12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

dōṣādivijñānīyādanantaraṁ dōṣabhēdīyādhyāyārambhaḥ| yatō dōṣabhēdamantarēṇa dōṣavijñānaṁ samyaṅnōktaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

0

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dōṣāṇāṁ bhēdō-dōṣabhēdaḥ, sthānanāmavibhāgādibhiḥ| tasmai hitō dōṣabhēdīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dōṣabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītēathēti| yataḥ pūrvādhyāyē dōṣavaiṣamyamuktam| tacca dōṣabhēdādbahudhā bhidyatē| dōṣabhēdajñānārthamayamadhyāyaḥ| ata ēvāyaṁ dōṣabhēdīyaḥ | tadbhēdaśca sthānakarmāvasthāhētvākr̥tisādhanasaṁyōgabhēdadbhavati| tatra sthānatō yathā-pakvāśayasthō'gaṁ vāyuḥ kaṭisthō'yam| karmatō yathā,-śvāsōcchvā sapravatakō'yaṁ viṇmūtrapravartakō'yam|avasthātō yathā,-citō'yaṁ prakupitō'yam| hētutō yathā,-mithyāyōgaprakupitō'yam, atiyōgaprakupitō'yam| ākr̥titō yathā,-straṁsalakṣaṇō'yaṁ vyāsalakṣaṇō'yam| sādhanatō yathā,-snigdhō paśayō'yam,uṣṇōpaśayō'yam| saṁyōgatō yathā,-pittayuktō'yaṁ ślēṣmayuktō'yamiti| ēvaṁ pittādiṣvapi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pakvāśayādi vātasya sthānam| tatrāpi ṣaḍvidhē sthānē viśēṣēṇa pakvādhānaṁ syāt| annaṁ pakvamādhīyatē-sthāpyatē'sminniti pakvādhānaṁ,-pakvāśayaḥ| ata ēva vātē bastirupakramaḥ pradhāna uktaḥ, mūlāpakarṣaṇāt| sakalaśarīravyāpitvē'pyēṣāmidaṁ viśēṣēṇōktam| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hr̥. sū. a. 1|7) - "tē vyāpinō'pi hr̥nnābhyōḥ" iti| vicitragatitvāccaiṣāṁ vakṣyamāṇaprāṇādibhēdēna pr̥thak sthānakarmanirdēśaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatrādau sthānatō bhēdaḥ| sthānaṁ dvidhā,-sāmānyaṁ viśiṣṭaṁ ca| tatrādau sāmānyam| tatra vāyōḥ sthānamāha-pakvāśayēti| pakvāśayō-nābhēradhaḥ pakvānnasthānam| kaṭī-śrōṇiḥ| sakthi-vaṅkṣaṇādyaṅguṣṭhāntam| śrōtraṁkarṇaḥ| sparśanēndriyaṁ-tvak| tatra-tēṣu sthānēṣu madhyē, pakvādhānaṁ-pakvāśayō, viśēṣataḥ sthānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittasya nābhyādīni sthānāni| lasīkā-jalasadr̥śī| dr̥k-cakṣuḥ| sparśanaṁ-tvak| nanu, sparśanēndriyaṁ vāyōḥ sthānamuddiṣṭam| tadēva kathaṁ pittasyāpi syāt| brūmaḥ| vātasakhitvādagnēḥ| vātasakhō hyagniḥ, pittaṁ ca vahniriti vacanāt| tasmādubhayōrapyētadyuktaṁ sthānam| viśēṣata iti| atra-ēṣu sthānēṣu madhyē, pittasya viśēṣēṇa nābhiḥ sthānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pittasyāha-nābhiriti| āmāśayō-nābhērūrdhvapakvānnasthānam| "lasīkā-syāgrasamalō jalaprāyastvagāśrayaḥ"| ddak-cakṣuḥ| sparśanaṁ-tvak| atra-ēṣu sthānēṣumadhyē, nābhirviśēṣataḥ sthānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphasyōraḥ prabhr̥tīni jihvāntāni sthānāni| sutarāṁ-suṣṭhu sthānamurō-vakṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kaphasyāha-ura iti| urō-vakṣaḥ| klōmōdakavāhistrōtōmūla, hr̥ddakṣiṇatō māṁsagranthiḥ| parvāṇisandhayaḥ| ghrāṇaṁ-nāsā| ēṣu madhyē urō viśēṣataḥ sthānam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vāyurēka ēva calanasvabhāvaḥ san prāṇādibhiḥ-prāṇōdānavyānasamānāpānaiḥ, bhēdāt-viśēṣāt, pañcātmā-pañcasvabhāvaḥ| yathaikō'pi dēvadattō yāṁ yāṁ kriyāṁ karōti tadanurūpāmēva saṁjñāṁ lāvakapācakādikāṁ labhatē, tadvadvātādayaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha viśiṣṭasthānaṁ karma ca, sāmānyakarmaṇa utsāhādēḥ pūrvādhyāyē nirdiṣṭatvāt| tatra vāyōrviśēṣamāhaprāṇādibhēdāditi| prāṇādayaḥ-prāṇōdānavyānasamānāpānāḥ| pañcātmā-pañcaviśēṣaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atra-ēṣu madhyē, prāṇō vāyurmūrdhagaḥ-śirasi sthitaḥ, uraḥ kaṇṭhaṁ ca carati| tathā, buddhyādīnāṁ dhārakaḥ| tathā, ṣṭhīvanādikriyaḥ| ṣṭhīvanaṁ- mukhasrāvōdgāraḥ| ṣṭhīvanamiti "ṣṭhīvērlyuṭi ṣṭhīvisivyōrdīrghaśca" iti pr̥ṣōdarādipāṭhāddīrghaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prāṇasya sthānakarmāṇyāha-prāṇō'trēti| prāṇasyamūrdhā'vasthitisthānam| uraḥ kaṇṭhaśca vicaraṇasthānam| buddhayādidhāraṇaṁ ṣṭhīvanādikaraṇaṁ ca karma| hr̥dayaṁ-manō'dhiṣṭhānam| cittaṁ-manaḥ| indriyāṇi-cakṣurādīni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-udānasya pradhānamuraḥ sthānam, nāsādīṁśca carati| vākpravr̥ttyādikriyaḥ| prayatnaḥ-kāryēṣu padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- udānasya sthānakarmāṇyāha-uraḥ sthānamiti| udānasyōrō'vasthitisthānam| nāsādi vicaraṇasthānam| vākpravr̥ttyādikaṁ karma| prayatnaḥ-utsāhaḥ| ūrjā-prāṇanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vyānō hr̥dayē sthitaḥ prādhānyēna kr̥tsnē-sarvasmin, śarīrē carati| tathā, mahājavaḥ-śīghragatiḥ, prāṇādyapēkṣayā| tathā, gatyādikāḥ kriyāḥ prāyaḥ sarvadēhināṁ tasmin-vyānē, pratibaddhāḥ-tadāyattāḥ| gatiḥ-caṅkramaṇam| apakṣēpaṇaṁ-aṅgasyādhōanayanam| utkṣēpaḥ- aṅgasyōrdhvanayanam| nimēṣaḥ-akṣṇōrnimīlanam| unmēṣaḥ-tayōrvikāsaḥ| ādigrahaṇēna jr̥mbhaṇānnāsvādanaviśōdhanādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vyānasyāha-vyāna iti| vyānasya hr̥dayamavasthitisthānam| sarvaśarīraṁ vicaraṇasthānam| gayādayaḥ sakalāḥ kriyāḥ karma| apakṣēpaṇaṁ-aṅgasyādhōnayanam| utkṣēpaṇaṁ-ūrdhvanayanam| tasminpratibaddhāḥ-tadēkaniṣpādyāḥ| mahājavaḥ-prāṇādibhyō vēgavān|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samānō vāyuragnisamīpasthaḥ| sāmānyōktāvapi prādhānyātpācakō'gnirgr̥hyatē| ata ēvāha-kōṣṭhē carati sarvata ityādi| sarvasmin kōṣṭhē carati| sa cānnaṁ gr̥hṇāti-apakvamāmāśayē dhārayatītyarthaḥ| pacati-agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva| vivēcayati-saṁhatamannaṁ pākāya vibhajatē| muñcati-śakr̥nmūtrādirūpamadhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- samānasyāha-samāna iti| samānasyāgnisamīpamavasthitisthānam| sarvakōṣṭhō vicaraṇasthānam| annasya grahaṇaṁ, gr̥hītvā pācanaṁ, paktvā sārakiṭṭadivēcanaṁ, vivicya kiṭṭāvamōcanaṁ ca karma| agnisamīpaṁ agnisthānasya grahaṇyākhyasya agnyanavaruddhō'vakāśaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apānō vāyurapānaṁ prādhānyēnāśritaḥ, śrōṇyādicaraḥ, śukrādiniṣkramaṇakriyaḥ| iti vātabhēdāḥ pañca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- apānasyāha-apāna iti| apānasyāpānaṁgudamavasthitisthānam| śrōṇyādi vicaraṇasthānam| śukrādiniṣkramaṇaṁ karma| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| mēḍhraṁ-mūtramārgaḥ| gōcarō-vicaraṇaviṣayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pācakarañjakasādhakālōcakabhrājakabhēdāḥ pañca pittasya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pittāviśēṣānāha-pittamiti| pācakarañjakasādhakālōcakabhrājakabhēdāt pañcadhā pittam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu pañcasu madhyē, pakvāmāśayayōrmadhyasthaṁ yatpittaṁ tathā pañcabhūtātmakatvē'pi sati yattaijasaguṇōdayāt-āgnēyaguṇōtkarṣāt, kṣapitasōmaguṇatvēna tyaktadravatvaṁ-sañjātakāṭhinyam, tathā sahakārikāraṇaiḥ pācanakriyāṁ prati savyāpārairvāyvādibhiranugrahādupakārāt yataḥ pākadāhādikriyayā'nalaśabditaṁ-agniśabdavācyaṁ yatpittaṁ tatpācakamucyatē| taccānnaṁ pacati| sārakiṭṭau pr̥thag vibhajatē-vibhāgīkarōti| kiṭṭaśabdasya lōkāśrayatvālliṅgasyēti puṁstvam| tatrasthamēva-pakvāmāśayamadhyagamēva, śēṣāṇāṁ-rañjakādīnāṁ dhātusthānāṁ ca, anugrahaṁ-upakāraṁ karōti| baladānēna-sāmarthyādhānēna, svasthānasthamēva tēṣūpakuruta ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pācakasya sthānakarmāṇyāha-tatrēti| pācakasyapakvāmāśayamadhyaṁ-grahaṇyākhyaṁ sthānam| annasya pacanaṁ, paktvā sārakiṭṭavibhāgō, rañjakādicatuṣṭayānugrahaśca karma| kīddaśaṁ tat ? yatpañcabhūtātmakatvē satyāpi tējōbhūtaguṇādhikyātyaktadravatvam| tathā, pākādīnāmagnikāryāṇāṁ karaṇādanalasaṁjñayōktam| ētēna pācakāpēkṣayā agnipittayōrabhēdaḥ, rajakādyapēkṣayā bhēda iti matadvayaṁ vyavasthāpitam| tatrasthaṁsvasthānastham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yattvāmāśayasthaṁ pittaṁ tadrasākhyadhātō rañjanātrāganiṣpādanāt, rañjakamucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rañjakasyāha-āmāśayāśrayamiti| rañcakatyāmāśayaḥ sthānam| rasarañjanaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yattu hr̥dgataṁ-hr̥dayasthaṁ pittaṁ tadbuddhyādibhiḥ karaṇbhūtairabhiprētasyārthasya bāhyagrahaṇasmaraṇādirūpēṇa sādhanāt sādhakamucyatē| vartamānakālē yā manōrthasaṁśayasya niścayaṁ kartuṁ tadarthādhyavasāyōpārūḍhā sā-buddhiḥ| buddhiviśēṣō-mēdhā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sādhakasyāha-buddhīti| sādhakasya hr̥dayaṁ sthānam| buddhayādidvārēṇābhīṣṭārthasādhanaṁ karma| abhimānaḥ-ahaṅkāraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dr̥ṣṭisthaṁ pittaṁ rūpālōcanāt (nataḥ)-antastārakayōḥ sthitaṁ tadāyattarūpagrahaṇaśaktitvāt, ālōcakamucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ālōcakāsyāha-rūpālōcanata iti| ālōcakasya ddak-ddaṣṭiḥ sthānam| rūpālōcanaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tvacō bhrājanāt-dīpanāt, bhrājakaṁ nāma pittam| ētacca pittamabhyaṅgalēpapariṣēkādīn pācayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-- bhrājakasyāha-tvaksthamiti| bhrājakasya tvaksthānam| tvacō bhrājanaṁ-prakāśanaṁ, karma| saṅgrahē tu (sū. a. 20) - " tadabhyaṅgapariṣēkālēpādīn pācayati " ityuktam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ślēṣmā tu pañcadhā,-pañcaprakāraḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ślēṣmaviśēṣānāha-ślēṣmēti| avalambakalkē dakabōdhakatarpakaślēṣakabhēdāt pañcādhā śēṣmā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saḥ-ślēṣmā, urasi tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ, trikasya-pr̥ṣṭhādhā(dha)rākhyasya, svavīryataḥ-svaprabhāvāt, yat-yasmāt, avalambanaṁ karōti-svakarmaṇi tasya sāmarthyamutpādayati| hr̥dayasyānnavīryāt-annavīryēṇābhyavahr̥tādannādrasarūpatāpariṇatāt tadvīryēṇa-tadbalēnāvalambanaṁ karōti| caśabdāt svavīryēṇāpi hr̥dayasyāvalambanaṁ karōti| kintvannavīryādatiśayēna yathā'valambanaṁ hr̥dayasya karōti na tathā svavīryataḥ| yatō'nnarasaḥ pūrvaṁ hr̥di sthitiṁ kr̥tvā tatō vyānavikṣiptaḥ sarvaṁ śarīraṁ yāti, tasmādviśēṣēṇa hr̥dayasyānnavīryādavalambanaṁ yuktam| āgamō'pi-"hr̥dayaṁ manasaḥ sthānamōjasāścintitasya ca| māṁsapēśīcayō raktapadmākāramadhōmukham|| yōginō yatra paśyanti samyag jyōtiḥ samāhitāḥ| rasō yaḥ svacchatāṁ yātaḥ sa tatraivāvatiṣṭhatē|| tatō vyānēna vikṣiptaḥ kr̥tsnaṁ dēhaḥ prapadyatē|" iti| tathā, tatstha ēva-uraḥstha ēva, ēṣa ślēṣmā śēṣāṇāṁ kaphasthānānāmambukarmaṇā-klēdasaṁślēṣādilakṣaṇēna jalavyāpārēṇa, avalambanaṁ karōti| ataḥ-asmādyathōktāddhētōḥ, avalambakaḥ ślēṣmētyucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 avalambakasya sthānakarmāṇyāha-uraḥstha iti| avalambakasya uraḥ sthānam| trikādyavalambanaṁ karma| trikasyapr̥ṣṭhādhārasya, svavīryataḥ-ātmaprabhāvēṇa, avalambanaṁ karōti| hr̥dayasyānnavīryāt, cakārāstvavīryācca| hr̥dayāvalambanē'nnavīryaṁ sahakāri, "ātmavīryēṇa annarasasahitēna" iti suśrutavacanāt (sū. a. 21/14)| tatstha ēva śēṣāṇāṁ-kaṇṭhādīnām, kaphadhāgnāṁ-kaphasthānānām, ambukarmaṇā-jalavyāpārēṇa klēdanatarpaṇapūraṇādinā, avalambanaṁ karōti| kēcittu bāhugrīvāsthitrayasaṅghātaṁ trikamāhuḥ| tadasat| trikaśabdasya pr̥ṣṭhavaṁśādhara ēva rūḍhatvāt| rūḍhistuyōgādvalīyasī| āsannatvaṁ cāprayōjakam, davīyasāmapi kaphādhāgnnāmavalambanōktēḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yaḥ punaḥ ślēṣmā āmāśayē sthitaḥ, sa klēdaka ityucyatē| kutaḥ ? annasaṅghātaklēdanātkāraṇāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- klēdakasyāha-yastviti| klēdakasyāmāśayaḥ sthānam| annasaṅghātaklēdanaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rasanāsthāyī-jihvāsthō, bōdhaka ityucyatē, rasabōdhanāt kāraṇāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- bōdhakasyāha-rasabōdhanāditi| bōdhakasya rasanā-jihṇēndriyaṁ sthāṇam| rasabōdhanaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śiraḥsthastarpaka ityucyatē, akṣatarpaṇādvētōḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tarpakasyāha-śiraḥ saṁstha iti| tarpakasya śiraḥsthānam| indriyatarpaṇaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sandhiṣu sthitaḥ ślēṣmā ślēṣaka ityucyatē, sandhisaṁślēṣāt kāraṇāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ślēṣakasyāha-sandhisaṁślēṣāditi| ślēṣakasyasandhayaḥ sthānam| sandhisaṁślēṣaṇaṁ karma|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prāyēṇa-bāhulyēna, dōṣāṇāmavikr̥tātmanāṁ-apracyutasvabhāvānām, iti-uktaprakārāṇi, sthānāni vyāpināmapi-sakalaśarīracarāṇāmapi, jānīyāt| vaidya iti śēṣaḥ| tathā, karmāṇi pr̥thakpr̥thak-pratyēkaṁ kr̥tvā, jānīyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prakaraṇārthamupasaṁharati-iti prāyēṇēti| prāyēṇa-bāhulyēna, yadyapi sarvaśarīravyāpinastathā'pyēṣu sthānēṣvatiśayēna tīṣṭhantītyarthaḥ| avikr̥tāmanāṁ-apracyutasvabhāvānām, vikr̥tātmanāṁ tu na sthānaniyamaḥ| iti sthānakarmaprakaraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-uṣṇēna guṇēna viruddhēnōpahitā rūkṣādayaḥ-prathamādhyāyōktāḥ (ślō. 11) ṣaḍvātaguṇāḥ, vāyōścayaṁ kurvanti, na kōpamuṣṇasya viruddhatvāt| ta ēva ca rūkṣādayaḥ śītaguṇōpahitāstatsadr̥śatvādvāyōḥ kōpaṁ kurvanti| uṣṇēna yuktāḥ snigdhādayō guṇā vāyōḥ śamaṁ kurvanti, viparītatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- athāvasthā| sā ca dvēdhā,-sāmyaṁ vaiṣamyaṁ ca| vaiṣamyaṁ dvēdhā,kṣayō vr̥ddhiśca| vr̥ddhirdvēdhā cayaprakōpabhēdēna| kṣayōvr̥ddhirdvēdhā,- cayaprakōpabhēdēna| cayaprakōpakṣayasāmyabhēdāccatastrō'vasthāḥ| tatra kṣayasāmyēpraśamaśbdēnōtpāttē niṣpādyamānasya praśamasya kṣayarūpatvāt niṣpannasya sāmyarūpatvāt praśamahētūnāṁ pramādātiyōgē punaḥ kṣayarūpatvāt , kṣayahētūnāmapi praśamahētūnāṁ pramādātiyōgē punaḥ kṣayarūpatvāt, kṣayahētūnāmapi praśamaśabdatvācca| tatra cayādinidānam| tatra vāyōrāha- uṣṇēnēti| uṣṇēna guṇēna yuktā rukśādayō vāyō: sañcayaṁ kurvanti, ta ēva śītēna yuktāḥ kōpam| uṣṇēna yuktāḥ snigdhāḥ śamaṁ kurvatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁ pittasya śītēna guṇēna yuktāstīkṣṇādayō guṇāścayaṁ kurvanti| ta ēva tīkṣṇādayō guṇā uṣṇēna sahitāḥ kōpaṁ kurvanti| mandādayō guṇāḥ śītaguṇayuktāḥ śamaṁ kurvanti, viparītatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pittasyāha-śītēnēti guṇēna yuktāstīkṣṇādyāḥ pittasya cayaṁ kurvatē, ta ēva uṣṇēna yuktāḥ kōpam| śītēna yuktāḥ mandādyāḥ śamaṁ kurvatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śītaguṇōpahitāḥ snigdhādayaḥ kaphasya cayaṁ kurvatē| uṣṇēna yuktāsta ēva snigdhādayaḥ kaphasya kōpaṁ kurvatē| tēnaiva-uṣṇēna, yuktā rūkṣādayaḥ kaphasya ca śamaṁ kurvanti| kaphasya hi śītaguṇēna sadr̥śēnāpi snigdhādiguṇayuktēna styānatvāccayaḥ syāt| viparītēnōṣṇēna vilayanāt kōpaḥ| sa ēvōṣṇō yadā rūkṣādiyuktō bhavati tadā viparītatvāt śamō bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kaphasyāha-śītēnēti| śītēnayuktāḥ snigdhādyāḥ kaphasya cayaṁ kurvatē, ta ēvōṣṇēna yuktāḥ kōpam| tēna-uṣṇēna sahitā rūkṣādayō guṇāḥ śamaṁ kurvatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svadhāmnīyē sthānē dōṣasya yā vr̥ddhiḥ sa caya ucyatē| citasya dōṣasya liṅgamāha-pradvēṣa ityādi| yadā hi vātaścitō bhavati tadā rūkṣādiṣu tadguṇasāmānyēṣu pradvēṣaḥ syāt| tadviparītaguṇēṣu snigdhādiṣvabhilāṣaḥ syāt| ēvaṁ kaphapittayōścitayōrvyākhyēyam| nanu, "pradvēṣō vr̥ddhihētuṣu" ityēkamēva lakṣaṇaṁ dōṣacayasattānumāpakaṁ kartuṁ nyāyyam| yadi vā "viparītaguṇēcchā ca" ityētat| kiṁ dvayōrūpādānēna ? atrōcyatē| kadācidacitō'pi dōṣō vātākhyaḥ svapramāṇasthaḥ kṣīṇō vā yasya sa vātavr̥ddhihētūn rūkṣādīnna dvēṣṭi, api tu tānicchati, sātmyavaśāt| yathā,-garbhiṇī strī dōhadavaśāt| tadēvaṁ vyabhicāradarśanāt| pradōṣō vr̥ddhihētuṣu" "viparītaguṇēcchā ca" iti dvayamapi kartavyam| tēna yadā tulyakālaṁ puruṣasya vātasamānaguṇēṣu tadvr̥ddhihētuṣu pradvēṣō jāyatē, vātaguṇapratipakṣēṣu tatkṣapaṇahētuṣu cābhilāṣaḥ, tadā samyak niścīyatē vātasyōpacitiḥ, iti dvayamapyētaduktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha cayādilakṣaṇam| tatra cayaṁ lakṣayaticayō vr̥ddhiriti| dōṣasya vr̥ddhiḥ-cayaḥ| sā ca prathamaṁ svadhānnyēva bhavati| yāvānēvāśayaḥ sañcāravatā dōṣēṇa vyātpstāvānēva niḥsañcārēṇa vyāpyatē, sa ca saṁhatirūpatvāt sañcayākhyaḥ| yadā sarva ēvāśayō vyāpyatē tadā vr̥ddhihētuṣu-samānaguṇēṣu pradvēṣa utpadyatē, sa prakōpaprārambharūpattvāt prakōpākhyaḥ| tataḥ parasyāśayam utpāśayaṁ praviśati tadā viparītaguṇēcchā, cakārātsamānaguṇēṣu dvēṣaśca| sa prasararūpatvāt prasarākhyaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-unmārgagāmitā-svasthānaṁ tyaktvā dōṣasya yat punarmārgāntaragamanam, sa kōpa ityucyatē| kōpasya tu liṅgamāha-liṅgānāṁ svēṣāṁ yathāyathaṁ darśanaṁ-udbhavaḥ| vātādīnāṁ kupitānāṁ yāni liṅgāni dōṣādivijñānīyē'bhihitāni vātavyādhinidānē ca vakṣyantē, tēṣāṁ lakṣaṇānāmupalabdhiḥ, [ vaidyēnāturēṇa ca| yattat kōpasya liṅgam| tathā, asvāsthyaṁ-utpitsurōgēcchayā sāmānyēna dēhamanōbhibhūtatvam| tathā, rōgasya-jvarādēḥ, sambhavō-janma| nanu, "liṅgānāṁ darśanaṁ svēṣām" "asvāsthyam" "rōgasambhavaḥ" iti kiṁ tritayamuddiṣṭam ? ēkēnaiva dōṣakōpāvagamādēkamēvōpadēṣṭuṁ yuktam| naivam| vyabhicāradarśanāt| tathā hi vakṣyati pāṇḍurōgacikitsitē (ślō. 46)- "rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchitō vāyuryadā pittaṁ bahiḥ kṣipēt||" ityārabhya yāvat "pittē śākhāsamāśritē|" iti| tadēvamēṣaḥ kāmalākhyō rōgaḥ pittaliṅgadarśanādapi na pittasya kōpamanupayāti| ata ēva pittaprakōpakaraṁ bhr̥śāmlatīkṣṇakaṭukādi cikitsitamatra nirdiṣṭam| asvāsthyamityētadapi na dōṣakōpasya niścitaṁ liṅgam| tathā hi-mānasēnāpi bhayaśōkādinā'svāsthyaṁ dr̥śyatē| tathā, āgantavō'pi rōgā dōṣakōpamantarēṇaivōtpadyamānā dr̥śyantē| tasmādrōgasambhavādapi dōṣakōpō'yamaniścitaḥ| tadēvaṁ lakṣaṇatritayēnaivānēna dōṣakōpō niścētuṁ śakyata iti tritayamapyētadvaktavyam| svasthānasthasyētyādi| svasthānaṁ-yathōddiṣṭaṁ pakvāśayādi| svasthānāvasthitasyaiva vātādidōṣasya yā samatā-svapramāṇatvam, vikārasya-rōgasya, asambhavaḥ-anutpattiḥ, sa śama ucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kōpaṁ lakṣayati- kōpastviti| unmārgagāmitā-svamārgādanyēna mārgēṇa gamanam,-kōpaḥ| tatra yadā prathamaṁ sthāninamabhibhūya anyasthānavyāptistadā svēṣāṁ liṅgānāṁ-raukṣyādīnāṁ darśanam, sa samantādanyasthānāśrayaṇāt sthānasaṁśrayākhyaḥ| tatō vikurvāṇō jvarādirūpēṇābhivyajyatē tadā asvāsthyaṁ-prakr̥tyanyathātvam, sa rōgarūpēṇābhivyaktatvāt vyaktyākhyaḥ| tatastamēva rōgamavasthāntarāṇyanubhavannanubandhāti tadā rōgasambhavaḥ| sambhavaṁ-dīrghakālānuvartanamiti yāvat| sō'vasthābhēdarūpatvāt bhēdākhyaḥ| ētāśca ṣaḍavasthāḥ suśrutēna spaṣṭamuktāḥ (sū. a. 21/36) - "sañcayaṁ caprakōpaṁ caprasaraṁ sthānasaṁśrayam| vyaktiṁ bhēdaṁ ca yō vētti dōṣāṇāṁ sa bhavēdbhiṣak||" tatprayōjanaṁ ca " sañcayē'pahr̥tā dōṣā labhantē nōttarā gatīḥ| tē tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ|" iti| praśamaṁ lakṣayati-svasthānasthasyēti| svasthānasthatvaṁ samatvamavikr̥tatvaṁ cēti militaṁ praśamalakṣaṇam| rasavarṇasparśādyanyatvaṁ-vikāraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātasya grīṣmādiṣu triṣu yathāsaṅkhyaṁ cayaprakōpapraśamā jāyantē| grīṣmē vāyōścayaḥ, varṣāsu prakōpaḥ, śaradi praśama iti| ēvamagrē'pi yōjyam| varṣādiṣvityādi| atrāpi triṣviti vartatē| varśāśaraddhēmantēṣu triṣu pittasya cayaprakōpapraśamā bhavanti| tathā, śiśirādiṣu triṣu-śiśiravasantagrīṣmēṣu, ślēṣmaṇaścayaprakōpapraśamā bhavanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- cayādīnāṁ kālamāha-cayaprakōpapraśamā iti| vāyōrgrīṣmē cayaḥ, varṣāsu prakōpaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi prakōpaḥ hēmantē praśamaḥ| ślēṣmaṇaḥ śiśirē cayaḥ, vasantē prakōpaḥ, grīṣmē praśamaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-grīṣmakālē vātō laghurūkṣābhirōṣadhībhirdēhē cādānakālasvābhāvyāttadvidhē-laghurūkṣē, tadvidhō-laghurūkṣaḥ, samīraṇa iti samānaguṇatvāt pavanasya kōpaḥ prāptaḥ, sa niṣidhyatē "kālasyauṣṇyāt" ityanēna ēvaṁ pittasya varṣāsu kōpaḥ, "na tu kālasya śaityaḥ" ityanēna niṣidhyatē |

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kālaniyamē yuktimāha-cīyata iti| grīṣma āhārasya dēhasya ca laghurūkṣatvē karōti| tābhyāṁmlaghurūkṣō vāyuścīyatē, na tu kupyāti, uṣṇēna pratibaddhatvāt| varṣākāla āhārasyāmlavipākatvaṁ karōti| tēnāmlavipākaṁ pittaṁ cīyatē, na tu kupyāti, śītēna pratibaddhatvāt| śiśira āhārasya dēhasya ca snigdhaśītatvē karōti| tābhyāṁ snigdhaśītaḥ kaphaścīyatē, na tu kupyati, śītēna ghr̥tavaddhanībhūtatvāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-pūrvōktaḥ, ayaṁ-vāyvādicayādiḥ, kālasya svabhāvaḥ| āhārādivaśāt-annapānasāmarthyāt, punardōṣāḥ sadyō'pi-tatkṣaṇādēva kālamanapēkṣyaiva, cayādīn-cayaprakōpapraśamān yānti| tasmādēva cāhārādivaśāt yathāsvaṁ cayādikālē'pi vā dōṣā na tu cayādīn yānti| tasmāt kālādāhārādīnāṁ prādhānyamityarthaḥ|āhārādītyatrādiśabdēna rasāyanavājīkaraṇavamanavirēcanādayō gr̥hyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kālādāhārādīnāṁ balavatvamāha-itīti| ādiśabdēna vihārō dēśaśca| sadyō'pi-svakālaṁ vinā'pi,yānti| svakālē'pi na yānti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-malaḥ kupitaḥ sahasā-śīghhramēva, āpādatalamastakaṁ vyāpnōti,-pādatalādārabhya yāvanmastakamityarthaḥ| āṅmaryādābhividhyōrbibhaktyarthē'vyayībhāvaḥ| nivartatē punaralpālpaṁ-stōkaṁ stōkamiti| jalaughavat-yathā girinadyādīnāṁ jalapūraḥ samaviṣamaṁ sahasaiva vyāpnōti, nivartatē tu stōkaṁ stōkamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prakōpapraśamayōḥ kṣipraciraniṣpādyatvāmāhavyānpōtīti| sahasā-vēgēna| malō-dōṣaḥ| alpālpaṁ cirēṇa| jalaughavat-nadīpūravat| sa hi vēgēna vardhatē cirēṇa hasatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yattadōrnityasambandhāt yasmāditi labhyatē| yasmānnānārūpaiḥ-anēkaprakāraiḥ, asaṅkhyēyaiḥ-gaṇanāṁ samatītaiḥ, vikāraiḥ-jvarādibhiḥ, malā-vātapittaślēṣmāṇaḥ, kupitāstanuṁ-dēhaṁ, tāpayanti-duḥkhayanti| tasmāttaddhētvākr̥tisādhanaṁ śakyaṁ naikaikaśō vaktuṁ-ayamasya vikārasya hēturiyamākr̥tiridaṁ lakṣaṇamidamasya sādhanaṁ-cikitsitamiti| ataḥ sāmānyamucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha hētuḥ| tadviśēṣāṇāṁ niḥśēṣaṁ nirūpathitumaśakyatvātsāmānyaṁ vācyam| tadēvāha-nānārūpairiti| vikārāṇāmasaṅkhayatvaṁ prativikāraṁ ca rūpāṇām| atastadhētvādi prakr̥tivikāraṁ vaktumaśakyam, sādhāraṇaṁ tūcyatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ yasmāddōṣā ēvaikakāraṇam| ēkaṁ-pradhānaṁ ca tatkāraṇaṁ-nimittamēkakāraṇam| yadi vā sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ dōṣā ēkaṁ-tulyaṁ kāraṇam, samānaṁ kāraṇamityarthaḥ| ēvaśabdō'vadhāraṇārthaḥ| dōṣā ēva kāraṇam, nāparaṁ kiñcidvastujātam| atra dr̥ṣṭāntamāha-yathētyādi| pakṣī-prācikādiḥ, yathā sarvataḥ-samantāt, paripatan-bhraman, sarvamapyahaḥ-sakalamapi divasam, ātmīyāṁ chāyāṁ nātyēti-nātikrāmati, tayā vinā kṣaṇamapyasau nōpalabhyata ityarthaḥ| tathā anyadapi nidarśanamāha-yathā vētyādi| yathā vā kr̥tsnaṁ-niravaśēṣam, ētadvikārajātaṁ-sthāvarajaṅgamādibhēdabhinnaṁ jarāyujāṇḍajādibhēdabhinnaṁ vā, vividhaṁ-nānāprakāraṁ, trīn guṇān-sattvarajastamaḥsaṁjñān, nātivartatē-nātyēti, tribhirētairvirahitaṁ na jātucidbhavatītyarthaḥ| tathā svadhātvityādi| dhātavō-dōṣadhātumalāḥ śarīradhāraṇasāmānyāt, tēṣāṁ vaiṣamyaṁ-svalakṣaṇatō'nyathātvam, svadhātuvaiṣamyaṁ nimittaṁ yasya tadvikārajātaṁ trīn dōṣānātikrāmati, tridōṣarahitaṁ na sambhavatītyarthaḥ| dhātuvaiṣamyaṁ ca pratirōgamanyādr̥śatvānnānāvidham| yattu yēna dhātuvaiṣamyēṇa janyatē, tattasya svaṁ-svīyaṁ bhavati| yēṣāṁ tu rōgāṇāṁ dēvagrahādi nimittaṁ na tēṣu tathā dōṣānubandhaḥ, āgantukatvāt| āgantukanijayōrhyayamēva bhēdaḥ,-yadāgantukēṣu prathamaṁ rōgōdbhūtiḥ paścāddōṣānubandhaḥ, nijēṣu prāgdōṣānubandha iti| yē tu vyācakṣatē,-svē ca tē dhātavaśca tēṣāṁ vaiṣamyamiti| tēṣāṁ nāyamarthaḥ pratipāditaḥ syāt| svagrahaṇaṁ cātiricyatē| yataḥ śarīrāntarāvasthāyinō dōṣā vātādayaḥ śarīrāntarē rōgaṁ janayituṁ nālam| tasmātpūrvamēva vyākhyānaṁ śrēyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatra dōṣahēturēva sādhāraṇō rōgahētuḥ| tatra yuktimāha-dōṣā ēvēti| dōṣā ēva kāraṇam, dōṣāḥ kāraṇamēvētyēvaikaśabdābhyāmucyatē| atrārthē dr̥ṣṭānradvayam, yathā pakṣī dēśabhēdē'pi chāyāsambandhaṁ na tyajati, tathā vikārō dōṣasambandham| yathā ca mahadādipr̥thivyantaṁ kāryaṁ guṇasambandhaṁ na tyajati| kiṁ dōṣajamēva dōṣasambandhaṁ na tyajati ? nētyāha-tathēti| svadhāturvaiṣamyanimittamiti yō dhāturyasya rōgasyādhiṣṭhānasvēnōktaḥ sa tasya svadhātuḥ tasya vaiṣamyaṁ-kṣayō vr̥ddhirvikr̥tatvamunmārgatvaṁ vā tannimittaṁ yasya tattathā| rasajādīnāmapi dōṣairvinā nōtpatiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣāṁ-vātādīnāṁ, kōpē kāraṇam,-asātmyaiḥ-anucitaiḥ, arthaiḥ-śabdasparśarūparasagandhākhyaiḥ, śrōtratvakcakṣūrasanaghhrāṇākhyānāmindriyāṇāṁ yaḥ saṁyōgaḥ, tathā kālaḥ-śītōṣṇavarṣālakṣaṇō duṣṭaḥ, tathā karma-caihikamanyajanmajaṁ ca, yad duṣkr̥taṁ-aśubham, ētattrayaṁ tēṣāṁ dōṣāṇāṁ kōpē hētuḥ| tuśabdaḥ samuccayē| na kēvalaṁ rūkṣādayō vātādīnāṁ kōpē kāraṇam, yāvadasātmyēndriyārthasaṁyōgādirapi| ētacca (tat)- pūrvōktaṁ dōṣakōpakāraṇamasātmyēndriyārthasaṁyōgādibhēdēna tridhā bhinnamapi, punaḥ-bhūyaḥ, tridhā-triprakāraṁ, bhidyatē| katham ? hīnātimithyāyōgabhēdēna|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dōṣakōpahētumāha-tēṣāmiti| sa ca trividhaḥ,-asātmyāviṣayasēvā duṣkālō duṣkarma cēti| sō'pi pratyēkaṁ trividhaḥ,-hīnayōgō'tiyōgō mithyāyōgaścēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arthēna-śabdādinā, svēnēndriyasya-śrōtrādēḥ, alpō yaḥ saṁyōgaḥ sa hīnaḥ-hīnayōgaḥ| naiva vēti| athavā sarvasarvikayā tēnārthēna na saṁyōgaḥ, sō'pi hīnayōgaḥ| tasyaivēndriyasya svēnārthēna yō'tisaṁsargaḥ-atisēvālakṣaṇaḥ, sa tasya svēnārthēnātiyōgaḥ| tathā, sūkṣmabhāsurabhairavamityādi yadakṣṇā vīkṣyatē-nayanēnālōkyatē, sa tasya cakṣurindriyasya svēnārthēna mithyāyōgaḥ| ēvamanayā diśā sūkṣmabhāsurabhairavam, tathā atyāsannātidūrasthaṁ vipriyaṁ vikr̥tādi ca yadakṣṇā rūpaṁ vīkṣyatē, sa dāruṇō mithyāyōgaḥ, timirādihētutvāt| ēvaṁ-anayā cakṣuṣō rītyā, anyānapīndriyārthān yathāsvamindriyāṇāmatyuccapūtyādīn mithyāyōgarūpān vidyāt| yadā'tyuccaparuṣēṣṭavināśabhīṣaṇādyaniṣṭaḥ śabdaḥ śrōtrēndriyēṇa gr̥hyatē, tadā śrōtrēndriyasya svēnārthēna śabdākhyēna mithyāyōgaḥ| yadā pūtiviṣṭhādyaniṣṭō gandhō ghrāṇēndriyēṇa gr̥hyatē, tadā ghrāṇēndriyasya svēnārthēna gandhākhyēna mithyāyōgaḥ| yadā snānānulēpanādīnāṁ śītōṣṇādīnāṁ ca spr̥śyānāmakramasēvanēna sparśaḥ sparśanēndriyēṇa gr̥hyatē, tadā sparśanēndriyasya svēnārthēna sparśākhyēna mithyāyōgaḥ| tathā, rasanēndriyēṇa yō rasō'paripāṭyā yujyatē, tathā'pathyadravyaniviṣṭō'pi yō rasō rasanēndriyēṇa gr̥hyatē, sa tasya rasanēndriyasya svēna rasākhyēnārthēna mithyāyōgaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatrāsātmyaviṣayasēvāyāstraividhyaṁ lakṣayatihīnō'rthēniti| indriyasya-cakṣurādēḥ, svēnārthēna-rūpādinā, alpaḥ saṁyōgō naiva vā yōgō-hīnayōgaḥ, viṣayōtkaṇṭhāyā anivr̥ttirhīnatvamityarthaḥ| utkaṇṭhānivr̥ttāvapi sēvanaṁ-atiyōgaḥ| sūkṣmādirūpasēvā, atyuccādiśabdasēvā, pūtyādigandhasēvā, atyamlādirasasēvā, atiśītādisparśasēvā ca, mithyāyōgaḥ| bhāsuraṁ-atidīptam| bhairavaṁ-bhayaṅkaram| vipriyaṁ-dviṣṭam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kālaḥ punaḥ śītōṣṇavarṣābhēdēna tridhā-triprakārō matō munīnām| tatra hēmantaśiśiralakṣaṇaḥ-śītaḥ| uṣṇō-vasantagrīṣmalakṣaṇaḥ| prāvr̥ṭśarallakṣaṇō-varṣākhyaḥ| sa ca kālō hīnaśītādirhinayōgalakṣaṇaḥ| atiyōgō'timātrayōgalakṣaṇaḥ| viparītaṁ svaṁ-śītōṣṇavarṣākhyaṁ, lakṣaṇaṁ yasya kālasya, sa viparītasvalakṣaṇō mithyāyōgaḥ| guṇaguṇinōrabhēdōpacārāt kāla ēvamucyatē| tatra yathā,-hēmantē śītasyālpatvaṁ hīnō yōgaḥ, tasminnēva hēmantē'tiśaityamatiyōgaḥ, tasminnēva hēmanta auṣṇyaṁ mithyāyōgaḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam| ēvaṁ śaradvasantayōrapi yanmandavarṣōṣṇatvaṁ svalakṣaṇaṁ tadyadā hīnataraṁ syāt, sō'pi hīnayōgaḥ| ēvamatiyōgā (gamithyā) yōgayōrapi yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- duṣkālasya traividhyaṁ lakṣyati-kālastu śītōṣṇavarṣābhēdāditi| śītōṣṇavarṣābhēdāntrividhasya kālasya śītādīnāmalpatvaṁ-hīnayōgaḥ, ādhikyaṁ-atiyōgaḥ, vaiparītyaṁmithyāyōgaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathā kālastridhā nirūpitaḥ, tathā karmāpi kāyavākcittabhēdēna triprakāraṁ vibhajēt| tatra kāyakarmaṇastathā vākkarmaṇastathā cittakarmaṇō hīnā yā pravr̥ttiḥ sa hīnasaṁjñakō yōgaḥ| atipravr̥ttistvatiyōgaḥ| kāyādikarmaṇō mithyāyōgamadhikr̥tyāha-vēgōdīraṇētyādi| "vēgōdīraṇadhāraṇam" ityārabhya yāvat "patanaskhalanādikam" yadētat kāyikaṁ karma, tasya karmaṇa ēvaṁrūpasya yā pravr̥ttiḥ sa kāyakarmaṇō mithyāyōgaḥ| viṣamāṅgaiḥ kriyā-karma, viṣama ārambhaḥ-ubhayalōkaviruddhaḥ, tathā, viṣamapatanam, viṣamaskhalanam, ādiśabdēna viṣamagamanādīnāṁ grahaṇam| sāmibhuktasya-ardhabhuktasya, yadbhāṣaṇaṁ-jalpanam, ēvaṁrūpā yā pravr̥ttiḥ sa vākkarmaṇō mithyāyōgaḥ| rāgadvēṣabhayādi yadētanmānasaṁ karma, tasya karmaṇa ēvaṁrūpā yā pravr̥ttiḥ sa cittakarmaṇō mithyāyōgaḥ| tathā, dinacaryādhyāyōktaṁ yatprāṇātipātādi daśadhā-daśaprakāraṁ, karma ninditaṁ-aśubhaṁ nirdiṣṭaṁ "hiṁsāstēya" ityādinā granthēna, tacca yathāyathaṁ kāyavākcittānāṁ karmaṇāṁ mithyāyōgaḥ| samastō'sāviha vā'mutra vā kr̥taṁ-asmin lōkē kr̥tamanyatra vā lōkē kr̥taṁ-ācaritaṁ sarvamēvaṁ mithyāyōgaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- duṣkarmaṇastraividhyaṁ lakṣyati-kāyavākacittabhēdēnēti| kāyikavācikamānasabhēdāntrididhasya karmaṇaḥ pravr̥ ttēralpatvaṁ-hīnayōgaḥ, ādhikyaṁ-atiyōgaḥ, vēgōdīraṇādi rūpatvaṁ-mithyāyōgaḥ| dharaṇaṁ-vēgadhāraṇam| viṣamaiḥ-dusthitairaṅgaiḥ, kriyāḥ-cēṣṭāyā ārambhaḥ| sāmibhuktasya bhāṣaṇaṁarddhabhōjanē maunatyāgaḥ| prāṇātipātādi-hiṁsādi,"hiṁsāstēyānyathākāmam" ityādinā dinacaryāyāmuktam (ślō. 21)| iha-asmin janmani| amutra-prāgjanmani| saṅgrahē tu (sū. a. 22) - "ta ētē'tiyōgādayaḥ sāmānyatō'nupaśayalakṣaṇāḥ| sarvō vā prajñāparādha ēvāyaṁ yadēṣāmakvivarjanam| atha karmakālāḥ punaḥ samyagyōgēnōpaśayādbhūyiṣṭhaṁ svāsthyahētavaḥ| tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṁ bādhantē'nugr̥hanti ca| śēṣā rasakarmakālastusarvaṁ dēham| api ca| sarvabhāvānāṁ bhāvābhāvau nāntarēṇa yōgātiyōgādīn vyavasyēt| sarvēṣāṁ punārvikārāṇāṁ nidānadōṣadūṣyaniviśēṣēbhyō bhāvābhāvaviśēṣā bhavanti| yadā hyētē trayō nidānādiviśēṣā nānyōnyamanubandhantīṣadvā'nudandhatyabalā vā na tadā'bhinirvartantē vā| viparyayēṇa viparītāḥ| tathā'nyaḥ pradhāna ēva rōgō'nyasya pradhānasya hēturbhavati| yathā, jvarō raktapittasya, raktapittaṁ vā jvarasya, tau śvāsasya plīhā jaṭharasya, tē śvayathōḥ, arśāṁsi gulmōdaratīsāragrahaṇīnām pratiśyāyaḥ kāsajvarayōḥ, tau kṣayasya, kṣayaḥ śōṣasya| ēkaścāpacārō nimittamēkasyavyādhēḥ, bahūnāṁ ca tathā bahavaḥ| tadvadēkaṁ liṅgam| ēvamēva praśamē'bhyupāyaḥ tathā sa ēvānyasya prakōpē| tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣēta| tatrāgamatō rōgamēkaikamēvaṁprakōpaṇamēvayōnimēvamātmānamēvamadhiṣṭhānamēvaṁvēdanamēvaṁśabdarūpagandhasparśarasamēvapūrvarūpamēvamupadravamēvaṁvr̥ddhisthānakṣayānvitamēvamudakarmēvaṁnāmānamṁnāmānam| tasminniyaṁ pratīkārasya pravr̥ttirathavā nivr̥ttiḥ pratyakṣatastvāturasya yathāsvamindriyairvaṇēsaṁsthānapramāṇōpacayacchāyāviṇmūtraccharditādikamantrakūjanamaṅgulphādisādisphaṭanaṁ dēhē śakr̥hraṇādigandhaṁ śītōṣṇastambhaspandana ślakṣṇakhāsparśaṁ ca prakr̥titrikr̥tiyuktam| āsyarasaṁ tu praśnēna, tathā succhardadu cchardatvaṁ mr̥dukrūrakōṣṭhatāṁ svapnadarśanamabhiprāyaṁ janmāmayapravr̥ttinakṣatraṁ dviṣṭēṣṭasukhaduḥkhāni ca| tathā vayaḥ pratyakṣēṇa ca| anumānanastu yūkāpasarpaṇēna śarīravairasyam, makṣikōpasarpaṇēna mādhuryam, tathā'gniṁ jaraṇaśaktyā, balaṁ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayānupaśayataḥ, dōṣapramāṇamapacāraviśēṣēṇa, āyuṣaḥ kṣayaṁ riṣṭaiḥ, prakr̥tisatvāsārasatmavalalānyuśīlanēnēti| bhavanti cātra| jñānabuddhi pradīpēna yō nāviśati yōgavit| āturasyāntarātmānaṁ na sarōgāṁścikitsati|| dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyā prakāśakau| tadyathaikō guruvyādhiḥ sattvadēhabalāśrayāt|| laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhistvatō'nyathā| bāhyāvaya va mātrēṇa tayōrmuhyati bāliśaḥ|| tatō'lpavīryaṁ vā viparītamatō~thavā| pathyaṁ viparyayē yuñjan prāṇān muṣṇāti rōgiṇāṁ|| jñānāṁśēna na hi jñānaṁ kr̥tsnē jñēyē pravartatē| bubhustēta bhiṣak tasmāttatvaṁ tantrānuśīlanāt|| abhiyuktastu satataṁ sarvamālōcya sarvathā| na jātu skhalati prājñō viṣamē apikriyāpathē|| āganturanvēti nijaṁ vikāraṁ nijastayā''gantumatipravr̥rddhaḥ| tatrānubandhaṁ prakr̥tiṁ ca samyak jñātvā tataḥ karma samārabhēta||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nidānamētaddōṣāṇāṁ 'kōpē' iti vākyaśēṣaḥ| kupitāstēna-nidānēna, naikadhā| kiṁ tarhi ? anēkaprakārēṇa, vyādhīn vividhān-nānāprakārān kurvanti| kupitā dōṣā iti vacana (vibhakti) vipariṇāmēna sambandhaḥ| kva vyādhīn kurvanti ? ityāha-śākhētyādi| śākhāśca kōṣṭhaścāsthīni ca sandhayaśca tēṣu|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dōṣahētumupasaṁharati-nidānamētaditi| dōṣahētō rōgahētutvamāha-kupitāstēnēti| tēna-nidānēna| naikayā vividhāniti hētvānantyāt kōpānantyam| tasmādrōgānatyam| dōṣā ēva kāraṇagityuktam| tannirvāhārthamāha-śākhākōṣṭhāsthisandhiṣviti| śākhādīnāmādhāratvam, na kāraṇatvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śākhā raktādayaḥ ṣaḍdhātavastvak ca| tadbāhyarōgāyanaṁ,-bāhyānāṁ rōgāṇāmayanaṁ-sthānam| hiśabdō yasmādarthē| yasmādbāhyānāṁ rōgāṇāmayanam, atastadāśrayā maṣavyaṅgādayō rōgā bahirbhāgā ucyatē| ādiśabdēna visarpavidradhyādīnāṁ parigrahaḥ| durnāmētyādi| bahirbhāgāścētyatra ca śabdō bhinnakramaḥ, śōphādaya ityasmādanantaraṁ draṣṭavyaḥ| durnāmagulmaśōphādayaśca bahirbhāgā ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatra śākhāṁ vyācaṣṭē-śākhēti| raktādayōdhātavastvak ca-śākhā| sā ca bāhyarōgāyanaṁ,-bahirmārgō rōgāṇām| tē ca rōgā maṣādayaḥ| maṣavyaṅgau-kṣudrarōgēṣu| gaṇḍālajī-mukharōgēṣu| bahirbhāgā iti durnāmādīnāṁ viśēṣaṇamantarbhāganivr̥ttyartham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kōṣṭhaḥ kathyatē antaḥ, tathā mahāsrōtaḥ, tathā āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ-antarbhāgāśrayāḥ cchardyādayō rōgāḥ| na kēvalamētē ēva chardyādayō'ntarbhāgāśrayā yāvacchōphārśōgulmavīsarpavidradhyādīnāṁ antarbhāgatvaṁ ca| śōphādīnāṁ vidradhyantānāṁ samāhāradvandvanirdēśēnaiva sambandhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kōṣṭhaṁ vyācaṣṭē-antaḥkōṣṭha iti| antaḥantarmārgō rōgāṇām| mahāstrōtō-mahāvivaram| āmāśayō-yatrāmamannaṁ tiṣṭhati| pakvāśayō-yatra pakvam| tatsthānāḥ-kōṣṭhāśritāḥ| antarbhāgamiti śōphādīnāṁ viśēṣaṇaṁ bahirbhāganivr̥tyartham| samāhāradvandvadēkatvanapuṁsakatvē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śirōhr̥dayādīni madhyamō rōgamārgaḥ| asthnāṁ ca sandhaya ityēvaṁ nirdēśēnēdaṁ bōdhayati,-nātra dvayaṁ vivakṣitamasthīni ca sandhayaścēti, kiṁ tarhi ? asthnāṁ sambandhinaḥ sandhaya iti| sandhayō hyanyē'pi santi| tathā ca vakṣyati (hr̥. śā. a. 4|38) - "māṁsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ|" iti| tannibaddhāḥ,-tēṣu-asthisandhiṣu, nibaddhāḥ, saṁlagnā ityarthaḥ| śirāḥ snāyavaḥ kaṇḍarāśca ādayō (ādyā) yēṣāṁ dhamanīkūrcādīnāṁ tē| ca śabdāt pūrvōktāśca| tatra-madhyamē rōgamārgē, yakṣmādayō gadāstrikaśūlagrahādyantāḥ| mūrdhādītyatrādiśabdēna hr̥dayabastyādiparigrahaḥ| sandhyasthitrikē śūlāni, sandhyasthitrikē grahā iti yōjyam| ādiśabdēna pakṣagrahādayō vātavikārā gr̥hyantē| yakṣmaṇō'tra marmāsthisandhyadhiṣṭhānatvātpūrvaṁ nirdēśaḥ| vakṣyati hi (hr̥. ni. a. 5|5) - "tairudīrṇō'nilaḥ pittaṁ kaphaṁ cōdīrya sarvataḥ| śarīrasandhīnāviśya tān śirāśca prapīḍayan||" ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- asthisandhīn vyācaṣṭē-śirōhr̥dayēti| marmāṇi marmanibaddhāḥ śirādayaśca, asthisandhayaḥ| tē ca madhyamōrōgamārgaḥ| tadāśritā yakṣmādayaḥ| yakṣmā-rājayakṣmā| pakṣavadhaḥ-ēkāṅgarōgaḥ| arditaḥ-ēkāyāmaḥ, grahaḥ-stabdhatvam, sandhyasthitrikēṣvēva|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sraṁsō-hanvādisandhērbhraṁśaḥ| vyasanaṁ-vyāsō, vikṣēpaṇamaṅgapratyaṅgādēryathā''kṣēpakādiṣu| vyadhaḥ-tāḍanamiva mudgarādinā| svāpaḥ-suptiḥ karmaṇyacaitanyam| sadanaṁ-sādaḥ, aṅgānāṁ kriyāsvasāmarthyam| ruk-satataṁ śūlam| tōdō-vicchinnaṁ śūlam| bhēdanaṁ-bhēdō, vidāraṇamivāṅgasya| saṅgō-mūtrapurīṣādēḥ svāśayēbhyō'niḥsārō vāksaṅgādayaśca| aṅgānām-jaṅghōruprabhr̥tīnāṁ, bhaṅga iva bhaṅgaḥ-cūrṇanamiva,-aṅgabhaṅgaḥ| saṅkōcanaṁ-saṅkōcaḥ, śirādīnām| vartanaṁ-vartaḥ, purīṣādīnāṁ piṇḍīkaraṇam| harṣaṇaṁ-rōmṇāmūrdhvībhāvaḥ| tarṣaṇaṁ-tarṣaḥ, tr̥ṭ| kampaḥ-ativēpanam| spandanaṁ hi-kiñciccalanam| pāruṣyaṁ-paruṣatvam| sauṣiryaṁ-asthnām| śōṣaḥ-śōṣaṇam| vēṣṭanaṁ-grathanamivāṅgasya| stambhō-bāhūrujaṅghādīnāṁ saṅkuñcanādyabhāvaḥ| kaṣāyarasatā-kaṣāyarasāsvādatvam| varṇaḥ śyāvō'ruṇō'pi vā-śyāvāruṇau varṇāvityarthaḥ| ētāni vāyōḥ karmāṇi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- athākr̥tiḥ| tatra vātarōgāṇāṁ lakṣaṇamāhasraṁsavyāsēti| sraṁsaḥ-śaithilyam| vyāsaḥ-asaṅkōcatvam| vyadhaḥ sūcīviddhasyēva vyathā| svāpaḥ-sparśājñānam| sādaḥ-svakāryākṣamatvam| ruk-śūlam| tōdaḥ-tōtrēṇēva vyathā| bhēdanaṁ-bhidyamānasyēva vyathā| saṅgaḥ-avarōdhaḥ| aṅgaḥ-unmārgagamanam, aṅgērgatyarthatvāt| bhaṅgōvakratā| saṅkōcaḥ-aprasāryatvam| vartaḥ-piṇḍitatvaṁ harṣaṇaṁ-kaṇṭakitatvam| tarṣaṇaṁ-pipāsā| kampaḥ-calanam| pāruṣyaṁ-rūkṣaṇam| vēṣṭanaṁ-valanam| stambhaḥ-niṣkriyatvam| aruṇaḥ-īṣadraktaḥ| sraṁsādīni kupitavāyōḥ karmāṇi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dāhādīni pittasya karmāṇi| sarvāṅgīṇastāpō-dāhaḥ| rāgō-lauhityam| ūṣmā-auṣṇyam| pākitā-pākakartr̥tvam, ajīrṇēṣu vraṇēṣvannē ca| svēdanaṁ-svēdaḥ| klēdaḥ-śōṇitādivikāraḥ| srutiḥ-srāvaḥ| kōthaḥ-klēdasyātiśayaḥ, avicchinnatvam| sadanaṁ-sādaḥ| mūrcchanaṁ-bhramaḥ| madō-vakṣyamāṇō rōgaviśēṣaḥ| rasau-āsvādau, kaṭukāmlau| varṇaḥ pāṇḍurāruṇābhyāmanyaḥ-śuklalōhitavarṇaniṣēdhēna tacchēṣanānāvarṇasambhavaḥ sūcyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pittarōgāṇāṁ lakṣaṇamāha-pittasyēti| dāhaḥ-santāpaḥ| rāgō-rañjanam, varṇāntarōpamardēna svataṇāpādanam| ūṣmā-uṣṇatvam| pākitā-pācakttvam svēdōdharmaḥ| gharmaḥ| klēdō-malārdratvam| strutiḥ-srāva| sadanaṁ-sādaḥ| mūrcchanaṁ-mōhaḥ| kaṭukaḥ-tiktō rasaḥ,"kaṣāyatiktamadhuraṁvātādiṣu mukhaṁ kramāt|" iti vacanāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphasya snēhādīni karmāṇi| snēhaḥ-snaigdhyam| kāṭhinyaṁ-amr̥dutvam| kaṇḍūḥ-kharjūḥ| śītatvaṁ-śītasadbhāvaḥ| gauravaṁ-gurutvam| bandhaḥ-srōtasām| asthyādīnāmupalēpaḥ| staimityaṁ-gātrāṇāmapaṭutvam| kāyē varṇaḥ śuklaḥ| rasau ca madhurapaṭū| cirakāritā-kāryādau viśrabdhatvam| nanu, vāyōramūrtatvādvarṇarasatvōpalabdhiranupapannā| amūrtasya hi varṇarasau dūrōtsāritau| naitadasti| na hi sarvāṇi kāryāṇi kāraṇasadr̥śānyēva bhavanti| tathā cēndriyēbhyō jaḍēbhyō buddhērajaḍāyā utpattirdr̥ṣṭā| tasmāt kāraṇasadr̥śāni kāryāṇīti prāyikamētat, acintyatvācca dravyaprabhāvasya| vāyōḥ sakāśāt kaṣāyarasatā śyāvāruṇavarṇōtpattiścānvayavyatirēkasiddhā kathamiva nivāryatām| ityēvaṁ dōṣāṇāṁ karmāṇyupadiṣṭāni| tadvikārāśca saṅgraha uktāḥ| tathā ca tadgranthaḥ (?) (sū. a. 20) -"aśītirvātajā rōgāścatvāriṁśacca pittajāḥ| viṁśatiḥ ślēṣmajāścaiva sthūlā nānātmajā matāḥ|| 1|| nakhabhēdaḥ pādaśūlaṁ suptirbhraṁśō vipādikā| khuḍō gulphagrahō jānuviślēṣō jānukuñcanam|| 2|| piṇḍikōdvēṣṭanaṁ sādaścōrvōḥ stambhaśca gr̥dhrasī| pāṅgulyaṁ bhraṁśaśūlaṁ ca gudē stambhastu mēhanē|| 3|| muṣkākṣēpaḥ śrōṇibhēdō vaṅkṣaṇānāha ēva ca| udāvartō'tha viḍmēdaḥ pārśvapr̥ṣṭhatrikagrahāḥ|| 4|| khañjavāmanakubjatvaṁ hr̥ddravōdaravēṣṭakau| hr̥nmōhō vakṣanistōdaḥ śōṣōdvātau tathōrasaḥ|| 5|| bāhuśōṣō hanugrīvāmanyāstambhauṣṭhabhēdanam| dantabhēdō'tha śaithilyaṁ kaṇṭhōdhvaṁsō'tha vāggrahaḥ|| 6|| kaṣāyāsyatvamūkatvē mukhaśōṣō rasājñatā| ghrāṇānāhō'jñatā gandhē'śabdōccaiḥśravaṇaṁ tathā|| 7|| bādhiryaṁ karṇaśūlaṁ ca vartmastambhanakuñcanam| timiraṁ cākṣiśūlaṁ ca bhrūvyudāsō'tha nētrayōḥ|| 8|| lalāṭaśaṅkhabhēdau ca kēśabhrūsphuṭanaṁ tathā| śirōrujā'rditaṁ jr̥mbhā pralāpō vēpathurbhramaḥ|| 9|| ēkāṅgavyādhirāyāmaḥ pakṣāghātō'patantrakaḥ| daṇḍakaḥ svapnanāśaśca glāniḥ paruṣarūkṣatā|| 10|| viṣādō'thānavasthānamaruṇaśyāmavarṇatā| ityaśītiḥ samākhyātā rōgā vātasamudbhavāḥ|| 11|| antardāhō vidāhaśca plōṣauṣau davathurdavaḥ| atyūṣmā cāṁsadāhaśca svēdō'tyamlakadhūmakau|| 12|| raktaklēdō'ṅgagandhaśca gātrāvayavaśātanam| tvaḍmāṁsadaraṇaṁ māṁsaklēdaścarmadalaṁ tathā|| 13|| raktavisphōṭakaḥ kōṭhaḥ pittāsr̥graktamaṇḍalē| nīlikā kāmalā kakṣyā gātrē haritapītatā|| 14|| pūtitiktāsyatā tr̥ṣṇā lōhagandhāsyatā tathā| jīvādānamatr̥ptiśca pravēśastamasastathā|| 15|| galāsyagudamēḍhrākṣipākō hāridratā'pi ca| nakhākṣimūtraśakr̥tāṁ, catvāriṁśattu pittajāḥ|| 16|| staimityaṁ gauravaṁ tr̥ptirālasyamatinidratā| tandrā''syasrāvamādhuryē pralōpō hr̥dayasya ca|| 17|| sādaḥ kaṇṭhapralēpaśca ślēṣmōdgiraṇamēva ca| malādhikyamatisthaulyaṁ dhamanī pratisañcayam|| 18|| udardō galagaṇḍaśca śaityaṁ śvētāvabhāsatā| viṇmūtranakhanētrāṇāṁ śuklatā ca kaphāmayāḥ|| 19|| yathāsthūlaṁ vikārāṇāṁ catvāriṁśamidaṁ śatam| hr̥dādau śūlavaddāhō yō'ntardāhaḥ sa kīrtitaḥ|| 20|| pāṇipādāṁsamūlēṣu santāpō vividhastu yaḥ| sa vidāha iti prōktō, dāhaḥ prādēśikastu yaḥ|| 21|| agnyarciṣēva niḥsvēdaḥ sa plōṣaḥ parikīrtitaḥ| ōṣaḥ sarvāṅgikastīvrō dāhaḥ svēdāratipradaḥ|| 22|| davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartatē| mukhauṣṭhatāluṣu davaścāmlōdgiraṇamamlakaḥ|| 23|| dhūmāyanaṁ śirōghhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmakaḥ| pramīlakastu staimityaṁ gurutā'ṅgasya gauravam|| 24|| āhārānabhilāṣastu tr̥ptiḥ syādviṣayāgrahaḥ| nidrārtasyēva tandrā syācchēṣāḥ prathitanāmakāḥ|| 25||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ślēṣmārōgāṇāṁ lakṣaṇamāha-ślēṣmaṇa iti| snēhaḥ-snigdhatvam| bandhaḥ-saṁślēṣaḥ| upalēpō-litptatvam| staimityaṁ-ālasyam| śōphaḥ-śvayathuḥ| apaktiḥ-apākaḥ| cirakāritā-cirēṇa rōgavr̥ddhiḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 20) - "atha kupitā vātādayō nānāvidhaurvikāraiḥ śarīramupatāpayanti| āviṣakr̥tatamāstu vāyōraśītirvikārāḥ, catvāriṁśat pittasya, viṁśatiḥ ślēṣmaṇaḥ| tatra vātavikārāḥ, tadyathā,-nakhabhēdō|1| vipādikā|1| pādaśūlam|3| pādabhraśaḥ|4| suptapādatā| 5| vātakhuḍatā| 6| gulphagrahaḥ|7| piṇḍikōdvēṣṭanam|8| gr̥dhrasī|9| jānubhēdō|10| jānuviślēṣaḥ|11| ūrusādaḥ|12| paṅgutvam|14| gudabhraṁśō|15| gudārtiḥ|16| vr̥ṣaṇākṣēpō|17| mēḍhrastambhō|18| vaṅkṣaṇānāhaḥ|19| śrōṇibhēdō|20| viḍbhēdaḥ |21| udāvartaḥ|22| khañjatvam|23| kuñatvam|24| vāmanatvam|25| trikagrahaḥ|26| pr̥ṣṭhagrahaḥ| 27| pārśvāvamardanam|28| udarāvēṣṭō|29| hr̥nmōhō| 30| hr̥ddravō|31| vakṣauddharṣō|32| vakṣauparōdhaḥ|33|vakṣastōdō|34| bāhuśōṣō|35| grīvāstambhō|36| manyāstambhaḥ |37|kaṇṭhōdhvaṁsō|38|hanustambhaḥ|39| tālvōṣṭhabhēdō|40| dantabhēdō|41|dantaharṣō|42| dantaśaithilyam|43| mūkatvam|44| vāksaṅgaḥ|45| pralāpaḥ|46| kaṣāyāsyatā|47| mukhaśōṣō|48| rasājñatvam|49| ghhrāṇanāśaḥ|50|karṇaśūlam|51| aśabdaśrutiḥ|52| uccaiḥśrutiḥ|53| bādhiryam|54| vartmastambhō|55| vartmasaṅkōcaḥ|56| timiram|57| akṣiśūlam|58| akṣivyudāsō|59| bhrūvyudāsaḥ|60| śaṅkhabhēdō|61| lalāṭabhēdaḥ|62| śirōruk|63|kēśabhūmisphuṭanam|64| arditam|65| ēkāṅgarōgaḥ||66| sarvāṅgarōgaḥ|67| ākṣēpakō|68| daṇḍakaḥ|69| śramō|70| bhramō|71| vēpathuḥ|72| jr̥mbhā|73| glāniḥ|74|viṣādō|75| raukṣyam|76| pāruṣyam|77|śyāvāruṇāvabhāsatvam|78| svapnaḥ|anavasthitacittatā ca|80| pittavikārāḥ punaḥ-ōṣaḥ |1| plōṣō|2| davō|3| davathuḥ|4| vidāhaḥ|5| aṁsadāhaḥ|6| tvagdāhaḥ|7| antardāhaḥ|8|dhūmakaḥ|9| amlakaḥ|10| ūṣmādhikyam|11| atisvēdaḥ|12| aṅgagandhaḥ|13| aṅāvayavasadanam|14| śōṇitaklēdō|15| māṁsaklēdaḥ|16| tvahyāṁsadaraṇam|17| carmadaraṇam|18| raktakōṭhō|19| raktavisphōṭō|20|raktamaṇḍalāni|21| raktapittam|22| haritatvam|23| hāridratvam|2| nīlikā|25| kakṣyā|26|kāmalā|27| tiktāsyatā|28| lōhitagandhāsyatā|29|pūtimukhatvam|30|tr̥ṣādhikyam|31| atr̥ptiḥ|32|āsyapākō|33| galapākaḥ|34| akṣipākaḥ|35| pāyupākō|36| mēḍhrapākō|37|jīvādānam|38| tamaḥpravēśō|39| haritahāridranētramūtraśakr̥tvaṁ|40| ślēṣmavikārāstu-tr̥tptiḥ|1| tandrā|2|nidrādhikyam|3| staimityam|4|gurugātratā|5|ālasyam|6|mukhamādhuryam|7| prasēkaḥ|8| ślēṣmōdgiraṇam|9| malādhikyam|10| balāsō|11|hr̥dayōpalēpaḥ|13| kaṇṭhalēpō|13| dhamanīpraticayō|14| galagaṇḍaḥ|15|atisthaulyam|16| śītāgnitvam|17| udardaḥ|18| śvētāvabhasatā|19| śvētanētramūtraśakr̥tvaṁ ca|20| tatra sarvāṅgīṇastīvrō-dāhaḥ|svēdāratimān-ōṣaḥ| prādēśikaḥ svēdarahitō'gnyarciṣēva dāhaḥ-plōṣaḥ| mukhauṣṭhatāluṣu dāhō-davaḥ| cakṣurādīndriyēṣu dāhō-davathuḥ| pāṇipādāṁsamūlēṣu vividhaḥ santāpō-vidāhaḥ| kōṣṭhadāhaḥ-antardāhaḥ, kōṣṭhasyāntarmāgasaṅgrahāt| śirōgrīvāghFhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṁ-dhūmakaḥ| sāntardāhahr̥dayaśūlō'mlōdgāraḥ-amlakaḥ| śōṇitasya kr̥ṣṇatādaurgandhyatanutvāni-klēdaḥ| māṁsasya tu kr̥ṣṇatā daurgandhyaṁ ca| bāhyatvaksaṁhatiḥ-carma| kōṣṭhagauravādāhārāspr̥hātr̥ptiḥ| anyē punarāhuḥ,-annānabhinandanāttr̥tpiriva tr̥ptiḥ-arōcakaḥ| nidrārtasyēva viṣayāgrahaṇaṁ-tandrā| staimityaṁ tupramīlakaḥ, ityanyaiḥ paṭhitam| upalēpa iva-upalēpaḥ| tadatiśayaḥ-praticayaḥ,-atipūraṇam| agnēratimandatā-śaityam| urō'bhiṣyandaḥ-udardaḥ| kēṣāṁcicchītavēpathuḥ-udardaḥ| anyē punarāhuḥ-'śītapānīyasaṁsparśācchītakālē viśēṣataḥ| sarāgakaṇḍūḥ śōphaḥ syādudardaḥ sa kaphōdbhavaḥ||' kṣudravikārāḥ punaryadēvāṅgamāviśanti tadupapadamēva nāma labhantē| yathā,nakhaśaṅkhalalāṭabhēdāḥ svāntardāhakaṇṭhahr̥dayōpalēpādayaḥ| tēṣāṁ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṁ bhavati|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-prakārē| dōṣāṇāṁ lakṣaṇaṁ dōṣalakṣaṇaṁ,-yathāyathaṁ liṅgam| iti-pūrvōktēna prakārēṇa, yaddōṣalakṣaṇamuktam, taddarśanādyaiḥ samyagupalakṣayēt-jānīyāt| vaidya iti śēṣaḥ| darśanādyairityādi(dya)śabdēna sparśanapraśnau gr̥hyētē| kimbhūtaṁ dōṣalakṣaṇaṁ tat ? aśēṣāmayavyāpi,-aśēṣāśca ta āmayāścāśēṣāmayāstān,-sarvāmayān, sādhu vyāpnōtīti| kimbhūtō vaidyaḥ ? avahitō,-dattāvadhānaḥ| tathā, vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ,-vyādhēravasthāḥ-kālakr̥tā daśāḥ, tāsāṁ vibhāgaḥ-pr̥thaktvam, yathā,-iyamasya vyādhēravasthēyamanyāvasthēti| avasthābhēdāccōpakramabhēdaḥ| tathā hi,-ēkasyaiva jvarasya navasyānya upakramō jīrṇasyānyaḥ| tadēvaṁ vibhāgaṁ yō jānāti sa vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ| tathā, ārtān-vyādhitān, pratikṣaṇaṁ-muhūrtē muhūrtē, paśyan-ālōkayan|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lakṣaṇajñānē sāvadhānēna bhavitavyamityāha-ityaśēṣāmayavyāpīti| darśanādyaiḥ-darśanasparśanapraśnaiḥ| avasthāvibhāgō yathā,-āmajvarō jīrṇajvaraḥ pacyamānajvara iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-abhyāsāt-muhurmuhuścikitsitakarmaṇi pravartanāt, dr̥ṣṭiḥ-darśanaṁ cikitsāvijñānaṁ jāyatē, na kēvalaṁ-kēvalaccikitsāśāstrāvagamāt| kimbhūtā dr̥ṣṭiḥ ? karmaṇi siddhistāṁ prakāśayituṁ śīlaṁ yasyāḥ sā karmasiddhiprakāśinī| atra dr̥ṣṭāntamāha-ratnādītyādi| ādiśabdēna suvarṇarūpyādīnāṁ grahaṇam| tēṣāṁ yatsadasajjñānaṁ-idaṁ śōbhanamidaṁ na śōbhanamityavagamaḥ tanna śāstrādēva jāyatē| kiṁ tarhi ? abhyāsācca| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ| na śāstrāvabōdhānna ca kēvalādabhyāsādityēvakārēṇa bōdhayati| kila yathā ratnaparīkṣā tacchāstrāvabōdhadarśanābhyāsābhyāṁ samyagjāyatē, tathaiva cikitsā śāstrāvabōdhānnityamāturadarśanāccāvagamyata ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- lakṣaṇadarśanābhyāsō lakṣaṇajñānasahakārītyāha-abhyāsāditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dr̥ṣṭaścāsāvapacāraśca, tasmājjātō dr̥ṣṭāpacārajaḥ| apacārō-vyādhihētuḥ| aihikalaukikādvyādhikāraṇājjātō dr̥ṣṭāpacārajaḥ| kaścidātmakr̥tātpūrvāparādhāt-aśubhakarmākhyājjātaḥ pūrvāparādhajaḥ| aparaḥ kaścittatsaṅkarādbhavati| tayōḥ saṅkarastatsaṅkarō-miśratvaṁ, tasmāt| na kēvalātpūrvāparādhānna ca kēvalāddr̥ṣṭāparādhāt, api tu dvayōḥ saṁsargājjāta ityarthaḥ| ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vyādhistridhā-triprakāraḥ, smr̥taḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vyādhēstraividhyamāha-ddaṣṭāpacāraja iti| apacārō-nidānam| ddaṣṭhakarmajaḥ, addaṣṭakarmajaḥ, ddaṣṭakarmajaḥ iti trividhō vyādhiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathānidānaṁ dōṣōttha iti| yadyasya dōṣasya vātādērlaghurūkṣādi nidānaṁ, tēna kupitāddōṣāt ya utthitō vyādhiḥ sa dōṣōtthō jñēyaḥ| yō dr̥ṣṭāpacāraja ukta ityarthaḥ| hētubhiḥ-vātādinidānairlaghurūkṣādibhirvinā yō bhavati sa karmajaḥ| yastvalpē nidānē sēvitē mahārambhaḥ syāt, sa dōṣakarmajō rōgō jñēyaḥ| mahānārambhō yasya saḥ, pūrvarūparūpairbalavadbhiryukta ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- trayāṇāṁ lakṣaṇamāha-yathānidānamiti| yathānidānaṁ-svahētvanatikramēṇa, dōṣōtthō-ddaṣṭajaḥ| hētubhirvinā jātaḥ karmajaḥ-addaṣṭajaḥ, pūrvāparādhajaḥ| alpē hētau mahārambhaḥ-tīvrasaṁrambhō, dōṣakarmajaḥ| dōṣakṣōbhapūrvakatvāt ddaṣṭajasya dōṣajatvam| tadviparītatvādaddaṣṭajasya karmajatvam| vakṣyati hi (hr̥. sū. a. 1/170) - "tē jvarāḥ kēvalāḥ pūrvaṁ vyāpyantē'nantaraṁ malaiḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vipakṣaśīlanātpūrva iti| pūrvaḥ-pūrvamuktō yaḥ kēvalaṁ dōṣajō vyādhiḥ saḥ, vipakṣaśīlanāt-yathōktavipakṣādisēvanāt, kṣayaṁ yāti| karmajō rōgaḥ karmasaṅkṣayāt kṣayaṁ yāti| ubhayajanmā-dōṣakarmōtthō, dōṣakarmaṇōrubhayōrapi kṣayāt kṣayaṁ yāti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vipakṣaśīlanāt-hētuviparītaśīlanāt| pūrvō-dōṣatthaḥ| karmasaṅkṣayāt-bhōgēna prāyaścittēna vā pāpakṣayāt| vipakṣaśīlanādyupaśayākhyaṁ lakṣaṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svatantraśca paratantraśca svatantraparatantrau, tayōrbhāvaḥ svatantraparatantratvam, tasmāddhētōrdvidhā vyādhayaḥ| ēkē svatantrā anyē paratantrā ityarthaḥ| antē bhavā antyāḥ,--paratantrāḥ| tē punaḥ-bhūyō, dvidhā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- trayānāṁ pr̥thak dvaividhyamāha-dvidhā svaparatantratvāditi| tat svatantraḥ parantraścēti| antyā iti paratantrasya dvaividhyam| tacca pūrvarūpamupadravāścēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvaṁ jātāḥ pūrvajāḥ| "anyēṣvapi dr̥śyatē" iti ḍaḥ| pūrvajāḥ-pūrvarūpasaṁjñā rōgāḥ| yē ca paścājjātāgadāstē vyādhīnāmupadravāḥ| ityantyā dvidhā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tau ca svatantrātpūrvaṁ paścāt kramēṇa jāyētē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-janma cōpaśayaśca janmōpaśayau| janma- utpattiḥ| upaśayaḥ-sukhānubandhaḥ| yō yaḥ svaṁ svaṁ-yathāsvam| yasya jvarādēryāvātmīyau śāstranirdiṣṭau tau yathāsvaśabdēna sūcyētē| yathāsvaṁ janmōpaśayau yēṣāṁ tē yathāsvajanmōpaśayā vyādhayaḥ svatantrā ucyantē| cikitsāgurulāghavapratipattyarthaṁ ca svatantrādisaṁjñākaraṇam| svagrahaṇādyē'nyajanmani jāyantē'nyasya ca vyādhēryata upaśayaḥ-sukhānubandhastata ētatparivārasyāpi, tē tu na svatantrāḥ| tathā cōktam-"pūrvarūparūpādikramēṇa jvarādāvutpannē tatparivārā yē śvāsādaya utpadyantē tadupaśayē cōpaśēratē na tē svatantrāḥ| jvarādaya ēva tu mūlavyādhirūpatvātsvatantrā ucyatē|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yasya svēna hētunā janma, svauṣadhēnōpaśamaḥ, spaṣṭaṁ ca lakṣaṇaṁ, sa svatantraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tataḥ-svatantrēbhyō rōgēbhyō, yē'nyē-paratantrāḥ, pūrvarūpākhyāstathōpadravasaṁjñāśca, tē viparītāḥ,-viparītasvarūpāḥ, na yathāsvajanmōpaśayā na ca spaṣṭalakṣaṇāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- viparītaḥ-paratantraḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na kēvalaṁ rōgān svatantraparatantrabhēdairvidyādvaidyaḥ, yāvanmalān-dōṣānapi vātādīn, ēvaṁ-svatantraparatantrabhēdairjānīyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vyādhivaddōṣānapi svatantrānvidyāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tān-vātapittakaphān yathāsvajanmōpaśayalakṣaṇāvacchinnasvarūpān, pratijvaraṁ-prativikāraṁ, vikurvāṇān-vikr̥tiṁkōpaṁ gacchatō, jānīyāt| vaidya iti śēṣaḥ| kīdr̥k ? avahitō-dattacittaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tāṁśca pratirōgaṁ lakṣayēt| kō'tra svatantraḥ kaḥ paratantra iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

tēṣāṁ-paratantrāṇāṁ rōgāṇāmapradhānānām, pradhānapraśamē-svatantravyādhipraśamē, praśamō bhavati,-na tu tēṣāṁ pr̥thagupakramō vidhēya ityarthaḥ| aśāmyataḥ-tathā śamamagacchataḥ paratantrān vyādhīn dōṣān vā, tathā-tēna prakārēṇa pradhāna cikitsālakṣaṇēna, paścāt-pradhānacikitsāta uttarakālaṁ, cikitsēt| acikitsyamānō hyasādhyatāṁ yāyāt| tūrṇaṁ vēti| upadravaścēdbalavān syāttadā tamēvōpadravaṁ tūrṇamēva cikitsēt-, na paścāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tēṣāṁ-paratantrāṇāṁ, svatantrapraśamē praśamaḥ| tathāsvaṣaudhēna, yē na śāmyanti tān paścārsvauṣadhēna cikitsēt| yastu balavānupadravastaṁ tūrṇaṁ-prāgēva, cikitsēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hi-yasmāt, vyādhikliṣṭaśarīrasya puṁsaḥ sō'tiśayēna pīḍākaraḥ| prāgutpannō'pi rōgaḥ pīḍākaraḥ| upadravastu paścājjāyamānō vyādhikliṣṭaśarīrōtpannatvātpīḍākarataraḥ| tadayamatrārthaḥ,-paratantrō vyādhirhīnabalaḥ pradhānōpakramēṇaivōpaśāmyati| yastu paratantraḥ paścādutpadyamānō'pi svatantravyādhyupakramēṇa śamaṁ na yāti taṁ paścādupakramēt| yastu balavān paratantrastamādāvēva cikitsēt, atipīḍākaratvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sa hi svatantrēṇa pīḍitasya narasya svatantrādatipīḍakaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 22) - "satpavidhāḥ khalu rōgā bhavanti| sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ| tē tu pr̥thagddhividhāḥ| tatra sahajāḥ śukrārtavadōṣānvayāḥ kuṣṭhārśōmēhādayaḥ, pitr̥jā mātr̥jāśca| garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapai!ggalyakilāsādayō, annarasajā mātr̥dauhr̥davimānajāśca| jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā apatarpaṇajāśca| pīḍājāḥ kṣatabha!ggaprahārakrōdhaśōkabhayādayaḥ, śārīrāmānasāśca| kālajāḥ śītādikr̥tā jvarādayō, vyāpannajā asaṁrakṣaṇajāśca| prabhāvajā dēvagurulaṅanaśāpātharvaṇādikr̥tāḥ, jvarādayaḥ piśācādayaśca| svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ, kālajā akālajāśca| tatra kālajā rakṣaṇakr̥tāḥ, arakṣaṇajā akālajāḥ ta ētē samāsataḥ punardvividhā bhavanti,pratyutpannakarmajāśca| tatra rōgōtpattiṁ pratyutpannaṁ karma yadanēnaiva śarīrēṇa ddaṣṭamaddaṣṭaṁ vōddiśyātpōpadiṣṭapratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṁ vā| janmāntarātītēna tu pūrvam| tatpunardaivākhyam, uktaṁ ca niyatāniyatabhēdēna prāk| tasmāt ddaṣṭahētavaḥ pratyutpannakarmajāḥ| viparītā daivajanmānaḥ| alpa nidānā mahārujaścōbhayātmakāḥ| tatra yathāsvaṁ pratipakṣaśīlanāt pūrvēṣāṁ rōgāṇāmupaśamaḥ| satyēva vipakṣaśīlanē nirdiṣṭakarmakṣayāddvaivikānām| dōṣakarmakṣayādanyēṣām| anyē punaḥ pratyutpannaṁ karma parakr̥tamapi varṇayanti| tacca parābhisaṁskāramācakṣatē| ēvaṁ cāhaḥ,-yadi svayaṁ kr̥tādēva karmaṇaḥ kāryanirvr̥ttiḥ syāt, na ddaṣṭapuruṣāntarakr̥tāt| kimiti vidvānapi parācaritayōrupakārāpakārayōḥ sukhaduḥkhānurōdhāttōṣarōṣau praikartavyavintāṁ vā pratipēdyatē| ēvamētē vyādhayō dvividhāḥ santasnividhā jāyantē| tataśca dōṣavantō bhūyaḥ saptavidhāḥ| sakalō'pi cāyaṁ rōgasamūhaḥ pratīkāravān āyurvēdavihitamupadēśamapēkṣatē| yasmānniyatahētukō'pyāmayaḥ samyagbhiṣagādēśānuṣṭhānādupāttāyuḥ saṁskārāparikṣayē sahyavēdanatāṁ pratipadyatē| anuprakramyamāṇastu sarva ēva prāyaśō bhinattyakāṇḍē| svayamapi ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ ṣōḍaśaguṇasamuditakriyōpālambhādāśutaramapai parikliṣṭasya vā'pagacchati| aniyataphaladāyini tu daivē hitābhyāsaratasyāvakāśamēva na labhatē vyādhiḥ| tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayōstulyadarśī syāt| trividhāśca punarvyādhayō mr̥dumadhyātimātrabhēdēna| tatrālpalakṣaṇā mr̥davō, madhyalakṣaṇā madhyāḥ, sampūrṇalakṣaṇāstvatimātāḥ| tē punaḥ sukhasādhyādiviśēṣēṇa caturdhā prāgupadiṣṭāḥ| subahuśō'pi ca bhidyamānā vyādhyayō nijāgantutāṁ na vyabhicaranti| tatra nijāsnidōṣōtthāḥ| tēṣu pūrvaṁ vātādayō vaiṣamyamāpadyantē tatō vyathābhinivartatē| bāhyahētujāstvāgantavaḥ| tēṣu vyathā pūrvamupajāyatē, tatō dōṣavaiṣamyam| dōṣavaiṣamyēṇaiva ca bahurūpā rudanubadhyatē, tatō dōṣavaiṣamyam| dōṣavaiṣamyēṇaiva ca bahurūpā ruganubadhhyatē pravarddhatē ca| ēvaṁ ca kr̥tvā na dōṣavyatirēkēṇa rōgānubanddhaḥ, kēvalaṁ paurvāparyaviśēṣaḥ| tasmādēkākārā ēva rōgāḥ, tathārukasāmānyāt| asaṅkhyabhēdā vā pratyēkaṁ samutthānasthānasaṁsthānavarṇanāmavēdanāprabhāvōpakramaviśēṣāt| tē yathāsthūlaṁ yathāsvamēvōpadēkṣyantē| asaṅkhayēyatvācca dōṣaliṅgairēva rōgānupakramaṁ ca vibhajēt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vikārāḥ-rōgāḥ, tēṣāṁ nāmāni, tēṣvakuśalō vaidyō na jātucijjihrīyāt-rōgasaṁjñānabhijñō'hamiti lajjāṁ na kuryāt, cikitsāmēva vidadhyādityarthaḥ| kutō hētōḥ ? ityāha-na hītyādi| yasmātsarvavikārāṇāṁ nāmataḥ-saṁjñātō, dhruvā-niścitā, sthitiḥ-avasthānaṁ, nāsti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śāstrē'nuktaṁ svayamūhanīyamityāha-vikāranāmēti| yō vikārasyavātajāditvaṁ jānāti, nāma na jānāti, śāstrē'nuktatvātsaṅkīrṇatvādvā, sa na jihnīyāt-lajjāṁ na kuryāt| na hi nāmādhīnā sarvatra cikitsā| vātajādijñānaṁ hi cikitsāyāṁ pradhānaṁ kāraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmātsaḥ-ēka ēva, dōṣō-vātādyanyatamaḥ, samutthānaviśēṣatō-hētubhēdāt, tathā sthānāntarāṇi-svasthānaṁ hitvā parāṇi sthānāni, prāpya-gatvā, bahūn-anantān, vikārān kurutē| tathā cōktaṁ tantrāntarē-"yō dōṣaḥ śarīrasandhīnāviśati, tēna jr̥mbhā jvaraścōpajāyatē| yastvāmāśayamabhyupaiti, tēna rōgā bhavantyurasi, arōcakaśca| yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyatē kaṇṭhastatō dhvaṁsatē svaraścāvasīdati| yaḥ prāṇavahāni srōtāṁsyāsyādīni upaiti, śvāsaḥ pratiśyāyaśca tēnōpajāyatē|" iti| vikārasya-jvarādēḥ, prakr̥tayaḥ-upādānakāraṇāni vātādidōṣāḥ, tā vikāraprakr̥tī:-rōgahētuviśēṣān, buddhvā,- jñātvā, tathā'dhiṣṭhānāntarāṇi sthānaviśēṣāṁśca, buddhvā,tathā hētuviśēṣān-nidānabhēdāṁśca, buddhvā-yathā kimayaṁ kupitaḥ pavanō rūkṣēṇa hētunā laghunā śītēna vētyādi jñātvā, śīghhramēvōpakramēt-cikitsēt| na tu vikārānabhijña iti na cikitsēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha sādhanam| sādhanajñānaṁ ca lakṣaṇajñānādhīnam| tatra lakṣaṇasya durbōdhatvamāha-sa ēvēti| sa ēva yō'nyatra lakṣitō, bahūn vikārān kurutē,-yē'nyatra na ddaṣṭāḥ| tatra dvau hētū-samuttānaviśēṣātkupitatvaṁ sthānāntaraprāptiśca samutthānaviśēṣaḥ-anyatrāddaṣṭaṁ samutthānam|tasmādvikārāditrityajñānapūrvaka upakramaḥ kāryaḥ| sa ca śīghram, avasthāntarō| prakr̥tiḥ-svabhāvō'sādhāraṇaṁ cinham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dōṣauṣadhanirūpaṇē sati dūṣyādīn daśa samīkṣya samyagvilōkya, yaścikitsāyāṁ vartatē-yatnaṁ karōti, saḥ-vaidyō, na kadācit skhalati-nāparādhī syāt| dōṣō-vātādiḥ, auṣadhaṁ-harītakyādi, tayōrnirūpaṇaṁ-paryālōcanam, tasmin dōṣauṣadhanirūpaṇē| dūṣyādīnāṁ samastānāmupādānaṁ sarvēṣāmēvāvagamē cikitsākaraṇaṁ prati yatnātiśayadyōtanārtham, na punarēṣāṁ dvau vā trīn vā caturō vā pañca vā samīkṣya| kiṁ tārhi ? sarvānētān samīkṣya,-samyagavabudhyēti| atha dūṣyādīnēva samīkṣya ? nētyāha- avasthāśca pr̥thagvidhāḥ| ēṣāmēva dūṣyādīnāmavasthāḥ sūkṣmasūkṣmāḥ-atiśayēna sūkṣmāḥ, tāśca samīkṣya-yathāvadbuddhvēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dūṣyādyēkādaśajñānē satyavyabhicāryupakrama ityāha-dūṣyati| dūṣyō-dhāturmalaśca| dēśō-bhūmirdēhaśca| balaṁ-sāmarththam| dēśō- bhūmirdēhaśca| balaṁ-sāmarththam | kālaḥ-pūrvāhṇadiḥ| analō-viṣamādiḥ| prakr̥tiḥ-vātaprakr̥tyādiḥ|vayō-balyādi| satvaṁ-manaḥ| sātmyaṁ-dēśasātmyādi|āhārō-madhurādiḥ| avasthāḥ-rūpēṣvavāntaraṁ rūpam| sūkṣmasūkṣmāḥ-atisūkṣmāḥ| ēṣāṁ-rōgāṇām| dōṣauṣadhanirūpaṇē-dōṣasyauṣadhasya ca vicāraṇē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guruścālpaśca gurvalpau, gurvalpau ca tau vyādhī ca gurvalpavyādhī, tayōḥ saṁsthānaṁ-ākr̥tiḥ| apiśabdō bhinnakramē| tadgurvalpavyādhisaṁsthānamanyathākāramapi dr̥śyatē-viparītamiti lakṣyatē| apiśabdātkvacit gurvalpavyādhisaṁsthānaṁ yathātattvaṁ dr̥śyatē kvacinnēti vyādhilakṣaṇasya gamakatvābhāvaḥ prasajyēta| tataśca "rōgaṁ nidānaprāgrūpalakṣaṇōpaśayāptibhiḥ|" (hr̥. sū. a. 1|22) iti dūṣyēta| tasmādapiśabdō'tra gurvalpasaṁsthānasya yathātattva darśanaṁ kvacidbhavatyēvēti sūcanārthaḥ kr̥taḥ| kutō hētōḥ ? ityāha-sattvētyādi| sattvaṁ-dhairyam| dēhō-mahadalpasthūlakr̥śādiḥ| sattvaṁ ca dēhaśca sattvadēhau| balaṁ cābalaṁ ca balābalē| tasmātsattvadēhabalābalāddhētōrgurvalpavyādhisaṁsthānē'vahitō bhavēt| adhikasattvē tathōtkr̥ṣṭadēhabalē ca guruḥ-mahānapi vyādhirutpannō'lpasaṁsthānō-hīnabala iva lakṣyatē, sattvadēhabalayōrutkr̥ṣṭatvāt| tathā, hīnasatvē hīnadēhabalē cōtpannō laghurapi mahāniva lakṣyatē, hīnasattvadēhabalatvāt| tasmāda(tta)smin-vyādhisaṁsthānē'rthē, dattāvadhānēna bhāvyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatrāpi satvadēhayōrbalaṁ tātparyēṇa parīkṣyamityāha-gurvalpavyādhisaṁsthānamiti| saṁsthānaṁ-lakṣaṇam|anyathākāraṁ-gurōralpatvam, alpasyāpi gurutvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-guruṁ laghumityādi| yaśca bhiṣagbruvaḥ-kutsitō vaidyaḥ, sa vyādhisaṁsthānamātrāvalōkanāt guruṁ vyādhiṁ laghumiti kalpayan-niścinvan, alpadōṣākalanayā-hīnamātradōṣaniścayēna, pathyē vipratipadyatē-cikitsitē mōhaṁ gacchati, guruvyādhāvalpavyādhiyōgyaṁ bhēṣajaṁ dadāti| ēvaṁ laghuvyādhiṁ gurumiti kalpayan bahudōṣākalanayā pathyē vipratipadyatē, bhiṣagbruvattvāt| anyatrāpi bruvāntasya kutsitatvamēva prasiddham| yathā''ha manuḥ (a. 8|20) -"jātimātrōpajīvī vā kāmaṁ syādbrāhmaṇabruvaḥ| dharmapravaktā nr̥patērna tu śūdraḥ kathañcana||" iti| kēcit "bhiṣagdhruvam" iti pēṭhuḥ| bhiṣak-vaidyō, guruṁ laghumiti vyādhiṁ kalpayan dhruvaṁ-niścitaṁ pathyē vipratipadyata iti ca vyācakṣatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anavahitatvē dōṣamāha-guruṁ laghumiti|alpō'yaṁ dōṣa ityagaṇanayā vipratipadyatē-viparītaṁ jānāti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatō'lpaṁ-alpamātram, alpavīryaṁ vā-anutkr̥ṣṭaśaktikaṁ vā, bhēṣajaṁ guruvyādhau prayōjitaṁ-dattaṁ, saṁśōdhanaṁ rōgānudīrayēttarāṁ-atiśayēnōtklēśayēt| kutaḥ ? ayōgataḥ,,-hīnayōgāt| ayōgō hi hīnayōga ucyatē| yathā,-putrakāryākaraṇādaputra ityucyatē| viparyayē ca-laghuvyādhau, viparītaṁ śōdhanaṁ tu prayōjitam, kasmādviparītam ? alpavīryātsaṁśōdhanāt, atimātramutkr̥ṣṭavīryaṁ ca bahudōṣākalanayā, atiyōgēna prayōjitaṁ na kēvalaṁ malān kṣiṇuyāt-kṣapayēt, yāvadvapurasyati-śarīramapi hiṁsyāt| atra ca saṁśōdhanaṁ yat dr̥ṣṭāntatvēnōpanyastaṁ tadayōgātiyōgābhyāṁ rōgōtklēśaṁ śarīrakṣapaṇaṁ [ca] jhaṭiti nirvartayatīti| kharanādēnāpyuktaṁ ca-"alpamutklēśayēddōṣaṁ bahu prāṇānnihanti ca| tasmānnirūpya bhiṣajā dēyaṁ yuktaṁ virēcanam||" iti| tathā, jvaragulmādīnāṁ ca tatpratīkārārthaṁ yaddīyatē bhēṣajaṁ tatrāpi mahārambhē'lpamalpavīryaṁ cauṣadhaṁ na dēyam, ityasmādēva dr̥ṣṭāntībhūtādarthādavagantavyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- viparyayajñānē dōṣamāha-tatō'lpamiti| ayōgataḥ-hīnayōgēna| viparītaṁ-atimātramativīryaṁ vā|viparyayē-laghuvyādhau| vapurapyatiśayēna kṣayaṁ nayēt, na dōṣānēva|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yasmāccaivaṁ rōgāṇāṁ durvijñēyā gatiḥ, ataḥ-asmāddhētōḥ, satatamabhiyuktaḥ-sadā''yurvēdapāṭhāvabōdhānuṣṭhānaparō vaidyaḥ, sarvaṁ-dūṣyādivastujātam, ālōcya sarvathā-sarvēṇa prakārēṇā''yurvēdānusāriṇyā svabuddhyā tadvidyasambhāṣāsambhavayā ca tathā karmābhyāsatō'pi nipuṇaṁ nirūpya, tathā-tēna prakārēṇa dōṣadūṣyadēśādyanuguṇēna, bhaiṣajyaṁ yuñjīta-bhēṣajaṁ yuñjyāt| yathā''rōgyāya dhruvaṁ-yēna prakārēṇā''rōgyārthamavaśyaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- aśēṣaviśēṣēśaparīkṣāyāmatyādaraḥ kārya ityāhātō'bhiyukta iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vr̥ddhiśca kṣayaśca vr̥ddhikṣayau, vr̥ddhikṣayayōrvibhēdō vr̥ddhikṣayavibhēdaḥ, vividhō viśiṣṭō bhēdō-vibhēdaḥ, tasmādvr̥ddhikṣayavibhēdataḥ| ataḥparaṁ-atō'nantaram, dōṣāḥ-vātādayō, vakṣyantē-bhaṇiṣyantē| sa0-pr̥thak-vyastān svapramāṇādhikān, trīn dōṣān rōgahētūn, viddhi-avēhi| vātō vr̥ddhaḥ| 1| pittaṁ vr̥ddham| 2| ślēṣmā vr̥ddhaḥ| 3| ēvaṁ trayō dōṣāḥ| sa0-saṁsargastridhā-triprakāraḥ| tatra-saṁsargē, nava dōṣabhēdān svapramāṇādhikān, "viddhi" ityētadanuvr̥ttikr̥tēna sambandhēna sarvatra yōjyam| sa0-samayā vr̥ddhyā-tulyayā vr̥dhdyā, trīnēva-anyūnādhikān, saṁsargadōṣabhēdān viddhi| ēkō vātapittābhyāmadhikābhyām, dvitīyō vātakaphābhyāmadhikābhyām, tr̥tīyaḥ pittaślēṣmabhyāmadhikābhyām, iti| saṁsargasthayōrdōṣayōrēkasya dōṣasyātiśāyanē-adhikatarayā vr̥ddhyā, ṣaṭ saṁsargadōṣabhēdān viddhi| atiśayō-atiśāyanam| atiśāyanē "tamabiṣṭhanau" iti nipātanāddīrghaḥ| dōṣadvayavr̥ddhēścintyamānatvādaparadōṣacintānāstyatra| vātō vr̥ddhaḥ pittaṁ vr̥ddhataram||1|| pittaṁ vr̥ddhaṁ vātō vr̥ddhataraḥ||2|| kaphō vr̥ddhaḥ pittaṁ vr̥ddhataram||3|| pittaṁ vr̥ddhaṁ kaphō vr̥ddhataraḥ||4|| kaphō vr̥ddhō, vātō vr̥ddhataraḥ||5|| vātō vr̥ddhaḥ kaphō vr̥ddhataraḥ||6|| ēvaṁ ṣaṭ saṁsargadōṣabhēdān viddhi| sa0-samastēṣu-sannipatitēṣu triṣvapi dōṣēṣu vr̥ddhēṣu, trayōdaśa dōṣabhēdān viddhi| sa0-dvau caikaśca dvyēkē, tēṣāṁ dvyēkēṣāmatiśayō-adhikatvam, tēna dvyēkātiśayēna| tatō dvayātiśayēna trayō bhēdāḥ, tathā dōṣaikasyātiśayēna trayaḥ, iti ṣaṭ bhēdāḥ| yathā,-kaphō vr̥ddhō vātapittē'dhikaṁ vr̥ddhē| 1| pittaṁ vr̥ddhaṁ vātakaphāvativr̥ddhau| 2| vātō vr̥ddhaḥ pittakaphāvativr̥ddhau| 3| pittakaphau vr̥ddhau vātō'tivr̥ddhaḥ| 4| vātakaphau vr̥ddhau pittamativr̥ddham| 5| vātapittē vr̥ddhē kaphō'tivr̥ddhaḥ| 6| iti ṣaḍbhēdān dvyēkātiśayēna sannipātē viddhi| sa0-tulyaṁ kr̥tvā-samaṁ kr̥tvā, vr̥ddhairdōṣairēkaṁ sannipātadōṣabhēdaṁ viddhi| sa0-taratamayōrbhāvastāratamyam| kasya tāratamyam ? prakr̥tatvātsannipātasthadōṣāṇām| tāratamyasya vikalpanaṁ-bhēdaḥ, tāratamyavikalpanam, tasmāt| sannipātasthadōṣāṇāṁ vr̥ddhirūpāṇāṁ ṣaḍbhēdān viddhi| yathā,-vātō vr̥ddhaḥ pittaṁ vr̥ddhataraṁ kaphō vr̥ddhatamaḥ| 1| vātō vr̥ddhaḥ kaphō vr̥ddhataraḥ pittaṁ vr̥ddhatamam| 2| pittaṁ vr̥ddhaṁ kaphō vr̥ddhatarō vātō vr̥ddhatamaḥ| 3| pittaṁ vr̥ddhaṁ vātō vr̥ddhataraḥ kaphō vr̥ddhatamaḥ| 4| kaphō vr̥ddhō vātō vr̥ddhataraḥ pittaṁ vr̥ddhatamam| 5| kaphō vr̥ddhaḥ pittaṁ vr̥ddhataraṁ vātō vr̥ddhatamaḥ| 6| ētēṣāṁ ca lakṣaṇaṁ muniradhyagīṣṭa| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 3|88)- "sannipātajvarasyōrdhvaṁ trayōdaśavidhasya hi| prāk sūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṁ vai pr̥thak pr̥thak|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk| vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphē jvarē|| śaityaṁ kāsō'rucistandrā pipāsā dāharugvyathāḥ| vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ|| chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā| mandavātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ| vātōlbaṇē syād hyanugē tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ svēdastr̥ḍbalasaṅkṣayaḥ| mūrcchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittagarīyasi|| ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kaphōlbaṇaṁ sannipātaṁ tandrākāsēna cādiśēt|| samaṁ dōṣaistribhirvr̥ddhaiḥ sannipātasya lakṣaṇam| muhurdāhō muhuḥ śītaṁ karṇakṣvēḍanapārśvaruk|| mōhaḥ cchardirdivā nidrā rātrau jāgaraṇaṁ tathā| pratiśyā chardirālasyāṁ tandrārucyagnimārdavam|| hīnavātē pittamadhyē cihnaṁ ślēṣmādhikē matam| hāridramūtranētratvagdāhastr̥ṣṇā bhramō'ruciḥ|| hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam| śirōrugvēpathuḥ śvāsaḥ pralāpaḥ cchardyarōcakau|| hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ vātādhikē matam| śītakaṁ gauravaṁ tandrā pralāpō'sthiśirōtiruk|| hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē viduḥ| varcōbhēdō'gnidaurbalyaṁ tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ|| kaphahīnē vātamadhyē liṅgaṁ pittādhikē matam| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyō mukhaśōṣō'tipārśvaruk|| kaphahīnē pittamadhyē liṅgaṁ vātādhikē smr̥tam|" iti| sa0-ēvaṁ-pūrvōktēna prakārēṇa, pañcaviṁśatisaṅkhyāparimāṇān vr̥ddhān dōṣabhēdān vr̥ddhairdōṣairviddhi| sa0-kṣīṇaiḥ-kṣayāvasthairdōṣaiḥ, tāvataḥ-tatparimāṇān pañcaviṁśatisaṅkhyākān dōṣabhēdān viddhi| yathā,-vr̥ddhaiḥ pr̥thak trīn dōṣabhēdān, tathā kṣīṇaiḥ| "pr̥thak trīn" ityādigranthē vr̥ddhiśabdasthānē kṣīṇaśabdē nipātyaḥ| tadyathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṁ kṣīṇam| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ| 3| tadēvaṁ saṁsargē navadōṣabhēdān viddhi| katham ? trīnēva samakṣīṇatvēna,-kṣīṇavātapittasaṁsargaḥ| 1| kṣīṇapittakaphasaṁsargaḥ| 2| kṣīṇavātakaphasaṁsargaḥ| 3| ṣaḍēkasyātiśāyanē| atiśāyanē-anyadōṣāpēkṣayā kṣīṇatvātirēkē,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṁ kṣīṇataram| 1| pittaṁ kṣīṇaṁ vātaḥ kṣīṇataraḥ| 2| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇō vātaḥ kṣīṇataraḥ| 4| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṁ kṣīṇataram| 5| pittaṁ kṣīṇaṁ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 6| ēvaṁ ṣaṭ dōṣabhēdān viddhi| trayōdaśa samastēṣu-sannipatitēṣu kṣīṇēṣu dōṣēṣu dōṣabhēdāṁstrayōdaśa viddhi| katham ? ṣaḍ dvyēkātiśayēna tu| dōṣadvayasyātiśayēna-atikṣīṇatvēna, tathā dōṣaikaśayēna tu| tathā dōṣaikasyātikṣīṇatvēna, paryāyataḥ ṣaṭ kṣīṇasannipātadōṣabhēdān viddhi| yathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphāvatikṣīṇau| 1| pittaṁ kṣīṇaṁ vātakaphāvatikṣīṇau| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittavātāvatikṣīṇau| 3| vātapittē kṣīṇē kaphō'tikṣīṇaḥ| 4| pittakaphau kṣīṇau vātō'tikṣīṇaḥ| 5| vātakaphau kṣīṇau pittamatikṣīṇam| 6| ēkaṁ tulyakṣīṇairbhēdaṁ viddhi| 1| ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt,-kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṁ kṣīṇataraṁ vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 1| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ pittaṁ kṣīṇatamam| 2| pittaṁ kṣīṇaṁ kaphaḥ kṣīṇatarō vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇō vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṁ kṣīṇatamam| 4| vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṁ kṣīṇataraṁ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 5| pittaṁ kṣīṇaṁ vātaḥ kṣīṇataraḥ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 6| ēvaṁ pañcaviṁśatidōṣabhēdān kṣīṇairdōṣairviddhi| sa0-tē-sannipātasthadōṣāstrayaḥ, ṣōḍhā bhavanti| katham ? ityāha-ēkaikētyādi| vr̥ddhiśca samatā ca kṣayaśca vr̥ddhisamatākṣayāḥ| ēkaikasya-vātādyanyatamasya, vr̥ddhisamatākṣayā ēkaikavr̥ddhisamatākṣayāḥ, tairēkaikavr̥ddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| yathā,-vātō vr̥ddhaḥ pittaṁ samaṁ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṁ vr̥ddhaṁ vātaḥ samaḥ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 2| kaphō vr̥ddhaḥ pittaṁ samaṁ vātaḥ kṣīṇaḥ| 3| kaphō vr̥ddhō vātaḥ samaḥ pittaṁ kṣīṇam| 4| vātō vr̥ddhaḥ kaphaḥ samaḥ pittaṁ kṣīṇam| 5| pittaṁ vr̥ddhaṁ kaphaḥ samō vātaḥ kṣīṇaḥ| 6| ēvamēkaikavr̥ddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| sa0-ēkasya kṣaya ēkakṣayaḥ, dvandvasya vr̥ddhirdvandvavr̥ddhiḥ, ēkakṣayasahitā dvandvavr̥ddhirēkakṣayadvandvavr̥ddhiḥ, tayā| kimbhūtayā ? saviparyayayā,-saha viparyayēṇa-vaiparītyēna vartatē yā saivam, tayā| ēkakṣayadvandvavr̥ddhyā punarēva ṣaṭ dōṣabhēdāḥ| vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vr̥ddhau| 1| pittaṁ kṣīṇaṁ vātakaphau vr̥ddhau| 2| kaphaḥ kṣīṇō vātapittē vr̥ddhē| 3| ēvamēkakṣayadvandvavr̥ddhyā trayō bhēdāḥ| saviparyayayā ca vr̥ddhyā trayō dōṣabhēdāḥ| dvandvakṣayaikadōṣavr̥ddhyā-dvandvakṣayasahitaikadōṣavr̥ddhiḥ, tayā| yathā,-vātapittakṣīṇē ślēṣmā vr̥ddhaḥ| 1| vātakaphau kṣīṇau pittaṁ vr̥ddham| 2| pittakaphau kṣīṇau vātō vr̥ddhaḥ| 3| iti saviparyayayā vr̥ddhyā trayō dōṣabhēdāḥ| ēvaṁ sannipātabhēdā dvirūpayā vr̥ddhyā ṣaḍētē jñēyāḥ| sa0-ēvaṁ bhēdagaṇanayā dōṣāṇāṁ bhēdā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ-uktāḥ| sa0-triṣaṣṭīnāṁ pūraṇō yō dōṣabhēdaḥ, sa svāsthyakāraṇaṁ-ārōgyahētuḥ, dhātusāmyāt| atra hi svapramāṇasthā vātapittakaphāḥ| yē ca dōṣabhēdā dviṣaṣṭiḥ, tē ca rōgakāraṇamityarthāduktaṁ bhavati| atra ca rōgahētutvē dōṣavaiṣamyaṁ kāraṇam| triṣaṣṭa iti " tasya pūraṇē ḍaṭ" iti ḍaṭ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- atha saṁyōgaḥ| tasya triṣaṣṭibhēdāḥ| tānāhavakṣyantē'taḥparamiti| dōṣāḥ-dōṣabhēdāḥ| vimēdaḥ-tāratamyam, tatsāmyē nāsti vr̥ddhau kṣayē cāsti, vr̥ddhikṣayavattāratamyaṁ cabhēdē kāraṇam| ā0 ra0- tatra vr̥ddhisāmyābhyāṁ dvādaśa| tatra pr̥thak trīn viddhi| pr̥thak-pratyēkaṁ vr̥ddhayā, "pañcaviṁśatirityēvaṁ vr̥ddhaiḥ" ityupasaṁhārāt| pāriśēṣyāt dviśaḥ sāmyēna| yathā,- vāyurvr̥ddhaḥ pittakaphau samau|1| pittaṁ vr̥ddhaṁ vāyukaphau samau|2| kaphō vr̥ddhō vāyupittē samē|3| ā0 ra0- saṁsargaṁ tridhā viddhi, vāyupittē vāyukaphau pittakaphau iti| tatra tān-saṁyōgān, nava viddhi| ā0 ra0- tatra trīn samayā vr̥ddhyā| yathā,- vāyupittē vr̥ddhē kaphaḥ samaḥ|1| vāyukaphau vr̥ddhau pittaṁ samam|2|pittakaphau vr̥ddhau vāyuḥ samaḥ |3| ēkasyātiśayanē ṣaṭ| yathā,-vāyōḥ pittaṁ vr̥ddhaṁ kaphaḥ samaḥ|1| pittādvāyurvr̥ddhaḥ kaphaḥ samaḥ|2| kaphādvāyurvr̥ddhaḥ pittaṁ samam|3| vāyōḥ kaphō vr̥ddhaḥ pittaṁ samam|4| pittātkaphō vr̥ddhō vāyuḥ samaḥ|5| kaphātpittaṁ vr̥ddhaṁ vāyuḥ samaḥ|6| ēvaṁ dvādaśa| ā0 ra0- vr̥ddhēṣvēva samastēṣu trayōdaśa saṁyōyōgān viddhi| ā0 ra0- tatraikasmāt dvayōrvr̥ddhayōstrīn| yathā,-vāyōḥ pittakaphau vr̥ddhau|1| pittātkaphavāyū|2| kaphādvāyupittē|3| dvābhyāmēkasmin vr̥ddhē trīn| yathā,- vāyupittābhyāṁ kaphō vr̥ddhaḥ|1| vāyukaphābhyāṁ pittaṁ vr̥ddham|2| pittakaphābhyāṁ vāyurvr̥ddhaḥ|3| ā0 ra0- tulyādhikairēkam|yathā,-vāyupittakaphā vr̥ddhāḥ|1| ā0 ra0-tāratamyavikalpanāt ṣaṭ| yathā,-vāyupittakaphā vr̥ddhā vr̥ddhatarā vr̥ddhtamāḥ||1|| ēvaṁ vāyukaphapittāni|2| pittakaphavāyavaḥ|3| pittavāyukaphāḥ|4| kaphavāyupittāni|5| kaphapittavāyavaḥ|6| ēvaṁ trayōdaśa| ā0 ra0- ēvaṁ vr̥ddhau pañcaviṁśatiṁ viddhi| ā0 ra0- kṣīṇaiśca tāvatō viddhi| vr̥ddhaśabdasthānē kṣīṇaśabdapayōgāttē jñēyāḥ| ā0 ra0- vr̥ddhikṣayasāmyaiḥ (vr̥ddhisāmyakṣayaiḥ) ṣaṭ| vr̥ddhavr̥ddhataravr̥ddhatamasthānē vr̥ddhakṣīṇasama(vr̥ddhasamakṣīṇa) prayōgāttē jñēyāḥ| tēṣāṁ lakṣaṇmuktaṁ saṅgrahē (sū. a. 20)-"rōgāvasthāsu yugadvr̥ddhisāmyakṣayanugam| ṣaṭkaṁ hi durbōdhataraṁ vikārairiti ddaśyatē|| prakr̥tisthaṁ yadā pittaṁ vr̥ddhō vāyuḥ kaphakṣayē| sthānādādāya gātrēṣu yatra visarpati|| tadābhēdasca dāhaśca tatra tatrānavasthitau| gātradēśē tathā syātāṁ balahāni pariśramau|| prakr̥tisthaṁ kaphaṁ kṣīṇē pittē vāyuryadā balī| karṣēt kuryāttada śūlaṁ saśaityastambhagauravam|| prakr̥tisthaṁ yadā vātaṁ pittaṁ vr̥ddhaṁ kaphakṣayē| saruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṁ cāṣōpajātyatē|| prakr̥tisthaṁ kaphaṁ vr̥dhaṁ pittaṁ vāyukṣayē yadā| sannirudhyāttadā kuryātsatandrāgauravaṁ jvaram|| prakr̥tisthaṁ yadā vāyuṁ kṣīṇē pittē kaphō'dhikaḥ| sannirudhyāttadā kuryācchītakaṁ gauravaṁ rujam|| śītakaṁ-śītapūrvajvaram| prakr̥tisthaṁ yadāpittavr̥ddhaḥ ślēṣmā'nilakṣayē| sannirudhyāttadā kuryānmandāgnitvaṁ śirōgraham|| nidrātandrōpalēpāṁśca hr̥drōgaṁ gātragauravaṁ| ṣṭhīvanaṁ pittakaphayōrnakhādīnāṁ ca pītatām|| yē dōṣavr̥ddhikṣayayōrvikāraḥ kīrtitāḥ pr̥thak| śēṣēṣvapi tu tānēva kalpayēttadyathāyatham||" iti| ā0 ra0- ēkakṣayadvandvavr̥ddhibhyāṁ trayaḥ|yathā,-vāyuḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vr̥ddhau|1| pittaṁ kṣīṇaṁ kaphavāyū vr̥ddhau|2| kaphaḥ kṣīṇō vāyupittē vr̥ddhē|3| dvikṣayaikavr̥ddhibhyāṁ trayaḥ| yathā,-vāyupittē kṣīṇē kaphō vr̥ddhaḥ|1| pittakaphau kṣīṇau vāyurvuddhaḥ|2| kaphavāyū kṣīṇau pittaṁ vr̥ddham|3| ā0 ra0- ēvaṁ dviṣaṣṭirbhēdāḥ| ā0 ra0- vāyupittakaphāḥ samā ititriṣaṣṭō bhēdaḥsvāsthyakāraṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na kēvalaṁ dviṣaṣṭibhēdabhinnān dōṣān jānīyāt| ānantyaṁ ca gatān vidyāt| kathamānantyam ? ityāha-ēṣāṁ dōṣabhēdānāṁ, yathāsvaṁ-rasaraktādibhirdhātubhiḥ saṁyōgāt, tathaiṣāmēva kṣayādibhēdaistaratamayōgāccānantyaṁ gatān vidyāt| tatra diṅmātraṁ śiṣyavyutpattayē pradarśayatē| tatra rasē vātapittakaphānāṁ pr̥thak trayō bhēdā bhavanti, "pr̥thak trīn viddhi" ityanusārēṇa| saṁsargastridhā| "tatra tu tān" rasamēvādhikr̥tya nava viddhi| katham ? pūrvavat "trīnēva samayā vr̥ddhyā ṣaḍēkasyātiśāyēnē|" ēvaṁ pūrvōktanyāyēna rasamadhikr̥tya saṁsargaṁ yōjayitvā sannipātō yōjanīyaḥ| yathā,-trayōdaśa samastēṣu| katham ? "ṣaḍdvyēkātiśayēna tu| ēkaṁ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt||" iti samānaṁ pūrvēṇa, rasākhyaṁ sthānaṁ kēvalamadhikam| "pañcaviṁśatimityēvaṁ vr̥ddhaiḥ kṣīṇaiśca tāvataḥ|" rasamadhikr̥tya bhēdān viddhi| ityēvaṁ rudhiramāṁsādibhiryōjyam| ēkaikōpakramēṇētyēvaṁ dviṣaṣṭibhēdabhinnānāṁ dōṣāṇāṁ rasādibhiḥ saptabhiḥ saṁyōgāt catvāri śatānyēkacatvāriṁśadadhikāni syuḥ| śakr̥dādisaṁsargāt kṣīṇatarakṣīṇatamādibhēdairvr̥ddhataravr̥ddhatamādibhēdaiśca cintyamānā dōṣā ānantyaṁ yāntīti| rasabhēdē dōṣabhēdē cāvagatē vaidyasya hētulakṣaṇōpakramēṣu mōhō na bhavati| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|25)- "yaḥ syādrasavikalpajñaḥ syācca dōṣavikalpavit| na sa muhyēdvikārāṇāṁ hētuliṅgōpapattiṣu||" iti| mnaujraugastridaśabhavāpraharṣiṇī syāt| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dōṣabhēdīyādhyāyō dvādaśaḥ samāptaḥ|| 12||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- ētē bhēdā rasādibhirdūṣyaiḥ pratyēkaṁ saṁsargādvahavō bhavanti| tathā, ēṣāṁ-dūṣyāṇāṁ kṣayādibhēdaiḥ saṁsargāttatō'pi bahavaḥ| ēvamānantyaṁ yātān dōṣānavahitamānasō jānīyāt| yathāsvaṁ-svēna lakṣṇēna| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dōṣabhēdaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 12||