യേത| തതശ്ച "രോഗം നിദാനപ്രാഗ്രൂപലക്ഷണോപശയാപ്തിഭിഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൨൨) ഇതി ദൂഷ്യേത| തസ്മാദപിശബ്ദോऽത്ര ഗുര്വല്പസംസ്ഥാനസ്യ യഥാതത്ത്വ ദര്ശനം ക്വചിദ്ഭവത്യേവേതി സൂചനാര്ഥഃ കൃതഃ| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-സത്ത്വേത്യാദി| സത്ത്വം-ധൈര്യമ്| ദേഹോ-മഹദല്പസ്ഥൂലകൃശാദിഃ| സത്ത്വം ച ദേഹശ്ച സത്ത്വദേഹൌ| ബലം ചാബലം ച ബലാബലേ| തസ്മാത്സത്ത്വദേഹബലാബലാദ്ധേതോര്ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനേऽവഹിതോ ഭവേത്| അധികസത്ത്വേ തഥോത്കൃഷ്ടദേഹബലേ ച ഗുരുഃ-മഹാനപി വ്യാധിരുത്പന്നോऽല്പസംസ്ഥാനോ-ഹീനബല ഇവ ലക്ഷ്യതേ, സത്ത്വദേഹബലയോരുത്കൃഷ്ടത്വാത്| തഥാ, ഹീനസത്വേ ഹീനദേഹബലേ ചോത്പന്നോ ലഘുരപി മഹാനിവ ലക്ഷ്യതേ, ഹീനസത്ത്വദേഹബലത്വാത്| തസ്മാദ(ത്ത)സ്മിന്-വ്യാധിസംസ്ഥാനേऽര്ഥേ, ദത്താവധാനേന ഭാവ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തത്രാപി സത്വദേഹയോര്ബലം താത്പര്യേണ പരീക്ഷ്യമിത്യാഹ-ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനമിതി| സംസ്ഥാനം-ലക്ഷണമ്|അന്യഥാകാരം-ഗുരോരല്പത്വമ്, അല്പസ്യാപി ഗുരുത്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുരും ലഘുമിത്യാദി| യശ്ച ഭിഷഗ്ബ്രുവഃ-കുത്സിതോ വൈദ്യഃ, സ വ്യാധിസംസ്ഥാനമാത്രാവലോകനാത് ഗുരും വ്യാധിം ലഘുമിതി കല്പയന്-നിശ്ചിന്വന്, അല്പദോഷാകലനയാ-ഹീനമാത്രദോഷനിശ്ചയേന, പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ-ചികിത്സിതേ മോഹം ഗച്ഛതി, ഗുരുവ്യാധാവല്പവ്യാധിയോഗ്യം ഭേഷജം ദദാതി| ഏവം ലഘുവ്യാധിം ഗുരുമിതി കല്പയന് ബഹുദോഷാകലനയാ പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ, ഭിഷഗ്ബ്രുവത്ത്വാത്| അന്യത്രാപി ബ്രുവാന്തസ്യ കുത്സിതത്വമേവ പ്രസിദ്ധമ്| യഥാऽऽഹ മനുഃ (അ. ൮|൨൦) -"ജാതിമാത്രോപജീവീ വാ കാമം സ്യാദ്ബ്രാഹ്മണബ്രുവഃ| ധര്മപ്രവക്താ നൃപതേര്ന തു ശൂദ്രഃ കഥഞ്ചന||" ഇതി| കേചിത് "ഭിഷഗ്ധ്രുവമ്" ഇതി പേഠുഃ| ഭിഷക്-വൈദ്യോ, ഗുരും ലഘുമിതി വ്യാധിം കല്പയന് ധ്രുവം-നിശ്ചിതം പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യത ഇതി ച വ്യാചക്ഷതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അനവഹിതത്വേ ദോഷമാഹ-ഗുരും ലഘുമിതി|അല്പോऽയം ദോഷ ഇത്യഗണനയാ വിപ്രതിപദ്യതേ-വിപരീതം ജാനാതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതോऽല്പം-അല്പമാത്രമ്, അല്പവീര്യം വാ-അനുത്കൃഷ്ടശക്തികം വാ, ഭേഷജം ഗുരുവ്യാധൌ പ്രയോജിതം-ദത്തം, സംശോധനം രോഗാനുദീരയേത്തരാം-അതിശയേനോത്ക്ലേശയേത്| കുതഃ ? അയോഗതഃ,,-ഹീനയോഗാത്| അയോഗോ ഹി ഹീനയോഗ ഉച്യതേ| യഥാ,-പുത്രകാര്യാകരണാദപുത്ര ഇത്യുച്യതേ| വിപര്യയേ ച-ലഘുവ്യാധൌ, വിപരീതം ശോധനം തു പ്രയോജിതമ്, കസ്മാദ്വിപരീതമ് ? അല്പവീര്യാത്സംശോധനാത്, അതിമാത്രമുത്കൃഷ്ടവീര്യം ച ബഹുദോഷാകലനയാ, അതിയോഗേന പ്രയോജിതം ന കേവലം മലാന് ക്ഷിണുയാത്-ക്ഷപയേത്, യാവദ്വപുരസ്യതി-ശരീരമപി ഹിംസ്യാത്| അത്ര ച സംശോധനം യത് ദൃഷ്ടാന്തത്വേനോപന്യസ്തം തദയോഗാതിയോഗാഭ്യാം രോഗോത്ക്ലേശം ശരീരക്ഷപണം [ച] ഝടിതി നിര്വര്തയതീതി| ഖരനാദേനാപ്യുക്തം ച-"അല്പമുത്ക്ലേശയേദ്ദോഷം ബഹു പ്രാണാന്നിഹന്തി ച| തസ്മാന്നിരൂപ്യ ഭിഷജാ ദേയം യുക്തം വിരേചനമ്||" ഇതി| തഥാ, ജ്വരഗുല്മാദീനാം ച തത്പ്രതീകാരാര്ഥം യദ്ദീയതേ ഭേഷജം തത്രാപി മഹാരമ്ഭേऽല്പമല്പവീര്യം ചൌഷധം ന ദേയമ്, ഇത്യസ്മാദേവ ദൃഷ്ടാന്തീഭൂതാദര്ഥാദവഗന്തവ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിപര്യയജ്ഞാനേ ദോഷമാഹ-തതോऽല്പമിതി| അയോഗതഃ-ഹീനയോഗേന| വിപരീതം-അതിമാത്രമതിവീര്യം വാ|വിപര്യയേ-ലഘുവ്യാധൌ| വപുരപ്യതിശയേന ക്ഷയം നയേത്, ന ദോഷാനേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്മാച്ചൈവം രോഗാണാം ദുര്വിജ്ഞേയാ ഗതിഃ, അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, സതതമഭിയുക്തഃ-സദാऽऽയുര്വേദപാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനപരോ വൈദ്യഃ, സര്വം-ദൂഷ്യാദിവസ്തുജാതമ്, ആലോച്യ സര്വഥാ-സര്വേണ പ്രകാരേണാऽऽയുര്വേദാനുസാരിണ്യാ സ്വബുദ്ധ്യാ തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാസമ്ഭവയാ ച തഥാ കര്മാഭ്യാസതോऽപി നിപുണം നിരൂപ്യ, തഥാ-തേന പ്രകാരേണ ദോഷദൂഷ്യദേശാദ്യനുഗുണേന, ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജീത-ഭേഷജം യുഞ്ജ്യാത്| യഥാऽऽരോഗ്യായ ധ്രുവം-യേന പ്രകാരേണാऽऽരോഗ്യാര്ഥമവശ്യം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അശേഷവിശേഷേശപരീക്ഷായാമത്യാദരഃ കാര്യ ഇത്യാഹാതോऽഭിയുക്ത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വൃദ്ധിശ്ച ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിക്ഷയൌ, വൃദ്ധിക്ഷയയോര്വിഭേദോ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദഃ, വിവിധോ വിശിഷ്ടോ ഭേദോ-വിഭേദഃ, തസ്മാദ്വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ| അതഃപരം-അതോऽനന്തരമ്, ദോഷാഃ-വാതാദയോ, വക്ഷ്യന്തേ-ഭണിഷ്യന്തേ| സ൦-പൃഥക്-വ്യസ്താന് സ്വപ്രമാണാധികാന്, ത്രീന് ദോഷാന് രോഗഹേതൂന്, വിദ്ധി-അവേഹി| വാതോ വൃദ്ധഃ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധമ്| ൨| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ| ൩| ഏവം ത്രയോ ദോഷാഃ| സ൦-സംസര്ഗസ്ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ| തത്ര-സംസര്ഗേ, നവ ദോഷഭേദാന് സ്വപ്രമാണാധികാന്, "വിദ്ധി" ഇത്യേതദനുവൃത്തികൃതേന സമ്ബന്ധേന സര്വത്ര യോജ്യമ്| സ൦-സമയാ വൃദ്ധ്യാ-തുല്യയാ വൃധ്ദ്യാ, ത്രീനേവ-അന്യൂനാധികാന്, സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| ഏകോ വാതപിത്താഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, ദ്വിതീയോ വാതകഫാഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, തൃതീയഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, ഇതി| സംസര്ഗസ്ഥയോര്ദോഷയോരേകസ്യ ദോഷസ്യാതിശായനേ-അധികതരയാ വൃദ്ധ്യാ, ഷട് സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| അതിശയോ-അതിശായനമ്| അതിശായനേ "തമബിഷ്ഠനൌ" ഇതി നിപാതനാദ്ദീര്ഘഃ| ദോഷദ്വയവൃദ്ധേശ്ചിന്ത്യമാനത്വാദപരദോഷചിന്താനാസ്ത്യത്ര| വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരമ്||൧|| പിത്തം വൃദ്ധം വാതോ വൃദ്ധതരഃ||൨|| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരമ്||൩|| പിത്തം വൃദ്ധം കഫോ വൃദ്ധതരഃ||൪|| കഫോ വൃദ്ധോ, വാതോ വൃദ്ധതരഃ||൫|| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫോ വൃദ്ധതരഃ||൬|| ഏവം ഷട് സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| സ൦-സമസ്തേഷു-സന്നിപതിതേഷു ത്രിഷ്വപി ദോഷേഷു വൃദ്ധേഷു, ത്രയോദശ ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| സ൦-ദ്വൌ ചൈകശ്ച ദ്വ്യേകേ, തേഷാം ദ്വ്യേകേഷാമതിശയോ-അധികത്വമ്, തേന ദ്വ്യേകാതിശയേന| തതോ ദ്വയാതിശയേന ത്രയോ ഭേദാഃ, തഥാ ദോഷൈകസ്യാതിശയേന ത്രയഃ, ഇതി ഷട് ഭേദാഃ| യഥാ,-കഫോ വൃദ്ധോ വാതപിത്തേऽധികം വൃദ്ധേ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധം വാതകഫാവതിവൃദ്ധൌ| ൨| വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തകഫാവതിവൃദ്ധൌ| ൩| പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ വാതോऽതിവൃദ്ധഃ| ൪| വാതകഫൌ വൃദ്ധൌ പിത്തമതിവൃദ്ധമ്| ൫| വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ കഫോऽതിവൃദ്ധഃ| ൬| ഇതി ഷഡ്ഭേദാന് ദ്വ്യേകാതിശയേന സന്നിപാതേ വിദ്ധി| സ൦-തുല്യം കൃത്വാ-സമം കൃത്വാ, വൃദ്ധൈര്ദോഷൈരേകം സന്നിപാതദോഷഭേദം വിദ്ധി| സ൦-തരതമയോര്ഭാവസ്താരതമ്യമ്| കസ്യ താരതമ്യമ് ? പ്രകൃതത്വാത്സന്നിപാതസ്ഥദോഷാണാമ്| താരതമ്യസ്യ വികല്പനം-ഭേദഃ, താരതമ്യവികല്പനമ്, തസ്മാത്| സന്നിപാതസ്ഥദോഷാണാം വൃദ്ധിരൂപാണാം ഷഡ്ഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരം കഫോ വൃദ്ധതമഃ| ൧| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫോ വൃദ്ധതരഃ പിത്തം വൃദ്ധതമമ്| ൨| പിത്തം വൃദ്ധം കഫോ വൃദ്ധതരോ വാതോ വൃദ്ധതമഃ| ൩| പിത്തം വൃദ്ധം വാതോ വൃദ്ധതരഃ കഫോ വൃദ്ധതമഃ| ൪| കഫോ വൃദ്ധോ വാതോ വൃദ്ധതരഃ പിത്തം വൃദ്ധതമമ്| ൫| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരം വാതോ വൃദ്ധതമഃ| ൬| ഏതേഷാം ച ലക്ഷണം മുനിരധ്യഗീഷ്ട| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (ച. ചി. അ. ൩|൮൮)- "സന്നിപാതജ്വരസ്യോര്ധ്വം ത്രയോദശവിധസ്യ ഹി| പ്രാക് സൂത്രിതസ്യ വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം വൈ പൃഥക് പൃഥക്|| ഭ്രമഃ പിപാസാ ദാഹശ്ച ഗൌരവം ശിരസോऽതിരുക്| വാതപിത്തോല്ബണേ വിദ്യാല്ലിങ്ഗം മന്ദകഫേ ജ്വരേ|| ശൈത്യം കാസോऽരുചിസ്തന്ദ്രാ പിപാസാ ദാഹരുഗ്വ്യഥാഃ| വാതശ്ലേഷ്മോല്ബണേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗം പിത്താവരേ വിദുഃ|| ഛര്ദിഃ ശൈത്യം മുഹുര്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മോഹോऽസ്ഥിവേദനാ| മന്ദവാതേ വ്യവസ്യന്തി ലിങ്ഗം പിത്തകഫോല്ബണേ|| സന്ധ്യസ്ഥിശിരസഃ ശൂലം പ്രലാപോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| വാതോല്ബണേ സ്യാദ് ഹ്യനുഗേ തൃഷ്ണാ കണ്ഠാസ്യശുഷ്കതാ|| രക്തവിണ്മൂത്രതാ ദാഹഃ സ്വേദസ്തൃഡ്ബലസങ്ക്ഷയഃ| മൂര്ച്ഛാ ചേതി ത്രിദോഷേ സ്യാല്ലിങ്ഗം പിത്തഗരീയസി|| ആലസ്യാരുചിഹൃല്ലാസദാഹവമ്യരതിഭ്രമൈഃ| കഫോല്ബണം സന്നിപാതം തന്ദ്രാകാസേന ചാദിശേത്|| സമം ദോഷൈസ്ത്രിഭിര്വൃദ്ധൈഃ സന്നിപാതസ്യ ലക്ഷണമ്| മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതം കര്ണക്ഷ്വേഡനപാര്ശ്വരുക്|| മോഹഃ ച്ഛര്ദിര്ദിവാ നിദ്രാ രാത്രൌ ജാഗരണം തഥാ| പ്രതിശ്യാ ഛര്ദിരാലസ്യാം തന്ദ്രാരുച്യഗ്നിമാര്ദവമ്|| ഹീനവാതേ പിത്തമധ്യേ ചിഹ്നം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്| ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വഗ്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോऽരുചിഃ|| ഹീനവാതേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്| ശിരോരുഗ്വേപഥുഃ ശ്വാസഃ പ്രലാപഃ ച്ഛര്ദ്യരോചകൌ|| ഹീനപിത്തേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്| ശീതകം ഗൌരവം തന്ദ്രാ പ്രലാപോऽസ്ഥിശിരോതിരുക്|| ഹീനപിത്തേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ വിദുഃ| വര്ചോഭേദോऽഗ്നിദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിര്ഭ്രമഃ|| കഫഹീനേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്| ശ്വാസഃ കാസഃ പ്രതിശ്യായോ മുഖശോഷോऽതിപാര്ശ്വരുക്|| കഫഹീനേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ സ്മൃതമ്|" ഇതി| സ൦-ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, പഞ്ചവിംശതിസങ്ഖ്യാപരിമാണാന് വൃദ്ധാന് ദോഷഭേദാന് വൃദ്ധൈര്ദോഷൈര്വിദ്ധി| സ൦-ക്ഷീണൈഃ-ക്ഷയാവസ്ഥൈര്ദോഷൈഃ, താവതഃ-തത്പരിമാണാന് പഞ്ചവിംശതിസങ്ഖ്യാകാന് ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വൃദ്ധൈഃ പൃഥക് ത്രീന് ദോഷഭേദാന്, തഥാ ക്ഷീണൈഃ| "പൃഥക് ത്രീന്" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേ വൃദ്ധിശബ്ദസ്ഥാനേ ക്ഷീണശബ്ദേ നിപാത്യഃ| തദ്യഥാ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൨| കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൩| തദേവം സംസര്ഗേ നവദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| കഥമ് ? ത്രീനേവ സമക്ഷീണത്വേന,-ക്ഷീണവാതപിത്തസംസര്ഗഃ| ൧| ക്ഷീണപിത്തകഫസംസര്ഗഃ| ൨| ക്ഷീണവാതകഫസംസര്ഗഃ| ൩| ഷഡേകസ്യാതിശായനേ| അതിശായനേ-അന്യദോഷാപേക്ഷയാ ക്ഷീണത്വാതിരേകേ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരമ്| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതഃ ക്ഷീണതരഃ| ൨| വാതഃ ക്ഷീണഃ കഫഃ ക്ഷീണതരഃ| ൩| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതഃ ക്ഷീണതരഃ| ൪| കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരമ്| ൫| പിത്തം ക്ഷീണം കഫഃ ക്ഷീണതരഃ| ൬| ഏവം ഷട് ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| ത്രയോദശ സമസ്തേഷു-സന്നിപതിതേഷു ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷു ദോഷഭേദാംസ്ത്രയോദശ വിദ്ധി| കഥമ് ? ഷഡ് ദ്വ്യേകാതിശയേന തു| ദോഷദ്വയസ്യാതിശയേന-അതിക്ഷീണത്വേന, തഥാ ദോഷൈകശയേന തു| തഥാ ദോഷൈകസ്യാതിക്ഷീണത്വേന, പര്യായതഃ ഷട് ക്ഷീണസന്നിപാതദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തകഫാവതിക്ഷീണൌ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതകഫാവതിക്ഷീണൌ| ൨| കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തവാതാവതിക്ഷീണൌ| ൩| വാതപിത്തേ ക്ഷീണേ കഫോऽതിക്ഷീണഃ| ൪| പിത്തകഫൌ ക്ഷീണൌ വാതോऽതിക്ഷീണഃ| ൫| വാതകഫൌ ക്ഷീണൌ പിത്തമതിക്ഷീണമ്| ൬| ഏകം തുല്യക്ഷീണൈര്ഭേദം വിദ്ധി| ൧| ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്,-കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരം വാതഃ ക്ഷീണതമഃ| ൧| വാതഃ ക്ഷീണഃ കഫഃ ക്ഷീണതരഃ പിത്തം ക്ഷീണതമമ്| ൨| പിത്തം ക്ഷീണം കഫഃ ക്ഷീണതരോ വാതഃ ക്ഷീണതമഃ| ൩| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതഃ ക്ഷീണതരഃ പിത്തം ക്ഷീണതമമ്| ൪| വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരം കഫഃ ക്ഷീണതമഃ| ൫| പിത്തം ക്ഷീണം വാതഃ ക്ഷീണതരഃ കഫഃ ക്ഷീണതമഃ| ൬| ഏവം പഞ്ചവിംശതിദോഷഭേദാന് ക്ഷീണൈര്ദോഷൈര്വിദ്ധി| സ൦-തേ-സന്നിപാതസ്ഥദോഷാസ്ത്രയഃ, ഷോഢാ ഭവന്തി| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഏകൈകേത്യാദി| വൃദ്ധിശ്ച സമതാ ച ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിസമതാക്ഷയാഃ| ഏകൈകസ്യ-വാതാദ്യന്യതമസ്യ, വൃദ്ധിസമതാക്ഷയാ ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയാഃ, തൈരേകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട്| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം സമം കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധം വാതഃ സമഃ കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൨| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം സമം വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൩| കഫോ വൃദ്ധോ വാതഃ സമഃ പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൪| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫഃ സമഃ പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൫| പിത്തം വൃദ്ധം കഫഃ സമോ വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൬| ഏവമേകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട്| സ൦-ഏകസ്യ ക്ഷയ ഏകക്ഷയഃ, ദ്വന്ദ്വസ്യ വൃദ്ധിര്ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ, ഏകക്ഷയസഹിതാ ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിരേകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ, തയാ| കിമ്ഭൂതയാ ? സവിപര്യയയാ,-സഹ വിപര്യയേണ-വൈപരീത്യേന വര്തതേ യാ സൈവമ്, തയാ| ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ പുനരേവ ഷട് ദോഷഭേദാഃ| വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതകഫൌ വൃദ്ധൌ| ൨| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ| ൩| ഏവമേകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ഭേദാഃ| സവിപര്യയയാ ച വൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ദോഷഭേദാഃ| ദ്വന്ദ്വക്ഷയൈകദോഷവൃദ്ധ്യാ-ദ്വന്ദ്വക്ഷയസഹിതൈകദോഷവൃദ്ധിഃ, തയാ| യഥാ,-വാതപിത്തക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ| ൧| വാതകഫൌ ക്ഷീണൌ പിത്തം വൃദ്ധമ്| ൨| പിത്തകഫൌ ക്ഷീണൌ വാതോ വൃദ്ധഃ| ൩| ഇതി സവിപര്യയയാ വൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ദോഷഭേദാഃ| ഏവം സന്നിപാതഭേദാ ദ്വിരൂപയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേതേ ജ്ഞേയാഃ| സ൦-ഏവം ഭേദഗണനയാ ദോഷാണാം ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാഃ-ഉക്താഃ| സ൦-ത്രിഷഷ്ടീനാം പൂരണോ യോ ദോഷഭേദഃ, സ സ്വാസ്ഥ്യകാരണം-ആരോഗ്യഹേതുഃ, ധാതുസാമ്യാത്| അത്ര ഹി സ്വപ്രമാണസ്ഥാ വാതപിത്തകഫാഃ| യേ ച ദോഷഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിഃ, തേ ച രോഗകാരണമിത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി| അത്ര ച രോഗഹേതുത്വേ ദോഷവൈഷമ്യം കാരണമ്| ത്രിഷഷ്ട ഇതി " തസ്യ പൂരണേ ഡട്" ഇതി ഡട്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ സംയോഗഃ| തസ്യ ത്രിഷഷ്ടിഭേദാഃ| താനാഹവക്ഷ്യന്തേऽതഃപരമിതി| ദോഷാഃ-ദോഷഭേദാഃ| വിമേദഃ-താരതമ്യമ്, തത്സാമ്യേ നാസ്തി വൃദ്ധൌ ക്ഷയേ ചാസ്തി, വൃദ്ധിക്ഷയവത്താരതമ്യം ചഭേദേ കാരണമ്| ആ൦ ര൦- തത്ര വൃദ്ധിസാമ്യാഭ്യാം ദ്വാദശ| തത്ര പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി| പൃഥക്-പ്രത്യേകം വൃദ്ധയാ, "പഞ്ചവിംശതിരിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ" ഇത്യുപസംഹാരാത്| പാരിശേഷ്യാത് ദ്വിശഃ സാമ്യേന| യഥാ,- വായുര്വൃദ്ധഃ പിത്തകഫൌ സമൌ|൧| പിത്തം വൃദ്ധം വായുകഫൌ സമൌ|൨| കഫോ വൃദ്ധോ വായുപിത്തേ സമേ|൩| ആ൦ ര൦- സംസര്ഗം ത്രിധാ വിദ്ധി, വായുപിത്തേ വായുകഫൌ പിത്തകഫൌ ഇതി| തത്ര താന്-സംയോഗാന്, നവ വിദ്ധി| ആ൦ ര൦- തത്ര ത്രീന് സമയാ വൃദ്ധ്യാ| യഥാ,- വായുപിത്തേ വൃദ്ധേ കഫഃ സമഃ|൧| വായുകഫൌ വൃദ്ധൌ പിത്തം സമമ്|൨|പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ വായുഃ സമഃ |൩| ഏകസ്യാതിശയനേ ഷട്| യഥാ,-വായോഃ പിത്തം വൃദ്ധം കഫഃ സമഃ|൧| പിത്താദ്വായുര്വൃദ്ധഃ കഫഃ സമഃ|൨| കഫാദ്വായുര്വൃദ്ധഃ പിത്തം സമമ്|൩| വായോഃ കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം സമമ്|൪| പിത്താത്കഫോ വൃദ്ധോ വായുഃ സമഃ|൫| കഫാത്പിത്തം വൃദ്ധം വായുഃ സമഃ|൬| ഏവം ദ്വാദശ| ആ൦ ര൦- വൃദ്ധേഷ്വേവ സമസ്തേഷു ത്രയോദശ സംയോയോഗാന് വിദ്ധി| ആ൦ ര൦- തത്രൈകസ്മാത് ദ്വയോര്വൃദ്ധയോസ്ത്രീന്| യഥാ,-വായോഃ പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ|൧| പിത്താത്കഫവായൂ|൨| കഫാദ്വായുപിത്തേ|൩| ദ്വാഭ്യാമേകസ്മിന് വൃദ്ധേ ത്രീന്| യഥാ,- വായുപിത്താഭ്യാം കഫോ വൃദ്ധഃ|൧| വായുകഫാഭ്യാം പിത്തം വൃദ്ധമ്|൨| പിത്തകഫാഭ്യാം വായുര്വൃദ്ധഃ|൩| ആ൦ ര൦- തുല്യാധികൈരേകമ്|യഥാ,-വായുപിത്തകഫാ വൃദ്ധാഃ|൧| ആ൦ ര൦-താരതമ്യവികല്പനാത് ഷട്| യഥാ,-വായുപിത്തകഫാ വൃദ്ധാ വൃദ്ധതരാ വൃദ്ധ്തമാഃ||൧|| ഏവം വായുകഫപിത്താനി|൨| പിത്തകഫവായവഃ|൩| പിത്തവായുകഫാഃ|൪| കഫവായുപിത്താനി|൫| കഫപിത്തവായവഃ|൬| ഏവം ത്രയോദശ| ആ൦ ര൦- ഏവം വൃദ്ധൌ പഞ്ചവിംശതിം വിദ്ധി| ആ൦ ര൦- ക്ഷീണൈശ്ച താവതോ വിദ്ധി| വൃദ്ധശബ്ദസ്ഥാനേ ക്ഷീണശബ്ദപയോഗാത്തേ ജ്ഞേയാഃ| ആ൦ ര൦- വൃദ്ധിക്ഷയസാമ്യൈഃ (വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയൈഃ) ഷട്| വൃദ്ധവൃദ്ധതരവൃദ്ധതമസ്ഥാനേ വൃദ്ധക്ഷീണസമ(വൃദ്ധസമക്ഷീണ) പ്രയോഗാത്തേ ജ്ഞേയാഃ| തേഷാം ലക്ഷണ്മുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨൦)-"രോഗാവസ്ഥാസു യുഗദ്വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയനുഗമ്| ഷട്കം ഹി ദുര്ബോധതരം വികാരൈരിതി ദ്ദശ്യതേ|| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം വൃദ്ധോ വായുഃ കഫക്ഷയേ| സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര വിസര്പതി|| തദാഭേദസ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതൌ| ഗാത്രദേശേ തഥാ സ്യാതാം ബലഹാനി പരിശ്രമൌ|| പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം ക്ഷീണേ പിത്തേ വായുര്യദാ ബലീ| കര്ഷേത് കുര്യാത്തദ ശൂലം സശൈത്യസ്തമ്ഭഗൌരവമ്|| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വാതം പിത്തം വൃദ്ധം കഫക്ഷയേ| സരുണദ്ധി തദാ ദാഹഃ ശൂലം ചാഷോപജാത്യതേ|| പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം വൃധം പിത്തം വായുക്ഷയേ യദാ| സന്നിരുധ്യാത്തദാ കുര്യാത്സതന്ദ്രാഗൌരവം ജ്വരമ്|| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വായും ക്ഷീണേ പിത്തേ കഫോऽധികഃ| സന്നിരുധ്യാത്തദാ കുര്യാച്ഛീതകം ഗൌരവം രുജമ്|| ശീതകം-ശീതപൂര്വജ്വരമ്| പ്രകൃതിസ്ഥം യദാപിത്തവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാऽനിലക്ഷയേ| സന്നിരുധ്യാത്തദാ കുര്യാന്മന്ദാഗ്നിത്വം ശിരോഗ്രഹമ്|| നിദ്രാതന്ദ്രോപലേപാംശ്ച ഹൃദ്രോഗം ഗാത്രഗൌരവം| ഷ്ഠീവനം പിത്തകഫയോര്നഖാദീനാം ച പീതതാമ്|| യേ ദോഷവൃദ്ധിക്ഷയയോര്വികാരഃ കീര്തിതാഃ പൃഥക്| ശേഷേഷ്വപി തു താനേവ കല്പയേത്തദ്യഥായഥമ്||" ഇതി| ആ൦ ര൦- ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഭ്യാം ത്രയഃ|യഥാ,-വായുഃ ക്ഷീണഃ പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ|൧| പിത്തം ക്ഷീണം കഫവായൂ വൃദ്ധൌ|൨| കഫഃ ക്ഷീണോ വായുപിത്തേ വൃദ്ധേ|൩| ദ്വിക്ഷയൈകവൃദ്ധിഭ്യാം ത്രയഃ| യഥാ,-വായുപിത്തേ ക്ഷീണേ കഫോ വൃദ്ധഃ|൧| പിത്തകഫൌ ക്ഷീണൌ വായുര്വുദ്ധഃ|൨| കഫവായൂ ക്ഷീണൌ പിത്തം വൃദ്ധമ്|൩| ആ൦ ര൦- ഏവം ദ്വിഷഷ്ടിര്ഭേദാഃ| ആ൦ ര൦- വായുപിത്തകഫാഃ സമാ ഇതിത്രിഷഷ്ടോ ഭേദഃസ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ന കേവലം ദ്വിഷഷ്ടിഭേദഭിന്നാന് ദോഷാന് ജാനീയാത്| ആനന്ത്യം ച ഗതാന് വിദ്യാത്| കഥമാനന്ത്യമ് ? ഇത്യാഹ-ഏഷാം ദോഷഭേദാനാം, യഥാസ്വം-രസരക്താദിഭിര്ധാതുഭിഃ സംയോഗാത്, തഥൈഷാമേവ ക്ഷയാദിഭേദൈസ്തരതമയോഗാച്ചാനന്ത്യം ഗതാന് വിദ്യാത്| തത്ര ദിങ്മാത്രം ശിഷ്യവ്യുത്പത്തയേ പ്രദര്ശയതേ| തത്ര രസേ വാതപിത്തകഫാനാം പൃഥക് ത്രയോ ഭേദാ ഭവന്തി, "പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി" ഇത്യനുസാരേണ| സംസര്ഗസ്ത്രിധാ| "തത്ര തു താന്" രസമേവാധികൃത്യ നവ വിദ്ധി| കഥമ് ? പൂര്വവത് "ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേകസ്യാതിശായേനേ|" ഏവം പൂര്വോക്തന്യായേന രസമധികൃത്യ സംസര്ഗം യോജയിത്വാ സന്നിപാതോ യോജനീയഃ| യഥാ,-ത്രയോദശ സമസ്തേഷു| കഥമ് ? "ഷഡ്ദ്വ്യേകാതിശയേന തു| ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്||" ഇതി സമാനം പൂര്വേണ, രസാഖ്യം സ്ഥാനം കേവലമധികമ്| "പഞ്ചവിംശതിമിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ|" രസമധികൃത്യ ഭേദാന് വിദ്ധി| ഇത്യേവം രുധിരമാംസാദിഭിര്യോജ്യമ്| ഏകൈകോപക്രമേണേത്യേവം ദ്വിഷഷ്ടിഭേദഭിന്നാനാം ദോഷാണാം രസാദിഭിഃ സപ്തഭിഃ സംയോഗാത് ചത്വാരി ശതാന്യേകചത്വാരിംശദധികാനി സ്യുഃ| ശകൃദാദിസംസര്ഗാത് ക്ഷീണതരക്ഷീണതമാദിഭേദൈര്വൃദ്ധതരവൃദ്ധതമാദിഭേദൈശ്ച ചിന്ത്യമാനാ ദോഷാ ആനന്ത്യം യാന്തീതി| രസഭേദേ ദോഷഭേദേ ചാവഗതേ വൈദ്യസ്യ ഹേതുലക്ഷണോപക്രമേഷു മോഹോ ന ഭവതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൬|൨൫)- "യഃ സ്യാദ്രസവികല്പജ്ഞഃ സ്യാച്ച ദോഷവികല്പവിത്| ന സ മുഹ്യേദ്വികാരാണാം ഹേതുലിങ്ഗോപപത്തിഷു||" ഇതി| മ്നൌജ്രൌഗസ്ത്രിദശഭവാപ്രഹര്ഷിണീ സ്യാത്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയാധ്യായോ ദ്വാദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൨||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഏതേ ഭേദാ രസാദിഭിര്ദൂഷ്യൈഃ പ്രത്യേകം സംസര്ഗാദ്വഹവോ ഭവന്തി| തഥാ, ഏഷാം-ദൂഷ്യാണാം ക്ഷയാദിഭേദൈഃ സംസര്ഗാത്തതോऽപി ബഹവഃ| ഏവമാനന്ത്യം യാതാന് ദോഷാനവഹിതമാനസോ ജാനീയാത്| യഥാസ്വം-സ്വേന ലക്ഷ്ണേന| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദോഷഭേദപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൧൨||