೧೨. ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದನನ್ತರಂ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಯತೋ ದೋಷಭೇದಮನ್ತರೇಣ ದೋಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಯಙ್ನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಂ ಭೇದೋ-ದೋಷಭೇದಃ, ಸ್ಥಾನನಾಮವಿಭಾಗಾದಿಭಿಃ| ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದೋಷಭೇದೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ದೋಷಭೇದಾದ್ಬಹುಧಾ ಭಿದ್ಯತೇ| ದೋಷಭೇದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಯಮಧ್ಯಾಯಃ| ಅತ ಏವಾಯಂ ದೋಷಭೇದೀಯಃ | ತದ್ಭೇದಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಾವಸ್ಥಾಹೇತ್ವಾಕೃತಿಸಾಧನಸಂಯೋಗಭೇದದ್ಭವತಿ| ತತ್ರ ಸ್ಥಾನತೋ ಯಥಾ-ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽಗಂ ವಾಯುಃ ಕಟಿಸ್ಥೋಽಯಮ್| ಕರ್ಮತೋ ಯಥಾ,-ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾ ಸಪ್ರವತಕೋಽಯಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತಕೋಽಯಮ್|ಅವಸ್ಥಾತೋ ಯಥಾ,-ಚಿತೋಽಯಂ ಪ್ರಕುಪಿತೋಽಯಮ್| ಹೇತುತೋ ಯಥಾ,-ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಪ್ರಕುಪಿತೋಽಯಮ್, ಅತಿಯೋಗಪ್ರಕುಪಿತೋಽಯಮ್| ಆಕೃತಿತೋ ಯಥಾ,-ಸ್ತ್ರಂಸಲಕ್ಷಣೋಽಯಂ ವ್ಯಾಸಲಕ್ಷಣೋಽಯಮ್| ಸಾಧನತೋ ಯಥಾ,-ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಪಶಯೋಽಯಮ್,ಉಷ್ಣೋಪಶಯೋಽಯಮ್| ಸಂಯೋಗತೋ ಯಥಾ,-ಪಿತ್ತಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುಕ್ತೋಽಯಮಿತಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಾದಿಷ್ವಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ ವಾತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಷಡ್ವಿಧೇ ಸ್ಥಾನೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ನಂ ಪಕ್ವಮಾಧೀಯತೇ-ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ,-ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಅತ ಏವ ವಾತೇ ಬಸ್ತಿರುಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಧಾನ ಉಕ್ತಃ, ಮೂಲಾಪಕರ್ಷಣಾತ್| ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪ್ಯೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೭) - "ತೇ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋಃ" ಇತಿ| ವಿಚಿತ್ರಗತಿತ್ವಾಚ್ಚೈಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಪೃಥಕ್ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರಾದೌ ಸ್ಥಾನತೋ ಭೇದಃ| ಸ್ಥಾನಂ ದ್ವಿಧಾ,-ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚ| ತತ್ರಾದೌ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ತತ್ರ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಮಾಹ-ಪಕ್ವಾಶಯೇತಿ| ಪಕ್ವಾಶಯೋ-ನಾಭೇರಧಃ ಪಕ್ವಾನ್ನಸ್ಥಾನಮ್| ಕಟೀ-ಶ್ರೋಣಿಃ| ಸಕ್ಥಿ-ವಙ್ಕ್ಷಣಾದ್ಯಙ್ಗುಷ್ಠಾನ್ತಮ್| ಶ್ರೋತ್ರಂಕರ್ಣಃ| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಂ-ತ್ವಕ್| ತತ್ರ-ತೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ವಾಧಾನಂ-ಪಕ್ವಾಶಯೋ, ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಥಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಾಭ್ಯಾದೀನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಲಸೀಕಾ-ಜಲಸದೃಶೀ| ದೃಕ್-ಚಕ್ಷುಃ| ಸ್ಪರ್ಶನಂ-ತ್ವಕ್| ನನು, ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ತದೇವ ಕಥಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ಯಾತ್| ಬ್ರೂಮಃ| ವಾತಸಖಿತ್ವಾದಗ್ನೇಃ| ವಾತಸಖೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಹ್ನಿರಿತಿ ವಚನಾತ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯೋರಪ್ಯೇತದ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ| ಅತ್ರ-ಏಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ನಾಭಿಃ ಸ್ಥಾನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಹ-ನಾಭಿರಿತಿ| ಆಮಾಶಯೋ-ನಾಭೇರೂರ್ಧ್ವಪಕ್ವಾನ್ನಸ್ಥಾನಮ್| "ಲಸೀಕಾ-ಸ್ಯಾಗ್ರಸಮಲೋ ಜಲಪ್ರಾಯಸ್ತ್ವಗಾಶ್ರಯಃ"| ದ್ದಕ್-ಚಕ್ಷುಃ| ಸ್ಪರ್ಶನಂ-ತ್ವಕ್| ಅತ್ರ-ಏಷು ಸ್ಥಾನೇಷುಮಧ್ಯೇ, ನಾಭಿರ್ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಥಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫಸ್ಯೋರಃ ಪ್ರಭೃತೀನಿ ಜಿಹ್ವಾನ್ತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಸುತರಾಂ-ಸುಷ್ಠು ಸ್ಥಾನಮುರೋ-ವಕ್ಷಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಫಸ್ಯಾಹ-ಉರ ಇತಿ| ಉರೋ-ವಕ್ಷಃ| ಕ್ಲೋಮೋದಕವಾಹಿಸ್ತ್ರೋತೋಮೂಲ, ಹೃದ್ದಕ್ಷಿಣತೋ ಮಾಂಸಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಪರ್ವಾಣಿಸನ್ಧಯಃ| ಘ್ರಾಣಂ-ನಾಸಾ| ಏಷು ಮಧ್ಯೇ ಉರೋ ವಿಶೇಷತಃ ಸ್ಥಾನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾಯುರೇಕ ಏವ ಚಲನಸ್ವಭಾವಃ ಸನ್ ಪ್ರಾಣಾದಿಭಿಃ-ಪ್ರಾಣೋದಾನವ್ಯಾನಸಮಾನಾಪಾನೈಃ, ಭೇದಾತ್-ವಿಶೇಷಾತ್, ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ-ಪಞ್ಚಸ್ವಭಾವಃ| ಯಥೈಕೋಽಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕರೋತಿ ತದನುರೂಪಾಮೇವ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಾವಕಪಾಚಕಾದಿಕಾಂ ಲಭತೇ, ತದ್ವದ್ವಾತಾದಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ, ಸಾಮಾನ್ಯಕರ್ಮಣ ಉತ್ಸಾಹಾದೇಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ವಾಯೋರ್ವಿಶೇಷಮಾಹಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದಾದಿತಿ| ಪ್ರಾಣಾದಯಃ-ಪ್ರಾಣೋದಾನವ್ಯಾನಸಮಾನಾಪಾನಾಃ| ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ-ಪಞ್ಚವಿಶೇಷಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಏಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರ್ಮೂರ್ಧಗಃ-ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತಃ, ಉರಃ ಕಣ್ಠಂ ಚ ಚರತಿ| ತಥಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಧಾರಕಃ| ತಥಾ, ಷ್ಠೀವನಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಷ್ಠೀವನಂ- ಮುಖಸ್ರಾವೋದ್ಗಾರಃ| ಷ್ಠೀವನಮಿತಿ "ಷ್ಠೀವೇರ್ಲ್ಯುಟಿ ಷ್ಠೀವಿಸಿವ್ಯೋರ್ದೀರ್ಘಶ್ಚ" ಇತಿ ಪೃಷೋದರಾದಿಪಾಠಾದ್ದೀರ್ಘಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ-ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರೇತಿ| ಪ್ರಾಣಸ್ಯಮೂರ್ಧಾಽವಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮ್| ಉರಃ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ವಿಚರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಬುದ್ಧಯಾದಿಧಾರಣಂ ಷ್ಠೀವನಾದಿಕರಣಂ ಚ ಕರ್ಮ| ಹೃದಯಂ-ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಚಿತ್ತಂ-ಮನಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉದಾನಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಮುರಃ ಸ್ಥಾನಮ್, ನಾಸಾದೀಂಶ್ಚ ಚರತಿ| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಯತ್ನಃ-ಕಾರ್ಯೇಷು ಪದಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾದಿಷೂದ್ಯಮಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಉದಾನಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ-ಉರಃ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ| ಉದಾನಸ್ಯೋರೋಽವಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮ್| ನಾಸಾದಿ ವಿಚರಣಸ್ಥಾನಮ್| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ| ಪ್ರಯತ್ನಃ-ಉತ್ಸಾಹಃ| ಊರ್ಜಾ-ಪ್ರಾಣನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯಾನೋ ಹೃದಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಕೃತ್ಸ್ನೇ-ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಶರೀರೇ ಚರತಿ| ತಥಾ, ಮಹಾಜವಃ-ಶೀಘ್ರಗತಿಃ, ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ತಥಾ, ಗತ್ಯಾದಿಕಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಂ ತಸ್ಮಿನ್-ವ್ಯಾನೇ, ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ-ತದಾಯತ್ತಾಃ| ಗತಿಃ-ಚಙ್ಕ್ರಮಣಮ್| ಅಪಕ್ಷೇಪಣಂ-ಅಙ್ಗಸ್ಯಾಧೋಅನಯನಮ್| ಉತ್ಕ್ಷೇಪಃ- ಅಙ್ಗಸ್ಯೋರ್ಧ್ವನಯನಮ್| ನಿಮೇಷಃ-ಅಕ್ಷ್ಣೋರ್ನಿಮೀಲನಮ್| ಉನ್ಮೇಷಃ-ತಯೋರ್ವಿಕಾಸಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಜೃಮ್ಭಣಾನ್ನಾಸ್ವಾದನವಿಶೋಧನಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ಯಾನಸ್ಯಾಹ-ವ್ಯಾನ ಇತಿ| ವ್ಯಾನಸ್ಯ ಹೃದಯಮವಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮ್| ಸರ್ವಶರೀರಂ ವಿಚರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಗಯಾದಯಃ ಸಕಲಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕರ್ಮ| ಅಪಕ್ಷೇಪಣಂ-ಅಙ್ಗಸ್ಯಾಧೋನಯನಮ್| ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಂ-ಊರ್ಧ್ವನಯನಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ-ತದೇಕನಿಷ್ಪಾದ್ಯಾಃ| ಮಹಾಜವಃ-ಪ್ರಾಣಾದಿಭ್ಯೋ ವೇಗವಾನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮಾನೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ| ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ಪಾಚಕೋಽಗ್ನಿರ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅತ ಏವಾಹ-ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ| ಸ ಚಾನ್ನಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ-ಅಪಕ್ವಮಾಮಾಶಯೇ ಧಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಚತಿ-ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾದ್ಭಕ್ತಕಾರ ಇವ| ವಿವೇಚಯತಿ-ಸಂಹತಮನ್ನಂ ಪಾಕಾಯ ವಿಭಜತೇ| ಮುಞ್ಚತಿ-ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಾದಿರೂಪಮಧಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಮಾನಸ್ಯಾಹ-ಸಮಾನ ಇತಿ| ಸಮಾನಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಮೀಪಮವಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮ್| ಸರ್ವಕೋಷ್ಠೋ ವಿಚರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಅನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ, ಗೃಹೀತ್ವಾ ಪಾಚನಂ, ಪಕ್ತ್ವಾ ಸಾರಕಿಟ್ಟದಿವೇಚನಂ, ವಿವಿಚ್ಯ ಕಿಟ್ಟಾವಮೋಚನಂ ಚ ಕರ್ಮ| ಅಗ್ನಿಸಮೀಪಂ ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಅಗ್ನ್ಯನವರುದ್ಧೋಽವಕಾಶಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಾನೋ ವಾಯುರಪಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಶ್ರಿತಃ, ಶ್ರೋಣ್ಯಾದಿಚರಃ, ಶುಕ್ರಾದಿನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಃ| ಇತಿ ವಾತಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಪಾನಸ್ಯಾಹ-ಅಪಾನ ಇತಿ| ಅಪಾನಸ್ಯಾಪಾನಂಗುದಮವಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾನಮ್| ಶ್ರೋಣ್ಯಾದಿ ವಿಚರಣಸ್ಥಾನಮ್| ಶುಕ್ರಾದಿನಿಷ್ಕ್ರಮಣಂ ಕರ್ಮ| ಬಸ್ತಿಃ-ಮೂತ್ರಾಶಯಃ| ಮೇಢ್ರಂ-ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಃ| ಗೋಚರೋ-ವಿಚರಣವಿಷಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಾವಿಶೇಷಾನಾಹ-ಪಿತ್ತಮಿತಿ| ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಪಿತ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಯತ್ಪಿತ್ತಂ ತಥಾ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಸತಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್-ಆಗ್ನೇಯಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಕ್ಷಪಿತಸೋಮಗುಣತ್ವೇನ ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ-ಸಞ್ಜಾತಕಾಠಿನ್ಯಮ್, ತಥಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣೈಃ ಪಾಚನಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿ ಸವ್ಯಾಪಾರೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭಿರನುಗ್ರಹಾದುಪಕಾರಾತ್ ಯತಃ ಪಾಕದಾಹಾದಿಕ್ರಿಯಯಾಽನಲಶಬ್ದಿತಂ-ಅಗ್ನಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಯತ್ಪಿತ್ತಂ ತತ್ಪಾಚಕಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚಾನ್ನಂ ಪಚತಿ| ಸಾರಕಿಟ್ಟೌ ಪೃಥಗ್ ವಿಭಜತೇ-ವಿಭಾಗೀಕರೋತಿ| ಕಿಟ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯ ಲೋಕಾಶ್ರಯತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಪುಂಸ್ತ್ವಮ್| ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ-ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮೇವ, ಶೇಷಾಣಾಂ-ರಞ್ಜಕಾದೀನಾಂ ಧಾತುಸ್ಥಾನಾಂ ಚ, ಅನುಗ್ರಹಂ-ಉಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ| ಬಲದಾನೇನ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಧಾನೇನ, ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಮೇವ ತೇಷೂಪಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಾಚಕಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ಪಾಚಕಸ್ಯಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಂ-ಗ್ರಹಣ್ಯಾಖ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಅನ್ನಸ್ಯ ಪಚನಂ, ಪಕ್ತ್ವಾ ಸಾರಕಿಟ್ಟವಿಭಾಗೋ, ರಞ್ಜಕಾದಿಚತುಷ್ಟಯಾನುಗ್ರಹಶ್ಚ ಕರ್ಮ| ಕೀದ್ದಶಂ ತತ್ ? ಯತ್ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಸತ್ಯಾಪಿ ತೇಜೋಭೂತಗುಣಾಧಿಕ್ಯಾತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಪಾಕಾದೀನಾಮಗ್ನಿಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಕರಣಾದನಲಸಂಜ್ಞಯೋಕ್ತಮ್| ಏತೇನ ಪಾಚಕಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅಗ್ನಿಪಿತ್ತಯೋರಭೇದಃ, ರಜಕಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಭೇದ ಇತಿ ಮತದ್ವಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಿತಮ್| ತತ್ರಸ್ಥಂಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ರಸಾಖ್ಯಧಾತೋ ರಞ್ಜನಾತ್ರಾಗನಿಷ್ಪಾದನಾತ್, ರಞ್ಜಕಮುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ರಞ್ಜಕಸ್ಯಾಹ-ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಮಿತಿ| ರಞ್ಚಕತ್ಯಾಮಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ರಸರಞ್ಜನಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ತು ಹೃದ್ಗತಂ-ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕರಣ್ಭೂತೈರಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಸ್ಮರಣಾದಿರೂಪೇಣ ಸಾಧನಾತ್ ಸಾಧಕಮುಚ್ಯತೇ| ವರ್ತಮಾನಕಾಲೇ ಯಾ ಮನೋರ್ಥಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಂ ಕರ್ತುಂ ತದರ್ಥಾಧ್ಯವಸಾಯೋಪಾರೂಢಾ ಸಾ-ಬುದ್ಧಿಃ| ಬುದ್ಧಿವಿಶೇಷೋ-ಮೇಧಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸಾಧಕಸ್ಯಾಹ-ಬುದ್ಧೀತಿ| ಸಾಧಕಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಬುದ್ಧಯಾದಿದ್ವಾರೇಣಾಭೀಷ್ಟಾರ್ಥಸಾಧನಂ ಕರ್ಮ| ಅಭಿಮಾನಃ-ಅಹಙ್ಕಾರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ರೂಪಾಲೋಚನಾತ್ (ನತಃ)-ಅನ್ತಸ್ತಾರಕಯೋಃ ಸ್ಥಿತಂ ತದಾಯತ್ತರೂಪಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್, ಆಲೋಚಕಮುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಆಲೋಚಕಾಸ್ಯಾಹ-ರೂಪಾಲೋಚನತ ಇತಿ| ಆಲೋಚಕಸ್ಯ ದ್ದಕ್-ದ್ದಷ್ಟಿಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ರೂಪಾಲೋಚನಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ವಚೋ ಭ್ರಾಜನಾತ್-ದೀಪನಾತ್, ಭ್ರಾಜಕಂ ನಾಮ ಪಿತ್ತಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಮಭ್ಯಙ್ಗಲೇಪಪರಿಷೇಕಾದೀನ್ ಪಾಚಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-- ಭ್ರಾಜಕಸ್ಯಾಹ-ತ್ವಕ್ಸ್ಥಮಿತಿ| ಭ್ರಾಜಕಸ್ಯ ತ್ವಕ್ಸ್ಥಾನಮ್| ತ್ವಚೋ ಭ್ರಾಜನಂ-ಪ್ರಕಾಶನಂ, ಕರ್ಮ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೦) - " ತದಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾಲೇಪಾದೀನ್ ಪಾಚಯತಿ " ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚಧಾ,-ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಶೇಷಾನಾಹ-ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತಿ| ಅವಲಮ್ಬಕಲ್ಕೇ ದಕಬೋಧಕತರ್ಪಕಶ್ಲೇಷಕಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಾಧಾ ಶೇಷ್ಮಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಉರಸಿ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯುರಃಸ್ಥಃ, ತ್ರಿಕಸ್ಯ-ಪೃಷ್ಠಾಧಾ(ಧ)ರಾಖ್ಯಸ್ಯ, ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ-ಸ್ವಪ್ರಭಾವಾತ್, ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ-ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ತಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾತ್-ಅನ್ನವೀರ್ಯೇಣಾಭ್ಯವಹೃತಾದನ್ನಾದ್ರಸರೂಪತಾಪರಿಣತಾತ್ ತದ್ವೀರ್ಯೇಣ-ತದ್ಬಲೇನಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಚಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವವೀರ್ಯೇಣಾಪಿ ಹೃದಯಸ್ಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಕಿನ್ತ್ವನ್ನವೀರ್ಯಾದತಿಶಯೇನ ಯಥಾಽವಲಮ್ಬನಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಕರೋತಿ ನ ತಥಾ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ| ಯತೋಽನ್ನರಸಃ ಪೂರ್ವಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ತತೋ ವ್ಯಾನವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾದವಲಮ್ಬನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಆಗಮೋಽಪಿ-"ಹೃದಯಂ ಮನಸಃ ಸ್ಥಾನಮೋಜಸಾಶ್ಚಿನ್ತಿತಸ್ಯ ಚ| ಮಾಂಸಪೇಶೀಚಯೋ ರಕ್ತಪದ್ಮಾಕಾರಮಧೋಮುಖಮ್|| ಯೋಗಿನೋ ಯತ್ರ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಸಮ್ಯಗ್ ಜ್ಯೋತಿಃ ಸಮಾಹಿತಾಃ| ರಸೋ ಯಃ ಸ್ವಚ್ಛತಾಂ ಯಾತಃ ಸ ತತ್ರೈವಾವತಿಷ್ಠತೇ|| ತತೋ ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ತಥಾ, ತತ್ಸ್ಥ ಏವ-ಉರಃಸ್ಥ ಏವ, ಏಷ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೇಷಾಣಾಂ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಾಮಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ-ಕ್ಲೇದಸಂಶ್ಲೇಷಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ ಜಲವ್ಯಾಪಾರೇಣ, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಯಥೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋಃ, ಅವಲಮ್ಬಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ಅವಲಮ್ಬಕಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ-ಉರಃಸ್ಥ ಇತಿ| ಅವಲಮ್ಬಕಸ್ಯ ಉರಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ತ್ರಿಕಾದ್ಯವಲಮ್ಬನಂ ಕರ್ಮ| ತ್ರಿಕಸ್ಯಪೃಷ್ಠಾಧಾರಸ್ಯ, ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ-ಆತ್ಮಪ್ರಭಾವೇಣ, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾತ್, ಚಕಾರಾಸ್ತ್ವವೀರ್ಯಾಚ್ಚ| ಹೃದಯಾವಲಮ್ಬನೇಽನ್ನವೀರ್ಯಂ ಸಹಕಾರಿ, "ಆತ್ಮವೀರ್ಯೇಣ ಅನ್ನರಸಸಹಿತೇನ" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೧/೧೪)| ತತ್ಸ್ಥ ಏವ ಶೇಷಾಣಾಂ-ಕಣ್ಠಾದೀನಾಮ್, ಕಫಧಾಗ್ನಾಂ-ಕಫಸ್ಥಾನಾನಾಮ್, ಅಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ-ಜಲವ್ಯಾಪಾರೇಣ ಕ್ಲೇದನತರ್ಪಣಪೂರಣಾದಿನಾ, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ಬಾಹುಗ್ರೀವಾಸ್ಥಿತ್ರಯಸಙ್ಘಾತಂ ತ್ರಿಕಮಾಹುಃ| ತದಸತ್| ತ್ರಿಕಶಬ್ದಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠವಂಶಾಧರ ಏವ ರೂಢತ್ವಾತ್| ರೂಢಿಸ್ತುಯೋಗಾದ್ವಲೀಯಸೀ| ಆಸನ್ನತ್ವಂ ಚಾಪ್ರಯೋಜಕಮ್, ದವೀಯಸಾಮಪಿ ಕಫಾಧಾಗ್ನ್ನಾಮವಲಮ್ಬನೋಕ್ತೇಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಃ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಆಮಾಶಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸ ಕ್ಲೇದಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕುತಃ ? ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾತ್ಕಾರಣಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕ್ಲೇದಕಸ್ಯಾಹ-ಯಸ್ತ್ವಿತಿ| ಕ್ಲೇದಕಸ್ಯಾಮಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸನಾಸ್ಥಾಯೀ-ಜಿಹ್ವಾಸ್ಥೋ, ಬೋಧಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ರಸಬೋಧನಾತ್ ಕಾರಣಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಬೋಧಕಸ್ಯಾಹ-ರಸಬೋಧನಾದಿತಿ| ಬೋಧಕಸ್ಯ ರಸನಾ-ಜಿಹ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸ್ಥಾಣಮ್| ರಸಬೋಧನಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿರಃಸ್ಥಸ್ತರ್ಪಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಅಕ್ಷತರ್ಪಣಾದ್ವೇತೋಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತರ್ಪಕಸ್ಯಾಹ-ಶಿರಃ ಸಂಸ್ಥ ಇತಿ| ತರ್ಪಕಸ್ಯ ಶಿರಃಸ್ಥಾನಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯತರ್ಪಣಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶ್ಲೇಷಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ ಕಾರಣಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶ್ಲೇಷಕಸ್ಯಾಹ-ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾದಿತಿ| ಶ್ಲೇಷಕಸ್ಯಸನ್ಧಯಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಣಂ ಕರ್ಮ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಾಯೇಣ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ದೋಷಾಣಾಮವಿಕೃತಾತ್ಮನಾಂ-ಅಪ್ರಚ್ಯುತಸ್ವಭಾವಾನಾಮ್, ಇತಿ-ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾಣಿ, ಸ್ಥಾನಾನಿ ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ-ಸಕಲಶರೀರಚರಾಣಾಮಪಿ, ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ, ಜಾನೀಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಕರಣಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಇತಿ ಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ| ಪ್ರಾಯೇಣ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪಿನಸ್ತಥಾಽಪ್ಯೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷ್ವತಿಶಯೇನ ತೀಷ್ಠನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿಕೃತಾಮನಾಂ-ಅಪ್ರಚ್ಯುತಸ್ವಭಾವಾನಾಮ್, ವಿಕೃತಾತ್ಮನಾಂ ತು ನ ಸ್ಥಾನನಿಯಮಃ| ಇತಿ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮಪ್ರಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಷ್ಣೇನ ಗುಣೇನ ವಿರುದ್ಧೇನೋಪಹಿತಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ-ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಃ (ಶ್ಲೋ. ೧೧) ಷಡ್ವಾತಗುಣಾಃ, ವಾಯೋಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನ ಕೋಪಮುಷ್ಣಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ತ ಏವ ಚ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಸ್ತತ್ಸದೃಶತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಾಯೋಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾವಸ್ಥಾ| ಸಾ ಚ ದ್ವೇಧಾ,-ಸಾಮ್ಯಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಚ| ವೈಷಮ್ಯಂ ದ್ವೇಧಾ,ಕ್ಷಯೋ ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ| ವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವೇಧಾ ಚಯಪ್ರಕೋಪಭೇದೇನ| ಕ್ಷಯೋವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವೇಧಾ,- ಚಯಪ್ರಕೋಪಭೇದೇನ| ಚಯಪ್ರಕೋಪಕ್ಷಯಸಾಮ್ಯಭೇದಾಚ್ಚತಸ್ತ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ| ತತ್ರ ಕ್ಷಯಸಾಮ್ಯೇಪ್ರಶಮಶ್ಬ್ದೇನೋತ್ಪಾತ್ತೇ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪ್ರಶಮಸ್ಯ ಕ್ಷಯರೂಪತ್ವಾತ್ ನಿಷ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಸಾಮ್ಯರೂಪತ್ವಾತ್ ಪ್ರಶಮಹೇತೂನಾಂ ಪ್ರಮಾದಾತಿಯೋಗೇ ಪುನಃ ಕ್ಷಯರೂಪತ್ವಾತ್ , ಕ್ಷಯಹೇತೂನಾಮಪಿ ಪ್ರಶಮಹೇತೂನಾಂ ಪ್ರಮಾದಾತಿಯೋಗೇ ಪುನಃ ಕ್ಷಯರೂಪತ್ವಾತ್, ಕ್ಷಯಹೇತೂನಾಮಪಿ ಪ್ರಶಮಶಬ್ದತ್ವಾಚ್ಚ| ತತ್ರ ಚಯಾದಿನಿದಾನಮ್| ತತ್ರ ವಾಯೋರಾಹ- ಉಷ್ಣೇನೇತಿ| ಉಷ್ಣೇನ ಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾ ರುಕ್ಶಾದಯೋ ವಾಯೋ: ಸಞ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತ ಏವ ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಕೋಪಮ್| ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶೀತೇನ ಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾ ಉಷ್ಣೇನ ಸಹಿತಾಃ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಮನ್ದಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಶೀತಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಹ-ಶೀತೇನೇತಿ ಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದ್ಯಾಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಯಂ ಕುರ್ವತೇ, ತ ಏವ ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಕೋಪಮ್| ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಮನ್ದಾದ್ಯಾಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಂ ಕುರ್ವತೇ| ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವತೇ| ತೇನೈವ-ಉಷ್ಣೇನ, ಯುಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಫಸ್ಯ ಹಿ ಶೀತಗುಣೇನ ಸದೃಶೇನಾಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾಚ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಪರೀತೇನೋಷ್ಣೇನ ವಿಲಯನಾತ್ ಕೋಪಃ| ಸ ಏವೋಷ್ಣೋ ಯದಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತದಾ ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ ಶಮೋ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಫಸ್ಯಾಹ-ಶೀತೇನೇತಿ| ಶೀತೇನಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ಯಾಃ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಂ ಕುರ್ವತೇ, ತ ಏವೋಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಕೋಪಮ್| ತೇನ-ಉಷ್ಣೇನ ಸಹಿತಾ ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವಧಾಮ್ನೀಯೇ ಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಸ್ಯ ಯಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ ಚಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಚಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ಪ್ರದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಹಿ ವಾತಶ್ಚಿತೋ ಭವತಿ ತದಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಷು ತದ್ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯೇಷು ಪ್ರದ್ವೇಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣೇಷು ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಷ್ವಭಿಲಾಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಂ ಕಫಪಿತ್ತಯೋಶ್ಚಿತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನನು, "ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು" ಇತ್ಯೇಕಮೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಚಯಸತ್ತಾನುಮಾಪಕಂ ಕರ್ತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್| ಯದಿ ವಾ "ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ" ಇತ್ಯೇತತ್| ಕಿಂ ದ್ವಯೋರೂಪಾದಾನೇನ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕದಾಚಿದಚಿತೋಽಪಿ ದೋಷೋ ವಾತಾಖ್ಯಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ವಾತವೃದ್ಧಿಹೇತೂನ್ ರೂಕ್ಷಾದೀನ್ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಅಪಿ ತು ತಾನಿಚ್ಛತಿ, ಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್| ಯಥಾ,-ಗರ್ಭಿಣೀ ಸ್ತ್ರೀ ದೋಹದವಶಾತ್| ತದೇವಂ ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್| ಪ್ರದೋಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು" "ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ" ಇತಿ ದ್ವಯಮಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ತೇನ ಯದಾ ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾತಸಮಾನಗುಣೇಷು ತದ್ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ಜಾಯತೇ, ವಾತಗುಣಪ್ರತಿಪಕ್ಷೇಷು ತತ್ಕ್ಷಪಣಹೇತುಷು ಚಾಭಿಲಾಷಃ, ತದಾ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ವಾತಸ್ಯೋಪಚಿತಿಃ, ಇತಿ ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತದುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಚಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ಚಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿಚಯೋ ವೃದ್ಧಿರಿತಿ| ದೋಷಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ-ಚಯಃ| ಸಾ ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ವಧಾನ್ನ್ಯೇವ ಭವತಿ| ಯಾವಾನೇವಾಶಯಃ ಸಞ್ಚಾರವತಾ ದೋಷೇಣ ವ್ಯಾತ್ಪ್ಸ್ತಾವಾನೇವ ನಿಃಸಞ್ಚಾರೇಣ ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ, ಸ ಚ ಸಂಹತಿರೂಪತ್ವಾತ್ ಸಞ್ಚಯಾಖ್ಯಃ| ಯದಾ ಸರ್ವ ಏವಾಶಯೋ ವ್ಯಾಪ್ಯತೇ ತದಾ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು-ಸಮಾನಗುಣೇಷು ಪ್ರದ್ವೇಷ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ, ಸ ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಾರಮ್ಭರೂಪತ್ತ್ವಾತ್ ಪ್ರಕೋಪಾಖ್ಯಃ| ತತಃ ಪರಸ್ಯಾಶಯಮ್ ಉತ್ಪಾಶಯಂ ಪ್ರವಿಶತಿ ತದಾ ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ, ಚಕಾರಾತ್ಸಮಾನಗುಣೇಷು ದ್ವೇಷಶ್ಚ| ಸ ಪ್ರಸರರೂಪತ್ವಾತ್ ಪ್ರಸರಾಖ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೋಷಸ್ಯ ಯತ್ ಪುನರ್ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಗಮನಮ್, ಸ ಕೋಪ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕೋಪಸ್ಯ ತು ಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸ್ವೇಷಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ದರ್ಶನಂ-ಉದ್ಭವಃ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಕುಪಿತಾನಾಂ ಯಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇಽಭಿಹಿತಾನಿ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಾಮುಪಲಬ್ಧಿಃ, [ ವೈದ್ಯೇನಾತುರೇಣ ಚ| ಯತ್ತತ್ ಕೋಪಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತಥಾ, ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ಉತ್ಪಿತ್ಸುರೋಗೇಚ್ಛಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದೇಹಮನೋಭಿಭೂತತ್ವಮ್| ತಥಾ, ರೋಗಸ್ಯ-ಜ್ವರಾದೇಃ, ಸಮ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ| ನನು, "ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮ್" "ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್" "ರೋಗಸಮ್ಭವಃ" ಇತಿ ಕಿಂ ತ್ರಿತಯಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್ ? ಏಕೇನೈವ ದೋಷಕೋಪಾವಗಮಾದೇಕಮೇವೋಪದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ನೈವಮ್| ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಶ್ಲೋ. ೪೬)- "ರೂಕ್ಷಶೀತಗುರುಸ್ವಾದುವ್ಯಾಯಾಮಬಲನಿಗ್ರಹೈಃ| ಕಫಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್||" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪಿತ್ತೇ ಶಾಖಾಸಮಾಶ್ರಿತೇ|" ಇತಿ| ತದೇವಮೇಷಃ ಕಾಮಲಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾದಪಿ ನ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೋಪಮನುಪಯಾತಿ| ಅತ ಏವ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಕರಂ ಭೃಶಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣಕಟುಕಾದಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತ್ರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ನ ದೋಷಕೋಪಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ಮಾನಸೇನಾಪಿ ಭಯಶೋಕಾದಿನಾಽಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಆಗನ್ತವೋಽಪಿ ರೋಗಾ ದೋಷಕೋಪಮನ್ತರೇಣೈವೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಸಮ್ಭವಾದಪಿ ದೋಷಕೋಪೋಽಯಮನಿಶ್ಚಿತಃ| ತದೇವಂ ಲಕ್ಷಣತ್ರಿತಯೇನೈವಾನೇನ ದೋಷಕೋಪೋ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ತ್ರಿತಯಮಪ್ಯೇತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ-ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯೈವ ವಾತಾದಿದೋಷಸ್ಯ ಯಾ ಸಮತಾ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣತ್ವಮ್, ವಿಕಾರಸ್ಯ-ರೋಗಸ್ಯ, ಅಸಮ್ಭವಃ-ಅನುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಸ ಶಮ ಉಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕೋಪಂ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಕೋಪಸ್ತ್ವಿತಿ| ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಾದನ್ಯೇನ ಮಾರ್ಗೇಣ ಗಮನಮ್,-ಕೋಪಃ| ತತ್ರ ಯದಾ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ಥಾನಿನಮಭಿಭೂಯ ಅನ್ಯಸ್ಥಾನವ್ಯಾಪ್ತಿಸ್ತದಾ ಸ್ವೇಷಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ-ರೌಕ್ಷ್ಯಾದೀನಾಂ ದರ್ಶನಮ್, ಸ ಸಮನ್ತಾದನ್ಯಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯಣಾತ್ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಾಖ್ಯಃ| ತತೋ ವಿಕುರ್ವಾಣೋ ಜ್ವರಾದಿರೂಪೇಣಾಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ ತದಾ ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ಯಥಾತ್ವಮ್, ಸ ರೋಗರೂಪೇಣಾಭಿವ್ಯಕ್ತತ್ವಾತ್ ವ್ಯಕ್ತ್ಯಾಖ್ಯಃ| ತತಸ್ತಮೇವ ರೋಗಮವಸ್ಥಾನ್ತರಾಣ್ಯನುಭವನ್ನನುಬನ್ಧಾತಿ ತದಾ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ| ಸಮ್ಭವಂ-ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುವರ್ತನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಸೋಽವಸ್ಥಾಭೇದರೂಪತ್ವಾತ್ ಭೇದಾಖ್ಯಃ| ಏತಾಶ್ಚ ಷಡವಸ್ಥಾಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ಸ್ಪಷ್ಟಮುಕ್ತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೨೧/೩೬) - "ಸಞ್ಚಯಂ ಚಪ್ರಕೋಪಂ ಚಪ್ರಸರಂ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಮ್| ವ್ಯಕ್ತಿಂ ಭೇದಂ ಚ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ ಭವೇದ್ಭಿಷಕ್||" ತತ್ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚ " ಸಞ್ಚಯೇಽಪಹೃತಾ ದೋಷಾ ಲಭನ್ತೇ ನೋತ್ತರಾ ಗತೀಃ| ತೇ ತೂತ್ತರಾಸು ಗತಿಷು ಭವನ್ತಿ ಬಲವತ್ತರಾಃ|" ಇತಿ| ಪ್ರಶಮಂ ಲಕ್ಷಯತಿ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೇತಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥತ್ವಂ ಸಮತ್ವಮವಿಕೃತತ್ವಂ ಚೇತಿ ಮಿಲಿತಂ ಪ್ರಶಮಲಕ್ಷಣಮ್| ರಸವರ್ಣಸ್ಪರ್ಶಾದ್ಯನ್ಯತ್ವಂ-ವಿಕಾರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತಸ್ಯ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯೋಶ್ಚಯಃ, ವರ್ಷಾಸು ಪ್ರಕೋಪಃ, ಶರದಿ ಪ್ರಶಮ ಇತಿ| ಏವಮಗ್ರೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವರ್ಷಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿಷ್ವಿತಿ ವರ್ತತೇ| ವರ್ಶಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ಶಿಶಿರಾದಿಷು ತ್ರಿಷು-ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಚಯಾದೀನಾಂ ಕಾಲಮಾಹ-ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಇತಿ| ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚಯಃ, ವರ್ಷಾಸು ಪ್ರಕೋಪಃ, ಶರದಿ ಪ್ರಶಮಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತು ವರ್ಷಾಸು ಚಯಃ, ಶರದಿ ಪ್ರಶಮಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ತು ವರ್ಷಾಸು ಚಯಃ, ಶರದಿ ಪ್ರಕೋಪಃ ಹೇಮನ್ತೇ ಪ್ರಶಮಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರೇ ಚಯಃ, ವಸನ್ತೇ ಪ್ರಕೋಪಃ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಪ್ರಶಮಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ವಾತೋ ಲಘುರೂಕ್ಷಾಭಿರೋಷಧೀಭಿರ್ದೇಹೇ ಚಾದಾನಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್ತದ್ವಿಧೇ-ಲಘುರೂಕ್ಷೇ, ತದ್ವಿಧೋ-ಲಘುರೂಕ್ಷಃ, ಸಮೀರಣ ಇತಿ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಪವನಸ್ಯ ಕೋಪಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಸ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ "ಕಾಲಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯನೇನ ಏವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಸು ಕೋಪಃ, "ನ ತು ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಃ" ಇತ್ಯನೇನ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ |

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಾಲನಿಯಮೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಚೀಯತ ಇತಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮ ಆಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಯ ಚ ಲಘುರೂಕ್ಷತ್ವೇ ಕರೋತಿ| ತಾಭ್ಯಾಂಮ್ಲಘುರೂಕ್ಷೋ ವಾಯುಶ್ಚೀಯತೇ, ನ ತು ಕುಪ್ಯಾತಿ, ಉಷ್ಣೇನ ಪ್ರತಿಬದ್ಧತ್ವಾತ್| ವರ್ಷಾಕಾಲ ಆಹಾರಸ್ಯಾಮ್ಲವಿಪಾಕತ್ವಂ ಕರೋತಿ| ತೇನಾಮ್ಲವಿಪಾಕಂ ಪಿತ್ತಂ ಚೀಯತೇ, ನ ತು ಕುಪ್ಯಾತಿ, ಶೀತೇನ ಪ್ರತಿಬದ್ಧತ್ವಾತ್| ಶಿಶಿರ ಆಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಯ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತತ್ವೇ ಕರೋತಿ| ತಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಃ ಕಫಶ್ಚೀಯತೇ, ನ ತು ಕುಪ್ಯತಿ, ಶೀತೇನ ಘೃತವದ್ಧನೀಭೂತತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ, ಅಯಂ-ವಾಯ್ವಾದಿಚಯಾದಿಃ, ಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಃ| ಆಹಾರಾದಿವಶಾತ್-ಅನ್ನಪಾನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಪುನರ್ದೋಷಾಃ ಸದ್ಯೋಽಪಿ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ ಕಾಲಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ, ಚಯಾದೀನ್-ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾನ್ ಯಾನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದೇವ ಚಾಹಾರಾದಿವಶಾತ್ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚಯಾದಿಕಾಲೇಽಪಿ ವಾ ದೋಷಾ ನ ತು ಚಯಾದೀನ್ ಯಾನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಾದಾಹಾರಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|ಆಹಾರಾದೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣವಮನವಿರೇಚನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕಾಲಾದಾಹಾರಾದೀನಾಂ ಬಲವತ್ವಮಾಹ-ಇತೀತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಹಾರೋ ದೇಶಶ್ಚ| ಸದ್ಯೋಽಪಿ-ಸ್ವಕಾಲಂ ವಿನಾಽಪಿ,ಯಾನ್ತಿ| ಸ್ವಕಾಲೇಽಪಿ ನ ಯಾನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಲಃ ಕುಪಿತಃ ಸಹಸಾ-ಶೀಘ್ಹ್ರಮೇವ, ಆಪಾದತಲಮಸ್ತಕಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ,-ಪಾದತಲಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವನ್ಮಸ್ತಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಙ್ಮರ್ಯಾದಾಭಿವಿಧ್ಯೋರ್ಬಿಭಕ್ತ್ಯರ್ಥೇಽವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ನಿವರ್ತತೇ ಪುನರಲ್ಪಾಲ್ಪಂ-ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಿತಿ| ಜಲೌಘವತ್-ಯಥಾ ಗಿರಿನದ್ಯಾದೀನಾಂ ಜಲಪೂರಃ ಸಮವಿಷಮಂ ಸಹಸೈವ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ನಿವರ್ತತೇ ತು ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಯೋಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಚಿರನಿಷ್ಪಾದ್ಯತ್ವಾಮಾಹವ್ಯಾನ್ಪೋತೀತಿ| ಸಹಸಾ-ವೇಗೇನ| ಮಲೋ-ದೋಷಃ| ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಚಿರೇಣ| ಜಲೌಘವತ್-ನದೀಪೂರವತ್| ಸ ಹಿ ವೇಗೇನ ವರ್ಧತೇ ಚಿರೇಣ ಹಸತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ತದೋರ್ನಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾನ್ನಾನಾರೂಪೈಃ-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರೈಃ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯೈಃ-ಗಣನಾಂ ಸಮತೀತೈಃ, ವಿಕಾರೈಃ-ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ, ಮಲಾ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ, ಕುಪಿತಾಸ್ತನುಂ-ದೇಹಂ, ತಾಪಯನ್ತಿ-ದುಃಖಯನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ಧೇತ್ವಾಕೃತಿಸಾಧನಂ ಶಕ್ಯಂ ನೈಕೈಕಶೋ ವಕ್ತುಂ-ಅಯಮಸ್ಯ ವಿಕಾರಸ್ಯ ಹೇತುರಿಯಮಾಕೃತಿರಿದಂ ಲಕ್ಷಣಮಿದಮಸ್ಯ ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ| ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಹೇತುಃ| ತದ್ವಿಶೇಷಾಣಾಂ ನಿಃಶೇಷಂ ನಿರೂಪಥಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ತದೇವಾಹ-ನಾನಾರೂಪೈರಿತಿ| ವಿಕಾರಾಣಾಮಸಙ್ಖಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿವಿಕಾರಂ ಚ ರೂಪಾಣಾಮ್| ಅತಸ್ತಧೇತ್ವಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಂ ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯಮ್, ಸಾಧಾರಣಂ ತೂಚ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾ ಏವೈಕಕಾರಣಮ್| ಏಕಂ-ಪ್ರಧಾನಂ ಚ ತತ್ಕಾರಣಂ-ನಿಮಿತ್ತಮೇಕಕಾರಣಮ್| ಯದಿ ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ದೋಷಾ ಏಕಂ-ತುಲ್ಯಂ ಕಾರಣಮ್, ಸಮಾನಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ದೋಷಾ ಏವ ಕಾರಣಮ್, ನಾಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಸ್ತುಜಾತಮ್| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷೀ-ಪ್ರಾಚಿಕಾದಿಃ, ಯಥಾ ಸರ್ವತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ಪರಿಪತನ್-ಭ್ರಮನ್, ಸರ್ವಮಪ್ಯಹಃ-ಸಕಲಮಪಿ ದಿವಸಮ್, ಆತ್ಮೀಯಾಂ ಛಾಯಾಂ ನಾತ್ಯೇತಿ-ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತಯಾ ವಿನಾ ಕ್ಷಣಮಪ್ಯಸೌ ನೋಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಅನ್ಯದಪಿ ನಿದರ್ಶನಮಾಹ-ಯಥಾ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ-ನಿರವಶೇಷಮ್, ಏತದ್ವಿಕಾರಜಾತಂ-ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಜರಾಯುಜಾಣ್ಡಜಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ವಾ, ವಿವಿಧಂ-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ, ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್-ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸಂಜ್ಞಾನ್, ನಾತಿವರ್ತತೇ-ನಾತ್ಯೇತಿ, ತ್ರಿಭಿರೇತೈರ್ವಿರಹಿತಂ ನ ಜಾತುಚಿದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಸ್ವಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ-ದೋಷಧಾತುಮಲಾಃ ಶರೀರಧಾರಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್, ತೇಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ-ಸ್ವಲಕ್ಷಣತೋಽನ್ಯಥಾತ್ವಮ್, ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಸ್ಯ ತದ್ವಿಕಾರಜಾತಂ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತ್ರಿದೋಷರಹಿತಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ಪ್ರತಿರೋಗಮನ್ಯಾದೃಶತ್ವಾನ್ನಾನಾವಿಧಮ್| ಯತ್ತು ಯೇನ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯೇಣ ಜನ್ಯತೇ, ತತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಂ-ಸ್ವೀಯಂ ಭವತಿ| ಯೇಷಾಂ ತು ರೋಗಾಣಾಂ ದೇವಗ್ರಹಾದಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ತೇಷು ತಥಾ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ, ಆಗನ್ತುಕತ್ವಾತ್| ಆಗನ್ತುಕನಿಜಯೋರ್ಹ್ಯಯಮೇವ ಭೇದಃ,-ಯದಾಗನ್ತುಕೇಷು ಪ್ರಥಮಂ ರೋಗೋದ್ಭೂತಿಃ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ, ನಿಜೇಷು ಪ್ರಾಗ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ| ಯೇ ತು ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ,-ಸ್ವೇ ಚ ತೇ ಧಾತವಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ| ತೇಷಾಂ ನಾಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ವಗ್ರಹಣಂ ಚಾತಿರಿಚ್ಯತೇ| ಯತಃ ಶರೀರಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾಯಿನೋ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ ಶರೀರಾನ್ತರೇ ರೋಗಂ ಜನಯಿತುಂ ನಾಲಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಶ್ರೇಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ದೋಷಹೇತುರೇವ ಸಾಧಾರಣೋ ರೋಗಹೇತುಃ| ತತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ದೋಷಾ ಏವೇತಿ| ದೋಷಾ ಏವ ಕಾರಣಮ್, ದೋಷಾಃ ಕಾರಣಮೇವೇತ್ಯೇವೈಕಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ರದ್ವಯಮ್, ಯಥಾ ಪಕ್ಷೀ ದೇಶಭೇದೇಽಪಿ ಛಾಯಾಸಮ್ಬನ್ಧಂ ನ ತ್ಯಜತಿ, ತಥಾ ವಿಕಾರೋ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಮ್| ಯಥಾ ಚ ಮಹದಾದಿಪೃಥಿವ್ಯನ್ತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಗುಣಸಮ್ಬನ್ಧಂ ನ ತ್ಯಜತಿ| ಕಿಂ ದೋಷಜಮೇವ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಂ ನ ತ್ಯಜತಿ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ತಥೇತಿ| ಸ್ವಧಾತುರ್ವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಮಿತಿ ಯೋ ಧಾತುರ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಸ್ವೇನೋಕ್ತಃ ಸ ತಸ್ಯ ಸ್ವಧಾತುಃ ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯಂ-ಕ್ಷಯೋ ವೃದ್ಧಿರ್ವಿಕೃತತ್ವಮುನ್ಮಾರ್ಗತ್ವಂ ವಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ರಸಜಾದೀನಾಮಪಿ ದೋಷೈರ್ವಿನಾ ನೋತ್ಪತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ವಾತಾದೀನಾಂ, ಕೋಪೇ ಕಾರಣಮ್,-ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ-ಅನುಚಿತೈಃ, ಅರ್ಥೈಃ-ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಖ್ಯೈಃ, ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷೂರಸನಘ್ಹ್ರಾಣಾಖ್ಯಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ, ತಥಾ ಕಾಲಃ-ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಲಕ್ಷಣೋ ದುಷ್ಟಃ, ತಥಾ ಕರ್ಮ-ಚೈಹಿಕಮನ್ಯಜನ್ಮಜಂ ಚ, ಯದ್ ದುಷ್ಕೃತಂ-ಅಶುಭಮ್, ಏತತ್ತ್ರಯಂ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕೋಪೇ ಹೇತುಃ| ತುಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೋಪೇ ಕಾರಣಮ್, ಯಾವದಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿರಪಿ| ಏತಚ್ಚ (ತತ್)- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ದೋಷಕೋಪಕಾರಣಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ ಭಿನ್ನಮಪಿ, ಪುನಃ-ಭೂಯಃ, ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ಭಿದ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಭೇದೇನ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದೋಷಕೋಪಹೇತುಮಾಹ-ತೇಷಾಮಿತಿ| ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ,-ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾವಿಷಯಸೇವಾ ದುಷ್ಕಾಲೋ ದುಷ್ಕರ್ಮ ಚೇತಿ| ಸೋಽಪಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿವಿಧಃ,-ಹೀನಯೋಗೋಽತಿಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಶ್ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರ್ಥೇನ-ಶಬ್ದಾದಿನಾ, ಸ್ವೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ-ಶ್ರೋತ್ರಾದೇಃ, ಅಲ್ಪೋ ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ ಹೀನಃ-ಹೀನಯೋಗಃ| ನೈವ ವೇತಿ| ಅಥವಾ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯಾ ತೇನಾರ್ಥೇನ ನ ಸಂಯೋಗಃ, ಸೋಽಪಿ ಹೀನಯೋಗಃ| ತಸ್ಯೈವೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಯೋಽತಿಸಂಸರ್ಗಃ-ಅತಿಸೇವಾಲಕ್ಷಣಃ, ಸ ತಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನಾತಿಯೋಗಃ| ತಥಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮಿತ್ಯಾದಿ ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ-ನಯನೇನಾಲೋಕ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಏವಮನಯಾ ದಿಶಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮ್, ತಥಾ ಅತ್ಯಾಸನ್ನಾತಿದೂರಸ್ಥಂ ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಿಕೃತಾದಿ ಚ ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ರೂಪಂ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ, ಸ ದಾರುಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ತಿಮಿರಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ಏವಂ-ಅನಯಾ ಚಕ್ಷುಷೋ ರೀತ್ಯಾ, ಅನ್ಯಾನಪೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮತ್ಯುಚ್ಚಪೂತ್ಯಾದೀನ್ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯದಾಽತ್ಯುಚ್ಚಪರುಷೇಷ್ಟವಿನಾಶಭೀಷಣಾದ್ಯನಿಷ್ಟಃ ಶಬ್ದಃ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಶಬ್ದಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಯದಾ ಪೂತಿವಿಷ್ಠಾದ್ಯನಿಷ್ಟೋ ಗನ್ಧೋ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಗನ್ಧಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಯದಾ ಸ್ನಾನಾನುಲೇಪನಾದೀನಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಚ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಮಕ್ರಮಸೇವನೇನ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಸ್ಪರ್ಶಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ತಥಾ, ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಯೋ ರಸೋಽಪರಿಪಾಟ್ಯಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಥ್ಯದ್ರವ್ಯನಿವಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಯೋ ರಸೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಯ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನ ರಸಾಖ್ಯೇನಾರ್ಥೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರಾಸಾತ್ಮ್ಯವಿಷಯಸೇವಾಯಾಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯತಿಹೀನೋಽರ್ಥೇನಿತಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ-ಚಕ್ಷುರಾದೇಃ, ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ-ರೂಪಾದಿನಾ, ಅಲ್ಪಃ ಸಂಯೋಗೋ ನೈವ ವಾ ಯೋಗೋ-ಹೀನಯೋಗಃ, ವಿಷಯೋತ್ಕಣ್ಠಾಯಾ ಅನಿವೃತ್ತಿರ್ಹೀನತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ಕಣ್ಠಾನಿವೃತ್ತಾವಪಿ ಸೇವನಂ-ಅತಿಯೋಗಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿರೂಪಸೇವಾ, ಅತ್ಯುಚ್ಚಾದಿಶಬ್ದಸೇವಾ, ಪೂತ್ಯಾದಿಗನ್ಧಸೇವಾ, ಅತ್ಯಮ್ಲಾದಿರಸಸೇವಾ, ಅತಿಶೀತಾದಿಸ್ಪರ್ಶಸೇವಾ ಚ, ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಭಾಸುರಂ-ಅತಿದೀಪ್ತಮ್| ಭೈರವಂ-ಭಯಙ್ಕರಮ್| ವಿಪ್ರಿಯಂ-ದ್ವಿಷ್ಟಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ಮತೋ ಮುನೀನಾಮ್| ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಲಕ್ಷಣಃ-ಶೀತಃ| ಉಷ್ಣೋ-ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಲಕ್ಷಣಃ| ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರಲ್ಲಕ್ಷಣೋ-ವರ್ಷಾಖ್ಯಃ| ಸ ಚ ಕಾಲೋ ಹೀನಶೀತಾದಿರ್ಹಿನಯೋಗಲಕ್ಷಣಃ| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿಮಾತ್ರಯೋಗಲಕ್ಷಣಃ| ವಿಪರೀತಂ ಸ್ವಂ-ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಖ್ಯಂ, ಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ, ಸ ವಿಪರೀತಸ್ವಲಕ್ಷಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ಕಾಲ ಏವಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಯಥಾ,-ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಂ ಹೀನೋ ಯೋಗಃ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಹೇಮನ್ತೇಽತಿಶೈತ್ಯಮತಿಯೋಗಃ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಹೇಮನ್ತ ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಏವಂ ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರಪಿ ಯನ್ಮನ್ದವರ್ಷೋಷ್ಣತ್ವಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ಯದಾ ಹೀನತರಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸೋಽಪಿ ಹೀನಯೋಗಃ| ಏವಮತಿಯೋಗಾ (ಗಮಿಥ್ಯಾ) ಯೋಗಯೋರಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದುಷ್ಕಾಲಸ್ಯ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯತಿ-ಕಾಲಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದಾದಿತಿ| ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದಾನ್ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ಶೀತಾದೀನಾಮಲ್ಪತ್ವಂ-ಹೀನಯೋಗಃ, ಆಧಿಕ್ಯಂ-ಅತಿಯೋಗಃ, ವೈಪರೀತ್ಯಂಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾ ಕಾಲಸ್ತ್ರಿಧಾ ನಿರೂಪಿತಃ, ತಥಾ ಕರ್ಮಾಪಿ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ವಿಭಜೇತ್| ತತ್ರ ಕಾಯಕರ್ಮಣಸ್ತಥಾ ವಾಕ್ಕರ್ಮಣಸ್ತಥಾ ಚಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಹೀನಸಂಜ್ಞಕೋ ಯೋಗಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವತಿಯೋಗಃ| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ-ವೇಗೋದೀರಣೇತ್ಯಾದಿ| "ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಮ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪತನಸ್ಖಲನಾದಿಕಮ್" ಯದೇತತ್ ಕಾಯಿಕಂ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಏವಂರೂಪಸ್ಯ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಕಾಯಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ವಿಷಮಾಙ್ಗೈಃ ಕ್ರಿಯಾ-ಕರ್ಮ, ವಿಷಮ ಆರಮ್ಭಃ-ಉಭಯಲೋಕವಿರುದ್ಧಃ, ತಥಾ, ವಿಷಮಪತನಮ್, ವಿಷಮಸ್ಖಲನಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಷಮಗಮನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಾಮಿಭುಕ್ತಸ್ಯ-ಅರ್ಧಭುಕ್ತಸ್ಯ, ಯದ್ಭಾಷಣಂ-ಜಲ್ಪನಮ್, ಏವಂರೂಪಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ವಾಕ್ಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದಿ ಯದೇತನ್ಮಾನಸಂ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಏವಂರೂಪಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಚಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ತಥಾ, ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಯತ್ಪ್ರಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ದಶಧಾ-ದಶಪ್ರಕಾರಂ, ಕರ್ಮ ನಿನ್ದಿತಂ-ಅಶುಭಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ "ಹಿಂಸಾಸ್ತೇಯ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ತಚ್ಚ ಯಥಾಯಥಂ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಸಮಸ್ತೋಽಸಾವಿಹ ವಾಽಮುತ್ರ ವಾ ಕೃತಂ-ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ಕೃತಮನ್ಯತ್ರ ವಾ ಲೋಕೇ ಕೃತಂ-ಆಚರಿತಂ ಸರ್ವಮೇವಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದುಷ್ಕರ್ಮಣಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಂ ಲಕ್ಷ್ಯತಿ-ಕಾಯವಾಕಚಿತ್ತಭೇದೇನೇತಿ| ಕಾಯಿಕವಾಚಿಕಮಾನಸಭೇದಾನ್ತ್ರಿದಿಧಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಪ್ರವೃ ತ್ತೇರಲ್ಪತ್ವಂ-ಹೀನಯೋಗಃ, ಆಧಿಕ್ಯಂ-ಅತಿಯೋಗಃ, ವೇಗೋದೀರಣಾದಿ ರೂಪತ್ವಂ-ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಧರಣಂ-ವೇಗಧಾರಣಮ್| ವಿಷಮೈಃ-ದುಸ್ಥಿತೈರಙ್ಗೈಃ, ಕ್ರಿಯಾಃ-ಚೇಷ್ಟಾಯಾ ಆರಮ್ಭಃ| ಸಾಮಿಭುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾಷಣಂಅರ್ದ್ಧಭೋಜನೇ ಮೌನತ್ಯಾಗಃ| ಪ್ರಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ-ಹಿಂಸಾದಿ,"ಹಿಂಸಾಸ್ತೇಯಾನ್ಯಥಾಕಾಮಮ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಮುಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ. ೨೧)| ಇಹ-ಅಸ್ಮಿನ್ ಜನ್ಮನಿ| ಅಮುತ್ರ-ಪ್ರಾಗ್ಜನ್ಮನಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೨) - "ತ ಏತೇಽತಿಯೋಗಾದಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯತೋಽನುಪಶಯಲಕ್ಷಣಾಃ| ಸರ್ವೋ ವಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವಾಯಂ ಯದೇಷಾಮಕ್ವಿವರ್ಜನಮ್| ಅಥ ಕರ್ಮಕಾಲಾಃ ಪುನಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನೋಪಶಯಾದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತವಃ| ತತ್ರಾಪಿ ರಸವರ್ಜ್ಯಾ ವಿಷಯಾ ಯಥಾಯಥಮಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಾಧನ್ತೇಽನುಗೃಹನ್ತಿ ಚ| ಶೇಷಾ ರಸಕರ್ಮಕಾಲಸ್ತುಸರ್ವಂ ದೇಹಮ್| ಅಪಿ ಚ| ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಭಾವಾಭಾವೌ ನಾನ್ತರೇಣ ಯೋಗಾತಿಯೋಗಾದೀನ್ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪುನಾರ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಿದಾನದೋಷದೂಷ್ಯನಿವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ಭಾವಾಭಾವವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ಯದಾ ಹ್ಯೇತೇ ತ್ರಯೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾ ನಾನ್ಯೋನ್ಯಮನುಬನ್ಧನ್ತೀಷದ್ವಾಽನುದನ್ಧತ್ಯಬಲಾ ವಾ ನ ತದಾಽಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ ವಾ| ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ವಿಪರೀತಾಃ| ತಥಾಽನ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನ ಏವ ರೋಗೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ| ಯಥಾ, ಜ್ವರೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ವಾ ಜ್ವರಸ್ಯ, ತೌ ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಪ್ಲೀಹಾ ಜಠರಸ್ಯ, ತೇ ಶ್ವಯಥೋಃ, ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಗುಲ್ಮೋದರತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀನಾಮ್ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಕಾಸಜ್ವರಯೋಃ, ತೌ ಕ್ಷಯಸ್ಯ, ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷಸ್ಯ| ಏಕಶ್ಚಾಪಚಾರೋ ನಿಮಿತ್ತಮೇಕಸ್ಯವ್ಯಾಧೇಃ, ಬಹೂನಾಂ ಚ ತಥಾ ಬಹವಃ| ತದ್ವದೇಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಏವಮೇವ ಪ್ರಶಮೇಽಭ್ಯುಪಾಯಃ ತಥಾ ಸ ಏವಾನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪೇ| ತಸ್ಮಾತ್ತಾನವಹಿತಃ ಸಮ್ಯಗಾಗಮಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ತತ್ರಾಗಮತೋ ರೋಗಮೇಕೈಕಮೇವಂಪ್ರಕೋಪಣಮೇವಯೋನಿಮೇವಮಾತ್ಮಾನಮೇವಮಧಿಷ್ಠಾನಮೇವಂವೇದನಮೇವಂಶಬ್ದರೂಪಗನ್ಧಸ್ಪರ್ಶರಸಮೇವಪೂರ್ವರೂಪಮೇವಮುಪದ್ರವಮೇವಂವೃದ್ಧಿಸ್ಥಾನಕ್ಷಯಾನ್ವಿತಮೇವಮುದಕರ್ಮೇವಂನಾಮಾನಮಂನಾಮಾನಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ನಿಯಂ ಪ್ರತೀಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಥವಾ ನಿವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಸ್ತ್ವಾತುರಸ್ಯ ಯಥಾಸ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯೈರ್ವಣೇಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಮಾಣೋಪಚಯಚ್ಛಾಯಾವಿಣ್ಮೂತ್ರಚ್ಛರ್ದಿತಾದಿಕಮನ್ತ್ರಕೂಜನಮಙ್ಗುಲ್ಫಾದಿಸಾದಿಸ್ಫಟನಂ ದೇಹೇ ಶಕೃಹ್ರಣಾದಿಗನ್ಧಂ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ತಮ್ಭಸ್ಪನ್ದನ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖಾಸ್ಪರ್ಶಂ ಚ ಪ್ರಕೃತಿತ್ರಿಕೃತಿಯುಕ್ತಮ್| ಆಸ್ಯರಸಂ ತು ಪ್ರಶ್ನೇನ, ತಥಾ ಸುಚ್ಛರ್ದದು ಚ್ಛರ್ದತ್ವಂ ಮೃದುಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ಜನ್ಮಾಮಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಕ್ಷತ್ರಂ ದ್ವಿಷ್ಟೇಷ್ಟಸುಖದುಃಖಾನಿ ಚ| ತಥಾ ವಯಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇಣ ಚ| ಅನುಮಾನನಸ್ತು ಯೂಕಾಪಸರ್ಪಣೇನ ಶರೀರವೈರಸ್ಯಮ್, ಮಕ್ಷಿಕೋಪಸರ್ಪಣೇನ ಮಾಧುರ್ಯಮ್, ತಥಾಽಗ್ನಿಂ ಜರಣಶಕ್ತ್ಯಾ, ಬಲಂ ವ್ಯಾಯಾಮಶಕ್ತ್ಯಾ ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯತಃ, ದೋಷಪ್ರಮಾಣಮಪಚಾರವಿಶೇಷೇಣ, ಆಯುಷಃ ಕ್ಷಯಂ ರಿಷ್ಟೈಃ, ಪ್ರಕೃತಿಸತ್ವಾಸಾರಸತ್ಮವಲಲಾನ್ಯುಶೀಲನೇನೇತಿ| ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ| ಜ್ಞಾನಬುದ್ಧಿ ಪ್ರದೀಪೇನ ಯೋ ನಾವಿಶತಿ ಯೋಗವಿತ್| ಆತುರಸ್ಯಾನ್ತರಾತ್ಮಾನಂ ನ ಸರೋಗಾಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸತಿ|| ದ್ವಾವಿಮೌ ವ್ಯಾಧಿತೌ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾ ಪ್ರಕಾಶಕೌ| ತದ್ಯಥೈಕೋ ಗುರುವ್ಯಾಧಿಃ ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಾಶ್ರಯಾತ್|| ಲಘುವ್ಯಾಧಿವದಾಭಾತಿ ಲಘುವ್ಯಾಧಿಸ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ| ಬಾಹ್ಯಾವಯ ವ ಮಾತ್ರೇಣ ತಯೋರ್ಮುಹ್ಯತಿ ಬಾಲಿಶಃ|| ತತೋಽಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ ವಿಪರೀತಮತೋ~ಥವಾ| ಪಥ್ಯಂ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಯುಞ್ಜನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಮುಷ್ಣಾತಿ ರೋಗಿಣಾಂ|| ಜ್ಞಾನಾಂಶೇನ ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನಂ ಕೃತ್ಸ್ನೇ ಜ್ಞೇಯೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಬುಭುಸ್ತೇತ ಭಿಷಕ್ ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ವಂ ತನ್ತ್ರಾನುಶೀಲನಾತ್|| ಅಭಿಯುಕ್ತಸ್ತು ಸತತಂ ಸರ್ವಮಾಲೋಚ್ಯ ಸರ್ವಥಾ| ನ ಜಾತು ಸ್ಖಲತಿ ಪ್ರಾಜ್ಞೋ ವಿಷಮೇ ಅಪಿಕ್ರಿಯಾಪಥೇ|| ಆಗನ್ತುರನ್ವೇತಿ ನಿಜಂ ವಿಕಾರಂ ನಿಜಸ್ತಯಾಽಽಗನ್ತುಮತಿಪ್ರವೃರ್ದ್ಧಃ| ತತ್ರಾನುಬನ್ಧಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಾರಭೇತ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿದಾನಮೇತದ್ದೋಷಾಣಾಂ 'ಕೋಪೇ' ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಕುಪಿತಾಸ್ತೇನ-ನಿದಾನೇನ, ನೈಕಧಾ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅನೇಕಪ್ರಕಾರೇಣ, ವ್ಯಾಧೀನ್ ವಿವಿಧಾನ್-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಇತಿ ವಚನ (ವಿಭಕ್ತಿ) ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕ್ವ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಖೇತ್ಯಾದಿ| ಶಾಖಾಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಶ್ಚಾಸ್ಥೀನಿ ಚ ಸನ್ಧಯಶ್ಚ ತೇಷು|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದೋಷಹೇತುಮುಪಸಂಹರತಿ-ನಿದಾನಮೇತದಿತಿ| ದೋಷಹೇತೋ ರೋಗಹೇತುತ್ವಮಾಹ-ಕುಪಿತಾಸ್ತೇನೇತಿ| ತೇನ-ನಿದಾನೇನ| ನೈಕಯಾ ವಿವಿಧಾನಿತಿ ಹೇತ್ವಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಕೋಪಾನನ್ತ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಾನತ್ಯಮ್| ದೋಷಾ ಏವ ಕಾರಣಗಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತನ್ನಿರ್ವಾಹಾರ್ಥಮಾಹ-ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷ್ವಿತಿ| ಶಾಖಾದೀನಾಮಾಧಾರತ್ವಮ್, ನ ಕಾರಣತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯಃ ಷಡ್ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ ಚ| ತದ್ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ,-ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಯನಂ-ಸ್ಥಾನಮ್| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾದ್ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಯನಮ್, ಅತಸ್ತದಾಶ್ರಯಾ ಮಷವ್ಯಙ್ಗಾದಯೋ ರೋಗಾ ಬಹಿರ್ಭಾಗಾ ಉಚ್ಯತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ದುರ್ನಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರ್ಭಾಗಾಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚ ಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಶೋಫಾದಯ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ದುರ್ನಾಮಗುಲ್ಮಶೋಫಾದಯಶ್ಚ ಬಹಿರ್ಭಾಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ಶಾಖಾಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಶಾಖೇತಿ| ರಕ್ತಾದಯೋಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ ಚ-ಶಾಖಾ| ಸಾ ಚ ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ,-ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗೋ ರೋಗಾಣಾಮ್| ತೇ ಚ ರೋಗಾ ಮಷಾದಯಃ| ಮಷವ್ಯಙ್ಗೌ-ಕ್ಷುದ್ರರೋಗೇಷು| ಗಣ್ಡಾಲಜೀ-ಮುಖರೋಗೇಷು| ಬಹಿರ್ಭಾಗಾ ಇತಿ ದುರ್ನಾಮಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಮನ್ತರ್ಭಾಗನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೋಷ್ಠಃ ಕಥ್ಯತೇ ಅನ್ತಃ, ತಥಾ ಮಹಾಸ್ರೋತಃ, ತಥಾ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಃ| ತತ್ಸ್ಥಾನಾಃ-ಅನ್ತರ್ಭಾಗಾಶ್ರಯಾಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋ ರೋಗಾಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತೇ ಏವ ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋಽನ್ತರ್ಭಾಗಾಶ್ರಯಾ ಯಾವಚ್ಛೋಫಾರ್ಶೋಗುಲ್ಮವೀಸರ್ಪವಿದ್ರಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಅನ್ತರ್ಭಾಗತ್ವಂ ಚ| ಶೋಫಾದೀನಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವನಿರ್ದೇಶೇನೈವ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಕೋಷ್ಠಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠ ಇತಿ| ಅನ್ತಃಅನ್ತರ್ಮಾರ್ಗೋ ರೋಗಾಣಾಮ್| ಮಹಾಸ್ತ್ರೋತೋ-ಮಹಾವಿವರಮ್| ಆಮಾಶಯೋ-ಯತ್ರಾಮಮನ್ನಂ ತಿಷ್ಠತಿ| ಪಕ್ವಾಶಯೋ-ಯತ್ರ ಪಕ್ವಮ್| ತತ್ಸ್ಥಾನಾಃ-ಕೋಷ್ಠಾಶ್ರಿತಾಃ| ಅನ್ತರ್ಭಾಗಮಿತಿ ಶೋಫಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಬಹಿರ್ಭಾಗನಿವೃತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವದೇಕತ್ವನಪುಂಸಕತ್ವೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿರೋಹೃದಯಾದೀನಿ ಮಧ್ಯಮೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಃ| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಸನ್ಧಯ ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದೇಶೇನೇದಂ ಬೋಧಯತಿ,-ನಾತ್ರ ದ್ವಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಸ್ಥೀನಿ ಚ ಸನ್ಧಯಶ್ಚೇತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಸನ್ಧಯ ಇತಿ| ಸನ್ಧಯೋ ಹ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೪|೩೮) - "ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಸ್ನಾಯುಧಮನೀಸಿರಾಸನ್ಧಿಸಮಾಗಮಃ|" ಇತಿ| ತನ್ನಿಬದ್ಧಾಃ,-ತೇಷು-ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು, ನಿಬದ್ಧಾಃ, ಸಂಲಗ್ನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಾಃ ಸ್ನಾಯವಃ ಕಣ್ಡರಾಶ್ಚ ಆದಯೋ (ಆದ್ಯಾ) ಯೇಷಾಂ ಧಮನೀಕೂರ್ಚಾದೀನಾಂ ತೇ| ಚ ಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚ| ತತ್ರ-ಮಧ್ಯಮೇ ರೋಗಮಾರ್ಗೇ, ಯಕ್ಷ್ಮಾದಯೋ ಗದಾಸ್ತ್ರಿಕಶೂಲಗ್ರಹಾದ್ಯನ್ತಾಃ| ಮೂರ್ಧಾದೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕೇ ಶೂಲಾನಿ, ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕೇ ಗ್ರಹಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪಕ್ಷಗ್ರಹಾದಯೋ ವಾತವಿಕಾರಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯಕ್ಷ್ಮಣೋಽತ್ರ ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದೇಶಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೫|೫) - "ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ| ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶ್ಯ ತಾನ್ ಶಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್||" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನ್ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ-ಶಿರೋಹೃದಯೇತಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಮರ್ಮನಿಬದ್ಧಾಃ ಶಿರಾದಯಶ್ಚ, ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಯಃ| ತೇ ಚ ಮಧ್ಯಮೋರೋಗಮಾರ್ಗಃ| ತದಾಶ್ರಿತಾ ಯಕ್ಷ್ಮಾದಯಃ| ಯಕ್ಷ್ಮಾ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಪಕ್ಷವಧಃ-ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಃ| ಅರ್ದಿತಃ-ಏಕಾಯಾಮಃ, ಗ್ರಹಃ-ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮ್, ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕೇಷ್ವೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ರಂಸೋ-ಹನ್ವಾದಿಸನ್ಧೇರ್ಭ್ರಂಶಃ| ವ್ಯಸನಂ-ವ್ಯಾಸೋ, ವಿಕ್ಷೇಪಣಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾದೇರ್ಯಥಾಽಽಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು| ವ್ಯಧಃ-ತಾಡನಮಿವ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ| ಸ್ವಾಪಃ-ಸುಪ್ತಿಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಚೈತನ್ಯಮ್| ಸದನಂ-ಸಾದಃ, ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ರುಕ್-ಸತತಂ ಶೂಲಮ್| ತೋದೋ-ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಶೂಲಮ್| ಭೇದನಂ-ಭೇದೋ, ವಿದಾರಣಮಿವಾಙ್ಗಸ್ಯ| ಸಙ್ಗೋ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಸ್ವಾಶಯೇಭ್ಯೋಽನಿಃಸಾರೋ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಾದಯಶ್ಚ| ಅಙ್ಗಾನಾಮ್-ಜಙ್ಘೋರುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಭಙ್ಗ ಇವ ಭಙ್ಗಃ-ಚೂರ್ಣನಮಿವ,-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಸಙ್ಕೋಚನಂ-ಸಙ್ಕೋಚಃ, ಶಿರಾದೀನಾಮ್| ವರ್ತನಂ-ವರ್ತಃ, ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಕರಣಮ್| ಹರ್ಷಣಂ-ರೋಮ್ಣಾಮೂರ್ಧ್ವೀಭಾವಃ| ತರ್ಷಣಂ-ತರ್ಷಃ, ತೃಟ್| ಕಮ್ಪಃ-ಅತಿವೇಪನಮ್| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಹಿ-ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಲನಮ್| ಪಾರುಷ್ಯಂ-ಪರುಷತ್ವಮ್| ಸೌಷಿರ್ಯಂ-ಅಸ್ಥ್ನಾಮ್| ಶೋಷಃ-ಶೋಷಣಮ್| ವೇಷ್ಟನಂ-ಗ್ರಥನಮಿವಾಙ್ಗಸ್ಯ| ಸ್ತಮ್ಭೋ-ಬಾಹೂರುಜಙ್ಘಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕುಞ್ಚನಾದ್ಯಭಾವಃ| ಕಷಾಯರಸತಾ-ಕಷಾಯರಸಾಸ್ವಾದತ್ವಮ್| ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋಽಪಿ ವಾ-ಶ್ಯಾವಾರುಣೌ ವರ್ಣಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಾನಿ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥಾಕೃತಿಃ| ತತ್ರ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸೇತಿ| ಸ್ರಂಸಃ-ಶೈಥಿಲ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಸಃ-ಅಸಙ್ಕೋಚತ್ವಮ್| ವ್ಯಧಃ ಸೂಚೀವಿದ್ಧಸ್ಯೇವ ವ್ಯಥಾ| ಸ್ವಾಪಃ-ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಸಾದಃ-ಸ್ವಕಾರ್ಯಾಕ್ಷಮತ್ವಮ್| ರುಕ್-ಶೂಲಮ್| ತೋದಃ-ತೋತ್ರೇಣೇವ ವ್ಯಥಾ| ಭೇದನಂ-ಭಿದ್ಯಮಾನಸ್ಯೇವ ವ್ಯಥಾ| ಸಙ್ಗಃ-ಅವರೋಧಃ| ಅಙ್ಗಃ-ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಮನಮ್, ಅಙ್ಗೇರ್ಗತ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್| ಭಙ್ಗೋವಕ್ರತಾ| ಸಙ್ಕೋಚಃ-ಅಪ್ರಸಾರ್ಯತ್ವಮ್| ವರ್ತಃ-ಪಿಣ್ಡಿತತ್ವಂ ಹರ್ಷಣಂ-ಕಣ್ಟಕಿತತ್ವಮ್| ತರ್ಷಣಂ-ಪಿಪಾಸಾ| ಕಮ್ಪಃ-ಚಲನಮ್| ಪಾರುಷ್ಯಂ-ರೂಕ್ಷಣಮ್| ವೇಷ್ಟನಂ-ವಲನಮ್| ಸ್ತಮ್ಭಃ-ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವಮ್| ಅರುಣಃ-ಈಷದ್ರಕ್ತಃ| ಸ್ರಂಸಾದೀನಿ ಕುಪಿತವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದಾಹಾದೀನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತಾಪೋ-ದಾಹಃ| ರಾಗೋ-ಲೌಹಿತ್ಯಮ್| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ಪಾಕಿತಾ-ಪಾಕಕರ್ತೃತ್ವಮ್, ಅಜೀರ್ಣೇಷು ವ್ರಣೇಷ್ವನ್ನೇ ಚ| ಸ್ವೇದನಂ-ಸ್ವೇದಃ| ಕ್ಲೇದಃ-ಶೋಣಿತಾದಿವಿಕಾರಃ| ಸ್ರುತಿಃ-ಸ್ರಾವಃ| ಕೋಥಃ-ಕ್ಲೇದಸ್ಯಾತಿಶಯಃ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಮ್| ಸದನಂ-ಸಾದಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛನಂ-ಭ್ರಮಃ| ಮದೋ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ರಸೌ-ಆಸ್ವಾದೌ, ಕಟುಕಾಮ್ಲೌ| ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣಾಭ್ಯಾಮನ್ಯಃ-ಶುಕ್ಲಲೋಹಿತವರ್ಣನಿಷೇಧೇನ ತಚ್ಛೇಷನಾನಾವರ್ಣಸಮ್ಭವಃ ಸೂಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಪಿತ್ತರೋಗಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ| ದಾಹಃ-ಸನ್ತಾಪಃ| ರಾಗೋ-ರಞ್ಜನಮ್, ವರ್ಣಾನ್ತರೋಪಮರ್ದೇನ ಸ್ವತಣಾಪಾದನಮ್| ಊಷ್ಮಾ-ಉಷ್ಣತ್ವಮ್| ಪಾಕಿತಾ-ಪಾಚಕ್ತ್ತ್ವಮ್ ಸ್ವೇದೋಧರ್ಮಃ| ಘರ್ಮಃ| ಕ್ಲೇದೋ-ಮಲಾರ್ದ್ರತ್ವಮ್| ಸ್ತ್ರುತಿಃ-ಸ್ರಾವ| ಸದನಂ-ಸಾದಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛನಂ-ಮೋಹಃ| ಕಟುಕಃ-ತಿಕ್ತೋ ರಸಃ,"ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಂವಾತಾದಿಷು ಮುಖಂ ಕ್ರಮಾತ್|" ಇತಿ ವಚನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಸ್ನೇಹಃ-ಸ್ನೈಗ್ಧ್ಯಮ್| ಕಾಠಿನ್ಯಂ-ಅಮೃದುತ್ವಮ್| ಕಣ್ಡೂಃ-ಖರ್ಜೂಃ| ಶೀತತ್ವಂ-ಶೀತಸದ್ಭಾವಃ| ಗೌರವಂ-ಗುರುತ್ವಮ್| ಬನ್ಧಃ-ಸ್ರೋತಸಾಮ್| ಅಸ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮುಪಲೇಪಃ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಗಾತ್ರಾಣಾಮಪಟುತ್ವಮ್| ಕಾಯೇ ವರ್ಣಃ ಶುಕ್ಲಃ| ರಸೌ ಚ ಮಧುರಪಟೂ| ಚಿರಕಾರಿತಾ-ಕಾರ್ಯಾದೌ ವಿಶ್ರಬ್ಧತ್ವಮ್| ನನು, ವಾಯೋರಮೂರ್ತತ್ವಾದ್ವರ್ಣರಸತ್ವೋಪಲಬ್ಧಿರನುಪಪನ್ನಾ| ಅಮೂರ್ತಸ್ಯ ಹಿ ವರ್ಣರಸೌ ದೂರೋತ್ಸಾರಿತೌ| ನೈತದಸ್ತಿ| ನ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಕಾರಣಸದೃಶಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯೋ ಜಡೇಭ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇರಜಡಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ದೃಷ್ಟಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಸದೃಶಾನಿ ಕಾರ್ಯಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಯಿಕಮೇತತ್, ಅಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಸ್ಯ| ವಾಯೋಃ ಸಕಾಶಾತ್ ಕಷಾಯರಸತಾ ಶ್ಯಾವಾರುಣವರ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಿದ್ಧಾ ಕಥಮಿವ ನಿವಾರ್ಯತಾಮ್| ಇತ್ಯೇವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪದಿಷ್ಟಾನಿ| ತದ್ವಿಕಾರಾಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹ ಉಕ್ತಾಃ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (?) (ಸೂ. ಅ. ೨೦) -"ಅಶೀತಿರ್ವಾತಜಾ ರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ| ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಶ್ಚೈವ ಸ್ಥೂಲಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಮತಾಃ|| ೧|| ನಖಭೇದಃ ಪಾದಶೂಲಂ ಸುಪ್ತಿರ್ಭ್ರಂಶೋ ವಿಪಾದಿಕಾ| ಖುಡೋ ಗುಲ್ಫಗ್ರಹೋ ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷೋ ಜಾನುಕುಞ್ಚನಮ್|| ೨|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಸಾದಶ್ಚೋರ್ವೋಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಗೃಧ್ರಸೀ| ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಭ್ರಂಶಶೂಲಂ ಚ ಗುದೇ ಸ್ತಮ್ಭಸ್ತು ಮೇಹನೇ|| ೩|| ಮುಷ್ಕಾಕ್ಷೇಪಃ ಶ್ರೋಣಿಭೇದೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹ ಏವ ಚ| ಉದಾವರ್ತೋಽಥ ವಿಡ್ಮೇದಃ ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠತ್ರಿಕಗ್ರಹಾಃ|| ೪|| ಖಞ್ಜವಾಮನಕುಬ್ಜತ್ವಂ ಹೃದ್ದ್ರವೋದರವೇಷ್ಟಕೌ| ಹೃನ್ಮೋಹೋ ವಕ್ಷನಿಸ್ತೋದಃ ಶೋಷೋದ್ವಾತೌ ತಥೋರಸಃ|| ೫|| ಬಾಹುಶೋಷೋ ಹನುಗ್ರೀವಾಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೌಷ್ಠಭೇದನಮ್| ದನ್ತಭೇದೋಽಥ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಕಣ್ಠೋಧ್ವಂಸೋಽಥ ವಾಗ್ಗ್ರಹಃ|| ೬|| ಕಷಾಯಾಸ್ಯತ್ವಮೂಕತ್ವೇ ಮುಖಶೋಷೋ ರಸಾಜ್ಞತಾ| ಘ್ರಾಣಾನಾಹೋಽಜ್ಞತಾ ಗನ್ಧೇಽಶಬ್ದೋಚ್ಚೈಃಶ್ರವಣಂ ತಥಾ|| ೭|| ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಚ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭನಕುಞ್ಚನಮ್| ತಿಮಿರಂ ಚಾಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಚ ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸೋಽಥ ನೇತ್ರಯೋಃ|| ೮|| ಲಲಾಟಶಙ್ಖಭೇದೌ ಚ ಕೇಶಭ್ರೂಸ್ಫುಟನಂ ತಥಾ| ಶಿರೋರುಜಾಽರ್ದಿತಂ ಜೃಮ್ಭಾ ಪ್ರಲಾಪೋ ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ|| ೯|| ಏಕಾಙ್ಗವ್ಯಾಧಿರಾಯಾಮಃ ಪಕ್ಷಾಘಾತೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ| ದಣ್ಡಕಃ ಸ್ವಪ್ನನಾಶಶ್ಚ ಗ್ಲಾನಿಃ ಪರುಷರೂಕ್ಷತಾ|| ೧೦|| ವಿಷಾದೋಽಥಾನವಸ್ಥಾನಮರುಣಶ್ಯಾಮವರ್ಣತಾ| ಇತ್ಯಶೀತಿಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ರೋಗಾ ವಾತಸಮುದ್ಭವಾಃ|| ೧೧|| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ವಿದಾಹಶ್ಚ ಪ್ಲೋಷೌಷೌ ದವಥುರ್ದವಃ| ಅತ್ಯೂಷ್ಮಾ ಚಾಂಸದಾಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದೋಽತ್ಯಮ್ಲಕಧೂಮಕೌ|| ೧೨|| ರಕ್ತಕ್ಲೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧಶ್ಚ ಗಾತ್ರಾವಯವಶಾತನಮ್| ತ್ವಡ್ಮಾಂಸದರಣಂ ಮಾಂಸಕ್ಲೇದಶ್ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ|| ೧೩|| ರಕ್ತವಿಸ್ಫೋಟಕಃ ಕೋಠಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ರಕ್ತಮಣ್ಡಲೇ| ನೀಲಿಕಾ ಕಾಮಲಾ ಕಕ್ಷ್ಯಾ ಗಾತ್ರೇ ಹರಿತಪೀತತಾ|| ೧೪|| ಪೂತಿತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ತೃಷ್ಣಾ ಲೋಹಗನ್ಧಾಸ್ಯತಾ ತಥಾ| ಜೀವಾದಾನಮತೃಪ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರವೇಶಸ್ತಮಸಸ್ತಥಾ|| ೧೫|| ಗಲಾಸ್ಯಗುದಮೇಢ್ರಾಕ್ಷಿಪಾಕೋ ಹಾರಿದ್ರತಾಽಪಿ ಚ| ನಖಾಕ್ಷಿಮೂತ್ರಶಕೃತಾಂ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತು ಪಿತ್ತಜಾಃ|| ೧೬|| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗೌರವಂ ತೃಪ್ತಿರಾಲಸ್ಯಮತಿನಿದ್ರತಾ| ತನ್ದ್ರಾಽಽಸ್ಯಸ್ರಾವಮಾಧುರ್ಯೇ ಪ್ರಲೋಪೋ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ|| ೧೭|| ಸಾದಃ ಕಣ್ಠಪ್ರಲೇಪಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಗಿರಣಮೇವ ಚ| ಮಲಾಧಿಕ್ಯಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಧಮನೀ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚಯಮ್|| ೧೮|| ಉದರ್ದೋ ಗಲಗಣ್ಡಶ್ಚ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖನೇತ್ರಾಣಾಂ ಶುಕ್ಲತಾ ಚ ಕಫಾಮಯಾಃ|| ೧೯|| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶಮಿದಂ ಶತಮ್| ಹೃದಾದೌ ಶೂಲವದ್ದಾಹೋ ಯೋಽನ್ತರ್ದಾಹಃ ಸ ಕೀರ್ತಿತಃ|| ೨೦|| ಪಾಣಿಪಾದಾಂಸಮೂಲೇಷು ಸನ್ತಾಪೋ ವಿವಿಧಸ್ತು ಯಃ| ಸ ವಿದಾಹ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ, ದಾಹಃ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಸ್ತು ಯಃ|| ೨೧|| ಅಗ್ನ್ಯರ್ಚಿಷೇವ ನಿಃಸ್ವೇದಃ ಸ ಪ್ಲೋಷಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ| ಓಷಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಿಕಸ್ತೀವ್ರೋ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಾರತಿಪ್ರದಃ|| ೨೨|| ದವಥುಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಮುಖೌಷ್ಠತಾಲುಷು ದವಶ್ಚಾಮ್ಲೋದ್ಗಿರಣಮಮ್ಲಕಃ|| ೨೩|| ಧೂಮಾಯನಂ ಶಿರೋಘ್ಹ್ರಾಣಕಣ್ಠತಾಲುಷು ಧೂಮಕಃ| ಪ್ರಮೀಲಕಸ್ತು ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗುರುತಾಽಙ್ಗಸ್ಯ ಗೌರವಮ್|| ೨೪|| ಆಹಾರಾನಭಿಲಾಷಸ್ತು ತೃಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಯಾಗ್ರಹಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ತನ್ದ್ರಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷಾಃ ಪ್ರಥಿತನಾಮಕಾಃ|| ೨೫||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶ್ಲೇಷ್ಮಾರೋಗಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಇತಿ| ಸ್ನೇಹಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮ್| ಬನ್ಧಃ-ಸಂಶ್ಲೇಷಃ| ಉಪಲೇಪೋ-ಲಿತ್ಪ್ತತ್ವಮ್| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಆಲಸ್ಯಮ್| ಶೋಫಃ-ಶ್ವಯಥುಃ| ಅಪಕ್ತಿಃ-ಅಪಾಕಃ| ಚಿರಕಾರಿತಾ-ಚಿರೇಣ ರೋಗವೃದ್ಧಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೦) - "ಅಥ ಕುಪಿತಾ ವಾತಾದಯೋ ನಾನಾವಿಧೌರ್ವಿಕಾರೈಃ ಶರೀರಮುಪತಾಪಯನ್ತಿ| ಆವಿಷಕೃತತಮಾಸ್ತು ವಾಯೋರಶೀತಿರ್ವಿಕಾರಾಃ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ತತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾಃ, ತದ್ಯಥಾ,-ನಖಭೇದೋ|೧| ವಿಪಾದಿಕಾ|೧| ಪಾದಶೂಲಮ್|೩| ಪಾದಭ್ರಶಃ|೪| ಸುಪ್ತಪಾದತಾ| ೫| ವಾತಖುಡತಾ| ೬| ಗುಲ್ಫಗ್ರಹಃ|೭| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಮ್|೮| ಗೃಧ್ರಸೀ|೯| ಜಾನುಭೇದೋ|೧೦| ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷಃ|೧೧| ಊರುಸಾದಃ|೧೨| ಪಙ್ಗುತ್ವಮ್|೧೪| ಗುದಭ್ರಂಶೋ|೧೫| ಗುದಾರ್ತಿಃ|೧೬| ವೃಷಣಾಕ್ಷೇಪೋ|೧೭| ಮೇಢ್ರಸ್ತಮ್ಭೋ|೧೮| ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹಃ|೧೯| ಶ್ರೋಣಿಭೇದೋ|೨೦| ವಿಡ್ಭೇದಃ |೨೧| ಉದಾವರ್ತಃ|೨೨| ಖಞ್ಜತ್ವಮ್|೨೩| ಕುಞತ್ವಮ್|೨೪| ವಾಮನತ್ವಮ್|೨೫| ತ್ರಿಕಗ್ರಹಃ|೨೬| ಪೃಷ್ಠಗ್ರಹಃ| ೨೭| ಪಾರ್ಶ್ವಾವಮರ್ದನಮ್|೨೮| ಉದರಾವೇಷ್ಟೋ|೨೯| ಹೃನ್ಮೋಹೋ| ೩೦| ಹೃದ್ದ್ರವೋ|೩೧| ವಕ್ಷೌದ್ಧರ್ಷೋ|೩೨| ವಕ್ಷೌಪರೋಧಃ|೩೩|ವಕ್ಷಸ್ತೋದೋ|೩೪| ಬಾಹುಶೋಷೋ|೩೫| ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭೋ|೩೬| ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಃ |೩೭|ಕಣ್ಠೋಧ್ವಂಸೋ|೩೮|ಹನುಸ್ತಮ್ಭಃ|೩೯| ತಾಲ್ವೋಷ್ಠಭೇದೋ|೪೦| ದನ್ತಭೇದೋ|೪೧|ದನ್ತಹರ್ಷೋ|೪೨| ದನ್ತಶೈಥಿಲ್ಯಮ್|೪೩| ಮೂಕತ್ವಮ್|೪೪| ವಾಕ್ಸಙ್ಗಃ|೪೫| ಪ್ರಲಾಪಃ|೪೬| ಕಷಾಯಾಸ್ಯತಾ|೪೭| ಮುಖಶೋಷೋ|೪೮| ರಸಾಜ್ಞತ್ವಮ್|೪೯| ಘ್ಹ್ರಾಣನಾಶಃ|೫೦|ಕರ್ಣಶೂಲಮ್|೫೧| ಅಶಬ್ದಶ್ರುತಿಃ|೫೨| ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರುತಿಃ|೫೩| ಬಾಧಿರ್ಯಮ್|೫೪| ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭೋ|೫೫| ವರ್ತ್ಮಸಙ್ಕೋಚಃ|೫೬| ತಿಮಿರಮ್|೫೭| ಅಕ್ಷಿಶೂಲಮ್|೫೮| ಅಕ್ಷಿವ್ಯುದಾಸೋ|೫೯| ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸಃ|೬೦| ಶಙ್ಖಭೇದೋ|೬೧| ಲಲಾಟಭೇದಃ|೬೨| ಶಿರೋರುಕ್|೬೩|ಕೇಶಭೂಮಿಸ್ಫುಟನಮ್|೬೪| ಅರ್ದಿತಮ್|೬೫| ಏಕಾಙ್ಗರೋಗಃ||೬೬| ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಗಃ|೬೭| ಆಕ್ಷೇಪಕೋ|೬೮| ದಣ್ಡಕಃ|೬೯| ಶ್ರಮೋ|೭೦| ಭ್ರಮೋ|೭೧| ವೇಪಥುಃ|೭೨| ಜೃಮ್ಭಾ|೭೩| ಗ್ಲಾನಿಃ|೭೪|ವಿಷಾದೋ|೭೫| ರೌಕ್ಷ್ಯಮ್|೭೬| ಪಾರುಷ್ಯಮ್|೭೭|ಶ್ಯಾವಾರುಣಾವಭಾಸತ್ವಮ್|೭೮| ಸ್ವಪ್ನಃ|ಅನವಸ್ಥಿತಚಿತ್ತತಾ ಚ|೮೦| ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಪುನಃ-ಓಷಃ |೧| ಪ್ಲೋಷೋ|೨| ದವೋ|೩| ದವಥುಃ|೪| ವಿದಾಹಃ|೫| ಅಂಸದಾಹಃ|೬| ತ್ವಗ್ದಾಹಃ|೭| ಅನ್ತರ್ದಾಹಃ|೮|ಧೂಮಕಃ|೯| ಅಮ್ಲಕಃ|೧೦| ಊಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯಮ್|೧೧| ಅತಿಸ್ವೇದಃ|೧೨| ಅಙ್ಗಗನ್ಧಃ|೧೩| ಅಙಾವಯವಸದನಮ್|೧೪| ಶೋಣಿತಕ್ಲೇದೋ|೧೫| ಮಾಂಸಕ್ಲೇದಃ|೧೬| ತ್ವಹ್ಯಾಂಸದರಣಮ್|೧೭| ಚರ್ಮದರಣಮ್|೧೮| ರಕ್ತಕೋಠೋ|೧೯| ರಕ್ತವಿಸ್ಫೋಟೋ|೨೦|ರಕ್ತಮಣ್ಡಲಾನಿ|೨೧| ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್|೨೨| ಹರಿತತ್ವಮ್|೨೩| ಹಾರಿದ್ರತ್ವಮ್|೨| ನೀಲಿಕಾ|೨೫| ಕಕ್ಷ್ಯಾ|೨೬|ಕಾಮಲಾ|೨೭| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ|೨೮| ಲೋಹಿತಗನ್ಧಾಸ್ಯತಾ|೨೯|ಪೂತಿಮುಖತ್ವಮ್|೩೦|ತೃಷಾಧಿಕ್ಯಮ್|೩೧| ಅತೃಪ್ತಿಃ|೩೨|ಆಸ್ಯಪಾಕೋ|೩೩| ಗಲಪಾಕಃ|೩೪| ಅಕ್ಷಿಪಾಕಃ|೩೫| ಪಾಯುಪಾಕೋ|೩೬| ಮೇಢ್ರಪಾಕೋ|೩೭|ಜೀವಾದಾನಮ್|೩೮| ತಮಃಪ್ರವೇಶೋ|೩೯| ಹರಿತಹಾರಿದ್ರನೇತ್ರಮೂತ್ರಶಕೃತ್ವಂ|೪೦| ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಸ್ತು-ತೃತ್ಪ್ತಿಃ|೧| ತನ್ದ್ರಾ|೨|ನಿದ್ರಾಧಿಕ್ಯಮ್|೩| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್|೪|ಗುರುಗಾತ್ರತಾ|೫|ಆಲಸ್ಯಮ್|೬|ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಮ್|೭| ಪ್ರಸೇಕಃ|೮| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಗಿರಣಮ್|೯| ಮಲಾಧಿಕ್ಯಮ್|೧೦| ಬಲಾಸೋ|೧೧|ಹೃದಯೋಪಲೇಪಃ|೧೩| ಕಣ್ಠಲೇಪೋ|೧೩| ಧಮನೀಪ್ರತಿಚಯೋ|೧೪| ಗಲಗಣ್ಡಃ|೧೫|ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್|೧೬| ಶೀತಾಗ್ನಿತ್ವಮ್|೧೭| ಉದರ್ದಃ|೧೮| ಶ್ವೇತಾವಭಸತಾ|೧೯| ಶ್ವೇತನೇತ್ರಮೂತ್ರಶಕೃತ್ವಂ ಚ|೨೦| ತತ್ರ ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತೀವ್ರೋ-ದಾಹಃ|ಸ್ವೇದಾರತಿಮಾನ್-ಓಷಃ| ಪ್ರಾದೇಶಿಕಃ ಸ್ವೇದರಹಿತೋಽಗ್ನ್ಯರ್ಚಿಷೇವ ದಾಹಃ-ಪ್ಲೋಷಃ| ಮುಖೌಷ್ಠತಾಲುಷು ದಾಹೋ-ದವಃ| ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯೇಷು ದಾಹೋ-ದವಥುಃ| ಪಾಣಿಪಾದಾಂಸಮೂಲೇಷು ವಿವಿಧಃ ಸನ್ತಾಪೋ-ವಿದಾಹಃ| ಕೋಷ್ಠದಾಹಃ-ಅನ್ತರ್ದಾಹಃ, ಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಾಗಸಙ್ಗ್ರಹಾತ್| ಶಿರೋಗ್ರೀವಾಘ್Fಹ್ರಾಣಕಣ್ಠತಾಲುಷು ಧೂಮಾಯನಂ-ಧೂಮಕಃ| ಸಾನ್ತರ್ದಾಹಹೃದಯಶೂಲೋಽಮ್ಲೋದ್ಗಾರಃ-ಅಮ್ಲಕಃ| ಶೋಣಿತಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣತಾದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯತನುತ್ವಾನಿ-ಕ್ಲೇದಃ| ಮಾಂಸಸ್ಯ ತು ಕೃಷ್ಣತಾ ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಚ| ಬಾಹ್ಯತ್ವಕ್ಸಂಹತಿಃ-ಚರ್ಮ| ಕೋಷ್ಠಗೌರವಾದಾಹಾರಾಸ್ಪೃಹಾತೃಪ್ತಿಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ,-ಅನ್ನಾನಭಿನನ್ದನಾತ್ತೃತ್ಪಿರಿವ ತೃಪ್ತಿಃ-ಅರೋಚಕಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ವಿಷಯಾಗ್ರಹಣಂ-ತನ್ದ್ರಾ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ತುಪ್ರಮೀಲಕಃ, ಇತ್ಯನ್ಯೈಃ ಪಠಿತಮ್| ಉಪಲೇಪ ಇವ-ಉಪಲೇಪಃ| ತದತಿಶಯಃ-ಪ್ರತಿಚಯಃ,-ಅತಿಪೂರಣಮ್| ಅಗ್ನೇರತಿಮನ್ದತಾ-ಶೈತ್ಯಮ್| ಉರೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಃ-ಉದರ್ದಃ| ಕೇಷಾಂಚಿಚ್ಛೀತವೇಪಥುಃ-ಉದರ್ದಃ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ-'ಶೀತಪಾನೀಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಚ್ಛೀತಕಾಲೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಸರಾಗಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾದುದರ್ದಃ ಸ ಕಫೋದ್ಭವಃ||' ಕ್ಷುದ್ರವಿಕಾರಾಃ ಪುನರ್ಯದೇವಾಙ್ಗಮಾವಿಶನ್ತಿ ತದುಪಪದಮೇವ ನಾಮ ಲಭನ್ತೇ| ಯಥಾ,ನಖಶಙ್ಖಲಲಾಟಭೇದಾಃ ಸ್ವಾನ್ತರ್ದಾಹಕಣ್ಠಹೃದಯೋಪಲೇಪಾದಯಃ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ತಥೈವ ಸ್ವರೂಪಮುಪದಿಷ್ಟಂ ಭವತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ| ದೋಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಂ,-ಯಥಾಯಥಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಯದ್ದೋಷಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ತದ್ದರ್ಶನಾದ್ಯೈಃ ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷಯೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿ(ದ್ಯ)ಶಬ್ದೇನ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ? ಅಶೇಷಾಮಯವ್ಯಾಪಿ,-ಅಶೇಷಾಶ್ಚ ತ ಆಮಯಾಶ್ಚಾಶೇಷಾಮಯಾಸ್ತಾನ್,-ಸರ್ವಾಮಯಾನ್, ಸಾಧು ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ವೈದ್ಯಃ ? ಅವಹಿತೋ,-ದತ್ತಾವಧಾನಃ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ,-ವ್ಯಾಧೇರವಸ್ಥಾಃ-ಕಾಲಕೃತಾ ದಶಾಃ, ತಾಸಾಂ ವಿಭಾಗಃ-ಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್, ಯಥಾ,-ಇಯಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರವಸ್ಥೇಯಮನ್ಯಾವಸ್ಥೇತಿ| ಅವಸ್ಥಾಭೇದಾಚ್ಚೋಪಕ್ರಮಭೇದಃ| ತಥಾ ಹಿ,-ಏಕಸ್ಯೈವ ಜ್ವರಸ್ಯ ನವಸ್ಯಾನ್ಯ ಉಪಕ್ರಮೋ ಜೀರ್ಣಸ್ಯಾನ್ಯಃ| ತದೇವಂ ವಿಭಾಗಂ ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ| ತಥಾ, ಆರ್ತಾನ್-ವ್ಯಾಧಿತಾನ್, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ-ಮುಹೂರ್ತೇ ಮುಹೂರ್ತೇ, ಪಶ್ಯನ್-ಆಲೋಕಯನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನೇ ಸಾವಧಾನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಇತ್ಯಶೇಷಾಮಯವ್ಯಾಪೀತಿ| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈಃ-ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೈಃ| ಅವಸ್ಥಾವಿಭಾಗೋ ಯಥಾ,-ಆಮಜ್ವರೋ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಃ ಪಚ್ಯಮಾನಜ್ವರ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭ್ಯಾಸಾತ್-ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್, ದೃಷ್ಟಿಃ-ದರ್ಶನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಜ್ಞಾನಂ ಜಾಯತೇ, ನ ಕೇವಲಂ-ಕೇವಲಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಾವಗಮಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ? ಕರ್ಮಣಿ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತಾಂ ಪ್ರಕಾಶಯಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಪ್ರಕಾಶಿನೀ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ರತ್ನಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸುವರ್ಣರೂಪ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತೇಷಾಂ ಯತ್ಸದಸಜ್ಜ್ಞಾನಂ-ಇದಂ ಶೋಭನಮಿದಂ ನ ಶೋಭನಮಿತ್ಯವಗಮಃ ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ ಜಾಯತೇ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಭ್ಯಾಸಾಚ್ಚ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಾನ್ನ ಚ ಕೇವಲಾದಭ್ಯಾಸಾದಿತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ಬೋಧಯತಿ| ಕಿಲ ಯಥಾ ರತ್ನಪರೀಕ್ಷಾ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧದರ್ಶನಾಭ್ಯಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜಾಯತೇ, ತಥೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಾನ್ನಿತ್ಯಮಾತುರದರ್ಶನಾಚ್ಚಾವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಲಕ್ಷಣದರ್ಶನಾಭ್ಯಾಸೋ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನಸಹಕಾರೀತ್ಯಾಹ-ಅಭ್ಯಾಸಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೃಷ್ಟಶ್ಚಾಸಾವಪಚಾರಶ್ಚ, ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ| ಅಪಚಾರೋ-ವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ| ಐಹಿಕಲೌಕಿಕಾದ್ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಾಜ್ಜಾತೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ| ಕಶ್ಚಿದಾತ್ಮಕೃತಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಾತ್-ಅಶುಭಕರ್ಮಾಖ್ಯಾಜ್ಜಾತಃ ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ಅಪರಃ ಕಶ್ಚಿತ್ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತಿ| ತಯೋಃ ಸಙ್ಕರಸ್ತತ್ಸಙ್ಕರೋ-ಮಿಶ್ರತ್ವಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ನ ಕೇವಲಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಾನ್ನ ಚ ಕೇವಲಾದ್ದೃಷ್ಟಾಪರಾಧಾತ್, ಅಪಿ ತು ದ್ವಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಾಜ್ಜಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ, ಸ್ಮೃತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ಯಾಧೇಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ದ್ದಷ್ಟಾಪಚಾರಜ ಇತಿ| ಅಪಚಾರೋ-ನಿದಾನಮ್| ದ್ದಷ್ಠಕರ್ಮಜಃ, ಅದ್ದಷ್ಟಕರ್ಮಜಃ, ದ್ದಷ್ಟಕರ್ಮಜಃ ಇತಿ ತ್ರಿವಿಧೋ ವ್ಯಾಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾನಿದಾನಂ ದೋಷೋತ್ಥ ಇತಿ| ಯದ್ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ವಾತಾದೇರ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿ ನಿದಾನಂ, ತೇನ ಕುಪಿತಾದ್ದೋಷಾತ್ ಯ ಉತ್ಥಿತೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ದೋಷೋತ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಭಿಃ-ವಾತಾದಿನಿದಾನೈರ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ವಿನಾ ಯೋ ಭವತಿ ಸ ಕರ್ಮಜಃ| ಯಸ್ತ್ವಲ್ಪೇ ನಿದಾನೇ ಸೇವಿತೇ ಮಹಾರಮ್ಭಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ದೋಷಕರ್ಮಜೋ ರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಮಹಾನಾರಮ್ಭೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ, ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೈರ್ಬಲವದ್ಭಿರ್ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತ್ರಯಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಯಥಾನಿದಾನಮಿತಿ| ಯಥಾನಿದಾನಂ-ಸ್ವಹೇತ್ವನತಿಕ್ರಮೇಣ, ದೋಷೋತ್ಥೋ-ದ್ದಷ್ಟಜಃ| ಹೇತುಭಿರ್ವಿನಾ ಜಾತಃ ಕರ್ಮಜಃ-ಅದ್ದಷ್ಟಜಃ, ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ಅಲ್ಪೇ ಹೇತೌ ಮಹಾರಮ್ಭಃ-ತೀವ್ರಸಂರಮ್ಭೋ, ದೋಷಕರ್ಮಜಃ| ದೋಷಕ್ಷೋಭಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್ ದ್ದಷ್ಟಜಸ್ಯ ದೋಷಜತ್ವಮ್| ತದ್ವಿಪರೀತತ್ವಾದದ್ದಷ್ಟಜಸ್ಯ ಕರ್ಮಜತ್ವಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧/೧೭೦) - "ತೇ ಜ್ವರಾಃ ಕೇವಲಾಃ ಪೂರ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯನ್ತೇಽನನ್ತರಂ ಮಲೈಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್ಪೂರ್ವ ಇತಿ| ಪೂರ್ವಃ-ಪೂರ್ವಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಕೇವಲಂ ದೋಷಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಃ, ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್-ಯಥೋಕ್ತವಿಪಕ್ಷಾದಿಸೇವನಾತ್, ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಕರ್ಮಜೋ ರೋಗಃ ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಉಭಯಜನ್ಮಾ-ದೋಷಕರ್ಮೋತ್ಥೋ, ದೋಷಕರ್ಮಣೋರುಭಯೋರಪಿ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್-ಹೇತುವಿಪರೀತಶೀಲನಾತ್| ಪೂರ್ವೋ-ದೋಷತ್ಥಃ| ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್-ಭೋಗೇನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಪಾಪಕ್ಷಯಾತ್| ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾದ್ಯುಪಶಯಾಖ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವತನ್ತ್ರಶ್ಚ ಪರತನ್ತ್ರಶ್ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರೌ, ತಯೋರ್ಭಾವಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರತ್ವಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರ್ದ್ವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಏಕೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಅನ್ಯೇ ಪರತನ್ತ್ರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತೇ ಭವಾ ಅನ್ತ್ಯಾಃ,--ಪರತನ್ತ್ರಾಃ| ತೇ ಪುನಃ-ಭೂಯೋ, ದ್ವಿಧಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತ್ರಯಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ದ್ವಿಧಾ ಸ್ವಪರತನ್ತ್ರತ್ವಾದಿತಿ| ತತ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಪರನ್ತ್ರಶ್ಚೇತಿ| ಅನ್ತ್ಯಾ ಇತಿ ಪರತನ್ತ್ರಸ್ಯ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಮುಪದ್ರವಾಶ್ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೂರ್ವಂ ಜಾತಾಃ ಪೂರ್ವಜಾಃ| "ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ" ಇತಿ ಡಃ| ಪೂರ್ವಜಾಃ-ಪೂರ್ವರೂಪಸಂಜ್ಞಾ ರೋಗಾಃ| ಯೇ ಚ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾತಾಗದಾಸ್ತೇ ವ್ಯಾಧೀನಾಮುಪದ್ರವಾಃ| ಇತ್ಯನ್ತ್ಯಾ ದ್ವಿಧಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತೌ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕ್ರಮೇಣ ಜಾಯೇತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜನ್ಮ ಚೋಪಶಯಶ್ಚ ಜನ್ಮೋಪಶಯೌ| ಜನ್ಮ- ಉತ್ಪತ್ತಿಃ| ಉಪಶಯಃ-ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ| ಯೋ ಯಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ-ಯಥಾಸ್ವಮ್| ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾದೇರ್ಯಾವಾತ್ಮೀಯೌ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ ತೌ ಯಥಾಸ್ವಶಬ್ದೇನ ಸೂಚ್ಯೇತೇ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಜನ್ಮೋಪಶಯೌ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಗುರುಲಾಘವಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾದಿಸಂಜ್ಞಾಕರಣಮ್| ಸ್ವಗ್ರಹಣಾದ್ಯೇಽನ್ಯಜನ್ಮನಿ ಜಾಯನ್ತೇಽನ್ಯಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯತ ಉಪಶಯಃ-ಸುಖಾನುಬನ್ಧಸ್ತತ ಏತತ್ಪರಿವಾರಸ್ಯಾಪಿ, ತೇ ತು ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಜ್ವರಾದಾವುತ್ಪನ್ನೇ ತತ್ಪರಿವಾರಾ ಯೇ ಶ್ವಾಸಾದಯ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತದುಪಶಯೇ ಚೋಪಶೇರತೇ ನ ತೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ| ಜ್ವರಾದಯ ಏವ ತು ಮೂಲವ್ಯಾಧಿರೂಪತ್ವಾತ್ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಉಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ಜನ್ಮ, ಸ್ವೌಷಧೇನೋಪಶಮಃ, ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ, ಸ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಭ್ಯೋ ರೋಗೇಭ್ಯೋ, ಯೇಽನ್ಯೇ-ಪರತನ್ತ್ರಾಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾಸ್ತಥೋಪದ್ರವಸಂಜ್ಞಾಶ್ಚ, ತೇ ವಿಪರೀತಾಃ,-ವಿಪರೀತಸ್ವರೂಪಾಃ, ನ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾ ನ ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಪರೀತಃ-ಪರತನ್ತ್ರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ರೋಗಾನ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಭೇದೈರ್ವಿದ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ, ಯಾವನ್ಮಲಾನ್-ದೋಷಾನಪಿ ವಾತಾದೀನ್, ಏವಂ-ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಭೇದೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವ್ಯಾಧಿವದ್ದೋಷಾನಪಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನ್ವಿದ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಾನ್-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಲಕ್ಷಣಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ವರೂಪಾನ್, ಪ್ರತಿಜ್ವರಂ-ಪ್ರತಿವಿಕಾರಂ, ವಿಕುರ್ವಾಣಾನ್-ವಿಕೃತಿಂಕೋಪಂ ಗಚ್ಛತೋ, ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೀದೃಕ್ ? ಅವಹಿತೋ-ದತ್ತಚಿತ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತಾಂಶ್ಚ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ಕೋಽತ್ರ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಕಃ ಪರತನ್ತ್ರ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ತೇಷಾಂ-ಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಪ್ರಧಾನಾನಾಮ್, ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮೇ-ಸ್ವತನ್ತ್ರವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮೇ, ಪ್ರಶಮೋ ಭವತಿ,-ನ ತು ತೇಷಾಂ ಪೃಥಗುಪಕ್ರಮೋ ವಿಧೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶಾಮ್ಯತಃ-ತಥಾ ಶಮಮಗಚ್ಛತಃ ಪರತನ್ತ್ರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ದೋಷಾನ್ ವಾ, ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣೇನ, ಪಶ್ಚಾತ್-ಪ್ರಧಾನಚಿಕಿತ್ಸಾತ ಉತ್ತರಕಾಲಂ, ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನೋ ಹ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾಯಾತ್| ತೂರ್ಣಂ ವೇತಿ| ಉಪದ್ರವಶ್ಚೇದ್ಬಲವಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮೇವೋಪದ್ರವಂ ತೂರ್ಣಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್-, ನ ಪಶ್ಚಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತೇಷಾಂ-ಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಸ್ವತನ್ತ್ರಪ್ರಶಮೇ ಪ್ರಶಮಃ| ತಥಾಸ್ವಷೌಧೇನ, ಯೇ ನ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ತಾನ್ ಪಶ್ಚಾರ್ಸ್ವೌಷಧೇನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಯಸ್ತು ಬಲವಾನುಪದ್ರವಸ್ತಂ ತೂರ್ಣಂ-ಪ್ರಾಗೇವ, ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಸೋಽತಿಶಯೇನ ಪೀಡಾಕರಃ| ಪ್ರಾಗುತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ರೋಗಃ ಪೀಡಾಕರಃ| ಉಪದ್ರವಸ್ತು ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾಯಮಾನೋ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ಪೀಡಾಕರತರಃ| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ,-ಪರತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಹೀನಬಲಃ ಪ್ರಧಾನೋಪಕ್ರಮೇಣೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಯಸ್ತು ಪರತನ್ತ್ರಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ಪದ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರವ್ಯಾಧ್ಯುಪಕ್ರಮೇಣ ಶಮಂ ನ ಯಾತಿ ತಂ ಪಶ್ಚಾದುಪಕ್ರಮೇತ್| ಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ಪರತನ್ತ್ರಸ್ತಮಾದಾವೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್, ಅತಿಪೀಡಾಕರತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಸ ಹಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಣ ಪೀಡಿತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾದತಿಪೀಡಕಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೨) - "ಸತ್ಪವಿಧಾಃ ಖಲು ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಸಹಗರ್ಭಜಾತಪೀಡಾಕಾಲಪ್ರಭಾವಸ್ವಭಾವಜಾಃ| ತೇ ತು ಪೃಥಗ್ದ್ಧಿವಿಧಾಃ| ತತ್ರ ಸಹಜಾಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವದೋಷಾನ್ವಯಾಃ ಕುಷ್ಠಾರ್ಶೋಮೇಹಾದಯಃ, ಪಿತೃಜಾ ಮಾತೃಜಾಶ್ಚ| ಗರ್ಭಜಾ ಜನನ್ಯಪಚಾರಾತ್ಕೌಬ್ಜ್ಯಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಪೈ!ಗ್ಗಲ್ಯಕಿಲಾಸಾದಯೋ, ಅನ್ನರಸಜಾ ಮಾತೃದೌಹೃದವಿಮಾನಜಾಶ್ಚ| ಜಾತಜಾಃ ಸ್ವಾಪಚಾರಾತ್ ಸನ್ತರ್ಪಣಜಾ ಅಪತರ್ಪಣಜಾಶ್ಚ| ಪೀಡಾಜಾಃ ಕ್ಷತಭ!ಗ್ಗಪ್ರಹಾರಕ್ರೋಧಶೋಕಭಯಾದಯಃ, ಶಾರೀರಾಮಾನಸಾಶ್ಚ| ಕಾಲಜಾಃ ಶೀತಾದಿಕೃತಾ ಜ್ವರಾದಯೋ, ವ್ಯಾಪನ್ನಜಾ ಅಸಂರಕ್ಷಣಜಾಶ್ಚ| ಪ್ರಭಾವಜಾ ದೇವಗುರುಲಙನಶಾಪಾಥರ್ವಣಾದಿಕೃತಾಃ, ಜ್ವರಾದಯಃ ಪಿಶಾಚಾದಯಶ್ಚ| ಸ್ವಭಾವಜಾಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಜರಾದಯಃ, ಕಾಲಜಾ ಅಕಾಲಜಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ಕಾಲಜಾ ರಕ್ಷಣಕೃತಾಃ, ಅರಕ್ಷಣಜಾ ಅಕಾಲಜಾಃ ತ ಏತೇ ಸಮಾಸತಃ ಪುನರ್ದ್ವಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ,ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಕರ್ಮಜಾಶ್ಚ| ತತ್ರ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಂ ಕರ್ಮ ಯದನೇನೈವ ಶರೀರೇಣ ದ್ದಷ್ಟಮದ್ದಷ್ಟಂ ವೋದ್ದಿಶ್ಯಾತ್ಪೋಪದಿಷ್ಟಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾನಾಮನನುಷ್ಠಾನಮನುಷ್ಠಾನಂ ವಾ| ಜನ್ಮಾನ್ತರಾತೀತೇನ ತು ಪೂರ್ವಮ್| ತತ್ಪುನರ್ದೈವಾಖ್ಯಮ್, ಉಕ್ತಂ ಚ ನಿಯತಾನಿಯತಭೇದೇನ ಪ್ರಾಕ್| ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ದಷ್ಟಹೇತವಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಕರ್ಮಜಾಃ| ವಿಪರೀತಾ ದೈವಜನ್ಮಾನಃ| ಅಲ್ಪ ನಿದಾನಾ ಮಹಾರುಜಶ್ಚೋಭಯಾತ್ಮಕಾಃ| ತತ್ರ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುಪಶಮಃ| ಸತ್ಯೇವ ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದ್ದ್ವೈವಿಕಾನಾಮ್| ದೋಷಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದನ್ಯೇಷಾಮ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಂ ಕರ್ಮ ಪರಕೃತಮಪಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ತಚ್ಚ ಪರಾಭಿಸಂಸ್ಕಾರಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಏವಂ ಚಾಹಃ,-ಯದಿ ಸ್ವಯಂ ಕೃತಾದೇವ ಕರ್ಮಣಃ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ನ ದ್ದಷ್ಟಪುರುಷಾನ್ತರಕೃತಾತ್| ಕಿಮಿತಿ ವಿದ್ವಾನಪಿ ಪರಾಚರಿತಯೋರುಪಕಾರಾಪಕಾರಯೋಃ ಸುಖದುಃಖಾನುರೋಧಾತ್ತೋಷರೋಷೌ ಪ್ರೈಕರ್ತವ್ಯವಿನ್ತಾಂ ವಾ ಪ್ರತಿಪೇದ್ಯತೇ| ಏವಮೇತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾಃ ಸನ್ತಸ್ನಿವಿಧಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ತತಶ್ಚ ದೋಷವನ್ತೋ ಭೂಯಃ ಸಪ್ತವಿಧಾಃ| ಸಕಲೋಽಪಿ ಚಾಯಂ ರೋಗಸಮೂಹಃ ಪ್ರತೀಕಾರವಾನ್ ಆಯುರ್ವೇದವಿಹಿತಮುಪದೇಶಮಪೇಕ್ಷತೇ| ಯಸ್ಮಾನ್ನಿಯತಹೇತುಕೋಽಪ್ಯಾಮಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ಭಿಷಗಾದೇಶಾನುಷ್ಠಾನಾದುಪಾತ್ತಾಯುಃ ಸಂಸ್ಕಾರಾಪರಿಕ್ಷಯೇ ಸಹ್ಯವೇದನತಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ಅನುಪ್ರಕ್ರಮ್ಯಮಾಣಸ್ತು ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಾಯಶೋ ಭಿನತ್ತ್ಯಕಾಣ್ಡೇ| ಸ್ವಯಮಪಿ ಚ ದೈವಾನ್ನಿದಾನಾಲ್ಪತಯಾ ವಾ ನಿವರ್ತಮಾನಃ ಷೋಡಶಗುಣಸಮುದಿತಕ್ರಿಯೋಪಾಲಮ್ಭಾದಾಶುತರಮಪೈ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಾಽಪಗಚ್ಛತಿ| ಅನಿಯತಫಲದಾಯಿನಿ ತು ದೈವೇ ಹಿತಾಭ್ಯಾಸರತಸ್ಯಾವಕಾಶಮೇವ ನ ಲಭತೇ ವ್ಯಾಧಿಃ| ತಸ್ಮಾನ್ನ ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿದವಸ್ಥಾಯಾಮಾತ್ಮವಾನ್ ಹಿತಾಹಿತಯೋಸ್ತುಲ್ಯದರ್ಶೀ ಸ್ಯಾತ್| ತ್ರಿವಿಧಾಶ್ಚ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಯೋ ಮೃದುಮಧ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಭೇದೇನ| ತತ್ರಾಲ್ಪಲಕ್ಷಣಾ ಮೃದವೋ, ಮಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾ ಮಧ್ಯಾಃ, ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಕ್ಷಣಾಸ್ತ್ವತಿಮಾತಾಃ| ತೇ ಪುನಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಚತುರ್ಧಾ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಾಃ| ಸುಬಹುಶೋಽಪಿ ಚ ಭಿದ್ಯಮಾನಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಯೋ ನಿಜಾಗನ್ತುತಾಂ ನ ವ್ಯಭಿಚರನ್ತಿ| ತತ್ರ ನಿಜಾಸ್ನಿದೋಷೋತ್ಥಾಃ| ತೇಷು ಪೂರ್ವಂ ವಾತಾದಯೋ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ ತತೋ ವ್ಯಥಾಭಿನಿವರ್ತತೇ| ಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಾಸ್ತ್ವಾಗನ್ತವಃ| ತೇಷು ವ್ಯಥಾ ಪೂರ್ವಮುಪಜಾಯತೇ, ತತೋ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಮ್| ದೋಷವೈಷಮ್ಯೇಣೈವ ಚ ಬಹುರೂಪಾ ರುದನುಬಧ್ಯತೇ, ತತೋ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಮ್| ದೋಷವೈಷಮ್ಯೇಣೈವ ಚ ಬಹುರೂಪಾ ರುಗನುಬಧ್ಹ್ಯತೇ ಪ್ರವರ್ದ್ಧತೇ ಚ| ಏವಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ನ ದೋಷವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ರೋಗಾನುಬನ್ದ್ಧಃ, ಕೇವಲಂ ಪೌರ್ವಾಪರ್ಯವಿಶೇಷಃ| ತಸ್ಮಾದೇಕಾಕಾರಾ ಏವ ರೋಗಾಃ, ತಥಾರುಕಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಅಸಙ್ಖ್ಯಭೇದಾ ವಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮುತ್ಥಾನಸ್ಥಾನಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣನಾಮವೇದನಾಪ್ರಭಾವೋಪಕ್ರಮವಿಶೇಷಾತ್| ತೇ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಯಥಾಸ್ವಮೇವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಅಸಙ್ಖಯೇಯತ್ವಾಚ್ಚ ದೋಷಲಿಙ್ಗೈರೇವ ರೋಗಾನುಪಕ್ರಮಂ ಚ ವಿಭಜೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಕಾರಾಃ-ರೋಗಾಃ, ತೇಷಾಂ ನಾಮಾನಿ, ತೇಷ್ವಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯೋ ನ ಜಾತುಚಿಜ್ಜಿಹ್ರೀಯಾತ್-ರೋಗಸಂಜ್ಞಾನಭಿಜ್ಞೋಽಹಮಿತಿ ಲಜ್ಜಾಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್, ಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇವ ವಿದಧ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮತಃ-ಸಂಜ್ಞಾತೋ, ಧ್ರುವಾ-ನಿಶ್ಚಿತಾ, ಸ್ಥಿತಿಃ-ಅವಸ್ಥಾನಂ, ನಾಸ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶಾಸ್ತ್ರೇಽನುಕ್ತಂ ಸ್ವಯಮೂಹನೀಯಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿಕಾರನಾಮೇತಿ| ಯೋ ವಿಕಾರಸ್ಯವಾತಜಾದಿತ್ವಂ ಜಾನಾತಿ, ನಾಮ ನ ಜಾನಾತಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೇಽನುಕ್ತತ್ವಾತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವಾದ್ವಾ, ಸ ನ ಜಿಹ್ನೀಯಾತ್-ಲಜ್ಜಾಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ನ ಹಿ ನಾಮಾಧೀನಾ ಸರ್ವತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ವಾತಜಾದಿಜ್ಞಾನಂ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ಸಃ-ಏಕ ಏವ, ದೋಷೋ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ, ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತೋ-ಹೇತುಭೇದಾತ್, ತಥಾ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಣಿ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ಹಿತ್ವಾ ಪರಾಣಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ, ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಗತ್ವಾ, ಬಹೂನ್-ಅನನ್ತಾನ್, ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಯೋ ದೋಷಃ ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶತಿ, ತೇನ ಜೃಮ್ಭಾ ಜ್ವರಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ| ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಮಭ್ಯುಪೈತಿ, ತೇನ ರೋಗಾ ಭವನ್ತ್ಯುರಸಿ, ಅರೋಚಕಶ್ಚ| ಯಃ ಕಣ್ಠಮಭಿಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಕಣ್ಠಸ್ತತೋ ಧ್ವಂಸತೇ ಸ್ವರಶ್ಚಾವಸೀದತಿ| ಯಃ ಪ್ರಾಣವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಸ್ಯಾದೀನಿ ಉಪೈತಿ, ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶ್ಚ ತೇನೋಪಜಾಯತೇ|" ಇತಿ| ವಿಕಾರಸ್ಯ-ಜ್ವರಾದೇಃ, ಪ್ರಕೃತಯಃ-ಉಪಾದಾನಕಾರಣಾನಿ ವಾತಾದಿದೋಷಾಃ, ತಾ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೀ:-ರೋಗಹೇತುವಿಶೇಷಾನ್, ಬುದ್ಧ್ವಾ,- ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ತಥಾಽಧಿಷ್ಠಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ, ಬುದ್ಧ್ವಾ,ತಥಾ ಹೇತುವಿಶೇಷಾನ್-ನಿದಾನಭೇದಾಂಶ್ಚ, ಬುದ್ಧ್ವಾ-ಯಥಾ ಕಿಮಯಂ ಕುಪಿತಃ ಪವನೋ ರೂಕ್ಷೇಣ ಹೇತುನಾ ಲಘುನಾ ಶೀತೇನ ವೇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಶೀಘ್ಹ್ರಮೇವೋಪಕ್ರಮೇತ್-ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ನ ತು ವಿಕಾರಾನಭಿಜ್ಞ ಇತಿ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸಾಧನಮ್| ಸಾಧನಜ್ಞಾನಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನಾಧೀನಮ್| ತತ್ರ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ದುರ್ಬೋಧತ್ವಮಾಹ-ಸ ಏವೇತಿ| ಸ ಏವ ಯೋಽನ್ಯತ್ರ ಲಕ್ಷಿತೋ, ಬಹೂನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ,-ಯೇಽನ್ಯತ್ರ ನ ದ್ದಷ್ಟಾಃ| ತತ್ರ ದ್ವೌ ಹೇತೂ-ಸಮುತ್ತಾನವಿಶೇಷಾತ್ಕುಪಿತತ್ವಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿಶ್ಚ ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷಃ-ಅನ್ಯತ್ರಾದ್ದಷ್ಟಂ ಸಮುತ್ಥಾನಮ್|ತಸ್ಮಾದ್ವಿಕಾರಾದಿತ್ರಿತ್ಯಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕ ಉಪಕ್ರಮಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಸ ಚ ಶೀಘ್ರಮ್, ಅವಸ್ಥಾನ್ತರೋ| ಪ್ರಕೃತಿಃ-ಸ್ವಭಾವೋಽಸಾಧಾರಣಂ ಚಿನ್ಹಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ ಸತಿ ದೂಷ್ಯಾದೀನ್ ದಶ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಲೋಕ್ಯ, ಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವರ್ತತೇ-ಯತ್ನಂ ಕರೋತಿ, ಸಃ-ವೈದ್ಯೋ, ನ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ಖಲತಿ-ನಾಪರಾಧೀ ಸ್ಯಾತ್| ದೋಷೋ-ವಾತಾದಿಃ, ಔಷಧಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ, ತಯೋರ್ನಿರೂಪಣಂ-ಪರ್ಯಾಲೋಚನಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ| ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಮುಪಾದಾನಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾವಗಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಂ ಪ್ರತಿ ಯತ್ನಾತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್, ನ ಪುನರೇಷಾಂ ದ್ವೌ ವಾ ತ್ರೀನ್ ವಾ ಚತುರೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಕಿಂ ತಾರ್ಹಿ ? ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ,-ಸಮ್ಯಗವಬುಧ್ಯೇತಿ| ಅಥ ದೂಷ್ಯಾದೀನೇವ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ? ನೇತ್ಯಾಹ- ಅವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ| ಏಷಾಮೇವ ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮವಸ್ಥಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ-ಅತಿಶಯೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ, ತಾಶ್ಚ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಯಥಾವದ್ಬುದ್ಧ್ವೇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ದೂಷ್ಯಾದ್ಯೇಕಾದಶಜ್ಞಾನೇ ಸತ್ಯವ್ಯಭಿಚಾರ್ಯುಪಕ್ರಮ ಇತ್ಯಾಹ-ದೂಷ್ಯತಿ| ದೂಷ್ಯೋ-ಧಾತುರ್ಮಲಶ್ಚ| ದೇಶೋ-ಭೂಮಿರ್ದೇಹಶ್ಚ| ಬಲಂ-ಸಾಮರ್ಥ್ಥಮ್| ದೇಶೋ- ಭೂಮಿರ್ದೇಹಶ್ಚ| ಬಲಂ-ಸಾಮರ್ಥ್ಥಮ್ | ಕಾಲಃ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣದಿಃ| ಅನಲೋ-ವಿಷಮಾದಿಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ-ವಾತಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಃ|ವಯೋ-ಬಲ್ಯಾದಿ| ಸತ್ವಂ-ಮನಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ-ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿ|ಆಹಾರೋ-ಮಧುರಾದಿಃ| ಅವಸ್ಥಾಃ-ರೂಪೇಷ್ವವಾನ್ತರಂ ರೂಪಮ್| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ-ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ| ಏಷಾಂ-ರೋಗಾಣಾಮ್| ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ-ದೋಷಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಚ ವಿಚಾರಣೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುರುಶ್ಚಾಲ್ಪಶ್ಚ ಗುರ್ವಲ್ಪೌ, ಗುರ್ವಲ್ಪೌ ಚ ತೌ ವ್ಯಾಧೀ ಚ ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧೀ, ತಯೋಃ ಸಂಸ್ಥಾನಂ-ಆಕೃತಿಃ| ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ತದ್ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಮನ್ಯಥಾಕಾರಮಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ-ವಿಪರೀತಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ಕ್ವಚಿತ್ ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಂ ಯಥಾತತ್ತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಗಮಕತ್ವಾಭಾವಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ| ತತಶ್ಚ "ರೋಗಂ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಲಕ್ಷಣೋಪಶಯಾಪ್ತಿಭಿಃ|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೨೨) ಇತಿ ದೂಷ್ಯೇತ| ತಸ್ಮಾದಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಗುರ್ವಲ್ಪಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಯಥಾತತ್ತ್ವ ದರ್ಶನಂ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಃ ಕೃತಃ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ-ಧೈರ್ಯಮ್| ದೇಹೋ-ಮಹದಲ್ಪಸ್ಥೂಲಕೃಶಾದಿಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ದೇಹಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವದೇಹೌ| ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಾಬಲಾದ್ಧೇತೋರ್ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನೇಽವಹಿತೋ ಭವೇತ್| ಅಧಿಕಸತ್ತ್ವೇ ತಥೋತ್ಕೃಷ್ಟದೇಹಬಲೇ ಚ ಗುರುಃ-ಮಹಾನಪಿ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನೋಽಲ್ಪಸಂಸ್ಥಾನೋ-ಹೀನಬಲ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಯೋರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಹೀನಸತ್ವೇ ಹೀನದೇಹಬಲೇ ಚೋತ್ಪನ್ನೋ ಲಘುರಪಿ ಮಹಾನಿವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಹೀನಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದ(ತ್ತ)ಸ್ಮಿನ್-ವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನೇಽರ್ಥೇ, ದತ್ತಾವಧಾನೇನ ಭಾವ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರಾಪಿ ಸತ್ವದೇಹಯೋರ್ಬಲಂ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಮಿತಿ| ಸಂಸ್ಥಾನಂ-ಲಕ್ಷಣಮ್|ಅನ್ಯಥಾಕಾರಂ-ಗುರೋರಲ್ಪತ್ವಮ್, ಅಲ್ಪಸ್ಯಾಪಿ ಗುರುತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಶ್ಚ ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವಃ-ಕುತ್ಸಿತೋ ವೈದ್ಯಃ, ಸ ವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಮಾತ್ರಾವಲೋಕನಾತ್ ಗುರುಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಲಘುಮಿತಿ ಕಲ್ಪಯನ್-ನಿಶ್ಚಿನ್ವನ್, ಅಲ್ಪದೋಷಾಕಲನಯಾ-ಹೀನಮಾತ್ರದೋಷನಿಶ್ಚಯೇನ, ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಗುರುವ್ಯಾಧಾವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಯೋಗ್ಯಂ ಭೇಷಜಂ ದದಾತಿ| ಏವಂ ಲಘುವ್ಯಾಧಿಂ ಗುರುಮಿತಿ ಕಲ್ಪಯನ್ ಬಹುದೋಷಾಕಲನಯಾ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವತ್ತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಬ್ರುವಾನ್ತಸ್ಯ ಕುತ್ಸಿತತ್ವಮೇವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಯಥಾಽಽಹ ಮನುಃ (ಅ. ೮|೨೦) -"ಜಾತಿಮಾತ್ರೋಪಜೀವೀ ವಾ ಕಾಮಂ ಸ್ಯಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಬ್ರುವಃ| ಧರ್ಮಪ್ರವಕ್ತಾ ನೃಪತೇರ್ನ ತು ಶೂದ್ರಃ ಕಥಞ್ಚನ||" ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ "ಭಿಷಗ್ಧ್ರುವಮ್" ಇತಿ ಪೇಠುಃ| ಭಿಷಕ್-ವೈದ್ಯೋ, ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಲ್ಪಯನ್ ಧ್ರುವಂ-ನಿಶ್ಚಿತಂ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅನವಹಿತತ್ವೇ ದೋಷಮಾಹ-ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತಿ|ಅಲ್ಪೋಽಯಂ ದೋಷ ಇತ್ಯಗಣನಯಾ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ-ವಿಪರೀತಂ ಜಾನಾತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತೋಽಲ್ಪಂ-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಮ್, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ-ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ವಾ, ಭೇಷಜಂ ಗುರುವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ-ದತ್ತಂ, ಸಂಶೋಧನಂ ರೋಗಾನುದೀರಯೇತ್ತರಾಂ-ಅತಿಶಯೇನೋತ್ಕ್ಲೇಶಯೇತ್| ಕುತಃ ? ಅಯೋಗತಃ,,-ಹೀನಯೋಗಾತ್| ಅಯೋಗೋ ಹಿ ಹೀನಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಪುತ್ರಕಾರ್ಯಾಕರಣಾದಪುತ್ರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚ-ಲಘುವ್ಯಾಧೌ, ವಿಪರೀತಂ ಶೋಧನಂ ತು ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್, ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತಮ್ ? ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾತ್ಸಂಶೋಧನಾತ್, ಅತಿಮಾತ್ರಮುತ್ಕೃಷ್ಟವೀರ್ಯಂ ಚ ಬಹುದೋಷಾಕಲನಯಾ, ಅತಿಯೋಗೇನ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ ನ ಕೇವಲಂ ಮಲಾನ್ ಕ್ಷಿಣುಯಾತ್-ಕ್ಷಪಯೇತ್, ಯಾವದ್ವಪುರಸ್ಯತಿ-ಶರೀರಮಪಿ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ಸಂಶೋಧನಂ ಯತ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ತಂ ತದಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಶರೀರಕ್ಷಪಣಂ [ಚ] ಝಟಿತಿ ನಿರ್ವರ್ತಯತೀತಿ| ಖರನಾದೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಚ-"ಅಲ್ಪಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯೇದ್ದೋಷಂ ಬಹು ಪ್ರಾಣಾನ್ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿರೂಪ್ಯ ಭಿಷಜಾ ದೇಯಂ ಯುಕ್ತಂ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದೀನಾಂ ಚ ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಂ ಯದ್ದೀಯತೇ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರಾಪಿ ಮಹಾರಮ್ಭೇಽಲ್ಪಮಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ಚೌಷಧಂ ನ ದೇಯಮ್, ಇತ್ಯಸ್ಮಾದೇವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೀಭೂತಾದರ್ಥಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ವಿಪರ್ಯಯಜ್ಞಾನೇ ದೋಷಮಾಹ-ತತೋಽಲ್ಪಮಿತಿ| ಅಯೋಗತಃ-ಹೀನಯೋಗೇನ| ವಿಪರೀತಂ-ಅತಿಮಾತ್ರಮತಿವೀರ್ಯಂ ವಾ|ವಿಪರ್ಯಯೇ-ಲಘುವ್ಯಾಧೌ| ವಪುರಪ್ಯತಿಶಯೇನ ಕ್ಷಯಂ ನಯೇತ್, ನ ದೋಷಾನೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಂ ರೋಗಾಣಾಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಗತಿಃ, ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಸತತಮಭಿಯುಕ್ತಃ-ಸದಾಽಽಯುರ್ವೇದಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನಪರೋ ವೈದ್ಯಃ, ಸರ್ವಂ-ದೂಷ್ಯಾದಿವಸ್ತುಜಾತಮ್, ಆಲೋಚ್ಯ ಸರ್ವಥಾ-ಸರ್ವೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಽಽಯುರ್ವೇದಾನುಸಾರಿಣ್ಯಾ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಸಮ್ಭವಯಾ ಚ ತಥಾ ಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸತೋಽಪಿ ನಿಪುಣಂ ನಿರೂಪ್ಯ, ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದೋಷದೂಷ್ಯದೇಶಾದ್ಯನುಗುಣೇನ, ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯುಞ್ಜೀತ-ಭೇಷಜಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಯಥಾಽಽರೋಗ್ಯಾಯ ಧ್ರುವಂ-ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಽಽರೋಗ್ಯಾರ್ಥಮವಶ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಶೇಷವಿಶೇಷೇಶಪರೀಕ್ಷಾಯಾಮತ್ಯಾದರಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾಹಾತೋಽಭಿಯುಕ್ತ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ, ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ವಿಭೇದೋ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದಃ, ವಿವಿಧೋ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಭೇದೋ-ವಿಭೇದಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದತಃ| ಅತಃಪರಂ-ಅತೋಽನನ್ತರಮ್, ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯೋ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ-ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಸ೦-ಪೃಥಕ್-ವ್ಯಸ್ತಾನ್ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಾನ್, ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ರೋಗಹೇತೂನ್, ವಿದ್ಧಿ-ಅವೇಹಿ| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್| ೨| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಃ| ೩| ಏವಂ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ| ಸ೦-ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ| ತತ್ರ-ಸಂಸರ್ಗೇ, ನವ ದೋಷಭೇದಾನ್ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಾನ್, "ವಿದ್ಧಿ" ಇತ್ಯೇತದನುವೃತ್ತಿಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ೦-ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ-ತುಲ್ಯಯಾ ವೃಧ್ದ್ಯಾ, ತ್ರೀನೇವ-ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕಾನ್, ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಏಕೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ದ್ವಿತೀಯೋ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ತೃತೀಯಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ಇತಿ| ಸಂಸರ್ಗಸ್ಥಯೋರ್ದೋಷಯೋರೇಕಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ-ಅಧಿಕತರಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ, ಷಟ್ ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಅತಿಶಯೋ-ಅತಿಶಾಯನಮ್| ಅತಿಶಾಯನೇ "ತಮಬಿಷ್ಠನೌ" ಇತಿ ನಿಪಾತನಾದ್ದೀರ್ಘಃ| ದೋಷದ್ವಯವೃದ್ಧೇಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನತ್ವಾದಪರದೋಷಚಿನ್ತಾನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಮ್||೧|| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೨|| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಮ್||೩|| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೪|| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ, ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೫|| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೬|| ಏವಂ ಷಟ್ ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ಸಮಸ್ತೇಷು-ಸನ್ನಿಪತಿತೇಷು ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದೋಷೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು, ತ್ರಯೋದಶ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ದ್ವೌ ಚೈಕಶ್ಚ ದ್ವ್ಯೇಕೇ, ತೇಷಾಂ ದ್ವ್ಯೇಕೇಷಾಮತಿಶಯೋ-ಅಧಿಕತ್ವಮ್, ತೇನ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ| ತತೋ ದ್ವಯಾತಿಶಯೇನ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾಃ, ತಥಾ ದೋಷೈಕಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ತ್ರಯಃ, ಇತಿ ಷಟ್ ಭೇದಾಃ| ಯಥಾ,-ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಧಿಕಂ ವೃದ್ಧೇ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತಕಫಾವತಿವೃದ್ಧೌ| ೨| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವತಿವೃದ್ಧೌ| ೩| ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ವಾತೋಽತಿವೃದ್ಧಃ| ೪| ವಾತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ಪಿತ್ತಮತಿವೃದ್ಧಮ್| ೫| ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ ಕಫೋಽತಿವೃದ್ಧಃ| ೬| ಇತಿ ಷಡ್ಭೇದಾನ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತುಲ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ-ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ, ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈರೇಕಂ ಸನ್ನಿಪಾತದೋಷಭೇದಂ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತರತಮಯೋರ್ಭಾವಸ್ತಾರತಮ್ಯಮ್| ಕಸ್ಯ ತಾರತಮ್ಯಮ್ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಣಾಮ್| ತಾರತಮ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪನಂ-ಭೇದಃ, ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಮ್, ತಸ್ಮಾತ್| ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿರೂಪಾಣಾಂ ಷಡ್ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೧| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತಮಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರೋ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೩| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೪| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತಮಮ್| ೫| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೬| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಮುನಿರಧ್ಯಗೀಷ್ಟ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩|೮೮)- "ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಸ್ಯ ಹಿ| ಪ್ರಾಕ್ ಸೂತ್ರಿತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವೈ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್|| ಭ್ರಮಃ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಕಫೇ ಜ್ವರೇ|| ಶೈತ್ಯಂ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹರುಗ್ವ್ಯಥಾಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವರೇ ವಿದುಃ|| ಛರ್ದಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಮುಹುರ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೋಹೋಽಸ್ಥಿವೇದನಾ| ಮನ್ದವಾತೇ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣೇ|| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಸ್ಯಾದ್ ಹ್ಯನುಗೇ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುಷ್ಕತಾ|| ರಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರತಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಸ್ತೃಡ್ಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತಿ ತ್ರಿದೋಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಗರೀಯಸಿ|| ಆಲಸ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸದಾಹವಮ್ಯರತಿಭ್ರಮೈಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ತನ್ದ್ರಾಕಾಸೇನ ಚಾದಿಶೇತ್|| ಸಮಂ ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಮುಹುರ್ದಾಹೋ ಮುಹುಃ ಶೀತಂ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡನಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್|| ಮೋಹಃ ಚ್ಛರ್ದಿರ್ದಿವಾ ನಿದ್ರಾ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ತಥಾ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾ ಛರ್ದಿರಾಲಸ್ಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್|| ಹೀನವಾತೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಚಿಹ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಗ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿಃ|| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶಿರೋರುಗ್ವೇಪಥುಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕೌ|| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶೀತಕಂ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪೋಽಸ್ಥಿಶಿರೋತಿರುಕ್|| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ| ವರ್ಚೋಭೇದೋಽಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ|| ಕಫಹೀನೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಮುಖಶೋಷೋಽತಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್|| ಕಫಹೀನೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತಿ| ಸ೦-ಏವಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಾನ್ ವೃದ್ಧಾನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ಕ್ಷೀಣೈಃ-ಕ್ಷಯಾವಸ್ಥೈರ್ದೋಷೈಃ, ತಾವತಃ-ತತ್ಪರಿಮಾಣಾನ್ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವೃದ್ಧೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್, ತಥಾ ಕ್ಷೀಣೈಃ| "ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ವೃದ್ಧಿಶಬ್ದಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷೀಣಶಬ್ದೇ ನಿಪಾತ್ಯಃ| ತದ್ಯಥಾ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೩| ತದೇವಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ನವದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ತ್ರೀನೇವ ಸಮಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ,-ಕ್ಷೀಣವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗಃ| ೧| ಕ್ಷೀಣಪಿತ್ತಕಫಸಂಸರ್ಗಃ| ೨| ಕ್ಷೀಣವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗಃ| ೩| ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ| ಅತಿಶಾಯನೇ-ಅನ್ಯದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾತಿರೇಕೇ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಮ್| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೨| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೩| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೪| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಮ್| ೫| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೬| ಏವಂ ಷಟ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು-ಸನ್ನಿಪತಿತೇಷು ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷು ದೋಷಭೇದಾಂಸ್ತ್ರಯೋದಶ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ಷಡ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು| ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ-ಅತಿಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ, ತಥಾ ದೋಷೈಕಶಯೇನ ತು| ತಥಾ ದೋಷೈಕಸ್ಯಾತಿಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ, ಪರ್ಯಾಯತಃ ಷಟ್ ಕ್ಷೀಣಸನ್ನಿಪಾತದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಕಫಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತವಾತಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೩| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫೋಽತಿಕ್ಷೀಣಃ| ೪| ಪಿತ್ತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾತೋಽತಿಕ್ಷೀಣಃ| ೫| ವಾತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಮತಿಕ್ಷೀಣಮ್| ೬| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಕ್ಷೀಣೈರ್ಭೇದಂ ವಿದ್ಧಿ| ೧| ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್,-ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೧| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತಮಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೩| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತಮಮ್| ೪| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೫| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೬| ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿದೋಷಭೇದಾನ್ ಕ್ಷೀಣೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತೇ-ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಷೋಢಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಕೈಕೇತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸಮತಾ ಚ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾಃ| ಏಕೈಕಸ್ಯ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಸ್ಯ, ವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾ ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾಃ, ತೈರೇಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್| ಯಥಾ,-ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತಃ ಸಮಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೨| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೩| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೪| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೫| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫಃ ಸಮೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೬| ಏವಮೇಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್| ಸ೦-ಏಕಸ್ಯ ಕ್ಷಯ ಏಕಕ್ಷಯಃ, ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ, ಏಕಕ್ಷಯಸಹಿತಾ ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿರೇಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಯಾ ? ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ,-ಸಹ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ-ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ ಯಾ ಸೈವಮ್, ತಯಾ| ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪುನರೇವ ಷಟ್ ದೋಷಭೇದಾಃ| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ| ೩| ಏವಮೇಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾಃ| ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ ಚ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಭೇದಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯೈಕದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ-ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯಸಹಿತೈಕದೋಷವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾ| ಯಥಾ,-ವಾತಪಿತ್ತಕ್ಷೀಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಃ| ೧| ವಾತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ| ೩| ಇತಿ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಭೇದಾಃ| ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾ ದ್ವಿರೂಪಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಷಡೇತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಸ೦-ಏವಂ ಭೇದಗಣನಯಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ-ಉಕ್ತಾಃ| ಸ೦-ತ್ರಿಷಷ್ಟೀನಾಂ ಪೂರಣೋ ಯೋ ದೋಷಭೇದಃ, ಸ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಂ-ಆರೋಗ್ಯಹೇತುಃ, ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಹಿ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ| ಯೇ ಚ ದೋಷಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಃ, ತೇ ಚ ರೋಗಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ ರೋಗಹೇತುತ್ವೇ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ ಕಾರಣಮ್| ತ್ರಿಷಷ್ಟ ಇತಿ " ತಸ್ಯ ಪೂರಣೇ ಡಟ್" ಇತಿ ಡಟ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅಥ ಸಂಯೋಗಃ| ತಸ್ಯ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಭೇದಾಃ| ತಾನಾಹವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽತಃಪರಮಿತಿ| ದೋಷಾಃ-ದೋಷಭೇದಾಃ| ವಿಮೇದಃ-ತಾರತಮ್ಯಮ್, ತತ್ಸಾಮ್ಯೇ ನಾಸ್ತಿ ವೃದ್ಧೌ ಕ್ಷಯೇ ಚಾಸ್ತಿ, ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವತ್ತಾರತಮ್ಯಂ ಚಭೇದೇ ಕಾರಣಮ್| ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾದಶ| ತತ್ರ ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವೃದ್ಧಯಾ, "ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ" ಇತ್ಯುಪಸಂಹಾರಾತ್| ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾತ್ ದ್ವಿಶಃ ಸಾಮ್ಯೇನ| ಯಥಾ,- ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಸಮೌ|೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾಯುಕಫೌ ಸಮೌ|೨| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಪಿತ್ತೇ ಸಮೇ|೩| ಆ೦ ರ೦- ಸಂಸರ್ಗಂ ತ್ರಿಧಾ ವಿದ್ಧಿ, ವಾಯುಪಿತ್ತೇ ವಾಯುಕಫೌ ಪಿತ್ತಕಫೌ ಇತಿ| ತತ್ರ ತಾನ್-ಸಂಯೋಗಾನ್, ನವ ವಿದ್ಧಿ| ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರ ತ್ರೀನ್ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ| ಯಥಾ,- ವಾಯುಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ ಕಫಃ ಸಮಃ|೧| ವಾಯುಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಮ್|೨|ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ವಾಯುಃ ಸಮಃ |೩| ಏಕಸ್ಯಾತಿಶಯನೇ ಷಟ್| ಯಥಾ,-ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫಃ ಸಮಃ|೧| ಪಿತ್ತಾದ್ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಕಫಃ ಸಮಃ|೨| ಕಫಾದ್ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಮ್|೩| ವಾಯೋಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಮ್|೪| ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಸಮಃ|೫| ಕಫಾತ್ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾಯುಃ ಸಮಃ|೬| ಏವಂ ದ್ವಾದಶ| ಆ೦ ರ೦- ವೃದ್ಧೇಷ್ವೇವ ಸಮಸ್ತೇಷು ತ್ರಯೋದಶ ಸಂಯೋಯೋಗಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಆ೦ ರ೦- ತತ್ರೈಕಸ್ಮಾತ್ ದ್ವಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೋಸ್ತ್ರೀನ್| ಯಥಾ,-ವಾಯೋಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ|೧| ಪಿತ್ತಾತ್ಕಫವಾಯೂ|೨| ಕಫಾದ್ವಾಯುಪಿತ್ತೇ|೩| ದ್ವಾಭ್ಯಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ವೃದ್ಧೇ ತ್ರೀನ್| ಯಥಾ,- ವಾಯುಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ|೧| ವಾಯುಕಫಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್|೨| ಪಿತ್ತಕಫಾಭ್ಯಾಂ ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ|೩| ಆ೦ ರ೦- ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈರೇಕಮ್|ಯಥಾ,-ವಾಯುಪಿತ್ತಕಫಾ ವೃದ್ಧಾಃ|೧| ಆ೦ ರ೦-ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್ ಷಟ್| ಯಥಾ,-ವಾಯುಪಿತ್ತಕಫಾ ವೃದ್ಧಾ ವೃದ್ಧತರಾ ವೃದ್ಧ್ತಮಾಃ||೧|| ಏವಂ ವಾಯುಕಫಪಿತ್ತಾನಿ|೨| ಪಿತ್ತಕಫವಾಯವಃ|೩| ಪಿತ್ತವಾಯುಕಫಾಃ|೪| ಕಫವಾಯುಪಿತ್ತಾನಿ|೫| ಕಫಪಿತ್ತವಾಯವಃ|೬| ಏವಂ ತ್ರಯೋದಶ| ಆ೦ ರ೦- ಏವಂ ವೃದ್ಧೌ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಂ ವಿದ್ಧಿ| ಆ೦ ರ೦- ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತೋ ವಿದ್ಧಿ| ವೃದ್ಧಶಬ್ದಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷೀಣಶಬ್ದಪಯೋಗಾತ್ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಆ೦ ರ೦- ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಸಾಮ್ಯೈಃ (ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯೈಃ) ಷಟ್| ವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮಸ್ಥಾನೇ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣಸಮ(ವೃದ್ಧಸಮಕ್ಷೀಣ) ಪ್ರಯೋಗಾತ್ತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣ್ಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೦)-"ರೋಗಾವಸ್ಥಾಸು ಯುಗದ್ವೃದ್ಧಿಸಾಮ್ಯಕ್ಷಯನುಗಮ್| ಷಟ್ಕಂ ಹಿ ದುರ್ಬೋಧತರಂ ವಿಕಾರೈರಿತಿ ದ್ದಶ್ಯತೇ|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧೋ ವಾಯುಃ ಕಫಕ್ಷಯೇ| ಸ್ಥಾನಾದಾದಾಯ ಗಾತ್ರೇಷು ಯತ್ರ ವಿಸರ್ಪತಿ|| ತದಾಭೇದಸ್ಚ ದಾಹಶ್ಚ ತತ್ರ ತತ್ರಾನವಸ್ಥಿತೌ| ಗಾತ್ರದೇಶೇ ತಥಾ ಸ್ಯಾತಾಂ ಬಲಹಾನಿ ಪರಿಶ್ರಮೌ|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಪಿತ್ತೇ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಬಲೀ| ಕರ್ಷೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್ತದ ಶೂಲಂ ಸಶೈತ್ಯಸ್ತಮ್ಭಗೌರವಮ್|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫಕ್ಷಯೇ| ಸರುಣದ್ಧಿ ತದಾ ದಾಹಃ ಶೂಲಂ ಚಾಷೋಪಜಾತ್ಯತೇ|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಕಫಂ ವೃಧಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾಯುಕ್ಷಯೇ ಯದಾ| ಸನ್ನಿರುಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾತ್ಸತನ್ದ್ರಾಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್|| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾ ವಾಯುಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೋಽಧಿಕಃ| ಸನ್ನಿರುಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೀತಕಂ ಗೌರವಂ ರುಜಮ್|| ಶೀತಕಂ-ಶೀತಪೂರ್ವಜ್ವರಮ್| ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಂ ಯದಾಪಿತ್ತವೃದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽನಿಲಕ್ಷಯೇ| ಸನ್ನಿರುಧ್ಯಾತ್ತದಾ ಕುರ್ಯಾನ್ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಂ ಶಿರೋಗ್ರಹಮ್|| ನಿದ್ರಾತನ್ದ್ರೋಪಲೇಪಾಂಶ್ಚ ಹೃದ್ರೋಗಂ ಗಾತ್ರಗೌರವಂ| ಷ್ಠೀವನಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರ್ನಖಾದೀನಾಂ ಚ ಪೀತತಾಮ್|| ಯೇ ದೋಷವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ವಿಕಾರಃ ಕೀರ್ತಿತಾಃ ಪೃಥಕ್| ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ತು ತಾನೇವ ಕಲ್ಪಯೇತ್ತದ್ಯಥಾಯಥಮ್||" ಇತಿ| ಆ೦ ರ೦- ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಂ ತ್ರಯಃ|ಯಥಾ,-ವಾಯುಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ|೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫವಾಯೂ ವೃದ್ಧೌ|೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾಯುಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ|೩| ದ್ವಿಕ್ಷಯೈಕವೃದ್ಧಿಭ್ಯಾಂ ತ್ರಯಃ| ಯಥಾ,-ವಾಯುಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ|೧| ಪಿತ್ತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾಯುರ್ವುದ್ಧಃ|೨| ಕಫವಾಯೂ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್|೩| ಆ೦ ರ೦- ಏವಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ಭೇದಾಃ| ಆ೦ ರ೦- ವಾಯುಪಿತ್ತಕಫಾಃ ಸಮಾ ಇತಿತ್ರಿಷಷ್ಟೋ ಭೇದಃಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಭೇದಭಿನ್ನಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಜಾನೀಯಾತ್| ಆನನ್ತ್ಯಂ ಚ ಗತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಥಮಾನನ್ತ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಷಾಂ ದೋಷಭೇದಾನಾಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ-ರಸರಕ್ತಾದಿಭಿರ್ಧಾತುಭಿಃ ಸಂಯೋಗಾತ್, ತಥೈಷಾಮೇವ ಕ್ಷಯಾದಿಭೇದೈಸ್ತರತಮಯೋಗಾಚ್ಚಾನನ್ತ್ಯಂ ಗತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ದಿಙ್ಮಾತ್ರಂ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತಯೇ ಪ್ರದರ್ಶಯತೇ| ತತ್ರ ರಸೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ, "ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ" ಇತ್ಯನುಸಾರೇಣ| ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ| "ತತ್ರ ತು ತಾನ್" ರಸಮೇವಾಧಿಕೃತ್ಯ ನವ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ಪೂರ್ವವತ್ "ತ್ರೀನೇವ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯೇನೇ|" ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ರಸಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಂ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯೋಜನೀಯಃ| ಯಥಾ,-ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು| ಕಥಮ್ ? "ಷಡ್ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್||" ಇತಿ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ, ರಸಾಖ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕೇವಲಮಧಿಕಮ್| "ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತಃ|" ರಸಮಧಿಕೃತ್ಯ ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಇತ್ಯೇವಂ ರುಧಿರಮಾಂಸಾದಿಭಿರ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏಕೈಕೋಪಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯೇವಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ರಸಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿಃ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಚತ್ವಾರಿ ಶತಾನ್ಯೇಕಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಶಕೃದಾದಿಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಕ್ಷೀಣತರಕ್ಷೀಣತಮಾದಿಭೇದೈರ್ವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮಾದಿಭೇದೈಶ್ಚ ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾ ದೋಷಾ ಆನನ್ತ್ಯಂ ಯಾನ್ತೀತಿ| ರಸಭೇದೇ ದೋಷಭೇದೇ ಚಾವಗತೇ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಹೇತುಲಕ್ಷಣೋಪಕ್ರಮೇಷು ಮೋಹೋ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬|೨೫)- "ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ರಸವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದೋಷವಿಕಲ್ಪವಿತ್| ನ ಸ ಮುಹ್ಯೇದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಪತ್ತಿಷು||" ಇತಿ| ಮ್ನೌಜ್ರೌಗಸ್ತ್ರಿದಶಭವಾಪ್ರಹರ್ಷಿಣೀ ಸ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯೋ ದ್ವಾದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೨||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಏತೇ ಭೇದಾ ರಸಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಹವೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ಏಷಾಂ-ದೂಷ್ಯಾಣಾಂ ಕ್ಷಯಾದಿಭೇದೈಃ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ತತೋಽಪಿ ಬಹವಃ| ಏವಮಾನನ್ತ್ಯಂ ಯಾತಾನ್ ದೋಷಾನವಹಿತಮಾನಸೋ ಜಾನೀಯಾತ್| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಸ್ವೇನ ಲಕ್ಷ್ಣೇನ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ದೋಷಭೇದಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೧೨||