2. dinacaryādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athēti sarvēṣvadhyāyēṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantaryē prastutābhisambandhē vā| athētyādiśabdānāṁ pūrvādhyāyē varṇita ēvārthaḥ| māṅgalikō hyācāryaḥ pratyadhyāyārambhē maṅgalārthamathaśabdaṁ prayuṅktē| dinē dinē caryā dinacaryā, dinasya vā caryā dinacaryā| caraṇaṁ caryā| ubhayalōkahitamāhāravihāracēṣṭitamiti yāvat, pratidinē yatkartavyam| dinacaryā yasminnadhyāyē'stīti pūrvavat chapratyayamutpādya tallōpē prakr̥tibhāvatvaṁ ca pratipādya dinacaryēti niṣpādyatē, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| nanu, prastutādāyuṣkāmīyādadhyāyādanantaraṁ kō'sya sambandhaḥ ?| ucyatē| yasmādāyuṣkāmēṇa puruṣēṇa yatpradhānamāyuṣyaṁ tadāsēvyaṁ prathamataḥ, tadanvanyāni yānyāyuṣyāṇi| ataḥ prathamaṁ tāvadācārapradhānēna bhavitavyam| yataḥ, "ācārādāyurlabhyatē" ityācāryāḥ| yadyapyatra rātricaryā'pi vihitā, tathāpi prādhānyāddinacaryā asminnadhyāyē nirdiṣṭā| atō dinacaryādhyāyō'yamucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 dinacaryādhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athāta iti| yataḥ pūrvādhyāyē vyādhipratīkāraḥ sāmānyasaṁkṣēpābhyāṁ vyākhyātaḥ| sa ēvēdānīṁ viśēṣavistarābhyāṁ vyākhyēyaḥ| sa ca hētvādikramēṇa| tatrādau bahuvaktavyatvādbahiraṅgō hētuḥ| sa dvēdhā-vihāraḥ āhāraśca| vihārō dvēdhā-niyatakālō'niyatakālaśca| niyatakālō'dvēdhā-dainandinaḥ ārtavaśca| tatra dainandinō'sminnadhyāyē| ata ēvāyaṁ dinacaryākhyaḥ| sa ca prabōdhādiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rātrēścaturdaśō muhūrtō brāhmō muhūrtaḥ, viṣuvati samarātriṁdivē kālē dvighaṭikōpalakṣaṇaḥ| muhūrtasya cēha dvighaṭikōpalakṣaṇārthatvātsarvasmin kālē rātrēścaturghaṭikāvaśēṣē samutthānaṁ kāryamiti sthitam| (svasthō-nīrōgaḥ kalyaḥ| sa āyuṣō yathōpacaritasya jīvitasya rakṣārthaṁ brāhmē muhūrta uttiṣṭhēdabhyutthānaṁ kuryāt| muhūrtō-nāḍikādvayam| brahma-jñānaṁ, tadarthamadhyayanādyapi brahma, tasya yōgyō muhūrtō brāhmaḥ, paścimayāmasya nāḍikādvayam|) tasmin brāhmē muhūrta uttiṣṭhēt| kimbhūtaḥ ? svasthō'nāturaḥ| (suśrutē sū.a.15/48)- "samadōṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ| prasannātmēndriyamanāḥ svastha ityabhidhīyatē" iti svasthalakṣaṇam| kimarthamuttiṣṭhēt ? rakṣārthamāyuṣō jīvitasya| tadā hyuttiṣṭhatō vyādhyalakṣmyādyabhāva ēvāyuṣō rakṣā bhavati| āturēṇa dhātusāmyārthaṁ svaptavyamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tatra prabōdhaṁ vidhattē-brāhmō mūhūrta iti| rātrērupāntyō muhūrtā brāhmaḥ| tatra uttiṣṭhēt-prabudhyēt| svasthōnīrōgaḥ| rōgiṇastvaniyamaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śarīrasya cintā śarīracintā- jīrṇājīrṇanirūpaṇādikā, tāṁ nirvartya, tatō mūtrapurīṣādēḥ kr̥taśaucavidhānaḥ, tatō'nantaraṁ dantapavanamarkādikaṁ bhakṣayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū.a.3)- "brāhmē muhūrta uttiṣṭhējjīrṇājīrṇaṁ nirūpayan" ityādi| arkaḥ- sūryāhvaḥ| nyagrōdhō- yakṣāvāsaḥ| khadirō- gāyatrī| karañjaściribilvaḥ| kakubhō'rjunaḥ| ādiśabdēna mālatīkaravīrādiparigrahaḥ| kathaṁ bhakṣayēt ? dantānāṁ māṁsānyabādhayannapīḍayan| prātaḥ- pratyuṣasi, bhuktvā ca- āhāraṁ bhakṣayitvā ca| mr̥dvagraṁ- kūrcitāgram| tathā kaṣāyakaṭutiktam, rasatrayēṇa hyanēna mukhavairasyārōcakaślēṣmādyapanayāḥ samyak sampadyantē| arkādyupādānādēva kaṣāyāditvē labdhē, kaṣāyādigrahaṇaṁ saṅgrahādigr̥hītasya saṅgrahārthaṁ spaṣṭārthaṁ ca| arkādigrahaṇamudāharaṇārthaṁ jñēyam| atra saṁkṣēpavivakṣayā na dantapavanasya gaṇasaṅgrahaḥ| dvādaśādyaṅgulapramāṇatvaṁ ślēṣmātakādyaniṣṭadantapavananiṣēdhaśca tantrāntarōkta (saṅgrahōkta) mapi nēhōktam| suśrutēnōktam (?) "ajagdhamanupakliṣṭaṁ ṣaḍaṣṭadvādaśāṅgulam| pradēśanīmukhasamaṁ mr̥du syāddantadhāvanam| kūrcitāgraṁ" ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śaucaṁ vidhattē-śarīracintāmiti| tataḥ-prabōdhānantaram| kr̥taśaicavidhirbhavēt-smr̥tyuktavidhinā malōtsargādyācamanaparyantaṁ kuryāt| kiṁ kr̥tvā śarīracintāṁ nirvartya-niṣpādya| kīdr̥śaṁ mē śarīraṁ, kiñca mayā asya hitamanuṣṭhitaṁ, kiṁvā adyānuṣṭhēyamityādi vimarśaḥ śarīracintā| vakṣyati hi (sū. a. 2/47)- "naktaṁdināni mē yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅga bhavatyēvaṁ nityaṁ sannihitaḥ smr̥tiḥ||" dharmaśāstrē'pi-"brāhmō muhūrta utthāya cintayēdātmanō hitam" iti| tadā hi kr̥tō vimarśō yathārthō bhavati, manasaḥ prasannatvāt| dantadhāvanaṁ vidhattē-arkēti| prātarbhuktvā cēti dvikālaṁ dantapavanaṁ bhakṣayēt| dantāḥ pūyantē śōdhyantē'nēnēti dantapavanaṁ-dantakāṣṭham| taccārkādijam| kakubhō'rjunaḥ| ādiśabdādasanādayaḥ| tacca mūlam| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam| sarjārimēdāpāmārgamālatīkakubhōdbhavam|| kaṣāyatiktakaṭukaṁ mūlamanyadapīdr̥śam| vijñātavr̥kṣaṁ kṣuṇṇāgramr̥jvagranthi subhūmijam||" iti| kanīnyagrasamasthyaulyaṁ-kaniṣṭhikāṅgulyagrabhāgavatsthūlam| praguṇaṁr̥ju| kaṣāyādirasamarkādibhyō'nyadapi grāhyam, arkādyanabhivyaktakaṣāyādirasamapi grāhyāmityubhayōrgrahaṇam| bhakṣaṇēna bhakṣaṇapūrvakaṁ dantagharṣaṇaṁ lakṣyatē, dantamāṁsabādhananiṣēdhānyathānupapattēḥ| na hi bhakṣaṇamātrēṇa dantamāṁsānāṁ pīḍā| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 3)- "prātarbhuktvā ca yatavāgbhakṣayēddantadhāvanam| vāpyatrivargatritayakṣaudrāktēna ca gharṣayēt| vāpyaṁ-kuṣṭham| trivargatritayaṁ-triphalā, trikaṭukaṁ, trijātakaṁ ca| śanaistēna tatō dantān dantamāṁsānyabādhayan" iti| gharṣaṇaṁ cādhōdantapurvakam| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "dantān pūrvamadhō gharṣētprātaḥ siñcēcca lōcanē| tōyapūrṇamukhō grīṣmaśaradōḥ śītavāriṇā" iti| r̥tvantarē kōṣṇavāriṇētyarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ajīrṇādīnāṁ dvandvaḥ| ētāni vidyantē yasyēti 'ata iniṭhanau' iti iniḥ| ēvaṁ tr̥ṣṇāsyētyādau dvandvādiniśca| taddantapavanamajīrṇī na bhakṣayēt| ēvaṁ vamathvādīnāṁ karṇāmayyantānāṁ sambandhō yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- rōgaviśēṣē dantadhāvanaṁ niṣēdhati-nādyāditi| ajīrṇādirōgī, taddantapavanaṁ, nādyānna bhakṣayēt| arditaṁēkāyāmaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 3)- "naiva ślēṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān| bilvababbūlanirguṇḍīśigrutindukatilvakān|| kōvidāraśamīpīlupippalēṅgudaguggulūn| pāribhadrakamamlīkāmōcakyau śālmalīṁ śaṇam|| svādvamlalavaṇaṁ śuṣkaṁ suṣiraṁ pūti picchilam| pālāśamāsanaṁ dantadhāvanaṁ pādukē tyajēt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatō-dantapavanabhakṣaṇānantaraṁ, sauvīrākhyamañjanaṁ bhajēt| kasmāt ? yatō hitamakṣṇōḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- añjanaṁ vidhattē-sauvīramiti| tatō-dantadhāvanāntaraṁ, sauvīrākhyamañjanaṁ bhajēt| yasmādakṣṇōrnētrayōḥ nityaṁ-sarvadā, hitaṁ-pathyam| asya ca mr̥ducūrṇāñjanatvāttisraḥ śalākā mānam| saṅgrahē tu phalamuktam (sū. a. 3)- "lōcanē tēna bhavatō manōjñē sūkṣmadarśanē| vyaktatrivarṇē vimalē susnigdhaghanapakṣmaṇī||" iti| suśrutastu (ci. a. 24/18) srōtōñjanamāha-"mataṁ srōtōñjanaṁ śrēṣṭhaṁ viśuddhaṁ sindhusambhavam| dāhakaṇḍūmalaghnaṁ ca dr̥ṣṭēḥ klēdarujāpaham||" iti| ubhayōḥ prāmāṇyādvikalpaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asmātkāraṇāt, srāvaṇārthaṁ saptarātrē sati, rasāñjanaṁ dārvīkvāthasamudbhavākhyaṁ, yōjayēt| yasmāccakṣustējōmayamāgnēyam| yadyapi pañcamahābhūtātmakaṁ sarvamapi, tathāpi bāhulyēna vyapadēśāttējōmayamucyatē| ata ēva tadrūpāṇyālōcayati| tathā ca lōkē kaścidāha-- "narapatirēti" iti| na cāsau narāṇāmēva patiḥ kintarhi nārīṇāmapīti| tasya hi cakṣuṣō vātapittābhyāmapi bhayamasti, viśēṣēṇa tu kaphādbhayam, tatō rasāñjanaṁ yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sauvīrāpavādēna rasāñjanaṁ vidhattē-cakṣuriti| saptarātrē rasāñjanaṁ yōjayēt| antarārthē saptamī, saptarātramantaraṁ kr̥tvētyarthaḥ| kimarthaṁ ? srāvaṇārthaṁ,- ślēṣmanibarhaṇārtham| yasmāccakṣustējōmayam, tatastasya ślēṣmataḥ-kaphājjalātmakāt, viśēṣādbhayam| vātapittayōstu viśēṣabhayābhāvānnityāñjanēna ca prasādanēnōpaśamāt pr̥thak pratīkārābhāvaḥ| asya ca tīkṣṇapiṇḍāñjanatvāddharēṇumātratvam| piṇḍatvaṁ ca dārvīkkāthajatvāt| uktaṁ hi-"dārvīkkāthamajākṣīrapādaṁ paktvā yadā ghanam| tadā rasāñjanākhyaṁ tannētrayōśca prayōjayēt||" iti| nanu "pañcasaptāṣṭarātrē vā srāvaṇārthaṁ rasāñjanam|" iti (sū. a. 5/12) carakavacanam| iha tu saptarātra iti virōdhaḥ| maivam| pañcasaptāṣṭarātrāṇāṁ bahumadhyālpakaphaviṣayatvāt| nanu "niśāyāṁ tu dhruvamañjanamiṣyatē" iti (sū. a. 5/14) carakēṇāñjanasya rātriḥ kāla uktaḥ| iha tu dantadhāvanāntaramiti virōdhaḥ| maivam| carakavākyasya hyayamarthaḥ| yadā nityāñjanaṁ bādhitvā pūrvāhṇē rasāñjanaṁ prayujyatē tadā dhruvaṁ nityasēvyamañjanaṁ niśāyāmiṣyatē, anyadā tu prātarēvētyavirōdhaḥ| tathā ca manuḥ (a. 4/152)- "maitraṁ prasādhanaṁ snānaṁ dantadhāvanamañjanam| pūrvāhṇa ēva kurvīta dēvatānāṁ ca pūjanam|" iti| maitraṁ-sūryārādhanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāvanādīnāṁ guṇāḥ nasyādividhiṣu vakṣyamāṇā vidhānaṁ ca| tāmbūlasya tu vaiśadyāruciharatvasaugandhyādiguṇāḥ prasiddhā ēva| nāvanādīnāṁ tāmbūlāntānāṁ dvandvaḥ| tatō'ñjanādanantaraṁ, nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlāni bhajatē yaḥ sa ēvaṁvidhō bhavēt| 'bhajō ṇviḥ' iti ṇviḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nasyādīn vidhattē-tata iti| tatō'ñjanādanantaraṁ, kramēṇa nāvanādīn bhajēt| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "aṇutailaṁ tatō nasyaṁ tatō gaṇḍūṣadhāraṇam| ghanōnnataprasannatvakskandhagrīvā''syavakṣasaḥ|| sugandhivadanāḥ snigdhanisvanā vimalēndriyāḥ| nirvalīpalitavyaṅgā bhavēyurnasyaśīlinaḥ" iti| gaṇḍūṣaśca snēhakaṣāyōṣṇōdakaiḥ kramāt kāryaḥ| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "ōṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśōṣadvijāmayāḥ| na syuḥ svarōpaghātāśca snēhagaṇḍūṣadhāraṇāt|| khadirakṣīravr̥kṣārimēdāmbukavalagrahaḥ| arōcakāsyavairasyamalaputiprasēkajit|| sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairjāyatē vaktralāghavam| prāyōgikaṁ tatō dhūmaṁ gandhamālyādi cācarēt| dhūmapasyōrdhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ| añjanōtklēśitaṁ nasyaiḥ kavalairnāvanēritam| dhūmēna kavalōtkliṣṭaṁ kramādvātakaphaṁ jayēt" iti| tāmbūlaṁ tu jātīphalādiyuktam| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktrēṇa dhārayēt| jātīlavaṅgakarpūrakaṅkōlakaṭukaiḥ saha|| kaṭukaṁ-latākastūrikāphalam| tāmbūlīnāṁ kisalayaṁ hr̥dyaṁ pūgaphalānvitam" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣataṁ vidyatē yēṣāṁ tē kṣatāḥ| arśa āditvādac| ēvaṁ pittāsrā rūkṣāśca| utkupitamabhiṣyannaṁ cakṣurēkaṁ dvē vā yēṣāṁ ta ēvam| kṣatāśca pittāsrāśca rūkṣāścōtkupitacakṣuṣaśca, tēṣāmapathyamahitam| tathā viṣārtānāṁ mūrcchārtānāṁ madārtānāṁ śōṣiṇāṁ ca, ityapiśabdasyārthaḥ| śōṣiṇō- rājayakṣmiṇaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kṣatādau tāmbūlaṁ niṣēdhati-tāmbūlamiti| kṣataṁkṣatakāsaḥ| pittāsraṁ-raktapittam| rūkṣō-niḥsnēhāṅgaḥ| utkupitacakṣuḥ-abhiṣyandākhyō'kṣirōgaḥ| śōṣō-mukhaśōṣō rājayakṣmā ca| uktaṁ hi suśrutē (ci. a. 24/24)-"raktapittakṣatakṣīṇatr̥ṣṇāmūrcchāparītinām| rūkṣadurbalamattānāṁ na hitaṁ mukhaśōṣiṇām||" iti| tāmbūlaṁ suptōtthitādau tu pathyam| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)-"pathyaṁ suptōtthitē bhuktē snātē vāntē ca mānavē| dvipatramēkaṁ pūgaṁ ca sacūrṇakhadiraṁ ca tat" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-abhyaṅgaṁ nityaṁ satatamācarēt| nityagrahaṇaṁ cōpalakṣaṇārtham| ēkadvitridināntaramapi yathōditamācaratō na dōṣaḥ| sō'bhyaṅgaḥ, ācaryamāṇō jarā ca śramaśca vātaśca tān hantīti kvip| tathā dr̥ṣṭītyādi| dr̥ṣṭēḥ prasādō- vaimalyaṁ dr̥ṣṭiprasādaḥ| śōbhanā cāsau tvak ca sutvak, tasyā bhāvaḥ sutvaktvam| dr̥ḍhasya bhāvō dārḍhyam| "varṇadr̥ḍhādibhyaḥ ṣyañca" iti ṣyañ| dr̥ṣṭiprasādādīnāṁ dvandvaḥ| tāni karōti yō'bhyaṅgaḥ, sa ēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgaṁ vidhattē-abhyaṅgamiti| sa cōtpannāyāṁ kṣudhi vidhēyaḥ| tadā hi śuddhasrōtastayā rōmakūpaiḥ snēhō dēhaṁ vyāpnōti, taṁ cōṣmā pacati| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 3)- "atha jātānnapānēcchō mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ| yathartusaṁsparśasukhaistailairabhyaṅgamācarēt||" iti| abhyaṅgaphalamāha- sa iti| sō'bhyaṅgaḥ , jarādīn hanti, dr̥ṣṭiprasādādīṁśca karōti| sutvaktvaṁ-nirmalanirvalīkatvaṁ tvacaḥ| saṅrahē tu (sū.a. 3)- "rathākṣacarmaghaṭavadbhavantyabhyaṅgatō guṇāḥ| sparśanē'bhyadhikō vāyuḥ sparśanaṁ ca tvagāśritam|| tvacyaśca paramabhyaṅgō yasmāttaṁ śīlayēdataḥ "| iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tamabhyaṅgam, śiraḥśravaṇapādēṣu, viśēṣēṇātiśayēna, śīlayēdabhyasēt, iti vacanāccāvaśyaṁ na tathā sarvaśarīrē'bhyaṅgaḥ kāryaḥ, yathaitēṣu śiraḥśravaṇapādēṣu| atra ca pūrvavadēkatvābhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgābhyāsaṁ vidhattē-śira iti| tamabhyaṅgaṁ, śīlayēdabhyasēt sarvēṣvaṅgēṣu, viśēṣānmūrdhakarṇāṅghriṣu| ēkasminnēva prayōgē punaḥ punaḥ yōjanamabhyāsaḥ| pratyahaṁ prayōgābhyāsastu nityamityanēnaivōktaḥ| saṅgrahē (sū. a. 3) tu-"sa kēśyaḥ śīlitō mūrdhni kapālēndriyatarpaṇaḥ| hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṁ karṇapūraṇam|| pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭiprasādakr̥tu| pādasuptiśramastambhasaṅkōcasphuṭanapraṇut||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-abhyaṅgō varjyō- varjanīyaḥ| kaphagrastēna kr̥tasaṁśuddhinā ajīrṇinā ca| grastagrahaṇamatiśayapratipādanārtham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgaṁ kaphagrastādau niṣēdhati-varjya iti| kaphagrastaḥ-ativr̥ddhaślēṣmā, kr̥tasaṁśuddhiḥ-kr̥tavamanavirēkaḥ, ajīrṇī ca, abhyaṅgaṁ varjayēt| kr̥tasaṁśuddhēstadaharēva niṣiddhaḥ| uktaṁ hi suśrutē (ci. a. 24/36)- "taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana| tathā vāntō viriktaśca nirūḍhō yaśca mānavaḥ|| pūrvayōḥ kr̥cchratā vyādhyōrasādhyatvamathāpi vā|| śēṣāṇāṁ tadahaḥ prōktā agnisādādayō gadāḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śarīrāyāsajananaṁ karma vyāyāma ucyatē| tasmātpañcaguṇāḥ lāghavādayō niṣpadyantē| vibhaktāni-vibhāgēna sthitāni, ghanāni- dr̥ḍhāni, gātrāṇi yasya sa vibhaktaghanagātraḥ, tasya bhāvastattvamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-iṣṭasādhanatvakathanadvārā vyāyāmaṁ vidhattē-lāghavamiti| vyāyāmāt lāghavādyupajāyatē| tasmāttaṁ kuryādityarthasiddham| vibhaktaghanagātratvaṁ-susanniviṣṭanibiḍāvayavatvam| āyāsamātraphalaṁ śārīraṁ karma vyāyāmaḥ|uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 3)- "śarīrāyāsajanakaṁ karma vyāyāma ucyatē" iti| tacca niyuddhādi| taccābhyaktagātraiḥ kriyatē, ityabhyaṅgānantaramuktam| vakṣyati hi (sū. a. 3/10)- "vātaghnatailairabhyaṅgaṁ mūrdhatailaṁ vimardanam| niyuddhaṁ kuśalaiḥ sārdhaṁ pādāghātaṁ ca yuktitaḥ" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātapittāmayī, bālaḥ- āṣōḍaśādvarṣāt, vr̥ddhaḥ- saptatērūrdhvam, ajīrṇī ca, taṁ jahyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātarōgādau vyāyāmaṁ niṣēdhati-vātapittāmayīti| taṁ-vyāyāmam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-turavadhāraṇē| balavadbhiḥ puruṣaiḥ snigdhabhōjibhirardhaśaktyaiva niṣēvyō vyāyāmaḥ| prāk śramādvāyāmavarjanaṁ kāryamityarthaḥ| kadāsau vidhātavyaḥ ? ityāha- śītakāla iti| hēmantē śiśirē vasantē ca sēvyaḥ| śītartuvasantābhyāmanyadā mandamēva sēvyaḥ| mandamiti kriyāviśēṣaṇam| kriyāviśēṣaṇānāṁ ca karmatvamēkatvaṁ napuṁsakatvaṁ ca vaktavyamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vyāyāmamātrāmāha-ardhaśaktyēti| ardhaśaktyā vyāyāmō niṣēvyaḥ| kiṁ sarvaiḥ? nētyāha-balibhiriti| balibhiḥ snigdhabhōjibhiriti militaṁ viśēṣaṇam| kiṁ sarvadā? nētyāha-śītakāla iti| śītakālē-hēmantaśiśirayōḥ| anyadā tu tatō'rdhaśaktērmandamalpamātraṁ niṣēvyaḥ| anyadētyanyasyāmavasthāyāṁ anyasmiṁśca r̥tau| anyāvasthā-balitvasnigdhabhōjitvaviparyayaḥ| anyartuḥ- grīṣmāditrayam| ēva śabdēna mandatvaviṣayē ardhaśaktērna pravēśaḥ,ardhaśaktiviṣayē tu mandatvapravēśō'stīti dyōtyatē|ardhaśaktilakṣaṇam suśrutēnōktam (ci. a. 24/43)- "hr̥di sthānasthitō vāyuryadā vakraṁ prapadyatē| vyāyāmaṁ kurvatō jantōstadvalārdhasya lakṣaṇam " iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-taṁ- vyāyāmaṁ, kr̥tvā, anusukhaṁ- yathā śarīrē bādhā na syāttathā, dēhaṁ mardayēt| samantataḥ- paritaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 - mardanaṁ vidhattē-taṁ kr̥tvēti| anusukhaṁ-sukhānatikramēṇa| samantataḥ-sarvāṅgēṣu| ativyāyāmadōṣakathanātpūrvaṁ mardanavidhānaṁ mardanasya vyāyāmāṅgatvakhyāpanārtham| aṅgatvaṁ cōktamēva, taṁ kr̥tvēti| ata ēvōktaṁ suśrutavyākhyāyāṁ jaijjaṭēna-"mardanamapi vyāyāmāntaḥpātyēva" iti| tacca viśēṣātpadbhyām| uktaṁ hi suśrutēna (ci. a. 24/43)- "vyāyāmasvinnagātrasya padbhyāmudvartitasya ca|| vyādhayō nōpasarpanti siṁhaṁ kṣudramr̥gā iva||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ativyāyāmāttr̥ṣṇādayō bhavanti| tr̥ṣṇēti pr̥thak padam| (tēna tr̥ṣṇādīnāṁ padānāmakr̥tasamāsānāṁ nirdēśō dōṣadēśādyanurōdhēnaikasya dvayōstricaturāṇāṁ bahutarāṇāṁ sarvēṣāṁ cāti vyāyāmavyāpattvadyōtanārthaḥ|) ativyāyāmaprasaṅgēnātijāgarādīnāmapi vyāpadō darśayati-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vyāyāmapramāṇātikramē dōṣamāha-tr̥ṣṇēti| kṣayō-rājayakṣmā| pratamakaḥ-tamakaśvāsabhēdaḥ| śramaḥ-karmēndriyāṇāṁ svavyāpārākṣamatvam, klamō-buddhīndriyāṇām|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vyāyāmādīnāṁ bhāṣyāntānāṁ dvandvaḥ| tānyādiryasya sāhasasya dhanurākarṣaṇādēstadēvam| ayathābalamārambhaḥ sāhasam, tadbhajansēvamānō vinaśyati| ka iva ? siṁha iva, siṁhō vikramavānapyatibalaṁ gajapatiṁ mahāvarṣmāṇamākarṣannākrāman yathā vinaśyati, tathā'yathābalamārabdhēna vyāyāmādinā narō māryata iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vyāyāmaprasaṅgājjāgarādīnāṁ yathōktapramāṇātikramē dōṣamāha-vyāyāmēti| gajamākarṣan siṁha iva| yataḥsāhasataḥ| ayathābalamārambhaḥ sāhasam| na hi vyāyāmādyatibhajanaparyāptaṁ puṁsāṁ balamasti| adhvastrīśabdābhyāṁ gamanasambhōgō lakṣyētē| ādiśabdēna dhanurākarṣaṇādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-udvartanasya kaphaharādayaścatvārō guṇāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-iṣṭasādhanatvakathanadvārōdvartanaṁ vidhattē-udvartanamiti| udvartanaṁ kaphaharaṇādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| pravilāyanaṁ-dravīkaraṇam| dravīkr̥tya mēdasaḥ śōṣaṇamityarthaḥ| udvartanaṁ-kaṣāyādicūrṇairgātrōddharṣaṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snānaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyāmāyuṣyaṁ ca bhavati| ūrjā- utsāhaḥ, balaṁ- prāṇaḥ, ētē pradadāti- karōti yattadēvam| kaṇḍvityādi| kaṇḍvādīnāṁ dvandvaḥ| ētān jayati| snānasya prabhāvādāyuṣyatvavr̥ṣyatvadīpanatvāni bōddavyāni| athavā snānēna praharṣō bhavati, praharṣaṇatvācca vr̥ṣyatvam| tathā ca vakṣyati (u.a.40/35)- "yatkiñcinmadhuraṁ snigdhaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam| manasō harṣaṇaṁ yacca tatsarvaṁ vr̥ṣyamucyatē" iti| tathā, snānaṁ jāṭharāgnērbahirnirgatāni rōmakūpāśritānyarcīṁṣi ruddhvā'ntarnayati, tataścāgnēḥ prabalatvaṁ kurvad dīpanaṁ sampadyatē| yathā- śītakālē śītānilasparśasaṁruddhasya jāṭharāgnēḥ prabalatvam| bālādityastu vyācakṣiṣṭa "snānēna bhrājakākhyaṁ tvagāśritaṁ pittamantaḥ praviśadūṣmāṇaṁ saṁvardhayati, tēna taddīpanam"| ata ēva pariṣēkē jalamuṣṇamiṣyatē| yasmācchītaṁ nirvāpayati tējō na dēhasyāntaḥ pravēśayati| śītakālē tu yacchītānilasparśasaṁruddhasyāgnēḥ prabalatvaṁ tatkāla ēvaṁ tasmin, kālasvābhāvyāditi bōddhavyam| tathā cānyartau śītē sati mandāgnitvamēva dr̥śyatē| yathā- varṣāsu| agnimāndyādēvātra hi vahnisandhukṣaṇaṁ bhōjanaṁ samupadiṣṭam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.6/36)- "vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ vātavarṣākulē'hani| viśēṣaśītē bhōktavyaṁ varṣāsvanilaśāntayē" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-iṣṭasādhanatvakathanadvārā snānaṁ vidhattē-dīpanamiti| snānaṁ dīpanatvādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| dīpanaṁ prabhāvāt| kēcidatra yuktimāhuḥ-"bāhyō'ṅgasēkaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ| narasya snātamātrasya dīpyatē tēna pāvakaḥ||" iti| vr̥ṣyaṁ-vr̥ṣāya strīprasaṅginē hitaṁ, śukravardhanamityarthaḥ| ūrjōtsāhaḥ| malastvagupalēpaḥ| manaḥkarmēndriyavyāpārē sati buddhīndriyōparamastandrā| dahyamānavat duḥkhaṁ dāhaḥ| pāpmā-pāpam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-uṣṇāmbunā adhaḥkāyasya pariṣēkō balāvahaḥ- prāṇakr̥t| tēnaivōṣṇōdakēnaiva, uttamāṅgasya- śirasaḥ, pariṣēkō vidhīyamānaḥ kēśacakṣuṣāṁ balahr̥t| prāṇyaṅgānāṁ samāhāra ēva dvandva ityasya prāyikatvātkēśacakṣuṣāmityupapannamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uṣṇaśītabhēdabhinnasya snānasya viṣayamāha-uṣṇāmbunēti| uṣṇāmbunā yaḥ pariṣēkaḥ, sō'dhaḥkāyasya balāvahaḥ| sa ēvōttamāṅgasyōrdhvakāyasya kēśānāṁ cakṣuṣōśca balahr̥t| tasmātkēśacakṣurbalārthibhiḥ śītēna vāriṇā snātavyam, itarairuṣṇēna, ityarthasiddham| na tvēkasmin snānē śītōṣṇayōḥ prayōgaḥ, kriyāsaṅkaradōṣāpattē| saṅgrahē (sū. a. 3) tu-"nānāplutya śiraḥ snāyānna jalē'lpē na śītalē|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nētrē cāsyaṁ ca karṇau ca tatra rōgāḥ| arditaṁ ca nētrāsyakarṇarōgāścātisāraśca tē vidyantē yēṣāṁ ta ēvam| tēṣu garhitamahitam| ēvaṁ śēṣēṣu yōjyam| ādhmānādīnāṁ dvandvastatō matup| tēna ādhmānavatsu garhitamiti yōjyam| ēvaṁ śēṣēṣvapi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-arditādau snānaṁ niṣēdhati-snānamiti| arditaḥ-ēkāyāmaḥ| ādhmānamudarāpūraṇam| bhuktavān-kr̥tabhōjanaḥ| garhitaṁ-niṣiddham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jīrṇē- samyakpariṇatē pūrva āhārē, adyāt- bhuñjīta| kimadyāt ? hitaṁ- pathyam| mitaṁ- mātrayā yuktam| pathyamapi hyatimātraṁ hīnamātraṁ vā bhuktaṁ dōṣāya syāt, atō mitam| na vēgānityādi| vātaviṇmūtrādīnāṁ sambandhinō vēgānanunmukhībhūtān balānnairayēnna pravartayēt| na vēgita ityādi| sañjātavātaviṇmūtravēgastamakr̥tvā nānyakāryaḥ syāt| nānyatkāryaṁ kuryādityarthaḥ| nājitvētyādi| sādhayituṁ śakyaḥ sādhyaḥ, taṁ rōgamajitvā nānyakāryaḥ syāditi yōjyam| sa hyupēkṣitō duḥsādhyō'sādhyō vā syāt| sādhyaśabdōpādānādasādhyāmayaṁ prati yatnō na kāryaḥ, cikitsānaiṣphalyāditi dyōtayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bhōjanaṁ vidhattē-jīrṇa iti| hyastanē jīrṇē'nnē sati, adyāt-bhuñjīta| kim ? hitaṁ,-dēśakālādyucitam, mitaṁ-yathōktamātram| nanu, vihārēṣvāhārasyōktiraprastutā| maivam| kriyāprādhānyādvihāratvamāhārasya| kriyāpradhānō hi vihāraḥ, kriyādravyapradhāna āhāraḥ, ayamēva vihārāhārayōrbhēdaḥ, kriyādravyayōrubhayatra bhāvāt| saṅgrahē (sū. a. 3) tu-"annapānavidhānēna bhuñjītānnaṁ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā dattvā ca śaktitaḥ|| pākaṁ sajalamēkāntē yathāsukhamiti bruvan| prayacchētsarvamuddiśya pācayēnnānnamātmanē| nānnamadyānmūmūrṣūṇāṁ mr̥tānāṁ duḥkhajīvinām| strījitaklībapatitakrūraduṣkarmakāriṇām|| gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṁ paṇināṁ na ca| nōtsaṅgē bhakṣayēdbhakṣyān jalaṁ nāñjalinā pibēt|| sarvaṁ ca tilasambaddhaṁ nādyādastamitē ravau|| na bhuktamātra āyasyēnna niṣiddhaṁ bhajētsukham||" iti| ēvaṁ prabōdhādayō bhōjanāntā baddhakramā vihārā uktāḥ| tāṁścāvaśyakartavyānmanyamānēṣu narēṣu vēgōdīraṇavēgadhāraṇavyādhyupēkṣāḥ sambhāvyēran| atastatpratiṣēdhaṁ karōti| tatra vēgōdīraṇaṁ niṣēdhati-na vēgāniti| vēgāḥ-vātaviṇmūtrādayaḥ| kiṁ pravartamānānapi na pravartayēt ? nētyāha-balāt, apravr̥ttānna pravartayēdityarthaḥ| vēgadhāraṇaṁ niṣēdhati-na vēgita iti| vēgitaḥ-sañjātavēgaḥ san, anyakāryō na syādvēgānēvōtsr̥jēdityarthaḥ| vyādhyupēkṣāṁ niṣēdhati-nājitvēti| āmayamajitvā'nyakāryō na syāt, āmayamēva jayēdityarthaḥ| kiṁ sarvam ? nētyata āha-sādhyam, asādhyastu prayatnavaiyarthyādupēkṣya ēva| iti baddhakramavihārā vyākhyātāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvabhūtānāmaśēṣaprāṇināṁ, yasmātsukhārthāḥ pravr̥ttayaḥ- karmāṇi, matāḥ- abhiprētāḥ| sukhaṁ ca śarmākhyaṁ, dharmādvinā na bhavati, tasmātkāraṇāt, dharmaparō- dharmapradhānaḥ, syāt| dharmāditi "pr̥thagvinā" iti pañcamī|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-athābaddhakramān vihārān vyācaṣṭē, tē ca prāyēṇa dharmarūpāḥ| tatra dharmasyāyurvēdāṅgatvē hētumāha-sukhārthā iti| sukhamārōgyam| uktaṁ hi carakē (sū. a. 9/4)- "sukhasaṁjñakamārōgyaṁ, vikārō duḥkhamēva ca" iti| yadyapi ṣōḍaśātmakāccikitsitādārōgyaṁ, tathāpi dharmasahakr̥tādēva| iti dharmasyāyurvēdāṅgatvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kalyāṇē- śubhakarmaṇi, mitrāṇi- sahāyāḥ, upadēśādinā kalyāṇamitrāṇi, tāni bhaktyā- adambhamatiḥ san, bhajēt| itarāṇi- kalyāṇamitrāpēkṣayētarāṇi pāpamitrāṇi, tēbhyō dūragastadvarjanaparaḥ| tatsaṅgō hi dr̥ṣṭādr̥ṣṭānarthakaraḥ| dūraga ityatra "antātyantādhvadūrapārasarvānantēṣu ḍaḥ" iti ḍaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sanmitrasēvāṁ vidhattē-bhaktyēti| kalyāṇāni kalyāṇahētutvāt| itarāṇyakalyāṇāni, tēbhyō dūragaḥ san, kalyāṇāni mitrāṇī, sēvēta| kayā? bhaktyā| yadyapi bhaktiḥ sēvaiva, tathāpi phalānusandhānanivr̥tyarthamēvamuktam| ēvaṁ hi kr̥taṁ karma mahāphalaṁ bhavati| ata ēva vakṣyamāṇānyapi karmāṇi avaśyakartavyabuddhyā kartavyāni, na tu phalānusandhānēna|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hiṁsā- prāṇyupaghātaḥ, stēyaṁ- cauryam, anyathākāmō- niṣiddhakāmasēvā paśustrīgurudāragamanādi, ētattrividhaṁ kāyikaṁ pāpaṁ karma| paiśunyaṁ- parēṣāṁ bhēdakr̥dvacanam, paruṣamamr̥duvacanam, anr̥tasatyavacanam, sambhinnālāpō'sambaddhapralapanam, caturvidhamētadvācikam| vyāpādaḥ- prāṇyupaghātacintā, abhidhyā- paraguṇādyasahiṣṇutā, viṣayaspr̥hā vā. dr̥gviparyayaṁ- śāstradr̥ṣṭivaiparītyaṁ nāstikatvādi, trividhamētanmānasam| tadētaddhiṁsādi daśadhā pāpaṁ karma kāyavāṅmanasaistyajēnna kuryādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pāpaṁ niṣēdhati-hiṁsēti| tacca daśavidham| tatra hiṁsā-prāṇivadhaḥ| stēyaṁ-prāṇivadhaḥ| stēyaṁ-cōryam| anyathākāmō'gamyāgamanam| paiśunyaṁ-parasyā'pratyakṣaṁ taddōṣakīrtanam| pratyakṣaṁ tu paruṣam| anr̥tamasatyam| sambhinnālāpō'satpralāpaḥ| vyāpādaḥ-parāniṣṭacintanam| abhidhyā-parasvāpaharaṇēcchā| dr̥gviparyayaḥ-āptavākyēṣvapramāṇabuddhiḥ| dr̥kśabdēnāptadr̥ṣṭō'rtha ucyatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na vidyatē vr̥ttiryēṣāṁ tānavr̥ttīn| śaktitaḥ- yathāsāmarthyam, anuvartēta- anukūlaṁ gacchēt| tathā, vyādhinā śōkēna cārtāṁśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ārtānuvr̥ttiṁ vidhattē-avr̥tīti| avr̥ttiḥ-jīvanōpāyābhāvaḥ| śōkaḥ-iṣṭaviyōgajaṁ duḥkham| anuvartēta-ārtinivāraṇē prayatēta|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kīṭān pipīlikāṁścātmavatpaśyēt| svaśarīratulyānityarthaḥ| kimuta sādhūnasādhūṁśca| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyēdityapiśabdasyārthaḥ| kīṭapipīlikamiti "kṣudrajantavaḥ" ityēkatvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bhūtadayāṁ vidhattē-ātmavaditi| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyēt, kiṁ punarbrāhmaṇādikam| "ātmanaḥ pratikūlāni parēṣāṁ na samācarēt" ityarthaḥ|||

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dēvādīnāṁ dvandvaḥ| dēvādīnarcayēt| vr̥ddhāḥ- jñānavr̥ddhāḥ śīlatapōvr̥ddhāśca| nr̥pō- rājā| atithiḥ- asamānagrāmī vaiśvadēvāntē samupasthitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pūjyapūjāṁ vidhattē-arcayēditi| pūjyāśca dēvādayaḥ| vr̥ddhaḥ-śrutādibhirātmanō'dhikaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arthinō- yācakān, pratyākhyānēna vimukhānna kuryāt| nāvamanyēt- nāvamānayēt| na ca paruṣavacanādinā ākṣipēt- paribhavēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yācakadvēṣaṁ niṣēdhati-vimukhāniti| sa trēdhā, vimukhīkaraṇam avajñā parupabhāṣaṇaṁ cēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arau śatrāvapakāraparē'pi satyupakārapradhānaḥ syāt| nanu, ripurapakāraka ēva, tatkimapakārapara iti viśēṣaṇēna| tathā ca māghaḥ (sargaḥ 2/37)- "upakartrāriṇā sandhirna mitrēṇāpakāriṇā| upakārāpakārau hi lakṣyaṁ lakṣaṇamētayōḥ" iti| ucyatē| na hi sarvadaivārirapakāraṁ kartuṁ śakyaḥ syāt, kiṁ tarhi kadācidēva| hētvādyadhīnatvādapakārakāritvasya| vātādidōṣavat| yathā- vātādayō dōṣā dūṣaṇasvabhāvā api santaḥ kadācidvikārakāritvē samarthā bhavanti kadācinnaiva| dōṣatvaṁ tu sarvadaiva tēṣām| tasmādapakārapara iti yuktaṁ viśēṣaṇam| apakāriṇyupakārakr̥tsyāt kiṁ punarupakāraka ityapiśabdārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- parōpakāraṁ vidhattē-upakārēti| apakāraparēpyarau upakārapradhānaḥ syāt, kiṁ punarupakāraparē mitrādau| apakārāsamarthō'pyarirastīti na paunaruktyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sampatsu vipatsu caikamanāḥ- samacittaḥ| sampatsu harṣēṇa, vipatsu viṣādādinā, na bhāvyamityarthaḥ| hētāvityādi| hētau- kāraṇē, īrṣyēt| yathā- ayamēvaṁ śrutatyāgādiguṇavān kasmāt, kasmādahamapyēvaṁ na bhavēyam| phalē na tu- parakīyē śōbhanē phalē vastrālaṅkārādikē nērṣyēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nirvikāratvaṁ vidhattē-sampadvipatsviti| hētuṣu sampatsu, ciṣādahētuṣu vipatsu, ēkamanāḥ-harṣaviṣādarahitacittō, bhavēt| īrṣyāṁ niṣēdhati-hētāviti| parōtkarṣāsahanamīrṣyā| tāṁ na kuryāt| yō hi buddhimān, sa hētau-phalasādhanē, īrṣyēt, na tu phalē| ētaduktaṁ bhavati, ēkaṁ phalamuddiśya, tatsādhanamanutiṣṭhadbhiḥ parasparērṣyayā'nuṣṭhēyam| tathā hyanuṣṭhitaṁ karma samyagāśu niṣpadyatē| atha daivānukūlyādēkasya phalē siddhē, tatrētarairīrṣyā na kartavyā| sā hi na phalasya sādhanam, pratyuta pāparitāpayōriti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kālē- prastāvē, hitaṁ- pathyam, mitaṁ- na bahu, avisaṁvādi- satyam, pēśalaṁ- manōjñaṁ, brūyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bhāṣaṇaṁ vidhattē-kāla iti| kālē-prastāvē, brūyāt| tacca hitaṁ-pathyam| mitaṁ-vivakṣitārthaprakāśanamātram| avisaṁvādi-satyam| pēśalaṁ-madhuram|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pūrvābhibhāṣī- pūrvālāpī, syāt| sumukhō- gatabhrukuṭiḥ| suśīlaḥ- śōbhanasvabhāvaḥ| tathā, karuṇayā mr̥durārdrasantānō mātēva putrē| ēkō'dvitīyaḥ sansukhī na syāt| tathā, sarvatra- sarvasmin janē, viśrabdhō- viśvastō, na syāt| tathā ca bhagavān vyāsaḥ- "māyācārē māyayā vartitavyam" iti| tathā, sarvatra- mitrasvajanādiṣvapi, śaṅkitō'viśvastō, na syāt, tēṣāṁ vaimukhya- dōṣaprasaṅgabhayāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pūrvābhibhāṣitvādikaṁ vidhattē-pūrvābhibhāṣīti| pūrvābhibhāṣī-yadr̥cchayā saṅgatē suhr̥di tadvacanātpūrvaṁ kuśalapraśnādikārī, bhavēt| tathā, sumukhaḥ-prasannavadanaḥ| suśīlaḥ śiṣṭānumatavyavahāravān| karuṇāmr̥duḥ-satyapi sāmarthyē kr̥pālutvātparāpakārasahiṣṇuḥ| ēkasukhitvādikaṁ niṣēdhati- naika iti| ēkaḥ sukhī na bhavēt-jñātibhr̥tyādibhyō yathāyathamavibhajya sukhasādhanaṁ nōpayuñjīta| tathā sarvatra na viśrabdhō na ca śaṅkitō bhavēt- aviśvasanīyēṣu viśvāsamaśaṅkanīyēṣu ca śaṅkāṁ na kuryāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ātmanaḥ śatruṁ kañcidapi na prakāśayēt| tatprakāśanāddhiḥ bhēdaḥ syāt| nātmānaṁ kasyacidripuṁ prakāśayēt| pūrvōktādēva hētōḥ| apamānaṁ- asatkāraṁ, kasyacinna prakāśayēt| prabhōḥ svāminaḥ sambandhinīṁ niḥsnēhatāṁ na prakāśayēt| tatprakāśanādasau prabhurjātāvasarairbhēdakaiḥ sutarāṁ niḥsnēhīkriyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ātmanaḥ śatrutvādiprakāśanaṁ niṣēdhati-na kañciditi| ātmanaḥ śatruṁ na kañcitprakāśayēt-mamāyaṁ vairīti na dyōtayēt| tathā, ātmānamapi kasyacidripuṁ na prakāśayēt ahamasya vairīti na dyōtayēt| tathā, apamānaṁ-kutō'pi jātaṁ tiraskāraṁ, na prakāśayēt| tathā, prabhōrniḥsnēhatāṁ na prakāśayēt-māṁ prati svamī samprati niḥsnēha iti na dyōtayēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-janasyāśayamālakṣya- lōkasya abhiprāyaṁ buddhvā paricchidya, yō janō yathā parituṣyati tathā tēnaiva prakārēṇa dānapriyavacanādinā tamanuvartētārādhayēt| kīdr̥śō bhūtvā ? parārādhanē paṇḍitastajjñaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lōkarañjanaṁ vidhattē-janasyēti| lōkasyābhiprāyaṁjñātvā, yō yathā parituṣyati taṁ tathaivānuvartēta| kīdr̥śaḥ ? parārādhanapaṇḍitaḥ-parasantōṣōtpādanaprakārēṣu suniṣṭhitō bhūtvā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-indriyāṇi- rasanādīni, kadannāśanādinā na pīḍayēnna nigr̥hṇīyāt| na caitānīndriyāṇyati lālayēdatiśayēna vilāsayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-indriyapīḍāṁ indriyātilālanaṁ ca niṣēdhati na pīḍayēditi| spaṣṭam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-trayāṇāṁ dharmārthākāmānāṁ vargastrivargaḥ, tēna śūnyaṁ- rahitaṁ, ārambhamudyamaṁ, na bhajēt- na kuryāt| kathaṁ bhajēt ? taṁ ca trivargamavirōdhayan- parasparamabādhayan|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-trivargaśūnyamārambhaṁ niṣēdhati-trivargaśūnyamiti| trivargō-dharmārthakāmāḥ, taiḥ śūnyaṁ-tēṣāmanyatamaṁ yō na phalati taṁ, na sēvēta| trivargaparasparavirōdhayuktamārambhaṁ niṣēdhati- taṁ cāvirōdhayanniti| taṁ trivargaṁ parasparaṁ virōdhayannārambhaṁ na bhajēt| yatrārambhē dharmādiṣvēkō naśyatyēka utpadyatē, taṁ tyajēdityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvadharmēṣu madhyamāṁ pratipadaṁ pratipattimanuyāyāt- sarvēṣvācārēṣu madhyamaṁ mārgamanuvartēta| naikatrāsaktiṁ kuryādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarvadharmānusaraṇaṁ vidhattē-anuyāyāditi| sarvadharmēṣu madhyamāṁ pratipadamanuyāyāt-sarvēṣvātmakr̥tyēṣu rāgadvēṣarahitāṁ buddhimanusarēt| madhyasthaḥ sarvān dharmānanutiṣṭhēdityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nīcānyadīrghāṇi rōmanakhaśmaśrūṇi yasya sa ēvaṁbhūtō bhavēt| rōmāṇi- bāhūruprabhr̥tiṣu rōmāṇi kēśāścōcyantē| tathā ca "hr̥ṣērlōmasu" ityatra sūtrē vivr̥tam- 'lōmāni mūrdhajānyaṅgajāni cēha gr̥hyantē' iti| nīcalōmādikaphalaṁ ca muninōktam (ca.sū.a.5/96)- "pauṣṭikaṁ dhanyamāyuṣyaṁ śuci rūpavirājanam| kēśalōmanakhādīnāṁ kr̥ntanaṁ samprasādhanam" iti| tathāṅghrī- pādau| malāyanāni- ghrāṇakarṇādīni| nirmalānyaṅghrimalāyanāni yasya sa ēvam| asya ca phalam (ca.sū.a.5/95)-- "mēdhyaṁ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayōrmalamārgāṇāṁ śaucādānamabhīkṣṇaśaḥ" iti| snānaṁ śīlayatīti snānaśīlō- nityasnāyī syāt| tathā, susurabhiḥ- sugandhiḥ| śōbhanō jīrṇamalinavastrādivivarjitō vēṣō yasya sa suvēṣaḥ| anulbaṇō'nuddhataḥ, sa cāsāvujjvalaścānulbaṇōjjvalaḥ| anuddhatavēṣaḥ ujjvalaśca syādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nīcarōmatvādikaṁ vidhattē-nīcēti| nīcatvaṁ chēdēna kāryam| rōmaśabdēna kēśā api gr̥hyantē| uktaṁ hi carakē (sū.a. 8/18)-"triḥ pakṣasya kēśaśmaśrutōmanakhānsaṁhārayēt" iti| tathā, nirmalāṅghrimalāyanaḥ| malāyanaṁ-śrōtrādi| snānaśīlaḥ-kāladvayē'pi snānaniṣṭhaḥ, pratyahaṁ snānasya prāgvihitatvāt| uktaṁ ca carakēṇa (sū. a. 8/18)- "dvau kālāvupaspr̥śēt" iti| susurabhirgandhamālyādidhāraṇēna| suvēṣō vastrālaṅkārādidhāraṇēna| anulbaṇōjjvalō'nuddhataśr̥ṅgāraḥ| ujjvalaḥ-śr̥ṅgārarasaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- dhārayēdityādi| ratnāni- maṇayō vajrapadmarāgādayaḥ| siddhamantrō'parājitādiḥ| mahauṣadhiḥ- sahadēvyādikā| ratnādīnāṁ dvandvaḥ| ratnādīrbāhugrīvādiṣu, satataṁ- sadaiva, dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ratnādidhāraṇaṁ vidhattē-dhārayēditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yugamātradr̥gvicarēdbhramēt| yugaṁ- hastacatuṣṭayam, tatpaśyati yaḥ sa ēvam| ēvaṁ kurvansammukhamāgacchadbhirgavāśvādibhirnōpadrūyatē| tathā, sahātapatrēṇa- chatrēṇa, padatrāṇēna- padādhāraparyāyēṇa, yō vartatē sa ēvam| pādatracchatrayōśca guṇā uktāḥ- "mārutasyānulōmyāya khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṁjñaṁ pādatraṁ baladr̥kśukrarakṣaṇam| varṇyaṁ nētrahitaṁ chatraṁ vātavarṣātapāpaham" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-paryaṭanaṁ niyacchati-sātapatrēti| ātapatraṁ chatram| padatrāṇē-upānahau| yugaṁ-hastacatuṣṭayam, tanmātraṁ puraḥ paśyanvicarēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rātrau cātyayikē kāryē daṇḍī san vicarēt| daṇḍēna sarpādīnāmuttrāsamapi cōktam| tathā (suśrutē ci.a.24/76)- "śunaḥ sarīsr̥pavyālaviṣāṇibhyō bhayāpaham| śramaskhalanadōṣaghnaṁ sthavirē ca praśasyatē| satvōtsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam| avaṣṭambhakaraṁ cāpi bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam||" iti| tathā ca (carakē sū.a.5/99)- "skhalataḥ sampratiṣṭhānaṁ śatrūṇāṁ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṁ bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam" iti| maulīśirōvēṣṭanayuktaḥ| anēnōpariṣṭāt patatāṁ pataṅgakīṭādimūtrapurīṣādīnāṁ rakṣā| tathā, sahāyavān| anēnāpi cittāvaṣṭambhaḥ| daṇḍaśabdāt "ata iniṭhanau" iti iniḥ, mauliśabdācca vrīhyāditvāt, tasya hyākr̥tigaṇatvamiti kēcit| ātyayika iti| atyayaḥ- kr̥cchram| tasmin bhavamityadhyātmāditvāṭhṭhañ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rātriparyaṭanaṁ niyacchati-niśīti| yatkāryaṁ kālapratīkṣāṁ na sahatē tadātyayikam| tasminsati daṇḍādiyuktaḥ san rātrau vicarēt| mauliḥ-śirōvēṣṭanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-caityō- viśiṣṭadēvatādhiṣṭhitō lōkaprasiddhō vr̥kṣaviśēṣaḥ, buddhālaya ityanyē| pūjyō- gurupitrādiḥ| dhvajaścihnam| aśastāścaṇḍālādayaḥ, aśastamamaṅgalyaṁ vastu ityanyē| ēṣāṁ chāyām| tathā, bhasma-bhūtiḥ| tuṣō- dhānyāditvak| aśucirviṭ, yadvā ucchiṣṭaṁ vastu| tadētannākrāmēt| śarkarā- sūkṣmapāṣāṇākr̥tirmr̥tkhaṇḍikā| tathā, lōṣṭaṁ- mr̥tpiṇḍādikhaṇḍaḥ| balirdēvatādyarcanam| snānaṁ prasiddham| baliśca snānaṁ ca balisnānē, tayōrbhuvau balisnānabhuvau| śarkarā ca lōṣṭaṁ ca balisnānabhuvau ca tā nākrāmēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-caityādicchāyādyākramaṇaṁ niṣēdhati-caityēti| caityō-grahādhiṣṭhitō vr̥kṣaḥ pūjyō-dēvādiḥ, dhvajō-yūpādiḥ, aśastaścaṇḍālādiḥ, tēṣāṁ chāyāṁ nākramēt| tathā, bhasmabhūtim| tuṣaṁ-dhānyatvacam| aśucīn-viṇmūtrōcchiṣṭani| śarkarādivyāptān| śarkarā-vālukā, lōṣṭaṁ-mr̥tpiṇḍaḥ, baliḥ-pūjōpahāraḥ| snānaṁ-snānōdakam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- nadīṁ- taraṅgiṇīṁ, dōrbhyāṁ na tarēt| agniskandhamabhi- agnirāśērabhimukhaṁ, na vrajēt| sandigdhā cāsau nauśca tāṁ, nārōhēnnōccalēt| sandigdhāyāḥ śithilabandhanatvājjarjaratvādatibhārākrāntatvātpāragamanaṁ prati sandēhaḥ| cēti samuccayē| vr̥kṣaṁ ca nārōhēt| katham ? duṣṭayānavat| yathā duṣṭayānamaśvādikaṁ nārōhēt tathēti| duṣṭayānārōhaṇamapi cōktayā'nayā niṣiddham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bāhubhyāṁ nadītaraṇaṁ niṣēdhati-nadīmiti| agnikandhābhimukhaṁ gamanaṁ niṣēdhati-nāgniskandhamiti| agniskandhō-mahānagnirāśiḥ| sandigdhanāvādyārōhaṇaṁ niṣēdhati-sandigdhanāvamiti| sandhigdhā-śaṅkyamānamajjanā| duṣṭaṁ yānaṁ-śaṅkyamānapatanamaśvādi| tasya ca dr̥ṣṭāntatvēnōpādānaṁ tadārōhaṇasya niṣēdhaviṣayatvakhyāpanārtham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāsaṁvr̥tāsyaḥ kṣutyādīn kuryāt| hastādinā mukhaṁ pidhāya kuryādityarthaḥ| kṣutiḥ- chikkā, hāsyaṁ- hasanam, vijr̥mbhaṇaṁ- jr̥mbhikā, ēṣāṁ samāhāradvandvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anācchāditamukhasya kṣavathvādikaṁ niṣēdhatināsaṁvr̥tamukha iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāsāṁ na vikarṣēt| malōtsāraṇamātraṁ tu kāryamēva, iti viśabdēna dyōtayati| akasmāt- kāraṇaṁ vinā, bhuvaṁ- pr̥thvīṁ, na vilikhēt- nōtkarṣēt| aṅgairhastapādādibhiḥ, viguṇaṁ- ananuguṇaṁ yathā bhavati tathā, na cēṣṭēta- na vyāpriyēta| utkaṭakaṁ sthitamavasthānaṁ yasya sa ēvambhūtō nāsīta| ciraṁ ca tiṣṭhēdityarthaḥ, arśōrōgādyutpattēḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāsikāniṣkōṣaṇaṁ niṣēdhati-nāsikāmiti| nāsikā chidrōpalakṣaṇam| tēna galakarṇanāsikāsrōtōdaśanākṣivivarāṇi| uktaṁ hi suśrutē (ci. a. 24/95)- "na galakarṇanāsāsrōtōdaśanākṣivivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt" iti| niṣkāraṇaṁ bhūmivilēkhanaṁ niṣēdhati-nākasmāditi| viguṇāmaṅgacēṣṭāṁ niṣēdhati-nāṅgairiti| viguṇaṁ-anārjavam| cirakālamutkaṭakāsanaṁ niṣēdhati-nāsītēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dēhādīnāṁ dvandvaḥ| ēṣāṁ sambandhinīścēṣṭāḥ kriyāḥ śramātkhēdāt pūrvaṁ vinivartayēt| tāvaddhanurākarṣādi kuryādyāvannātīva śramaḥ syādityarthaḥ| tathā, ūrdhvē jānunī yasya sa ūrdhvajānuściraṁ nāsīta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śramōtpattēḥ prāgēva sarvacēṣṭōparamaṁ vidhattēdēhēti| vyāyāmasya śramaikaphalatvānnivr̥ttikālābhidhānācca taddyatiriktā'tra dēhacēṣṭā grāhyā| cirakālamūrdhvajānusthitaṁ niṣēdhati-nōrdhvajānuriti| yō jaṅghē saṅkōcyōttānaḥ śētē, yaścōrdhvaṁ tiṣṭhati, sa ūrdhvajānuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-naktaṁ- rātrau, drumaṁ- taruṁ, na sēvēta| tadāśritakīṭamūtraśakr̥dādipātarakṣārtham| catvaraṁ- tripatham| anyē tvāhuḥ- "yatra pradēśē nagaranivāsinō grāmyā vā samētya nānāvidhāḥ kathāḥ kurvanti, sa catvara ucyatē"| caityāntaḥ- caityasamīpam, catuṣpathaṁ- mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ, surālayō- dēvagr̥ham, ētāṁśca naktaṁ na sēvēta| sūnā- vadhasthānam, aṭavī- nirjanō dēśaḥ, śūnyagr̥haṁ- ujjaṭaṁ bhavanam, śmaśānaṁ- pitr̥vanam, ētāni divā'pi na sēvēta| api śabdēna rātrau nitarāmasēvanamāha|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rātrau drumādisēvāṁ niṣēdhati-naktamiti| grāmādbahiryatrōpaviśya grāmyāḥ sarvē kathāḥ kurvatē, yaśca trayāṇāṁ pathāṁ saṅgamaḥ, sa catvaraḥ| caityāntaḥ-caityasamīpam| catuṣpathaḥ-caturṇāṁ pathāṁ saṅgamaḥ| surālayō-dēvakulam| sūnādisēvāṁ niṣēdhayati-sūnēti| sūnā- vadhasthānam| aṭavī-araṇyam| apiśabdādrātrāvapi na|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ādityaṁ sarvathā- udyantamastaṁ yāntaṁ pratimāgatamuparaktaṁ vā, nēkṣēta| tathā, bhāraṁ śirasā na ca vahēnna nayēt| pratataṁ- anavarataṁ, sūkṣmaṁ vastu nēkṣēta| dīptaṁ cāmēdhyaṁ cāpriyaṁ ca tāni pratataṁ nēkṣēta| nanu, tarhi sarvathā nēkṣētētyanēna kō'rthaḥ ? yatō ravirapi dīptaḥ, dīptagrahaṇēnaivāsya darśananiṣēdhaḥ siddhaḥ| astyēvaitat| kintu sarvaprakāramādityaṁ nēkṣēta| dīptaṁ tvanavarataṁ nēkṣētēti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ādityadarśanaṁ niṣēdhati-sarvathēti| nanu "nōdyantamastamāyāntaṁ tapantaṁ pratimāgatam| uparaktaṁ ca bhāsvantaṁ vāsasā vā tirōhitam||" iti saṅgrahē (sū. a. 3)| iha tu sarvathā, iti virōdhaḥ| maivam| yō hyadr̥ṣṭamēva dōṣaṁ jihāsuḥ, taṁ pratyudayādiniṣēdhaḥ| yastu, dr̥ṣṭamapi, taṁ prati sarvaprakārēṇētyavirōdhaḥ| purastāddīptaniṣēdhādēva niṣēdhē siddhē'pyudayādyadīptāvasthāsu niṣēdhārthamidam| śirasā bhāravahanaṁ niṣēdhati- na bhāramiti|pratatādidarśanam niṣēdhayati- nēkṣētēti| pratataṁ- visphāritākṣam, kriyāviśēṣaṇamidam| sūkṣmaṁ- aṇu| dīptam-tējasvi|amēdhyam-aśuci|apriyam-dviṣṭam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vikrayō- vinimayaḥ, iyatpramāṇamadhunēdaṁ dīyata iti| sandhīyatē yēna tatsandhānam- anēkadravyasambhārō yēna tat- madyaṁ yathāvatpramāṇēna sandhīyatē| dānaṁ- yathāśāstraṁ svatvanivr̥ttiḥ parasvatvāpādānam| ādānaṁ- yathāśāstramēva parasmād grahaṇam| ētēṣāṁ dvandvaḥ| tatō madyaśabdēna ṣaṣṭīsamāsaḥ| madyavikrayādīni nācarēt| dvijaviṣayaṁ caitadvākyamiti bōdhyam| sarvasya tu niṣēdhāt krayādivyavahārōcchēdaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-madyavikrayādīni niṣēdhati-madyavikrayēti| vikrayō-mūlyēna dānam| sandhānaṁ- utpādanam| ādānaṁ pratigrahaḥ| madyasyauṣadhēṣu vidhānāt krayapānayōraniṣēdhaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tyajēditi kriyā vakṣyamāṇā| puraḥśabdasya vātātapābhyāṁ pratyēkaṁ sambandhaḥ| purōvātaḥ- pūrvadigāgatō vātaḥ| pura ātapaḥ- pūrvātapaḥ| purōvātādīn pañca tyajēt| anr̥juḥ- viṣamasthitaśarīraḥ, kṣavathvādīn ṣaṭ tyajēt| anr̥jviti kriyāviśēṣaṇamiti kēcihyācakṣatē| annamatra śālyādi| kūlaṁ- vapraḥ, tacchāyāṁ tyajēt| tatra hi tiṣṭhatastatpātādbhayaṁ syāt| nr̥padviṣṭaṁ- rājñō'priyaṁ, tyajēt| vyālō- duṣṭahastyādiḥ, daṁṣṭriṇaḥ- sarpādyāḥ, viṣāṇinō- gavādyāḥ, tāṁstyajēt| hīnāḥ- kulaśīlavittādibhirnyūnāḥ, anāryāḥ- asādhavaḥ, atinipuṇāḥ- atigaṇanāparāḥ, tēṣāṁ sēvāṁ tyajēt| uttamairiti sahārthē gamyamānē tr̥tīyā| uttamaiḥ saha vigrahaṁ tyajēt| sandhyāsvabhyavahārādīn pañca tyajēt| śatrusatrētyādi| śatrvaśanaṁ tyajēt| satraṁ- yajñaḥ, tasyāśanaṁ tyajēt| r̥tvijādīn varjayitvā, anyasya hi tadaśanaṁ niṣēdhati| tathā hi- "yajñāntē tadudbhūtapāpōpaśamanīyaṁ prāyaścittaṁ śrūyatē"| gaṇāḥ- kathakacāraṇādayaḥ, tairākīrṇaṁ- vyāptamaśanaṁ tyajēt| gaṇikā- vēśyā, tasyāḥ sambandhyaśanaṁ tyajēt| tadaśanāddhi taptāpasaṅkramaṇaṁ syāt| paṇikaḥ- paṇōpajīvī, itaravaṇigityarthaḥ| (tathā hi (saṅgrahē sū. a, 3)- "gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṁ paṇināṁ na ca " iti|) paṇikā iti "naudvyacaṣṭhan" iti ṭhan| paṇikō hi pāpīyānnindritapaṇyādivikrīṇānaḥ praśaṁsatītyādi hētōḥ| gātrētyādi| gātrāṇi-aṅgāni, taistathā vaktrēṇa nakhaiśca vādyaṁ tyajēt| tathā, hastāvadhūnanaṁ kēśāvadhūnanaṁ ca tyajēt| (avadhūnanaṁ-kampanam|) tōyētyādi| madhyaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tōyayōrdvayōrmadhyēna yānaṁ tyajēt| na yāyādityarthaḥ| ēvamagnyōrmadhyēna| tathā, pūjyayōrmadhyēna| samāsakaraṇāttōyāgnyōstōyapūjyayōragnipūjyayōrapi madhyēna na yāyāditi bōddhavyam| tathā, dhūmaṁ , śavāśrayaṁ-śavōdbhūtaṁ, tyajēt| madhyētyādi| madhyē'tisaktiḥ- atisēvā, tāṁ tyajēt| strīṣu-yōṣāsu, viśrambhaṁ-viśvāsaṁ svātantryaṁ ca tyajēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-purōvātādīn niṣēdhati-purōvātētyādi| purōvātaḥ-pūrvadigvāyuḥ| ātapō-gharmaḥ| rajō-dhūliḥ| tuṣārō-avaśyāyaḥ| paruṣānilaḥ-caṇḍavātaḥ| anr̥juriti kṣavathvādiṣaṭkaviṣayaṁ kartr̥viśēṣaṇam| annaṁ-bhōjanam| kūlaṁ-rōdhaḥ, tasya chāyā| nr̥padviṣṭō- rājadvēṣyaḥ| vyālō-duṣṭagajādiḥ| daṁṣṭrī-sarpādiḥ| viṣāṇī-mahiṣādi| sandhyāsvityabhyavahārādipañcakaviṣayam| abhyavahārō-bhōjanam| strīśabdēna sambhōgōlakṣyatē| cintanaṁ-adhītaparāmarśaḥ| śatrvādīnāmaśamam| śatruḥ-vairī| satraṁ-yajñaḥ| gaṇāḥ-bahavō militvā dātāraḥ| ākīrṇō-yōgyāyōgyamavicintyānnadātā| gaṇikā-vēśyā| āpaṇikō-vaṇik| gātrādibhirvādyam| vādyaṁ-śabdānukāri| vaktrēṇa vaṁśādērnakhēna vīṇādērvādanaṁ niṣēddhuṁ pr̥thaggrahaṇam| avadhūnanaṁ-kampanam| tōyayōḥ, agnyōḥ, pūjyayōḥ, tōyāgnyōḥ, tōyapūjyayōḥ, agnipūjyayōśca madhyēna yānam| śavāśrayō dhūmaḥ-prētadhūmaḥ| madyātisaktiḥ-madyapānaratiḥ| strīṣviti viśrambhasvātantryaviṣayam| viśrambhō-viśvāsaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hi-yasmāt, dhīmatō- buddhiyuktasya, sarvacēṣṭāsu- niḥ- śēṣavyāpārēṣu, lōka ēvācāryaḥ- upadēṣṭā, ataḥ- asmāddhētōḥ, tamēva- lōkamēva, laukikē'rthē parīkṣakaḥ puruṣō'nukuryāt| yathā lōkō vyavaharati tathā vyavahniyādityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-lōkādēvācāraśikṣāṁ vidhattē-ācārya iti| hi-yasmāt, dhīmataḥ puruṣasya sarvasya sarvatra lōka ēvācāryaḥ-śikṣakaḥ| atō'smāttamēvānukuryāt| yathā lōka ācarati tathā ācarēdityarthaḥ| kathambhūtaḥ ? laukikē'rthē parīkṣakaḥ,-lōkē kaḥ kimarthaṁ, kimācaratīti parīkṣāṁ kurvan|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ārdrasantānatā- sarvasattvēṣu kr̥pālutvam| tyāgō- dānam| kāyavākcētasā trayāṇāṁ damaḥ- upaśamaḥ| parārthēṣu- paraprayōjanēṣu, svārthabuddhiḥ- yathā ayamēva svārthō yaḥ parārthaḥ, ityubhayalōkahitatvam| iti- ēvaṁprakāraṁ, sadvrataṁ paryāptam| samāptamityarthaḥ| sat śōbhanaṁ ca tadvrataṁ ca sadvratam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uktēṣu vihārēṣu dharmaṁ vivēcayati-ārdrasantānatēti| ārdraḥ-karuṇarasabhāvitatvāt tyaktakāṭhinyaḥ, santānaḥ-cittavr̥ttiparamparā, yasyēti ārdrasantānaḥ| tasya bhāvaḥ ārdrasantānatā, paramakāruṇikatvam| tyāgō-dānam| kāyādīnāṁ damaḥ-taccāpalanigrahaḥ| parārthēṣu-parakāryēṣu, svārthabuddhiḥ-svārthavattātparyam| iti-ētaccatuṣṭayam| paryāptaṁ-sampurṇō dharmaḥ| sadvrataṁ-satāṁ vratamavaśyakartavyō'rthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-naktaṁdināni- rātridināni, samprati- idānīṁ, kathambhūtasya- kīdr̥śasya sataḥ, mē- mama, yānti| ēvaṁ nityaṁ sannihitasmr̥tiḥ san pumān duḥkhabhāk na bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-iṣṭasādhanatvakathanadvārēṇācārāvahitatvaṁ vidhattē-naktaṁdinānīti| kiṁdēśasya, kiṁkālasya, kiṁvayasaḥ, kiṁmanasaḥ, kiṁkāryasya mama, samprati naktaṁdināni yāntītyēvaṁ sannihitasmr̥tiḥ san duḥkhabhāk na bhavati| ataḥ sarvadaivāvahitēna bhavitavyamityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- iti- samāptau| samāsēna- saṁkṣēpēṇa, tāvadayamācāraḥ pūrvōktaḥ| yaṁ samācarannanutiṣṭan (puruṣaḥ) āyurādīn prāpnōti| tathā, lōkān- bhūrbhuvaḥsvaḥprabhr̥tīn, śāśvatān- nityān| nanu, śāśvataśabdō na yuktaḥ| yataḥ śaśvacchabdasya kālavācitvāt "kālāṭhṭhañ" iti ṭhañ prāpnōti| tathā, "avyayānāṁ ca sāyamprātikādyarthamupasaṁkhyānam" iti ṭilōpaśca prāpnōti| naitadasti| "nastaddhitē" ityatra sūtrē hyuktam- "śāśvata ityādau tu ṭilōpō nēṣyatē| kālāditi yōgavibhāgāccāṇ" iti| tasmācchāśvataśbdō nyāyya ēvēti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-adhyāyārthamupasaṁharati-itīti| ācāraḥ-śiṣṭānumatō vyavahāraḥ| samāsēnēti dharmaśāstrāpēkṣayā, na tvāyurvēdāntarāpēkṣayā, nyūnatvadōṣāpattēḥ, vistaratvapratijñābhaṅgāpattēśca| ācāraphalamāha-yamiti| ēśvaryaṁ-apratihataśaktitvam| śāśvatān lōkān-viṣṇulōkādīn| saṅgrahē tu (sū. a. 3)- "brāhmō muhūrta uttiṣṭhēt jīrṇājīrṇē nirūpayan| rakṣārtha māyuṣaḥ svasthō jātavēgaḥ samutsr̥jēt|| udaṅmukhō mūtraśakr̥ddakṣiṇābhimukhō niśi| vācaṁ niyamya prayataḥ saṁvītāṅgō'vaguṇṭhitaḥ|| pravartayētpracalitaṁ na tu yatnādudīrayēt| nāmēdhya mārgamr̥dbhasmagōsthānākīrṇagōmayē|| purāntikāgrivalmīkaramyōtkr̥ṣṭacitidrumē| na nārīpūjyagōrkēnduvāyyannāgnijalaṁ prati|| na cātiraskr̥tya mahīṁ, bhayāśaktyōstu kāmataḥ| niḥśalyāduṣṭamr̥tpiṇḍīparimr̥ṣṭamalāyanaḥ| abhyuddr̥tābhiḥ śucibhirmr̥dbhiradbhiśca yōjayēt|| lēpagandhāpahaṁ śaucamanutpatitabindubhiḥ| spr̥ṣṭvā dhātūnmalānaśru vasākēśanakhāṁśvayutān|| srātvā bhōktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārcanē| rathyāmākramya cācāmēdupaviṣṭa udaṅmukhaḥ| prāṅmukhō vā viviktasthō na bahirjānu nānyadr̥k| ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ|| nōddhr̥tairnānatō nōdhva nāgnipakvairna pūtibhiḥ| na phēnabudbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ|| nārdraikapāṇirnāmēdhyahastapādō na śabdavat| likhēdanusukhaṁ jihvāṁ jihvānirlēkhanēna ca| tathā'sya malavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca|| praṇamya dēvān vr̥ddhāṁśca maṅgalāṣṭaśataṁ śubham| śr̥ṇvan kāñcanavinyastaṁ sarpiḥpaśyēdanantaram|" (saṅgrahē śā. a. 12)-"dadhighr̥tamadhulājapuṣpākṣatōdumbarāśvatthamuktāmaṇi chatradūrvākuśādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣāḥ nr̥paśrītarubhadrapīṭhāni, sasyāni, matsyāḥ, hayāḥ, haṁsacāṣā, vr̥ṣaḥ kēsarī, dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakāḥ, rōcanā, svastikastōraṇaṁ, kīcakā vēṇavaḥ, varuṇamadhu, madāsiktagaṇḍō gajaḥ, tōyalambō'mbudaḥ, pūrṇakumbhō, haridrādririndraḥ, phalānyāmamāṁsaṁ, sitaṁ cāmaraṁ, gauḥ savatsā, aṅganā putriṇī, mānuṣaṁ vardhamānaṁ, sahasraṁ narāṇāṁ, prayuktāni yānāni, dhanvantarirvāmanō, brāhmaṇō, bhūmirabhyuddr̥tā, siddhamannaṁ, varāhaśca tōyātthitaḥ, trinayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ, lōkapālāḥ, surāḥ, khaṁ, diśō'gniḥ, sarāṁsi, sravantyaḥ, samudrāḥ, makhāḥ, mārutō, jyōtiṣaṁ, dharmaśāstrāṇi, tīrthāni, kāvyaṁ, dharmārthakāmāmr̥taṁ, vālakhilyādayō, vēdavākyaṁ, nidhiḥ, kaustubhaḥ, kāñcanaṁ, māṇibhadraḥ, sumēruḥ, priyaṅguḥ, pradīpō, vacā, mōdakau, ditiraditirarundhatī, buddhiḥ, sāvitryumā''śagaṅgā, śacī, dēvasēnā, sudhā, śāntirlakṣmīḥ, sarasvatyapatya, kṣamā, svastiśabdō, vaṣaṭkāraḥ, ōṁkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭōttaraṁ maṅgalānāṁ śataṁ darśanātsparśanātkīrtanāccāśubhāni vyapōhyārthasiddhiṁ diśatyuttamām"| aṣṭāpadaṁ-śāriphalam| akṣaḥ-pāśakaḥ| varuṇamadhu-vāruṇī surā| (saṅgrahē sū. a. 3)- "gandhamālyādikaṁ vr̥ṣyamalakṣmīghnaṁ prasādhanam| vāsō na dhārayējjīrṇaṁ malinaṁ raktamulbaṇam|| mālyaṁna lambaṁ na bahirna raktaṁ jalajādr̥tē| naiva cānyēna vidhr̥taṁ vastraṁ puṣpamupānahau|| uttiṣṭhēta tatō'tyarthamarthēṣvarthānubandhiṣu| ninditaṁ dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kr̥ṣiṁ vaṇijyāṁ gōrakṣāmupāyairguṇinaṁ nr̥pam| lōkadvayāviruddhāṁ ca dhanārthī saṁśrayētkriyām|| muktavēgastu gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ| pāṇinā''lamya niṣkrāmēdratnapūjyājyamaṅgalam|| prāvrutya paryaṭēdrātrau na prāvr̥tya śirō'hani| madhyāhnē sandhyayō rātrāvardharātrē catuṣpatham|| na sēvēta, na śarvaryāṁ vr̥kṣacaityāntacatvaram| na huṁkuryācchavaṁ , pūjyaṁ praśastānmaṅgalāni ca|| nāpasavyaṁ parikrāmēnnētarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṁ namaskuryātprajñātāṁśca vamaspatīn|| na vyālivyādhitāśastairnādāntakṣutpipāsitaiḥ| na chinnapucchairnaikākṣairgōpr̥ṣṭhēna ca na vrajēt|| nātipragē'tisāyaṁ, vā na nabhōmadhyagē ravau| nāsannihitapānīyō nātitūrṇaṁ na santatam|| na śatruṇā nāviditairnaikō nādhārmikaiḥ saha| dadyādvartmārtavr̥ddhastrībhāricakridvijanmanē|| cakrī-rathī| snānabhōjanapānāni bāhyēbhyō nācarētpuraḥ| (*nipātayēnna lōṣṭēna na phalēna phalaṁ drumāt|| na vāryamāṇaḥ praviśēnnādvārēṇa na cāsanē| svayaṁ tiṣṭhēt paragr̥hē, yuktanidraṁ na bōdhayēt|| nācarēt pāṇivākpādadr̥ṅmōḍhrōdaracāpalam| triḥpakṣasya kacaśmaśrunakharōmāṇi kartayēt|| na svahastēna dantairvā, snānaṁ cānu samācarēt|) snānōdakāvataraṇē svapnaṁ nagnō na cācarēt|| pañcapiṇḍānanuddhr̥tya na snāyātparavāriṇi| nātmānamīkṣēta jalē na taṭasthō jalāśayam|| na pratisphālayēdambu pāṇinā caraṇēna vā| snātvā na mr̥jyādgātrāṇi dhunuyānna śirōruhān|| nivasītārdra ēvāśu sōṣṇīṣē dhautavāsasī| na tvambaraṁ pūrvadhr̥taṁ na ca tailavasē spr̥śēt|| vāsō'nyadanyacchayanē nirgamē dēvatārcanē| dharmōttarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ|| madhyaṁ dinasya gamayadiṣṭaśiṣṭasahāyavān| na lōkabhūpavidviṣṭaiḥ saṅgacchēta na nāstikaiḥ|| kalivairarucirna syāddhīraḥ sampadvipattiṣu| śrutādanyatra santuṣṭastatraiva ca kutūhalī|| kṣāntimān dakṣiṇō dakṣaḥ susamīkṣitakāryakr̥t| hnīmān dhīmān mahōtsāhaḥ saṁvibhāgī priyātithiḥ|| akṣudravr̥ttirgambhīraḥ sādhurāśritavatsalaḥ| (* dātā pitr̥bhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hōtā kr̥pātmakaḥ|| anujñātā suvārtānāṁ dīnānāmanukampakaḥ| āśvāsakārī bhītānāṁ kruddhānāmanunāyakaḥ||) vittabandhuvayōvidyāvr̥ttaiḥ pūjyā yathōttaram| ātmadruhamamaryādaṁ mūḍhamujjhitasatpatham| sutarāmanukampēta narakārciṣmadindhanam|| parasya daṇḍaṁ nōdyacchētkruddhōnainaṁ nipātayēt| anyatra putrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ|| nr̥tyavāditragītādiṣūlbaṇāṁ nācarētkriyām| (*prasiddhakēśavāgvēṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ|) ūrdhvaṁ nābhēḥ śarīrasya spr̥śēnnādharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṁ prati vilambanam| pāṇidvayēna yugapatkaṇḍūyēnnātmanaḥ śiraḥ|| (*vahēnna bhāraṁ śirasā yugapaccāgnivāriṇī|) pādaṁ pādēna nākrāmēnna kaṇḍūyēnna śaucayēt| na kāṁsyabhājanē tau ca nōpaviṣṭaḥ prasārayēt|| nāsamiddhamupāsīta hutāśaṁ naiva cāśuciḥ| nānuvātaṁ na vivr̥tō na klāntō nānyamānasaḥ|| dhamēnnāsyēna na skandēnnādhaḥ kuryānna pādataḥ| na skandēt-na vikirēt| satataṁ na nirīkṣēta calasūkṣmāpriyāṇi ca|| nāpraśastaṁ na viṇmūtraṁ na darpaṇamamārjitam| nānyadapyatitējasvi na kruddhasya gurōrmūkham|| strīṁ na sravantīṁ nōdakyāṁ na nagnāṁ nānyasaṅgatām| na patnīṁ bhōjanasvapnakṣuttr̥ṭjr̥mbhāsukhāsanē|| śayītanaikaśayanē na cāśnīyāttayā saha| tāmanīrṣyaṁśca gōpāyēt svairiṇīṁ nādhivāsayēt|| nōcchiṣṭastārakārāhutuhināṁśudivākarān| paśyēnna yāyānna paṭhēnna svapyānna spr̥śēcchiraḥ|| pāyayantīṁ carantīṁ vā nānyasmai gāṁ nivēdayēt| arkēnduparivēṣōlkāśatakratudhanūṁṣi ca|| nānyaddēvārcanē kuryātkarma, dhāvēnna varṣati| tithiṁ pakṣasya na brūyānnakṣatrāṇi na nirdiśēt|| nātmanō janmalagnarkṣadhanasāraṁ gr̥hē malam| saśabdamanilaṁ hastabhrūnētrōtkṣēpaṇaṁ tyajēt|| hīnānāryātinipuṇasēvāṁ vigrahamuttamaiḥ| ārōgyajīvitaiśvaryavidyāsusthitimānitām|| naikāhamapyadhivasēdvāstu tacchāstragarhitam| na dēśaṁ vyādhibahulaṁ nāvaidyaṁ nāpyanāyakam|| nādharmijanabhūyiṣṭhaṁ nōpasr̥ṣṭaṁ na parvatam| vasēt prājyāmbubhaiṣajyasamitpuṣpatr̥ṇēndhanē|| subhikṣakṣēmatārōgyapaṇḍitairmaṇḍitē purē| nāmarāṇāṁ na siddhānāṁ śāstrāṇāṁ vā jugupsakaḥ|| ārādhakastrivargasya yathāyōgyaṁ janasya ca| daśa karmapathān rakṣan jayēdābhyantarānarīn|| parōpaghātakriyayā varjayēdarjanaṁ śriyaḥ| arthānāṁ bahvanarthānāmadātā'pi hyasambhavāt|| svargāpavargavibhavānayatnēnādhitiṣṭhati| sāyaṁ bhuktvā laghu hitaṁ samāhitamanāḥ śuciḥ|| śāstāramanusaṁsmr̥tya śarvayāṁ cātha saṁviśēt| dēśē śucāvanākīrṇē dvitrāpta paricārakaḥ|| yuktōpadhānaṁ svāstīrṇaṁ vistīrṇāviṣamaṁ sukham| jānutulyaṁ mr̥du śubhaṁ sēvēta śayanāsanam|| prāgdakṣiṇaśirāḥ pādāvakurvāṇō gurūn prati| pūrvāparaniśābhāgē dharmamēvānucintayan|| ādadīta sadā dēhāditthaṁ sāramasārataḥ| bibhyatpratikṣaṇaṁ mr̥tyōrayathātathacēṣṭitāt|| ārōgyavibhavaprajñāvayōdharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṁ cōktaṁ viparītaṁ viparyayē|| sarvatējōnidhānaṁ hi nr̥pa ityucyatē bhuvi| adūṣayanmanastasmādbhaktimāṁstamupācarēt|| paryastikōpāśrayakōpahāsavivādaniṣṭhīvanajr̥mbhaṇāni| sarvāḥ prakr̥tyabhyadhikāśca cēṣṭāstatsannidhānē parivarjayēcca| sattvādyavasthā vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyātmahitaṁ vidadhyāt| anyō'pi yaḥ kaścidihāsti mārgō hitōpadēśēṣu bhajēta taṁ ca||" iti| ityabaddhakramā vihārāḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dinacaryāprakaraṇam sāmastyēna nirūpitam|| 2||