੨. ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਥੇਤਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਵਾ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਰ੍ਣਿਤ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਮਾਙ੍ਗਲਿਕੋ ਹ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭੇ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਮਥਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪ੍ਰਯੁਙ੍ਕ੍ਤੇ| ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ ਚਰ੍ਯਾ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ, ਦਿਨਸ੍ਯ ਵਾ ਚਰ੍ਯਾ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ| ਚਰਣਂ ਚਰ੍ਯਾ| ਉਭਯਲੋਕਹਿਤਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਚੇਸ੍ਟਿਤਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਪ੍ਰਤਿਦਿਨੇ ਯਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇਸ੍ਤੀਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਤਲ੍ਲੋਪੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭਾਵਤ੍ਵਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਦਿਨਚਰ੍ਯੇਤਿ ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਦਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਦਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕੋਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ?| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਦਾਯੁਸ੍ਕਾਮੇਣ ਪੁਰੁਸੇਣ ਯਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਤਦਾਸੇਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਥਮਤਃ, ਤਦਨ੍ਵਨ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਯੁਸ੍ਯਾਣਿ| ਅਤਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਾਵਦਾਚਾਰਪ੍ਰਧਾਨੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਯਤਃ, "ਆਚਾਰਾਦਾਯੁਰ੍ਲਭ੍ਯਤੇ" ਇਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਰਾਤ੍ਰਿਚਰ੍ਯਾਪਿ ਵਿਹਿਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ| ਅਤੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੋਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥਾਤ ਇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਂਕ੍ਸੇਪਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਸ ਏਵੇਦਾਨੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਸ ਚ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹਿਰਙ੍ਗੋ ਹੇਤੁਃ| ਸ ਦ੍ਵੇਧਾ-ਵਿਹਾਰਃ ਆਹਾਰਸ਼੍ਚ| ਵਿਹਾਰੋ ਦ੍ਵੇਧਾ-ਨਿਯਤਕਾਲੋਨਿਯਤਕਾਲਸ਼੍ਚ| ਨਿਯਤਕਾਲੋਦ੍ਵੇਧਾ-ਦੈਨਨ੍ਦਿਨਃ ਆਰ੍ਤਵਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦੈਨਨ੍ਦਿਨੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਖ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਪ੍ਰਬੋਧਾਦਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ, ਵਿਸੁਵਤਿ ਸਮਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਵੇ ਕਾਲੇ ਦ੍ਵਿਘਟਿਕੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਮੁਹੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਚੇਹ ਦ੍ਵਿਘਟਿਕੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਘਟਿਕਾਵਸ਼ੇਸੇ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| (ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ-ਨੀਰੋਗਃ ਕਲ੍ਯਃ| ਸ ਆਯੁਸੋ ਯਥੋਪਚਰਿਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਦਭ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਮੁਹੂਰ੍ਤੋ-ਨਾਡਿਕਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਬ੍ਰਹ੍ਮ-ਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਦਰ੍ਥਮਧ੍ਯਯਨਾਦ੍ਯਪਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਃ, ਪਸ਼੍ਚਿਮਯਾਮਸ੍ਯ ਨਾਡਿਕਾਦ੍ਵਯਮ੍|) ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਨਾਤੁਰਃ| (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸੂ.ਅ.੧੫/੪੮)- "ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਸਮਧਾਤੁਮਲਕ੍ਰਿਯਃ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ" ਇਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕਿਮਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ? ਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮਾਯੁਸੋ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ| ਤਦਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਯਭਾਵ ਏਵਾਯੁਸੋ ਰਕ੍ਸਾ ਭਵਤਿ| ਆਤੁਰੇਣ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਪ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਬੋਧਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮੂਹੂਰ੍ਤ ਇਤਿ| ਰਾਤ੍ਰੇਰੁਪਾਨ੍ਤ੍ਯੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍-ਪ੍ਰਬੁਧ੍ਯੇਤ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਨੀਰੋਗਃ| ਰੋਗਿਣਸ੍ਤ੍ਵਨਿਯਮਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਾ ਸ਼ਰੀਰਚਿਨ੍ਤਾ- ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਨਿਰੂਪਣਾਦਿਕਾ, ਤਾਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯ, ਤਤੋ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੇਃ ਕਤਸ਼ੌਚਵਿਧਾਨਃ, ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਦਨ੍ਤਪਵਨਮਰ੍ਕਾਦਿਕਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੩)- "ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਜ੍ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣਂ ਨਿਰੂਪਯਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਃ- ਸੂਰ੍ਯਾਹ੍ਵਃ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋ- ਯਕ੍ਸਾਵਾਸਃ| ਖਦਿਰੋ- ਗਾਯਤ੍ਰੀ| ਕਰਞ੍ਜਸ਼੍ਚਿਰਿਬਿਲ੍ਵਃ| ਕਕੁਭੋਰ੍ਜੁਨਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਲਤੀਕਰਵੀਰਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕਥਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ ? ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਯਬਾਧਯਨ੍ਨਪੀਡਯਨ੍| ਪ੍ਰਾਤਃ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਸਸਿ, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ- ਆਹਾਰਂ ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ ਚ| ਮਦ੍ਵਗ੍ਰਂ- ਕੂਰ੍ਚਿਤਾਗ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਕਸਾਯਕਟੁਤਿਕ੍ਤਮ੍, ਰਸਤ੍ਰਯੇਣ ਹ੍ਯਨੇਨ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਾਰੋਚਕਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦ੍ਯਪਨਯਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਰ੍ਕਾਦ੍ਯੁਪਾਦਾਨਾਦੇਵ ਕਸਾਯਾਦਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ, ਕਸਾਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਦਿਗਹੀਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਅਰ੍ਕਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਨ ਦਨ੍ਤਪਵਨਸ੍ਯ ਗਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦ੍ਯਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਾਦ੍ਯਨਿਸ੍ਟਦਨ੍ਤਪਵਨਨਿਸੇਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤ) ਮਪਿ ਨੇਹੋਕ੍ਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍ (?) "ਅਜਗ੍ਧਮਨੁਪਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਸਡਸ੍ਟਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਨੀਮੁਖਸਮਂ ਮਦੁ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮ੍| ਕੂਰ੍ਚਿਤਾਗ੍ਰਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੌਚਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸ਼ਰੀਰਚਿਨ੍ਤਾਮਿਤਿ| ਤਤਃ-ਪ੍ਰਬੋਧਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਕਤਸ਼ੈਚਵਿਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍-ਸ੍ਮਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਮਲੋਤ੍ਸਰ੍ਗਾਦ੍ਯਾਚਮਨਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਚਿਨ੍ਤਾਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਯ-ਨਿਸ੍ਪਾਦ੍ਯ| ਕੀਦਸ਼ਂ ਮੇ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਕਿਞ੍ਚ ਮਯਾ ਅਸ੍ਯ ਹਿਤਮਨੁਸ੍ਠਿਤਂ, ਕਿਂਵਾ ਅਦ੍ਯਾਨੁਸ੍ਠੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਰੀਰਚਿਨ੍ਤਾ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸੂ. ਅ. ੨/੪੭)- "ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਾਨਿ ਮੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ| ਦੁਃਖਭਾਙ੍ਗ ਭਵਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਃ ਸ੍ਮਤਿਃ||" ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਪਿ-"ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਥਾਯ ਚਿਨ੍ਤਯੇਦਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਮ੍" ਇਤਿ| ਤਦਾ ਹਿ ਕਤੋ ਵਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਯਥਾਰ੍ਥੋ ਭਵਤਿ, ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਰ੍ਕੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਦਨ੍ਤਾਃ ਪੂਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧ੍ਯਨ੍ਤੇਨੇਨੇਤਿ ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ-ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਰ੍ਕਾਦਿਜਮ੍| ਕਕੁਭੋਰ੍ਜੁਨਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਸਨਾਦਯਃ| ਤਚ੍ਚ ਮੂਲਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਵਟਾਸਨਾਰ੍ਕਖਦਿਰਕਰਞ੍ਜਕਰਵੀਰਜਮ੍| ਸਰ੍ਜਾਰਿਮੇਦਾਪਾਮਾਰ੍ਗਮਾਲਤੀਕਕੁਭੋਦ੍ਭਵਮ੍|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ ਮੂਲਮਨ੍ਯਦਪੀਦਸ਼ਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਤਵਕ੍ਸਂ ਕ੍ਸੁਣ੍ਣਾਗ੍ਰਮਜ੍ਵਗ੍ਰਨ੍ਥਿ ਸੁਭੂਮਿਜਮ੍||" ਇਤਿ| ਕਨੀਨ੍ਯਗ੍ਰਸਮਸ੍ਥ੍ਯੌਲ੍ਯਂ-ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਭਾਗਵਤ੍ਸ੍ਥੂਲਮ੍| ਪ੍ਰਗੁਣਂਜੁ| ਕਸਾਯਾਦਿਰਸਮਰ੍ਕਾਦਿਭ੍ਯੋਨ੍ਯਦਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍, ਅਰ੍ਕਾਦ੍ਯਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਕਸਾਯਾਦਿਰਸਮਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯੁਭਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਭਕ੍ਸਣੇਨ ਭਕ੍ਸਣਪੂਰ੍ਵਕਂ ਦਨ੍ਤਘਰ੍ਸਣਂ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਬਾਧਨਨਿਸੇਧਾਨ੍ਯਥਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਨ ਹਿ ਭਕ੍ਸਣਮਾਤ੍ਰੇਣ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨਾਂ ਪੀਡਾ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਯਤਵਾਗ੍ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮ੍| ਵਾਪ੍ਯਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਤ੍ਰਿਤਯਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਕ੍ਤੇਨ ਚ ਘਰ੍ਸਯੇਤ੍| ਵਾਪ੍ਯਂ-ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਤ੍ਰਿਤਯਂ-ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਂ, ਤ੍ਰਿਜਾਤਕਂ ਚ| ਸ਼ਨੈਸ੍ਤੇਨ ਤਤੋ ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਾਨ੍ਯਬਾਧਯਨ੍" ਇਤਿ| ਘਰ੍ਸਣਂ ਚਾਧੋਦਨ੍ਤਪੁਰ੍ਵਕਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਦਨ੍ਤਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਧੋ ਘਰ੍ਸੇਤ੍ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਿਞ੍ਚੇਚ੍ਚ ਲੋਚਨੇ| ਤੋਯਪੂਰ੍ਣਮੁਖੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ਼ਰਦੋਃ ਸ਼ੀਤਵਾਰਿਣਾ" ਇਤਿ| ਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਕੋਸ੍ਣਵਾਰਿਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਜੀਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਏਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯੇਤਿ 'ਅਤ ਇਨਿਠਨੌ' ਇਤਿ ਇਨਿਃ| ਏਵਂ ਤਸ੍ਣਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾਦਿਨਿਸ਼੍ਚ| ਤਦ੍ਦਨ੍ਤਪਵਨਮਜੀਰ੍ਣੀ ਨ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਵਮਥ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਣਾਮਯ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯੋਜ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੇ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਦਿਰੋਗੀ, ਤਦ੍ਦਨ੍ਤਪਵਨਂ, ਨਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਅਰ੍ਦਿਤਂਏਕਾਯਾਮਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਨੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਾਰਿਸ੍ਟਬਿਭੀਤਧਵਧਨ੍ਵਜਾਨ੍| ਬਿਲ੍ਵਬਬ੍ਬੂਲਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀਸ਼ਿਗ੍ਰੁਤਿਨ੍ਦੁਕਤਿਲ੍ਵਕਾਨ੍|| ਕੋਵਿਦਾਰਸ਼ਮੀਪੀਲੁਪਿਪ੍ਪਲੇਙ੍ਗੁਦਗੁਗ੍ਗੁਲੂਨ੍| ਪਾਰਿਭਦ੍ਰਕਮਮ੍ਲੀਕਾਮੋਚਕ੍ਯੌ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਂ ਸ਼ਣਮ੍|| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਸੁਸਿਰਂ ਪੂਤਿ ਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਪਾਲਾਸ਼ਮਾਸਨਂ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਂ ਪਾਦੁਕੇ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤੋ-ਦਨ੍ਤਪਵਨਭਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਂ, ਸੌਵੀਰਾਖ੍ਯਮਞ੍ਜਨਂ ਭਜੇਤ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ਯਤੋ ਹਿਤਮਕ੍ਸ੍ਣੋਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਞ੍ਜਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸੌਵੀਰਮਿਤਿ| ਤਤੋ-ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਨ੍ਤਰਂ, ਸੌਵੀਰਾਖ੍ਯਮਞ੍ਜਨਂ ਭਜੇਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਦਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ ਨਿਤ੍ਯਂ-ਸਰ੍ਵਦਾ, ਹਿਤਂ-ਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਚ ਮਦੁਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਸ਼ਲਾਕਾ ਮਾਨਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਫਲਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਲੋਚਨੇ ਤੇਨ ਭਵਤੋ ਮਨੋਜ੍ਞੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੇ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਰਿਵਰ੍ਣੇ ਵਿਮਲੇ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਘਨਪਕ੍ਸ੍ਮਣੀ||" ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤੁ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੧੮) ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਮਾਹ-"ਮਤਂ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਸਿਨ੍ਧੁਸਮ੍ਭਵਮ੍| ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਮਲਘ੍ਨਂ ਚ ਦਸ੍ਟੇਃ ਕ੍ਲੇਦਰੁਜਾਪਹਮ੍||" ਇਤਿ| ਉਭਯੋਃ ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਲ੍ਪਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇ ਸਤਿ, ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਦਾਰ੍ਵੀਕ੍ਵਾਥਸਮੁਦ੍ਭਵਾਖ੍ਯਂ, ਯੋਜਯੇਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੇਜੋਮਯਮਾਗ੍ਨੇਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸਰ੍ਵਮਪਿ, ਤਥਾਪਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍ਤੇਜੋਮਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਤਦ੍ਰੂਪਾਣ੍ਯਾਲੋਚਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਲੋਕੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਹ-- "ਨਰਪਤਿਰੇਤਿ" ਇਤਿ| ਨ ਚਾਸੌ ਨਰਾਣਾਮੇਵ ਪਤਿਃ ਕਿਨ੍ਤਰ੍ਹਿ ਨਾਰੀਣਾਮਪੀਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਚਕ੍ਸੁਸੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਭਯਮਸ੍ਤਿ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਕਫਾਦ੍ਭਯਮ੍, ਤਤੋ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸੌਵੀਰਾਪਵਾਦੇਨ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਚਕ੍ਸੁਰਿਤਿ| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥੇ ਸਪ੍ਤਮੀ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ? ਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ,- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਬਰ੍ਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੇਜੋਮਯਮ੍, ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਃ-ਕਫਾਜ੍ਜਲਾਤ੍ਮਕਾਤ੍, ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਭਯਮ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਭਯਾਭਾਵਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਞ੍ਜਨੇਨ ਚ ਪ੍ਰਸਾਦਨੇਨੋਪਸ਼ਮਾਤ੍ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਭਾਵਃ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪਿਣ੍ਡਾਞ੍ਜਨਤ੍ਵਾਦ੍ਧਰੇਣੁਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਤ੍ਵਂ ਚ ਦਾਰ੍ਵੀਕ੍ਕਾਥਜਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ-"ਦਾਰ੍ਵੀਕ੍ਕਾਥਮਜਾਕ੍ਸੀਰਪਾਦਂ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਦਾ ਘਨਮ੍| ਤਦਾ ਰਸਾਞ੍ਜਨਾਖ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨੇਤ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਨਨੁ "ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਾਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਸ੍ਰਾਵਣਾਰ੍ਥਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍|" ਇਤਿ (ਸੂ. ਅ. ੫/੧੨) ਚਰਕਵਚਨਮ੍| ਇਹ ਤੁ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਪਞ੍ਚਸਪ੍ਤਾਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਬਹੁਮਧ੍ਯਾਲ੍ਪਕਫਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ "ਨਿਸ਼ਾਯਾਂ ਤੁ ਧ੍ਰੁਵਮਞ੍ਜਨਮਿਸ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ (ਸੂ. ਅ. ੫/੧੪) ਚਰਕੇਣਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਕਾਲ ਉਕ੍ਤਃ| ਇਹ ਤੁ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਨ੍ਤਰਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਚਰਕਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਹ੍ਯਯਮਰ੍ਥਃ| ਯਦਾ ਨਿਤ੍ਯਾਞ੍ਜਨਂ ਬਾਧਿਤ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਧ੍ਰੁਵਂ ਨਿਤ੍ਯਸੇਵ੍ਯਮਞ੍ਜਨਂ ਨਿਸ਼ਾਯਾਮਿਸ੍ਯਤੇ, ਅਨ੍ਯਦਾ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵੇਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਤਥਾ ਚ ਮਨੁਃ (ਅ. ੪/੧੫੨)- "ਮੈਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨਂ ਸ੍ਨਾਨਂ ਦਨ੍ਤਧਾਵਨਮਞ੍ਜਨਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣ ਏਵ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਚ ਪੂਜਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਮੈਤ੍ਰਂ-ਸੂਰ੍ਯਾਰਾਧਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਵਨਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਃ ਨਸ੍ਯਾਦਿਵਿਧਿਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ ਵਿਧਾਨਂ ਚ| ਤਾਮ੍ਬੂਲਸ੍ਯ ਤੁ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਰੁਚਿਹਰਤ੍ਵਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਏਵ| ਨਾਵਨਾਦੀਨਾਂ ਤਾਮ੍ਬੂਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਤੋਞ੍ਜਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਨਾਵਨਗਣ੍ਡੂਸਧੂਮਤਾਮ੍ਬੂਲਾਨਿ ਭਜਤੇ ਯਃ ਸ ਏਵਂਵਿਧੋ ਭਵੇਤ੍| 'ਭਜੋ ਣ੍ਵਿਃ' ਇਤਿ ਣ੍ਵਿਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਤਤ ਇਤਿ| ਤਤੋਞ੍ਜਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਨਾਵਨਾਦੀਨ੍ ਭਜੇਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਅਣੁਤੈਲਂ ਤਤੋ ਨਸ੍ਯਂ ਤਤੋ ਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਮ੍| ਘਨੋਨ੍ਨਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਕਨ੍ਧਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਯਵਕ੍ਸਸਃ|| ਸੁਗਨ੍ਧਿਵਦਨਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨਿਸ੍ਵਨਾ ਵਿਮਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ| ਨਿਰ੍ਵਲੀਪਲਿਤਵ੍ਯਙ੍ਗਾ ਭਵੇਯੁਰ੍ਨਸ੍ਯਸ਼ੀਲਿਨਃ" ਇਤਿ| ਗਣ੍ਡੂਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਕਸਾਯੋਸ੍ਣੋਦਕੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਓਸ੍ਠਸ੍ਫੁਟਨਪਾਰੁਸ੍ਯਮੁਖਸ਼ੋਸਦ੍ਵਿਜਾਮਯਾਃ| ਨ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਗਣ੍ਡੂਸਧਾਰਣਾਤ੍|| ਖਦਿਰਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਾਰਿਮੇਦਾਮ੍ਬੁਕਵਲਗ੍ਰਹਃ| ਅਰੋਚਕਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਮਲਪੁਤਿਪ੍ਰਸੇਕਜਿਤ੍|| ਸੁਖੋਸ੍ਣੋਦਕਗਣ੍ਡੂਸੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਵਕ੍ਤ੍ਰਲਾਘਵਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਤਤੋ ਧੂਮਂ ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਾਦਿ ਚਾਚਰੇਤ੍| ਧੂਮਪਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਾ ਨ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਤਕਫਾਮਯਾਃ| ਅਞ੍ਜਨੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਿਤਂ ਨਸ੍ਯੈਃ ਕਵਲੈਰ੍ਨਾਵਨੇਰਿਤਮ੍| ਧੂਮੇਨ ਕਵਲੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਤਕਫਂ ਜਯੇਤ੍" ਇਤਿ| ਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਤੁ ਜਾਤੀਫਲਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਰੁਚਿਵੈਸ਼ਦ੍ਯਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਜਾਤੀਲਵਙ੍ਗਕਰ੍ਪੂਰਕਙ੍ਕੋਲਕਟੁਕੈਃ ਸਹ|| ਕਟੁਕਂ-ਲਤਾਕਸ੍ਤੂਰਿਕਾਫਲਮ੍| ਤਾਮ੍ਬੂਲੀਨਾਂ ਕਿਸਲਯਂ ਹਦ੍ਯਂ ਪੂਗਫਲਾਨ੍ਵਿਤਮ੍" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸਤਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਕ੍ਸਤਾਃ| ਅਰ੍ਸ਼ ਆਦਿਤ੍ਵਾਦਚ੍| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚ| ਉਤ੍ਕੁਪਿਤਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਨਂ ਚਕ੍ਸੁਰੇਕਂ ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਕ੍ਸਤਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕੁਪਿਤਚਕ੍ਸੁਸਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਪਥ੍ਯਮਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਵਿਸਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਮਦਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਚ, ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੋਸਿਣੋ- ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਤਾਦੌ ਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਤਾਮ੍ਬੂਲਮਿਤਿ| ਕ੍ਸਤਂਕ੍ਸਤਕਾਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਂ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਰੂਕ੍ਸੋ-ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗਃ| ਉਤ੍ਕੁਪਿਤਚਕ੍ਸੁਃ-ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਖ੍ਯੋਕ੍ਸਿਰੋਗਃ| ਸ਼ੋਸੋ-ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਚ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੨੪)-"ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਰੀਤਿਨਾਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਮਤ੍ਤਾਨਾਂ ਨ ਹਿਤਂ ਮੁਖਸ਼ੋਸਿਣਾਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਾਦੌ ਤੁ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)-"ਪਥ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਨਾਤੇ ਵਾਨ੍ਤੇ ਚ ਮਾਨਵੇ| ਦ੍ਵਿਪਤ੍ਰਮੇਕਂ ਪੂਗਂ ਚ ਸਚੂਰ੍ਣਖਦਿਰਂ ਚ ਤਤ੍" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤਤਮਾਚਰੇਤ੍| ਨਿਤ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ ਚੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦਿਨਾਨ੍ਤਰਮਪਿ ਯਥੋਦਿਤਮਾਚਰਤੋ ਨ ਦੋਸਃ| ਸੋਭ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਆਚਰ੍ਯਮਾਣੋ ਜਰਾ ਚ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਵਿਪ੍| ਤਥਾ ਦਸ੍ਟੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਸਾਦੋ- ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਃ| ਸ਼ੋਭਨਾ ਚਾਸੌ ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਸੁਤ੍ਵਕ੍, ਤਸ੍ਯਾ ਭਾਵਃ ਸੁਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਦਢਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਮ੍| "ਵਰ੍ਣਦਢਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ੍ਯਞ੍ਚ" ਇਤਿ ਸ੍ਯਞ੍| ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਾਨਿ ਕਰੋਤਿ ਯੋਭ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਸ ਏਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਮਿਤਿ| ਸ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਯਾਂ ਕ੍ਸੁਧਿ ਵਿਧੇਯਃ| ਤਦਾ ਹਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਯਾ ਰੋਮਕੂਪੈਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਂ ਚੋਸ੍ਮਾ ਪਚਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਅਥ ਜਾਤਾਨ੍ਨਪਾਨੇਚ੍ਛੋ ਮਾਰੁਤਘ੍ਨੈਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ| ਯਥਰ੍ਤੁਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸੁਖੈਸ੍ਤੈਲੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗਮਾਚਰੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਫਲਮਾਹ- ਸ ਇਤਿ| ਸੋਭ੍ਯਙ੍ਗਃ , ਜਰਾਦੀਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ, ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਸੁਤ੍ਵਕ੍ਤ੍ਵਂ-ਨਿਰ੍ਮਲਨਿਰ੍ਵਲੀਕਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਚਃ| ਸਙ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੩)- "ਰਥਾਕ੍ਸਚਰ੍ਮਘਟਵਦ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਤੋ ਗੁਣਾਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਭ੍ਯਧਿਕੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍|| ਤ੍ਵਚ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਮਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਸ਼ੀਲਯੇਦਤਃ "| ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਮ੍, ਸ਼ਿਰਃਸ਼੍ਰਵਣਪਾਦੇਸੁ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਸ਼ੀਲਯੇਦਭ੍ਯਸੇਤ੍, ਇਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਂ ਨ ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰੇਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਯਥੈਤੇਸੁ ਸ਼ਿਰਃਸ਼੍ਰਵਣਪਾਦੇਸੁ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਕਤ੍ਵਾਭਾਵਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਭ੍ਯਾਸਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸ਼ਿਰ ਇਤਿ| ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਂ, ਸ਼ੀਲਯੇਦਭ੍ਯਸੇਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਙ੍ਗੇਸੁ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਕਰ੍ਣਾਙ੍ਘ੍ਰਿਸੁ| ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਯੋਜਨਮਭ੍ਯਾਸਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩) ਤੁ-"ਸ ਕੇਸ਼੍ਯਃ ਸ਼ੀਲਿਤੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕਪਾਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਰ੍ਪਣਃ| ਹਨੁਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਘ੍ਨਂ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣਮ੍|| ਪਾਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਨਿਦ੍ਰਾਦ੍ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਕਤੁ| ਪਾਦਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਰਮਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਫੁਟਨਪ੍ਰਣੁਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋ ਵਰ੍ਜ੍ਯੋ- ਵਰ੍ਜਨੀਯਃ| ਕਫਗ੍ਰਸ੍ਤੇਨ ਕਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਨਾ ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਾ ਚ| ਗ੍ਰਸ੍ਤਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਕਫਗ੍ਰਸ੍ਤਾਦੌ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਵਰ੍ਜ੍ਯ ਇਤਿ| ਕਫਗ੍ਰਸ੍ਤਃ-ਅਤਿਵਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਕਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ-ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਕਃ, ਅਜੀਰ੍ਣੀ ਚ, ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਕਤਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤਦਹਰੇਵ ਨਿਸਿਦ੍ਧਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੩੬)- "ਤਰੁਣਜ੍ਵਰ੍ਯਜੀਰ੍ਣੀ ਚ ਨਾਭ੍ਯਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਕਥਞ੍ਚਨ| ਤਥਾ ਵਾਨ੍ਤੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿਰੂਢੋ ਯਸ਼੍ਚ ਮਾਨਵਃ|| ਪੂਰ੍ਵਯੋਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੋਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਥਾਪਿ ਵਾ|| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਤਦਹਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਅਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਰੀਰਾਯਾਸਜਨਨਂ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਞ੍ਚਗੁਣਾਃ ਲਾਘਵਾਦਯੋ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਭਕ੍ਤਾਨਿ-ਵਿਭਾਗੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਨਿ, ਘਨਾਨਿ- ਦਢਾਨਿ, ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਿਭਕ੍ਤਘਨਗਾਤ੍ਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਇਸ੍ਟਸਾਧਨਤ੍ਵਕਥਨਦ੍ਵਾਰਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਲਾਘਵਮਿਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ ਲਾਘਵਾਦ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਵਿਭਕ੍ਤਘਨਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ-ਸੁਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਨਿਬਿਡਾਵਯਵਤ੍ਵਮ੍| ਆਯਾਸਮਾਤ੍ਰਫਲਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ|ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਸ਼ਰੀਰਾਯਾਸਜਨਕਂ ਕਰ੍ਮ ਵ੍ਯਾਯਾਮ ਉਚ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਨਿਯੁਦ੍ਧਾਦਿ| ਤਚ੍ਚਾਭ੍ਯਕ੍ਤਗਾਤ੍ਰੈਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਇਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਾਨਨ੍ਤਰਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸੂ. ਅ. ੩/੧੦)- "ਵਾਤਘ੍ਨਤੈਲੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗਂ ਮੂਰ੍ਧਤੈਲਂ ਵਿਮਰ੍ਦਨਮ੍| ਨਿਯੁਦ੍ਧਂ ਕੁਸ਼ਲੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਪਾਦਾਘਾਤਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਮਯੀ, ਬਾਲਃ- ਆਸੋਡਸ਼ਾਦ੍ਵਰ੍ਸਾਤ੍, ਵਦ੍ਧਃ- ਸਪ੍ਤਤੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣੀ ਚ, ਤਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਤਰੋਗਾਦੌ ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਮਯੀਤਿ| ਤਂ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਬਲਵਦ੍ਭਿਃ ਪੁਰੁਸੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੋਜਿਭਿਰਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੈਵ ਨਿਸੇਵ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾਯਾਮਵਰ੍ਜਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਦਾਸੌ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਇਤਿ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਸੇਵ੍ਯਃ| ਸ਼ੀਤਰ੍ਤੁਵਸਨ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਦਾ ਮਨ੍ਦਮੇਵ ਸੇਵ੍ਯਃ| ਮਨ੍ਦਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮੇਕਤ੍ਵਂ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਂ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਾਤ੍ਰਾਮਾਹ-ਅਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ| ਅਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਨਿਸੇਵ੍ਯਃ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵੈਃ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਬਲਿਭਿਰਿਤਿ| ਬਲਿਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੋਜਿਭਿਰਿਤਿ ਮਿਲਿਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਦਾ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਇਤਿ| ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ-ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਃ| ਅਨ੍ਯਦਾ ਤੁ ਤਤੋਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ਮਨ੍ਦਮਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ ਨਿਸੇਵ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯਦੇਤ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਤੌ| ਅਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ-ਬਲਿਤ੍ਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਭੋਜਿਤ੍ਵਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੁਃ- ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਰਯਮ੍| ਏਵ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਵਿਸਯੇ ਅਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤੇਰ੍ਨ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ,ਅਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤਿਵਿਸਯੇ ਤੁ ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋਸ੍ਤੀਤਿ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ|ਅਰ੍ਧਸ਼ਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੪੩)- "ਹਦਿ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਵਕ੍ਰਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਜਨ੍ਤੋਸ੍ਤਦ੍ਵਲਾਰ੍ਧਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ " ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਂ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਂ, ਕਤ੍ਵਾ, ਅਨੁਸੁਖਂ- ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਬਾਧਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ, ਦੇਹਂ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਸਮਨ੍ਤਤਃ- ਪਰਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦ - ਮਰ੍ਦਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਤਂ ਕਤ੍ਵੇਤਿ| ਅਨੁਸੁਖਂ-ਸੁਖਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਸਮਨ੍ਤਤਃ-ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੇਸੁ| ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਦੋਸਕਥਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਮਰ੍ਦਨਵਿਧਾਨਂ ਮਰ੍ਦਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਙ੍ਗਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਚੋਕ੍ਤਮੇਵ, ਤਂ ਕਤ੍ਵੇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਕ੍ਤਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਜੈਜ੍ਜਟੇਨ-"ਮਰ੍ਦਨਮਪਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਨ੍ਤਃਪਾਤ੍ਯੇਵ" ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੪੩)- "ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਵਿਨ੍ਨਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮੁਦ੍ਵਰ੍ਤਿਤਸ੍ਯ ਚ|| ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨੋਪਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਿਂਹਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮਗਾ ਇਵ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍ਤਸ੍ਣਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਣੇਤਿ ਪਥਕ੍ ਪਦਮ੍| (ਤੇਨ ਤਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਪਦਾਨਾਮਕਤਸਮਾਸਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਦੋਸਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਰੋਧੇਨੈਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਣਾਂ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚਾਤਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤ੍ਵਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਃ|) ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨਾਤਿਜਾਗਰਾਦੀਨਾਮਪਿ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯਾਯਾਮਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਤਸ੍ਣੇਤਿ| ਕ੍ਸਯੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਪ੍ਰਤਮਕਃ-ਤਮਕਸ਼੍ਵਾਸਭੇਦਃ| ਸ਼੍ਰਮਃ-ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍, ਕ੍ਲਮੋ-ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੀਨਾਂ ਭਾਸ੍ਯਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਾਨ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਹਸਸ੍ਯ ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦੇਸ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ ਸਾਹਸਮ੍, ਤਦ੍ਭਜਨ੍ਸੇਵਮਾਨੋ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਕ ਇਵ ? ਸਿਂਹ ਇਵ, ਸਿਂਹੋ ਵਿਕ੍ਰਮਵਾਨਪ੍ਯਤਿਬਲਂ ਗਜਪਤਿਂ ਮਹਾਵਰ੍ਸ੍ਮਾਣਮਾਕਰ੍ਸਨ੍ਨਾਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਯਥਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਥਾਯਥਾਬਲਮਾਰਬ੍ਧੇਨ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਨਾ ਨਰੋ ਮਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵ੍ਯਾਯਾਮਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਜ੍ਜਾਗਰਾਦੀਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤਿ| ਗਜਮਾਕਰ੍ਸਨ੍ ਸਿਂਹ ਇਵ| ਯਤਃਸਾਹਸਤਃ| ਅਯਥਾਬਲਮਾਰਮ੍ਭਃ ਸਾਹਸਮ੍| ਨ ਹਿ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦ੍ਯਤਿਭਜਨਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲਮਸ੍ਤਿ| ਅਧ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਗਮਨਸਮ੍ਭੋਗੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯੇਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਯ ਕਫਹਰਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਗੁਣਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਇਸ੍ਟਸਾਧਨਤ੍ਵਕਥਨਦ੍ਵਾਰੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਮਿਤਿ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਕਫਹਰਣਾਦਿਗੁਣਮ੍| ਅਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਪ੍ਰਵਿਲਾਯਨਂ-ਦ੍ਰਵੀਕਰਣਮ੍| ਦ੍ਰਵੀਕਤ੍ਯ ਮੇਦਸਃ ਸ਼ੋਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ-ਕਸਾਯਾਦਿਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਗਾਤ੍ਰੋਦ੍ਧਰ੍ਸਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਨਾਨਂ ਦੀਪਨਂ ਵਸ੍ਯਾਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਊਰ੍ਜਾ- ਉਤ੍ਸਾਹਃ, ਬਲਂ- ਪ੍ਰਾਣਃ, ਏਤੇ ਪ੍ਰਦਦਾਤਿ- ਕਰੋਤਿ ਯਤ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਏਤਾਨ੍ ਜਯਤਿ| ਸ੍ਨਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦਾਯੁਸ੍ਯਤ੍ਵਵਸ੍ਯਤ੍ਵਦੀਪਨਤ੍ਵਾਨਿ ਬੋਦ੍ਦਵ੍ਯਾਨਿ| ਅਥਵਾ ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਉ.ਅ.੪੦/੩੫)- "ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਬਂਹਣਂ ਬਲਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਮਨਸੋ ਹਰ੍ਸਣਂ ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਾਨਂ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨੇਰ੍ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨ੍ਯਰ੍ਚੀਂਸਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਨਯਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਵਦ੍ ਦੀਪਨਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ- ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਸ਼ੀਤਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵਮ੍| ਬਾਲਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਿਸ੍ਟ "ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਭ੍ਰਾਜਕਾਖ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਦੂਸ੍ਮਾਣਂ ਸਂਵਰ੍ਧਯਤਿ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਦੀਪਨਮ੍"| ਅਤ ਏਵ ਪਰਿਸੇਕੇ ਜਲਮੁਸ੍ਣਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਨਿਰ੍ਵਾਪਯਤਿ ਤੇਜੋ ਨ ਦੇਹਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਤੁ ਯਚ੍ਛੀਤਾਨਿਲਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਂਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਕਾਲ ਏਵਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਕਾਲਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯਰ੍ਤੌ ਸ਼ੀਤੇ ਸਤਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮੇਵ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ- ਵਰ੍ਸਾਸੁ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੇਵਾਤ੍ਰ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਂ ਭੋਜਨਂ ਸਮੁਪਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੬/੩੬)- "ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾਤਵਰ੍ਸਾਕੁਲੇਹਨਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਸ਼ੀਤੇ ਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਇਸ੍ਟਸਾਧਨਤ੍ਵਕਥਨਦ੍ਵਾਰਾ ਸ੍ਨਾਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਦੀਪਨਮਿਤਿ| ਸ੍ਨਾਨਂ ਦੀਪਨਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਮ੍| ਅਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਦੀਪਨਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹੁਃ-"ਬਾਹ੍ਯੋਙ੍ਗਸੇਕੈਃ ਸ਼ੀਤਾਦ੍ਯੈਰੂਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਯਾਤਿ ਪੀਡਿਤਃ| ਨਰਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਪਾਵਕਃ||" ਇਤਿ| ਵਸ੍ਯਂ-ਵਸਾਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਿਨੇ ਹਿਤਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਰ੍ਧਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਊਰ੍ਜੋਤ੍ਸਾਹਃ| ਮਲਸ੍ਤ੍ਵਗੁਪਲੇਪਃ| ਮਨਃਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਾਰੇ ਸਤਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਰਮਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ| ਦਹ੍ਯਮਾਨਵਤ੍ ਦੁਃਖਂ ਦਾਹਃ| ਪਾਪ੍ਮਾ-ਪਾਪਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਅਧਃਕਾਯਸ੍ਯ ਪਰਿਸੇਕੋ ਬਲਾਵਹਃ- ਪ੍ਰਾਣਕਤ੍| ਤੇਨੈਵੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨੈਵ, ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯ- ਸ਼ਿਰਸਃ, ਪਰਿਸੇਕੋ ਵਿਧੀਯਮਾਨਃ ਕੇਸ਼ਚਕ੍ਸੁਸਾਂ ਬਲਹਤ੍| ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰ ਏਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ਕੇਸ਼ਚਕ੍ਸੁਸਾਮਿਤ੍ਯੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨੇਤਿ| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਯਃ ਪਰਿਸੇਕਃ, ਸੋਧਃਕਾਯਸ੍ਯ ਬਲਾਵਹਃ| ਸ ਏਵੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਕਾਯਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਾਨਾਂ ਚਕ੍ਸੁਸੋਸ਼੍ਚ ਬਲਹਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕੇਸ਼ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬਲਾਰ੍ਥਿਭਿਃ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵਾਰਿਣਾ ਸ੍ਨਾਤਵ੍ਯਮ੍, ਇਤਰੈਰੁਸ੍ਣੇਨ, ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਨ ਤ੍ਵੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਨਾਨੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਃ ਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਸਙ੍ਕਰਦੋਸਾਪਤ੍ਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩) ਤੁ-"ਨਾਨਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਨਾਯਾਨ੍ਨ ਜਲੇਲ੍ਪੇ ਨ ਸ਼ੀਤਲੇ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨੇਤ੍ਰੇ ਚਾਸ੍ਯਂ ਚ ਕਰ੍ਣੌ ਚ ਤਤ੍ਰ ਰੋਗਾਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਾਸ੍ਯਕਰ੍ਣਰੋਗਾਸ਼੍ਚਾਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਤੇ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯੇਸਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਤੇਸੁ ਗਰ੍ਹਿਤਮਹਿਤਮ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਤਤੋ ਮਤੁਪ੍| ਤੇਨ ਆਧ੍ਮਾਨਵਤ੍ਸੁ ਗਰ੍ਹਿਤਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਰ੍ਦਿਤਾਦੌ ਸ੍ਨਾਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸ੍ਨਾਨਮਿਤਿ| ਅਰ੍ਦਿਤਃ-ਏਕਾਯਾਮਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮੁਦਰਾਪੂਰਣਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍-ਕਤਭੋਜਨਃ| ਗਰ੍ਹਿਤਂ-ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜੀਰ੍ਣੇ- ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਣਤੇ ਪੂਰ੍ਵ ਆਹਾਰੇ, ਅਦ੍ਯਾਤ੍- ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਕਿਮਦ੍ਯਾਤ੍ ? ਹਿਤਂ- ਪਥ੍ਯਮ੍| ਮਿਤਂ- ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਥ੍ਯਮਪਿ ਹ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਾਯ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਅਤੋ ਮਿਤਮ੍| ਨ ਵੇਗਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ਵੇਗਾਨਨੁਨ੍ਮੁਖੀਭੂਤਾਨ੍ ਬਲਾਨ੍ਨੈਰਯੇਨ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਨ ਵੇਗਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਞ੍ਜਾਤਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵੇਗਸ੍ਤਮਕਤ੍ਵਾ ਨਾਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਾਜਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਃ, ਤਂ ਰੋਗਮਜਿਤ੍ਵਾ ਨਾਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤੋ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯੋ ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾਧ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋਪਾਦਾਨਾਦਸਾਧ੍ਯਾਮਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤ੍ਨੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨੈਸ੍ਫਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਭੋਜਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਜੀਰ੍ਣ ਇਤਿ| ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਸਤਿ, ਅਦ੍ਯਾਤ੍-ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਕਿਮ੍ ? ਹਿਤਂ,-ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯੁਚਿਤਮ੍, ਮਿਤਂ-ਯਥੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਨਨੁ, ਵਿਹਾਰੇਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯੋਕ੍ਤਿਰਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾ| ਮੈਵਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਹਾਰਤ੍ਵਮਾਹਾਰਸ੍ਯ| ਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਧਾਨੋ ਹਿ ਵਿਹਾਰਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਧਾਨ ਆਹਾਰਃ, ਅਯਮੇਵ ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਯੋਰ੍ਭੇਦਃ, ਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਰੁਭਯਤ੍ਰ ਭਾਵਾਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩) ਤੁ-"ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਿਧਾਨੇਨ ਭੁਞ੍ਜੀਤਾਨ੍ਨਂ ਵਿਨਾਤ੍ਯਯਾਤ੍| ਅਭਿਨਨ੍ਦ੍ਯ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਹੁਤ੍ਵਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ|| ਪਾਕਂ ਸਜਲਮੇਕਾਨ੍ਤੇ ਯਥਾਸੁਖਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍| ਪ੍ਰਯਚ੍ਛੇਤ੍ਸਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਪਾਚਯੇਨ੍ਨਾਨ੍ਨਮਾਤ੍ਮਨੇ| ਨਾਨ੍ਨਮਦ੍ਯਾਨ੍ਮੂਮੂਰ੍ਸੂਣਾਂ ਮਤਾਨਾਂ ਦੁਃਖਜੀਵਿਨਾਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਿਤਕ੍ਲੀਬਪਤਿਤਕ੍ਰੂਰਦੁਸ੍ਕਰ੍ਮਕਾਰਿਣਾਮ੍|| ਗਣਾਰਿਗਣਿਕਾਸਤ੍ਰਧੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਪਣਿਨਾਂ ਨ ਚ| ਨੋਤ੍ਸਙ੍ਗੇ ਭਕ੍ਸਯੇਦ੍ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਜਲਂ ਨਾਞ੍ਜਲਿਨਾ ਪਿਬੇਤ੍|| ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਤਿਲਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਨਾਦ੍ਯਾਦਸ੍ਤਮਿਤੇ ਰਵੌ|| ਨ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਆਯਸ੍ਯੇਨ੍ਨ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ ਭਜੇਤ੍ਸੁਖਮ੍||" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਬੋਧਾਦਯੋ ਭੋਜਨਾਨ੍ਤਾ ਬਦ੍ਧਕ੍ਰਮਾ ਵਿਹਾਰਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਾਂਸ਼੍ਚਾਵਸ਼੍ਯਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਯਮਾਨੇਸੁ ਨਰੇਸੁ ਵੇਗੋਦੀਰਣਵੇਗਧਾਰਣਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਾਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯੇਰਨ੍| ਅਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵੇਗੋਦੀਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਵੇਗਾਨਿਤਿ| ਵੇਗਾਃ-ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਯਃ| ਕਿਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਪਿ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਬਲਾਤ੍, ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵੇਗਧਾਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਵੇਗਿਤ ਇਤਿ| ਵੇਗਿਤਃ-ਸਞ੍ਜਾਤਵੇਗਃ ਸਨ੍, ਅਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਗਾਨੇਵੋਤ੍ਸਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਜਿਤ੍ਵੇਤਿ| ਆਮਯਮਜਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਆਮਯਮੇਵ ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਮ੍ ? ਨੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਸਾਧ੍ਯਮ੍, ਅਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਾਦੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਏਵ| ਇਤਿ ਬਦ੍ਧਕ੍ਰਮਵਿਹਾਰਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਖਾਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯਃ- ਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਮਤਾਃ- ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾਃ| ਸੁਖਂ ਚ ਸ਼ਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ, ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਵਿਨਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਧਰ੍ਮਪਰੋ- ਧਰ੍ਮਪ੍ਰਧਾਨਃ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਧਰ੍ਮਾਦਿਤਿ "ਪਥਗ੍ਵਿਨਾ" ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥਾਬਦ੍ਧਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਵਿਹਾਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ, ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਧਰ੍ਮਰੂਪਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਸੁਖਾਰ੍ਥਾ ਇਤਿ| ਸੁਖਮਾਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ (ਸੂ. ਅ. ੯/੪)- "ਸੁਖਸਂਜ੍ਞਕਮਾਰੋਗ੍ਯਂ, ਵਿਕਾਰੋ ਦੁਃਖਮੇਵ ਚ" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੋਡਸ਼ਾਤ੍ਮਕਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਦਾਰੋਗ੍ਯਂ, ਤਥਾਪਿ ਧਰ੍ਮਸਹਕਤਾਦੇਵ| ਇਤਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਲ੍ਯਾਣੇ- ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਿ, ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ- ਸਹਾਯਾਃ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਦਿਨਾ ਕਲ੍ਯਾਣਮਿਤ੍ਰਾਣਿ, ਤਾਨਿ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ- ਅਦਮ੍ਭਮਤਿਃ ਸਨ੍, ਭਜੇਤ੍| ਇਤਰਾਣਿ- ਕਲ੍ਯਾਣਮਿਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸਯੇਤਰਾਣਿ ਪਾਪਮਿਤ੍ਰਾਣਿ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਦੂਰਗਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਜਨਪਰਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਗੋ ਹਿ ਦਸ੍ਟਾਦਸ੍ਟਾਨਰ੍ਥਕਰਃ| ਦੂਰਗ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ "ਅਨ੍ਤਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਧ੍ਵਦੂਰਪਾਰਸਰ੍ਵਾਨਨ੍ਤੇਸੁ ਡਃ" ਇਤਿ ਡਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਨ੍ਮਿਤ੍ਰਸੇਵਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਭਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ| ਕਲ੍ਯਾਣਾਨਿ ਕਲ੍ਯਾਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤਰਾਣ੍ਯਕਲ੍ਯਾਣਾਨਿ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਦੂਰਗਃ ਸਨ੍, ਕਲ੍ਯਾਣਾਨਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣੀ, ਸੇਵੇਤ| ਕਯਾ? ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਭਕ੍ਤਿਃ ਸੇਵੈਵ, ਤਥਾਪਿ ਫਲਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਮਹਾਫਲਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨ੍ਯਪਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਅਵਸ਼੍ਯਕਰ੍ਤਵ੍ਯਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ, ਨ ਤੁ ਫਲਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨੇਨ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿਂਸਾ- ਪ੍ਰਾਣ੍ਯੁਪਘਾਤਃ, ਸ੍ਤੇਯਂ- ਚੌਰ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾਕਾਮੋ- ਨਿਸਿਦ੍ਧਕਾਮਸੇਵਾ ਪਸ਼ੁਸ੍ਤ੍ਰੀਗੁਰੁਦਾਰਗਮਨਾਦਿ, ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਾਯਿਕਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ| ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਂ- ਪਰੇਸਾਂ ਭੇਦਕਦ੍ਵਚਨਮ੍, ਪਰੁਸਮਮਦੁਵਚਨਮ੍, ਅਨਤਸਤ੍ਯਵਚਨਮ੍, ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਾਲਾਪੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਪਨਮ੍, ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮੇਤਦ੍ਵਾਚਿਕਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਾਦਃ- ਪ੍ਰਾਣ੍ਯੁਪਘਾਤਚਿਨ੍ਤਾ, ਅਭਿਧ੍ਯਾ- ਪਰਗੁਣਾਦ੍ਯਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ, ਵਿਸਯਸ੍ਪਹਾ ਵਾ. ਦਗ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਂ- ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਸ੍ਟਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਦਿ, ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੇਤਨ੍ਮਾਨਸਮ੍| ਤਦੇਤਦ੍ਧਿਂਸਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸੈਸ੍ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਾਪਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਹਿਂਸੇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਦਸ਼ਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹਿਂਸਾ-ਪ੍ਰਾਣਿਵਧਃ| ਸ੍ਤੇਯਂ-ਪ੍ਰਾਣਿਵਧਃ| ਸ੍ਤੇਯਂ-ਚੋਰ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾਕਾਮੋਗਮ੍ਯਾਗਮਨਮ੍| ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯਂ-ਪਰਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਤਦ੍ਦੋਸਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਤੁ ਪਰੁਸਮ੍| ਅਨਤਮਸਤ੍ਯਮ੍| ਸਮ੍ਭਿਨ੍ਨਾਲਾਪੋਸਤ੍ਪ੍ਰਲਾਪਃ| ਵ੍ਯਾਪਾਦਃ-ਪਰਾਨਿਸ੍ਟਚਿਨ੍ਤਨਮ੍| ਅਭਿਧ੍ਯਾ-ਪਰਸ੍ਵਾਪਹਰਣੇਚ੍ਛਾ| ਦਗ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਆਪ੍ਤਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਦਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪ੍ਤਦਸ੍ਟੋਰ੍ਥ ਉਚ੍ਯਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਵਤ੍ਤੀਨ੍| ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ- ਯਥਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍, ਅਨੁਵਰ੍ਤੇਤ- ਅਨੁਕੂਲਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਸ਼ੋਕੇਨ ਚਾਰ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਰ੍ਤਾਨੁਵਤ੍ਤਿਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਵਤੀਤਿ| ਅਵਤ੍ਤਿਃ-ਜੀਵਨੋਪਾਯਾਭਾਵਃ| ਸ਼ੋਕਃ-ਇਸ੍ਟਵਿਯੋਗਜਂ ਦੁਃਖਮ੍| ਅਨੁਵਰ੍ਤੇਤ-ਆਰ੍ਤਿਨਿਵਾਰਣੇ ਪ੍ਰਯਤੇਤ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕੀਟਾਨ੍ ਪਿਪੀਲਿਕਾਂਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਵਤ੍ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍| ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਤੁਲ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮੁਤ ਸਾਧੂਨਸਾਧੂਂਸ਼੍ਚ| ਕੀਟਪਿਪੀਲਿਕਮਪ੍ਯਾਤ੍ਮਵਤ੍ਪਸ਼੍ਯੇਦਿਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਕੀਟਪਿਪੀਲਿਕਮਿਤਿ "ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵਃ" ਇਤ੍ਯੇਕਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਭੂਤਦਯਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਆਤ੍ਮਵਦਿਤਿ| ਕੀਟਪਿਪੀਲਿਕਮਪ੍ਯਾਤ੍ਮਵਤ੍ਪਸ਼੍ਯੇਤ੍, ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦਿਕਮ੍| "ਆਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਾਨਿ ਪਰੇਸਾਂ ਨ ਸਮਾਚਰੇਤ੍" ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|||

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੇਵਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਦੇਵਾਦੀਨਰ੍ਚਯੇਤ੍| ਵਦ੍ਧਾਃ- ਜ੍ਞਾਨਵਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ੀਲਤਪੋਵਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ| ਨਪੋ- ਰਾਜਾ| ਅਤਿਥਿਃ- ਅਸਮਾਨਗ੍ਰਾਮੀ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵਾਨ੍ਤੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੂਜ੍ਯਪੂਜਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਰ੍ਚਯੇਦਿਤਿ| ਪੂਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਦਯਃ| ਵਦ੍ਧਃ-ਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਭਿਰਾਤ੍ਮਨੋਧਿਕਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਰ੍ਥਿਨੋ- ਯਾਚਕਾਨ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਮੁਖਾਨ੍ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਵਮਨ੍ਯੇਤ੍- ਨਾਵਮਾਨਯੇਤ੍| ਨ ਚ ਪਰੁਸਵਚਨਾਦਿਨਾ ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍- ਪਰਿਭਵੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਯਾਚਕਦ੍ਵੇਸਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਵਿਮੁਖਾਨਿਤਿ| ਸ ਤ੍ਰੇਧਾ, ਵਿਮੁਖੀਕਰਣਮ੍ ਅਵਜ੍ਞਾ ਪਰੁਪਭਾਸਣਂ ਚੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਰੌ ਸ਼ਤ੍ਰਾਵਪਕਾਰਪਰੇਪਿ ਸਤ੍ਯੁਪਕਾਰਪ੍ਰਧਾਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਰਿਪੁਰਪਕਾਰਕ ਏਵ, ਤਤ੍ਕਿਮਪਕਾਰਪਰ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ| ਤਥਾ ਚ ਮਾਘਃ (ਸਰ੍ਗਃ ੨/੩੭)- "ਉਪਕਰ੍ਤ੍ਰਾਰਿਣਾ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਨ ਮਿਤ੍ਰੇਣਾਪਕਾਰਿਣਾ| ਉਪਕਾਰਾਪਕਾਰੌ ਹਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਮੇਤਯੋਃ" ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਰਿਰਪਕਾਰਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਦਾਚਿਦੇਵ| ਹੇਤ੍ਵਾਦ੍ਯਧੀਨਤ੍ਵਾਦਪਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਸ੍ਯ| ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਤ੍| ਯਥਾ- ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾ ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾ ਅਪਿ ਸਨ੍ਤਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵੇ ਸਮਰ੍ਥਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੈਵ| ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਤੇਸਾਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਪਕਾਰਪਰ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਪਕਾਰਿਣ੍ਯੁਪਕਾਰਕਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਨਰੁਪਕਾਰਕ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਪਰੋਪਕਾਰਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਉਪਕਾਰੇਤਿ| ਅਪਕਾਰਪਰੇਪ੍ਯਰੌ ਉਪਕਾਰਪ੍ਰਧਾਨਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਿਂ ਪੁਨਰੁਪਕਾਰਪਰੇ ਮਿਤ੍ਰਾਦੌ| ਅਪਕਾਰਾਸਮਰ੍ਥੋਪ੍ਯਰਿਰਸ੍ਤੀਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਵਿਪਤ੍ਸੁ ਚੈਕਮਨਾਃ- ਸਮਚਿਤ੍ਤਃ| ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਹਰ੍ਸੇਣ, ਵਿਪਤ੍ਸੁ ਵਿਸਾਦਾਦਿਨਾ, ਨ ਭਾਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੌ- ਕਾਰਣੇ, ਈਰ੍ਸ੍ਯੇਤ੍| ਯਥਾ- ਅਯਮੇਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਤ੍ਯਾਗਾਦਿਗੁਣਵਾਨ੍ ਕਸ੍ਮਾਤ੍, ਕਸ੍ਮਾਦਹਮਪ੍ਯੇਵਂ ਨ ਭਵੇਯਮ੍| ਫਲੇ ਨ ਤੁ- ਪਰਕੀਯੇ ਸ਼ੋਭਨੇ ਫਲੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਲਙ੍ਕਾਰਾਦਿਕੇ ਨੇਰ੍ਸ੍ਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਤ੍ਵਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਪਤ੍ਸ੍ਵਿਤਿ| ਹੇਤੁਸੁ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ, ਚਿਸਾਦਹੇਤੁਸੁ ਵਿਪਤ੍ਸੁ, ਏਕਮਨਾਃ-ਹਰ੍ਸਵਿਸਾਦਰਹਿਤਚਿਤ੍ਤੋ, ਭਵੇਤ੍| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਹੇਤਾਵਿਤਿ| ਪਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਸਹਨਮੀਰ੍ਸ੍ਯਾ| ਤਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯੋ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍, ਸ ਹੇਤੌ-ਫਲਸਾਧਨੇ, ਈਰ੍ਸ੍ਯੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਫਲੇ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ, ਏਕਂ ਫਲਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ, ਤਤ੍ਸਾਧਨਮਨੁਤਿਸ੍ਠਦ੍ਭਿਃ ਪਰਸ੍ਪਰੇਰ੍ਸ੍ਯਯਾਨੁਸ੍ਠੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਹ੍ਯਨੁਸ੍ਠਿਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਮ੍ਯਗਾਸ਼ੁ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥ ਦੈਵਾਨੁਕੂਲ੍ਯਾਦੇਕਸ੍ਯ ਫਲੇ ਸਿਦ੍ਧੇ, ਤਤ੍ਰੇਤਰੈਰੀਰ੍ਸ੍ਯਾ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸਾ ਹਿ ਨ ਫਲਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਪਾਪਰਿਤਾਪਯੋਰਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਾਲੇ- ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ, ਹਿਤਂ- ਪਥ੍ਯਮ੍, ਮਿਤਂ- ਨ ਬਹੁ, ਅਵਿਸਂਵਾਦਿ- ਸਤ੍ਯਮ੍, ਪੇਸ਼ਲਂ- ਮਨੋਜ੍ਞਂ, ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਭਾਸਣਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਕਾਲ ਇਤਿ| ਕਾਲੇ-ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ, ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਹਿਤਂ-ਪਥ੍ਯਮ੍| ਮਿਤਂ-ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾਰ੍ਥਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਵਿਸਂਵਾਦਿ-ਸਤ੍ਯਮ੍| ਪੇਸ਼ਲਂ-ਮਧੁਰਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸੀ- ਪੂਰ੍ਵਾਲਾਪੀ, ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸੁਮੁਖੋ- ਗਤਭ੍ਰੁਕੁਟਿਃ| ਸੁਸ਼ੀਲਃ- ਸ਼ੋਭਨਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਕਰੁਣਯਾ ਮਦੁਰਾਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨੋ ਮਾਤੇਵ ਪੁਤ੍ਰੇ| ਏਕੋਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਸਨ੍ਸੁਖੀ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ- ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਜਨੇ, ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧੋ- ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੋ, ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸਃ- "ਮਾਯਾਚਾਰੇ ਮਾਯਯਾ ਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ- ਮਿਤ੍ਰਸ੍ਵਜਨਾਦਿਸ੍ਵਪਿ, ਸ਼ਙ੍ਕਿਤੋਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੋ, ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਸਾਂ ਵੈਮੁਖ੍ਯ- ਦੋਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਭਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸਿਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸੀਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾਸੀ-ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਸਙ੍ਗਤੇ ਸੁਹਦਿ ਤਦ੍ਵਚਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਸ਼ਲਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਦਿਕਾਰੀ, ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਸੁਮੁਖਃ-ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਦਨਃ| ਸੁਸ਼ੀਲਃ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨੁਮਤਵ੍ਯਵਹਾਰਵਾਨ੍| ਕਰੁਣਾਮਦੁਃ-ਸਤ੍ਯਪਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇ ਕਪਾਲੁਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਾਪਕਾਰਸਹਿਸ੍ਣੁਃ| ਏਕਸੁਖਿਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਨਿਸੇਧਤਿ- ਨੈਕ ਇਤਿ| ਏਕਃ ਸੁਖੀ ਨ ਭਵੇਤ੍-ਜ੍ਞਾਤਿਭਤ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯੋ ਯਥਾਯਥਮਵਿਭਜ੍ਯ ਸੁਖਸਾਧਨਂ ਨੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧੋ ਨ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤੋ ਭਵੇਤ੍- ਅਵਿਸ਼੍ਵਸਨੀਯੇਸੁ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਮਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯੇਸੁ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਕਞ੍ਚਿਦਪਿ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿਃ ਭੇਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਰਿਪੁਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦੇਵ ਹੇਤੋਃ| ਅਪਮਾਨਂ- ਅਸਤ੍ਕਾਰਂ, ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਭੋਃ ਸ੍ਵਾਮਿਨਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਦਸੌ ਪ੍ਰਭੁਰ੍ਜਾਤਾਵਸਰੈਰ੍ਭੇਦਕੈਃ ਸੁਤਰਾਂ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹੀਕ੍ਰਿਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਤ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨ ਕਞ੍ਚਿਦਿਤਿ| ਆਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਨ ਕਞ੍ਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍-ਮਮਾਯਂ ਵੈਰੀਤਿ ਨ ਦ੍ਯੋਤਯੇਤ੍| ਤਥਾ, ਆਤ੍ਮਾਨਮਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਰਿਪੁਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ ਅਹਮਸ੍ਯ ਵੈਰੀਤਿ ਨ ਦ੍ਯੋਤਯੇਤ੍| ਤਥਾ, ਅਪਮਾਨਂ-ਕੁਤੋਪਿ ਜਾਤਂ ਤਿਰਸ੍ਕਾਰਂ, ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਭੋਰ੍ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍-ਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਮੀ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ ਨ ਦ੍ਯੋਤਯੇਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜਨਸ੍ਯਾਸ਼ਯਮਾਲਕ੍ਸ੍ਯ- ਲੋਕਸ੍ਯ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਪਰਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ, ਯੋ ਜਨੋ ਯਥਾ ਪਰਿਤੁਸ੍ਯਤਿ ਤਥਾ ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦਾਨਪ੍ਰਿਯਵਚਨਾਦਿਨਾ ਤਮਨੁਵਰ੍ਤੇਤਾਰਾਧਯੇਤ੍| ਕੀਦਸ਼ੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ? ਪਰਾਰਾਧਨੇ ਪਣ੍ਡਿਤਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲੋਕਰਞ੍ਜਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਜਨਸ੍ਯੇਤਿ| ਲੋਕਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਾਯਂਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਯੋ ਯਥਾ ਪਰਿਤੁਸ੍ਯਤਿ ਤਂ ਤਥੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤੇਤ| ਕੀਦਸ਼ਃ ? ਪਰਾਰਾਧਨਪਣ੍ਡਿਤਃ-ਪਰਸਨ੍ਤੋਸੋਤ੍ਪਾਦਨਪ੍ਰਕਾਰੇਸੁ ਸੁਨਿਸ੍ਠਿਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ- ਰਸਨਾਦੀਨਿ, ਕਦਨ੍ਨਾਸ਼ਨਾਦਿਨਾ ਨ ਪੀਡਯੇਨ੍ਨ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍| ਨ ਚੈਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਤਿ ਲਾਲਯੇਦਤਿਸ਼ਯੇਨ ਵਿਲਾਸਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪੀਡਾਂ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਲਾਲਨਂ ਚ ਨਿਸੇਧਤਿ ਨ ਪੀਡਯੇਦਿਤਿ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਕਾਮਾਨਾਂ ਵਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਃ, ਤੇਨ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ- ਰਹਿਤਂ, ਆਰਮ੍ਭਮੁਦ੍ਯਮਂ, ਨ ਭਜੇਤ੍- ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਂ ਭਜੇਤ੍ ? ਤਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਮਵਿਰੋਧਯਨ੍- ਪਰਸ੍ਪਰਮਬਾਧਯਨ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ਼ੂਨ੍ਯਮਾਰਮ੍ਭਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗੋ-ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਃ, ਤੈਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ-ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਯੋ ਨ ਫਲਤਿ ਤਂ, ਨ ਸੇਵੇਤ| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਯੁਕ੍ਤਮਾਰਮ੍ਭਂ ਨਿਸੇਧਤਿ- ਤਂ ਚਾਵਿਰੋਧਯਨ੍ਨਿਤਿ| ਤਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਿਰੋਧਯਨ੍ਨਾਰਮ੍ਭਂ ਨ ਭਜੇਤ੍| ਯਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਧਰ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵੇਕੋ ਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯੇਕ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦਂ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਮਨੁਯਾਯਾਤ੍- ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਚਾਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਂ ਮਾਰ੍ਗਮਨੁਵਰ੍ਤੇਤ| ਨੈਕਤ੍ਰਾਸਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮਾਨੁਸਰਣਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਨੁਯਾਯਾਦਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਧਰ੍ਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦਮਨੁਯਾਯਾਤ੍-ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਯੇਸੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਰਹਿਤਾਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਨੁਸਰੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਰ੍ਮਾਨਨੁਤਿਸ੍ਠੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨੀਚਾਨ੍ਯਦੀਰ੍ਘਾਣਿ ਰੋਮਨਖਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੂਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਭੂਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਰੋਮਾਣਿ- ਬਾਹੂਰੁਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਰੋਮਾਣਿ ਕੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਚ "ਹਸੇਰ੍ਲੋਮਸੁ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਿਵਤਮ੍- 'ਲੋਮਾਨਿ ਮੂਰ੍ਧਜਾਨ੍ਯਙ੍ਗਜਾਨਿ ਚੇਹ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ' ਇਤਿ| ਨੀਚਲੋਮਾਦਿਕਫਲਂ ਚ ਮੁਨਿਨੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੫/੯੬)- "ਪੌਸ੍ਟਿਕਂ ਧਨ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਰੂਪਵਿਰਾਜਨਮ੍| ਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਾਦੀਨਾਂ ਕਨ੍ਤਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾਙ੍ਘ੍ਰੀ- ਪਾਦੌ| ਮਲਾਯਨਾਨਿ- ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਾਦੀਨਿ| ਨਿਰ੍ਮਲਾਨ੍ਯਙ੍ਘ੍ਰਿਮਲਾਯਨਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਚ ਫਲਮ੍ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੫/੯੫)-- "ਮੇਧ੍ਯਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮਾਯੁਸ੍ਯਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਕਲਿਨਾਸ਼ਨਮ੍| ਪਾਦਯੋਰ੍ਮਲਮਾਰ੍ਗਾਣਾਂ ਸ਼ੌਚਾਦਾਨਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਃ" ਇਤਿ| ਸ੍ਨਾਨਂ ਸ਼ੀਲਯਤੀਤਿ ਸ੍ਨਾਨਸ਼ੀਲੋ- ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਨਾਯੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸੁਸੁਰਭਿਃ- ਸੁਗਨ੍ਧਿਃ| ਸ਼ੋਭਨੋ ਜੀਰ੍ਣਮਲਿਨਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵਿਵਰ੍ਜਿਤੋ ਵੇਸੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਸੁਵੇਸਃ| ਅਨੁਲ੍ਬਣੋਨੁਦ੍ਧਤਃ, ਸ ਚਾਸਾਵੁਜ੍ਜ੍ਵਲਸ਼੍ਚਾਨੁਲ੍ਬਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲਃ| ਅਨੁਦ੍ਧਤਵੇਸਃ ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨੀਚਰੋਮਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਨੀਚੇਤਿ| ਨੀਚਤ੍ਵਂ ਛੇਦੇਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਰੋਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੇਸ਼ਾ ਅਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ (ਸੂ.ਅ. ੮/੧੮)-"ਤ੍ਰਿਃ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਤੋਮਨਖਾਨ੍ਸਂਹਾਰਯੇਤ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਨਿਰ੍ਮਲਾਙ੍ਘ੍ਰਿਮਲਾਯਨਃ| ਮਲਾਯਨਂ-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿ| ਸ੍ਨਾਨਸ਼ੀਲਃ-ਕਾਲਦ੍ਵਯੇਪਿ ਸ੍ਨਾਨਨਿਸ੍ਠਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਸ੍ਨਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੮/੧੮)- "ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵੁਪਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍" ਇਤਿ| ਸੁਸੁਰਭਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਾਦਿਧਾਰਣੇਨ| ਸੁਵੇਸੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਲਙ੍ਕਾਰਾਦਿਧਾਰਣੇਨ| ਅਨੁਲ੍ਬਣੋਜ੍ਜ੍ਵਲੋਨੁਦ੍ਧਤਸ਼ਙ੍ਗਾਰਃ| ਉਜ੍ਜ੍ਵਲਃ-ਸ਼ਙ੍ਗਾਰਰਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਧਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਤ੍ਨਾਨਿ- ਮਣਯੋ ਵਜ੍ਰਪਦ੍ਮਰਾਗਾਦਯਃ| ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਤ੍ਰੋਪਰਾਜਿਤਾਦਿਃ| ਮਹੌਸਧਿਃ- ਸਹਦੇਵ੍ਯਾਦਿਕਾ| ਰਤ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਰਤ੍ਨਾਦੀਰ੍ਬਾਹੁਗ੍ਰੀਵਾਦਿਸੁ, ਸਤਤਂ- ਸਦੈਵ, ਧਾਰਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰਤ੍ਨਾਦਿਧਾਰਣਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਧਾਰਯੇਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੁਗਮਾਤ੍ਰਦਗ੍ਵਿਚਰੇਦ੍ਭ੍ਰਮੇਤ੍| ਯੁਗਂ- ਹਸ੍ਤਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍, ਤਤ੍ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਯਃ ਸ ਏਵਮ੍| ਏਵਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਸਮ੍ਮੁਖਮਾਗਚ੍ਛਦ੍ਭਿਰ੍ਗਵਾਸ਼੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਨੋਪਦ੍ਰੂਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸਹਾਤਪਤ੍ਰੇਣ- ਛਤ੍ਰੇਣ, ਪਦਤ੍ਰਾਣੇਨ- ਪਦਾਧਾਰਪਰ੍ਯਾਯੇਣ, ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸ ਏਵਮ੍| ਪਾਦਤ੍ਰਚ੍ਛਤ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾ ਉਕ੍ਤਾਃ- "ਮਾਰੁਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮ੍ਯਾਯ ਖੁਡਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਰਮਾਪਹਮ੍| ਅਨ੍ਵਰ੍ਥਸਂਜ੍ਞਂ ਪਾਦਤ੍ਰਂ ਬਲਦਕ੍ਸ਼ੁਕ੍ਰਰਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਨੇਤ੍ਰਹਿਤਂ ਛਤ੍ਰਂ ਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਾਪਹਮ੍" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਰ੍ਯਟਨਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਸਾਤਪਤ੍ਰੇਤਿ| ਆਤਪਤ੍ਰਂ ਛਤ੍ਰਮ੍| ਪਦਤ੍ਰਾਣੇ-ਉਪਾਨਹੌ| ਯੁਗਂ-ਹਸ੍ਤਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍, ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਪੁਰਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਵਿਚਰੇਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਾਤ੍ਰੌ ਚਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਕਾਰ੍ਯੇ ਦਣ੍ਡੀ ਸਨ੍ ਵਿਚਰੇਤ੍| ਦਣ੍ਡੇਨ ਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਤ੍ਰਾਸਮਪਿ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ (ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਿ.ਅ.੨੪/੭੬)- "ਸ਼ੁਨਃ ਸਰੀਸਪਵ੍ਯਾਲਵਿਸਾਣਿਭ੍ਯੋ ਭਯਾਪਹਮ੍| ਸ਼੍ਰਮਸ੍ਖਲਨਦੋਸਘ੍ਨਂ ਸ੍ਥਵਿਰੇ ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਵੋਤ੍ਸਾਹਬਲਸ੍ਥੈਰ੍ਯਧੈਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਵਿਵਰ੍ਧਨਮ੍| ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਕਰਂ ਚਾਪਿ ਭਯਘ੍ਨਂ ਦਣ੍ਡਧਾਰਣਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ (ਚਰਕੇ ਸੂ.ਅ.੫/੯੯)- "ਸ੍ਖਲਤਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਚ ਨਿਸੂਦਨਮ੍| ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਨਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਭਯਘ੍ਨਂ ਦਣ੍ਡਧਾਰਣਮ੍" ਇਤਿ| ਮੌਲੀਸ਼ਿਰੋਵੇਸ੍ਟਨਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਨੇਨੋਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਪਤਤਾਂ ਪਤਙ੍ਗਕੀਟਾਦਿਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਸਾ| ਤਥਾ, ਸਹਾਯਵਾਨ੍| ਅਨੇਨਾਪਿ ਚਿਤ੍ਤਾਵਸ੍ਟਮ੍ਭਃ| ਦਣ੍ਡਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ "ਅਤ ਇਨਿਠਨੌ" ਇਤਿ ਇਨਿਃ, ਮੌਲਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚ ਵ੍ਰੀਹ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਆਤ੍ਯਯਿਕ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਯਯਃ- ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਮਿਤ੍ਯਧ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਿਤ੍ਵਾਠ੍ਠਞ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰਾਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਟਨਂ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ-ਨਿਸ਼ੀਤਿ| ਯਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਲਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਾਂ ਨ ਸਹਤੇ ਤਦਾਤ੍ਯਯਿਕਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਤਿ ਦਣ੍ਡਾਦਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਿਚਰੇਤ੍| ਮੌਲਿਃ-ਸ਼ਿਰੋਵੇਸ੍ਟਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਚੈਤ੍ਯੋ- ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੇਵਤਾਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਵਕ੍ਸਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਬੁਦ੍ਧਾਲਯ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਪੂਜ੍ਯੋ- ਗੁਰੁਪਿਤ੍ਰਾਦਿਃ| ਧ੍ਵਜਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਮ੍| ਅਸ਼ਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਲਾਦਯਃ, ਅਸ਼ਸ੍ਤਮਮਙ੍ਗਲ੍ਯਂ ਵਸ੍ਤੁ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਸਾਂ ਛਾਯਾਮ੍| ਤਥਾ, ਭਸ੍ਮ-ਭੂਤਿਃ| ਤੁਸੋ- ਧਾਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਕ੍| ਅਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵਿਟ੍, ਯਦ੍ਵਾ ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਵਸ੍ਤੁ| ਤਦੇਤਨ੍ਨਾਕ੍ਰਾਮੇਤ੍| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ- ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਾਸਾਣਾਕਤਿਰ੍ਮਤ੍ਖਣ੍ਡਿਕਾ| ਤਥਾ, ਲੋਸ੍ਟਂ- ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡਾਦਿਖਣ੍ਡਃ| ਬਲਿਰ੍ਦੇਵਤਾਦ੍ਯਰ੍ਚਨਮ੍| ਸ੍ਨਾਨਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਬਲਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਾਨਂ ਚ ਬਲਿਸ੍ਨਾਨੇ, ਤਯੋਰ੍ਭੁਵੌ ਬਲਿਸ੍ਨਾਨਭੁਵੌ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚ ਲੋਸ੍ਟਂ ਚ ਬਲਿਸ੍ਨਾਨਭੁਵੌ ਚ ਤਾ ਨਾਕ੍ਰਾਮੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਚੈਤ੍ਯਾਦਿਚ੍ਛਾਯਾਦ੍ਯਾਕ੍ਰਮਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਚੈਤ੍ਯੇਤਿ| ਚੈਤ੍ਯੋ-ਗ੍ਰਹਾਧਿਸ੍ਠਿਤੋ ਵਕ੍ਸਃ ਪੂਜ੍ਯੋ-ਦੇਵਾਦਿਃ, ਧ੍ਵਜੋ-ਯੂਪਾਦਿਃ, ਅਸ਼ਸ੍ਤਸ਼੍ਚਣ੍ਡਾਲਾਦਿਃ, ਤੇਸਾਂ ਛਾਯਾਂ ਨਾਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਤਥਾ, ਭਸ੍ਮਭੂਤਿਮ੍| ਤੁਸਂ-ਧਾਨ੍ਯਤ੍ਵਚਮ੍| ਅਸ਼ੁਚੀਨ੍-ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਛਿਸ੍ਟਨਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਨ੍| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ-ਵਾਲੁਕਾ, ਲੋਸ੍ਟਂ-ਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡਃ, ਬਲਿਃ-ਪੂਜੋਪਹਾਰਃ| ਸ੍ਨਾਨਂ-ਸ੍ਨਾਨੋਦਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਨਦੀਂ- ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਂ, ਦੋਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਨ ਤਰੇਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਕਨ੍ਧਮਭਿ- ਅਗ੍ਨਿਰਾਸ਼ੇਰਭਿਮੁਖਂ, ਨ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾ ਚਾਸੌ ਨੌਸ਼੍ਚ ਤਾਂ, ਨਾਰੋਹੇਨ੍ਨੋਚ੍ਚਲੇਤ੍| ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਾਯਾਃ ਸ਼ਿਥਿਲਬਨ੍ਧਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜਰ੍ਜਰਤ੍ਵਾਦਤਿਭਾਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ਪਾਰਗਮਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਨ੍ਦੇਹਃ| ਚੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਵਕ੍ਸਂ ਚ ਨਾਰੋਹੇਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਦੁਸ੍ਟਯਾਨਵਤ੍| ਯਥਾ ਦੁਸ੍ਟਯਾਨਮਸ਼੍ਵਾਦਿਕਂ ਨਾਰੋਹੇਤ੍ ਤਥੇਤਿ| ਦੁਸ੍ਟਯਾਨਾਰੋਹਣਮਪਿ ਚੋਕ੍ਤਯਾਨਯਾ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਨਦੀਤਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਦੀਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਕਨ੍ਧਾਭਿਮੁਖਂ ਗਮਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਗ੍ਨਿਸ੍ਕਨ੍ਧਮਿਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਕਨ੍ਧੋ-ਮਹਾਨਗ੍ਨਿਰਾਸ਼ਿਃ| ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਨਾਵਾਦ੍ਯਾਰੋਹਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਨਾਵਮਿਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਗ੍ਧਾ-ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮਾਨਮਜ੍ਜਨਾ| ਦੁਸ੍ਟਂ ਯਾਨਂ-ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮਾਨਪਤਨਮਸ਼੍ਵਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਪਾਦਾਨਂ ਤਦਾਰੋਹਣਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਵਿਸਯਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਸਂਵਤਾਸ੍ਯਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਹਸ੍ਤਾਦਿਨਾ ਮੁਖਂ ਪਿਧਾਯ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੁਤਿਃ- ਛਿਕ੍ਕਾ, ਹਾਸ੍ਯਂ- ਹਸਨਮ੍, ਵਿਜਮ੍ਭਣਂ- ਜਮ੍ਭਿਕਾ, ਏਸਾਂ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨਾਚ੍ਛਾਦਿਤਮੁਖਸ੍ਯ ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦਿਕਂ ਨਿਸੇਧਤਿਨਾਸਂਵਤਮੁਖ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਸਾਂ ਨ ਵਿਕਰ੍ਸੇਤ੍| ਮਲੋਤ੍ਸਾਰਣਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ, ਇਤਿ ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍- ਕਾਰਣਂ ਵਿਨਾ, ਭੁਵਂ- ਪਥ੍ਵੀਂ, ਨ ਵਿਲਿਖੇਤ੍- ਨੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਤ੍| ਅਙ੍ਗੈਰ੍ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦਿਭਿਃ, ਵਿਗੁਣਂ- ਅਨਨੁਗੁਣਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ, ਨ ਚੇਸ੍ਟੇਤ- ਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯੇਤ| ਉਤ੍ਕਟਕਂ ਸ੍ਥਿਤਮਵਸ੍ਥਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਨਾਸੀਤ| ਚਿਰਂ ਚ ਤਿਸ੍ਠੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਰ੍ਸ਼ੋਰੋਗਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਾਸਿਕਾਨਿਸ੍ਕੋਸਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਸਿਕਾਮਿਤਿ| ਨਾਸਿਕਾ ਛਿਦ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤੇਨ ਗਲਕਰ੍ਣਨਾਸਿਕਾਸ੍ਰੋਤੋਦਸ਼ਨਾਕ੍ਸਿਵਿਵਰਾਣਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (ਚਿ. ਅ. ੨੪/੯੫)- "ਨ ਗਲਕਰ੍ਣਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤੋਦਸ਼ਨਾਕ੍ਸਿਵਿਵਰਾਣ੍ਯਭਿਨਿਸ੍ਕੁਸ੍ਣੀਯਾਤ੍" ਇਤਿ| ਨਿਸ੍ਕਾਰਣਂ ਭੂਮਿਵਿਲੇਖਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ| ਵਿਗੁਣਾਮਙ੍ਗਚੇਸ੍ਟਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਙ੍ਗੈਰਿਤਿ| ਵਿਗੁਣਂ-ਅਨਾਰ੍ਜਵਮ੍| ਚਿਰਕਾਲਮੁਤ੍ਕਟਕਾਸਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਾਸੀਤੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੇਹਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਏਸਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਖੇਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਤਾਵਦ੍ਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਾਦਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਾਵਨ੍ਨਾਤੀਵ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਊਰ੍ਧ੍ਵੇ ਜਾਨੁਨੀ ਯਸ੍ਯ ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਸ਼੍ਚਿਰਂ ਨਾਸੀਤ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਰਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟੋਪਰਮਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇਦੇਹੇਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਮੈਕਫਲਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਵਤ੍ਤਿਕਾਲਾਭਿਧਾਨਾਚ੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਰ ਦੇਹਚੇਸ੍ਟਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ| ਚਿਰਕਾਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਸ੍ਥਿਤਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਰਿਤਿ| ਯੋ ਜਙ੍ਘੇ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯੋਤ੍ਤਾਨਃ ਸ਼ੇਤੇ, ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਸ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨੁਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਕ੍ਤਂ- ਰਾਤ੍ਰੌ, ਦ੍ਰੁਮਂ- ਤਰੁਂ, ਨ ਸੇਵੇਤ| ਤਦਾਸ਼੍ਰਿਤਕੀਟਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦਾਦਿਪਾਤਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਚਤ੍ਵਰਂ- ਤ੍ਰਿਪਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ- "ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਨਗਰਨਿਵਾਸਿਨੋ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾ ਵਾ ਸਮੇਤ੍ਯ ਨਾਨਾਵਿਧਾਃ ਕਥਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਤ੍ਵਰ ਉਚ੍ਯਤੇ"| ਚੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਃ- ਚੈਤ੍ਯਸਮੀਪਮ੍, ਚਤੁਸ੍ਪਥਂ- ਮਾਰ੍ਗਚਤੁਸ੍ਟਯਸਙ੍ਗਮਃ, ਸੁਰਾਲਯੋ- ਦੇਵਗਹਮ੍, ਏਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਕ੍ਤਂ ਨ ਸੇਵੇਤ| ਸੂਨਾ- ਵਧਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਅਟਵੀ- ਨਿਰ੍ਜਨੋ ਦੇਸ਼ਃ, ਸ਼ੂਨ੍ਯਗਹਂ- ਉਜ੍ਜਟਂ ਭਵਨਮ੍, ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਂ- ਪਿਤਵਨਮ੍, ਏਤਾਨਿ ਦਿਵਾਪਿ ਨ ਸੇਵੇਤ| ਅਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨਿਤਰਾਮਸੇਵਨਮਾਹ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰਾਤ੍ਰੌ ਦ੍ਰੁਮਾਦਿਸੇਵਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਨਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਯਤ੍ਰੋਪਵਿਸ਼੍ਯ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਥਾਃ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਯਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪਥਾਂ ਸਙ੍ਗਮਃ, ਸ ਚਤ੍ਵਰਃ| ਚੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਃ-ਚੈਤ੍ਯਸਮੀਪਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਪਥਃ-ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਥਾਂ ਸਙ੍ਗਮਃ| ਸੁਰਾਲਯੋ-ਦੇਵਕੁਲਮ੍| ਸੂਨਾਦਿਸੇਵਾਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ-ਸੂਨੇਤਿ| ਸੂਨਾ- ਵਧਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਟਵੀ-ਅਰਣ੍ਯਮ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਨ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਦਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਥਾ- ਉਦ੍ਯਨ੍ਤਮਸ੍ਤਂ ਯਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਗਤਮੁਪਰਕ੍ਤਂ ਵਾ, ਨੇਕ੍ਸੇਤ| ਤਥਾ, ਭਾਰਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਨ ਚ ਵਹੇਨ੍ਨ ਨਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਤਂ- ਅਨਵਰਤਂ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਸ੍ਤੁ ਨੇਕ੍ਸੇਤ| ਦੀਪ੍ਤਂ ਚਾਮੇਧ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਰਿਯਂ ਚ ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤਤਂ ਨੇਕ੍ਸੇਤ| ਨਨੁ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਨੇਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਨੇਨ ਕੋਰ੍ਥਃ ? ਯਤੋ ਰਵਿਰਪਿ ਦੀਪ੍ਤਃ, ਦੀਪ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਨਿਸੇਧਃ ਸਿਦ੍ਧਃ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਮਾਦਿਤ੍ਯਂ ਨੇਕ੍ਸੇਤ| ਦੀਪ੍ਤਂ ਤ੍ਵਨਵਰਤਂ ਨੇਕ੍ਸੇਤੇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਆਦਿਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸਰ੍ਵਥੇਤਿ| ਨਨੁ "ਨੋਦ੍ਯਨ੍ਤਮਸ੍ਤਮਾਯਾਨ੍ਤਂ ਤਪਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਗਤਮ੍| ਉਪਰਕ੍ਤਂ ਚ ਭਾਸ੍ਵਨ੍ਤਂ ਵਾਸਸਾ ਵਾ ਤਿਰੋਹਿਤਮ੍||" ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੩)| ਇਹ ਤੁ ਸਰ੍ਵਥਾ, ਇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਯੋ ਹ੍ਯਦਸ੍ਟਮੇਵ ਦੋਸਂ ਜਿਹਾਸੁਃ, ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦਯਾਦਿਨਿਸੇਧਃ| ਯਸ੍ਤੁ, ਦਸ੍ਟਮਪਿ, ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਪੁਰਸ੍ਤਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਨਿਸੇਧਾਦੇਵ ਨਿਸੇਧੇ ਸਿਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦਯਾਦ੍ਯਦੀਪ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਿਦਮ੍| ਸ਼ਿਰਸਾ ਭਾਰਵਹਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ- ਨ ਭਾਰਮਿਤਿ|ਪ੍ਰਤਤਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਨਿਸੇਧਯਤਿ- ਨੇਕ੍ਸੇਤੇਤਿ| ਪ੍ਰਤਤਂ- ਵਿਸ੍ਫਾਰਿਤਾਕ੍ਸਮ੍, ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮਿਦਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ- ਅਣੁ| ਦੀਪ੍ਤਮ੍-ਤੇਜਸ੍ਵਿ|ਅਮੇਧ੍ਯਮ੍-ਅਸ਼ੁਚਿ|ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍-ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਕ੍ਰਯੋ- ਵਿਨਿਮਯਃ, ਇਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਧੁਨੇਦਂ ਦੀਯਤ ਇਤਿ| ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ ਯੇਨ ਤਤ੍ਸਨ੍ਧਾਨਮ੍- ਅਨੇਕਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਭਾਰੋ ਯੇਨ ਤਤ੍- ਮਦ੍ਯਂ ਯਥਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਨ੍ਧੀਯਤੇ| ਦਾਨਂ- ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਤ੍ਵਨਿਵਤ੍ਤਿਃ ਪਰਸ੍ਵਤ੍ਵਾਪਾਦਾਨਮ੍| ਆਦਾਨਂ- ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮੇਵ ਪਰਸ੍ਮਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਤੋ ਮਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਸ੍ਟੀਸਮਾਸਃ| ਮਦ੍ਯਵਿਕ੍ਰਯਾਦੀਨਿ ਨਾਚਰੇਤ੍| ਦ੍ਵਿਜਵਿਸਯਂ ਚੈਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਤੁ ਨਿਸੇਧਾਤ੍ ਕ੍ਰਯਾਦਿਵ੍ਯਵਹਾਰੋਚ੍ਛੇਦਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਦ੍ਯਵਿਕ੍ਰਯਾਦੀਨਿ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਮਦ੍ਯਵਿਕ੍ਰਯੇਤਿ| ਵਿਕ੍ਰਯੋ-ਮੂਲ੍ਯੇਨ ਦਾਨਮ੍| ਸਨ੍ਧਾਨਂ- ਉਤ੍ਪਾਦਨਮ੍| ਆਦਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹਃ| ਮਦ੍ਯਸ੍ਯੌਸਧੇਸੁ ਵਿਧਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਰਯਪਾਨਯੋਰਨਿਸੇਧਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤ੍ਯਜੇਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਪੁਰਃਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੁਰੋਵਾਤਃ- ਪੂਰ੍ਵਦਿਗਾਗਤੋ ਵਾਤਃ| ਪੁਰ ਆਤਪਃ- ਪੂਰ੍ਵਾਤਪਃ| ਪੁਰੋਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਅਨਜੁਃ- ਵਿਸਮਸ੍ਥਿਤਸ਼ਰੀਰਃ, ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਸਟ੍ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਅਨਜ੍ਵਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਮਿਤਿ ਕੇਚਿਹ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਅਨ੍ਨਮਤ੍ਰ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਕੂਲਂ- ਵਪ੍ਰਃ, ਤਚ੍ਛਾਯਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਤਿਸ੍ਠਤਸ੍ਤਤ੍ਪਾਤਾਦ੍ਭਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਪਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ- ਰਾਜ੍ਞੋਪ੍ਰਿਯਂ, ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਲੋ- ਦੁਸ੍ਟਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਿਣਃ- ਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯਾਃ, ਵਿਸਾਣਿਨੋ- ਗਵਾਦ੍ਯਾਃ, ਤਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਹੀਨਾਃ- ਕੁਲਸ਼ੀਲਵਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਨ੍ਯੂਨਾਃ, ਅਨਾਰ੍ਯਾਃ- ਅਸਾਧਵਃ, ਅਤਿਨਿਪੁਣਾਃ- ਅਤਿਗਣਨਾਪਰਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸੇਵਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਉਤ੍ਤਮੈਰਿਤਿ ਸਹਾਰ੍ਥੇ ਗਮ੍ਯਮਾਨੇ ਤਤੀਯਾ| ਉਤ੍ਤਮੈਃ ਸਹ ਵਿਗ੍ਰਹਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਵਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਸ਼ਤ੍ਰੁਸਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤ੍ਰ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਸਤ੍ਰਂ- ਯਜ੍ਞਃ, ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤ੍ਵਿਜਾਦੀਨ੍ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਤਦਸ਼ਨਂ ਨਿਸੇਧਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ- "ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਤੇ ਤਦੁਦ੍ਭੂਤਪਾਪੋਪਸ਼ਮਨੀਯਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ"| ਗਣਾਃ- ਕਥਕਚਾਰਣਾਦਯਃ, ਤੈਰਾਕੀਰ੍ਣਂ- ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਗਣਿਕਾ- ਵੇਸ਼੍ਯਾ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਦਸ਼ਨਾਦ੍ਧਿ ਤਪ੍ਤਾਪਸਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਣਿਕਃ- ਪਣੋਪਜੀਵੀ, ਇਤਰਵਣਿਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| (ਤਥਾ ਹਿ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ, ੩)- "ਗਣਾਰਿਗਣਿਕਾਸਤ੍ਰਧੂਰ੍ਤਾਨਾਂ ਪਣਿਨਾਂ ਨ ਚ " ਇਤਿ|) ਪਣਿਕਾ ਇਤਿ "ਨੌਦ੍ਵ੍ਯਚਸ੍ਠਨ੍" ਇਤਿ ਠਨ੍| ਪਣਿਕੋ ਹਿ ਪਾਪੀਯਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਤਪਣ੍ਯਾਦਿਵਿਕ੍ਰੀਣਾਨਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਹੇਤੋਃ| ਗਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ-ਅਙ੍ਗਾਨਿ, ਤੈਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਨਖੈਸ਼੍ਚ ਵਾਦ੍ਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਹਸ੍ਤਾਵਧੂਨਨਂ ਕੇਸ਼ਾਵਧੂਨਨਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| (ਅਵਧੂਨਨਂ-ਕਮ੍ਪਨਮ੍|) ਤੋਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੋਯਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਨ ਯਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਨ ਯਾਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮਗ੍ਨ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਨ| ਤਥਾ, ਪੂਜ੍ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇਨ| ਸਮਾਸਕਰਣਾਤ੍ਤੋਯਾਗ੍ਨ੍ਯੋਸ੍ਤੋਯਪੂਜ੍ਯਯੋਰਗ੍ਨਿਪੂਜ੍ਯਯੋਰਪਿ ਮਧ੍ਯੇਨ ਨ ਯਾਯਾਦਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਧੂਮਂ , ਸ਼ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ-ਸ਼ਵੋਦ੍ਭੂਤਂ, ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਮਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯੇਤਿਸਕ੍ਤਿਃ- ਅਤਿਸੇਵਾ, ਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ-ਯੋਸਾਸੁ, ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭਂ-ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੁਰੋਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਪੁਰੋਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੋਵਾਤਃ-ਪੂਰ੍ਵਦਿਗ੍ਵਾਯੁਃ| ਆਤਪੋ-ਘਰ੍ਮਃ| ਰਜੋ-ਧੂਲਿਃ| ਤੁਸਾਰੋ-ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਃ| ਪਰੁਸਾਨਿਲਃ-ਚਣ੍ਡਵਾਤਃ| ਅਨਜੁਰਿਤਿ ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦਿਸਟ੍ਕਵਿਸਯਂ ਕਰ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ-ਭੋਜਨਮ੍| ਕੂਲਂ-ਰੋਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਛਾਯਾ| ਨਪਦ੍ਵਿਸ੍ਟੋ- ਰਾਜਦ੍ਵੇਸ੍ਯਃ| ਵ੍ਯਾਲੋ-ਦੁਸ੍ਟਗਜਾਦਿਃ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰੀ-ਸਰ੍ਪਾਦਿਃ| ਵਿਸਾਣੀ-ਮਹਿਸਾਦਿ| ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਾਦਿਪਞ੍ਚਕਵਿਸਯਮ੍| ਅਭ੍ਯਵਹਾਰੋ-ਭੋਜਨਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮ੍ਭੋਗੋਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਚਿਨ੍ਤਨਂ-ਅਧੀਤਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਸ਼ਤ੍ਰ੍ਵਾਦੀਨਾਮਸ਼ਮਮ੍| ਸ਼ਤ੍ਰੁਃ-ਵੈਰੀ| ਸਤ੍ਰਂ-ਯਜ੍ਞਃ| ਗਣਾਃ-ਬਹਵੋ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਦਾਤਾਰਃ| ਆਕੀਰ੍ਣੋ-ਯੋਗ੍ਯਾਯੋਗ੍ਯਮਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਨਦਾਤਾ| ਗਣਿਕਾ-ਵੇਸ਼੍ਯਾ| ਆਪਣਿਕੋ-ਵਣਿਕ੍| ਗਾਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਦ੍ਯਮ੍| ਵਾਦ੍ਯਂ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਨੁਕਾਰਿ| ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਂਸ਼ਾਦੇਰ੍ਨਖੇਨ ਵੀਣਾਦੇਰ੍ਵਾਦਨਂ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਂ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਵਧੂਨਨਂ-ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਤੋਯਯੋਃ, ਅਗ੍ਨ੍ਯੋਃ, ਪੂਜ੍ਯਯੋਃ, ਤੋਯਾਗ੍ਨ੍ਯੋਃ, ਤੋਯਪੂਜ੍ਯਯੋਃ, ਅਗ੍ਨਿਪੂਜ੍ਯਯੋਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯੇਨ ਯਾਨਮ੍| ਸ਼ਵਾਸ਼੍ਰਯੋ ਧੂਮਃ-ਪ੍ਰੇਤਧੂਮਃ| ਮਦ੍ਯਾਤਿਸਕ੍ਤਿਃ-ਮਦ੍ਯਪਾਨਰਤਿਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਵਿਸਯਮ੍| ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਭੋ-ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਧੀਮਤੋ- ਬੁਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸੁ- ਨਿਃ- ਸ਼ੇਸਵ੍ਯਾਪਾਰੇਸੁ, ਲੋਕ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯਃ- ਉਪਦੇਸ੍ਟਾ, ਅਤਃ- ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਤਮੇਵ- ਲੋਕਮੇਵ, ਲੌਕਿਕੇਰ੍ਥੇ ਪਰੀਕ੍ਸਕਃ ਪੁਰੁਸੋਨੁਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ ਲੋਕੋ ਵ੍ਯਵਹਰਤਿ ਤਥਾ ਵ੍ਯਵਹ੍ਨਿਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲੋਕਾਦੇਵਾਚਾਰਸ਼ਿਕ੍ਸਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਆਚਾਰ੍ਯ ਇਤਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਧੀਮਤਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲੋਕ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯਃ-ਸ਼ਿਕ੍ਸਕਃ| ਅਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮੇਵਾਨੁਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ ਲੋਕ ਆਚਰਤਿ ਤਥਾ ਆਚਰੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਃ ? ਲੌਕਿਕੇਰ੍ਥੇ ਪਰੀਕ੍ਸਕਃ,-ਲੋਕੇ ਕਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ, ਕਿਮਾਚਰਤੀਤਿ ਪਰੀਕ੍ਸਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨਤਾ- ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵੇਸੁ ਕਪਾਲੁਤ੍ਵਮ੍| ਤ੍ਯਾਗੋ- ਦਾਨਮ੍| ਕਾਯਵਾਕ੍ਚੇਤਸਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦਮਃ- ਉਪਸ਼ਮਃ| ਪਰਾਰ੍ਥੇਸੁ- ਪਰਪ੍ਰਯੋਜਨੇਸੁ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਃ- ਯਥਾ ਅਯਮੇਵ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੋ ਯਃ ਪਰਾਰ੍ਥਃ, ਇਤ੍ਯੁਭਯਲੋਕਹਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਇਤਿ- ਏਵਂਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਸਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸਮਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ ਸ਼ੋਭਨਂ ਚ ਤਦ੍ਵ੍ਰਤਂ ਚ ਸਦ੍ਵ੍ਰਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤੇਸੁ ਵਿਹਾਰੇਸੁ ਧਰ੍ਮਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ-ਆਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨਤੇਤਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਃ-ਕਰੁਣਰਸਭਾਵਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਾਠਿਨ੍ਯਃ, ਸਨ੍ਤਾਨਃ-ਚਿਤ੍ਤਵਤ੍ਤਿਪਰਮ੍ਪਰਾ, ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਆਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨਃ| ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਆਰ੍ਦ੍ਰਸਨ੍ਤਾਨਤਾ, ਪਰਮਕਾਰੁਣਿਕਤ੍ਵਮ੍| ਤ੍ਯਾਗੋ-ਦਾਨਮ੍| ਕਾਯਾਦੀਨਾਂ ਦਮਃ-ਤਚ੍ਚਾਪਲਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਪਰਾਰ੍ਥੇਸੁ-ਪਰਕਾਰ੍ਯੇਸੁ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਬੁਦ੍ਧਿਃ-ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਤ੍ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਮ੍| ਇਤਿ-ਏਤਚ੍ਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਂ-ਸਮ੍ਪੁਰ੍ਣੋ ਧਰ੍ਮਃ| ਸਦ੍ਵ੍ਰਤਂ-ਸਤਾਂ ਵ੍ਰਤਮਵਸ਼੍ਯਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਾਨਿ- ਰਾਤ੍ਰਿਦਿਨਾਨਿ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ- ਇਦਾਨੀਂ, ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ- ਕੀਦਸ਼ਸ੍ਯ ਸਤਃ, ਮੇ- ਮਮ, ਯਾਨ੍ਤਿ| ਏਵਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸ੍ਮਤਿਃ ਸਨ੍ ਪੁਮਾਨ੍ ਦੁਃਖਭਾਕ੍ ਨ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਇਸ੍ਟਸਾਧਨਤ੍ਵਕਥਨਦ੍ਵਾਰੇਣਾਚਾਰਾਵਹਿਤਤ੍ਵਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਾਨੀਤਿ| ਕਿਂਦੇਸ਼ਸ੍ਯ, ਕਿਂਕਾਲਸ੍ਯ, ਕਿਂਵਯਸਃ, ਕਿਂਮਨਸਃ, ਕਿਂਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਮ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਾਨਿ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸ੍ਮਤਿਃ ਸਨ੍ ਦੁਃਖਭਾਕ੍ ਨ ਭਵਤਿ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵਾਵਹਿਤੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਇਤਿ- ਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਸਮਾਸੇਨ- ਸਂਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਤਾਵਦਯਮਾਚਾਰਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਃ| ਯਂ ਸਮਾਚਰਨ੍ਨਨੁਤਿਸ੍ਟਨ੍ (ਪੁਰੁਸਃ) ਆਯੁਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਥਾ, ਲੋਕਾਨ੍- ਭੂਰ੍ਭੁਵਃਸ੍ਵਃਪ੍ਰਭਤੀਨ੍, ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਾਨ੍- ਨਿਤ੍ਯਾਨ੍| ਨਨੁ, ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਤਃ ਸ਼ਸ਼੍ਵਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਯ ਕਾਲਵਾਚਿਤ੍ਵਾਤ੍ "ਕਾਲਾਠ੍ਠਞ੍" ਇਤਿ ਠਞ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਥਾ, "ਅਵ੍ਯਯਾਨਾਂ ਚ ਸਾਯਮ੍ਪ੍ਰਾਤਿਕਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਸਂਖ੍ਯਾਨਮ੍" ਇਤਿ ਟਿਲੋਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| "ਨਸ੍ਤਦ੍ਧਿਤੇ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸੂਤ੍ਰੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- "ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਤੁ ਟਿਲੋਪੋ ਨੇਸ੍ਯਤੇ| ਕਾਲਾਦਿਤਿ ਯੋਗਵਿਭਾਗਾਚ੍ਚਾਣ੍" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਤਸ਼੍ਬ੍ਦੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵੇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਇਤੀਤਿ| ਆਚਾਰਃ-ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨੁਮਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਨ ਤ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਦੋਸਾਪਤ੍ਤੇਃ, ਵਿਸ੍ਤਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਭਙ੍ਗਾਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ| ਆਚਾਰਫਲਮਾਹ-ਯਮਿਤਿ| ਏਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ-ਅਪ੍ਰਤਿਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਾਨ੍ ਲੋਕਾਨ੍-ਵਿਸ੍ਣੁਲੋਕਾਦੀਨ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਨਿਰੂਪਯਨ੍| ਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥ ਮਾਯੁਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਜਾਤਵੇਗਃ ਸਮੁਤ੍ਸਜੇਤ੍|| ਉਦਙ੍ਮੁਖੋ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਮੁਖੋ ਨਿਸ਼ਿ| ਵਾਚਂ ਨਿਯਮ੍ਯ ਪ੍ਰਯਤਃ ਸਂਵੀਤਾਙ੍ਗੋਵਗੁਣ੍ਠਿਤਃ|| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ਪ੍ਰਚਲਿਤਂ ਨ ਤੁ ਯਤ੍ਨਾਦੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਮੇਧ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਮਦ੍ਭਸ੍ਮਗੋਸ੍ਥਾਨਾਕੀਰ੍ਣਗੋਮਯੇ|| ਪੁਰਾਨ੍ਤਿਕਾਗ੍ਰਿਵਲ੍ਮੀਕਰਮ੍ਯੋਤ੍ਕਸ੍ਟਚਿਤਿਦ੍ਰੁਮੇ| ਨ ਨਾਰੀਪੂਜ੍ਯਗੋਰ੍ਕੇਨ੍ਦੁਵਾਯ੍ਯਨ੍ਨਾਗ੍ਨਿਜਲਂ ਪ੍ਰਤਿ|| ਨ ਚਾਤਿਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਮਹੀਂ, ਭਯਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਸ੍ਤੁ ਕਾਮਤਃ| ਨਿਃਸ਼ਲ੍ਯਾਦੁਸ੍ਟਮਤ੍ਪਿਣ੍ਡੀਪਰਿਮਸ੍ਟਮਲਾਯਨਃ| ਅਭ੍ਯੁਦ੍ਦਤਾਭਿਃ ਸ਼ੁਚਿਭਿਰ੍ਮਦ੍ਭਿਰਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍|| ਲੇਪਗਨ੍ਧਾਪਹਂ ਸ਼ੌਚਮਨੁਤ੍ਪਤਿਤਬਿਨ੍ਦੁਭਿਃ| ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵਾ ਧਾਤੂਨ੍ਮਲਾਨਸ਼੍ਰੁ ਵਸਾਕੇਸ਼ਨਖਾਂਸ਼੍ਵਯੁਤਾਨ੍|| ਸ੍ਰਾਤ੍ਵਾ ਭੋਕ੍ਤੁਮਨਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਪ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੁਤ੍ਵਾ ਸੁਰਾਰ੍ਚਨੇ| ਰਥ੍ਯਾਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚਾਚਾਮੇਦੁਪਵਿਸ੍ਟ ਉਦਙ੍ਮੁਖਃ| ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਵਾ ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਨ ਬਹਿਰ੍ਜਾਨੁ ਨਾਨ੍ਯਦਕ੍| ਅਜਲ੍ਪਨ੍ਨੁਤ੍ਤਰਾਸਙ੍ਗੀ ਸ੍ਵਚ੍ਛੈਰਙ੍ਗੁਸ੍ਠਮੂਲਗੈਃ|| ਨੋਦ੍ਧਤੈਰ੍ਨਾਨਤੋ ਨੋਧ੍ਵ ਨਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵੈਰ੍ਨ ਪੂਤਿਭਿਃ| ਨ ਫੇਨਬੁਦ੍ਬੁਦਕ੍ਸਾਰੈਰ੍ਨੈਕਹਸ੍ਤਾਰ੍ਪਿਤੈਰ੍ਜਲੈਃ|| ਨਾਰ੍ਦ੍ਰੈਕਪਾਣਿਰ੍ਨਾਮੇਧ੍ਯਹਸ੍ਤਪਾਦੋ ਨ ਸ਼ਬ੍ਦਵਤ੍| ਲਿਖੇਦਨੁਸੁਖਂ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨੇਨ ਚ| ਤਥਾਸ੍ਯ ਮਲਵੈਰਸ੍ਯਗਨ੍ਧਾ ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਯਦਨ੍ਤਜਾਃ ਰੁਚਿਵੈਸ਼ਦ੍ਯਲਘੁਤਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ|| ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਦੇਵਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਮਙ੍ਗਲਾਸ੍ਟਸ਼ਤਂ ਸ਼ੁਭਮ੍| ਸ਼ਣ੍ਵਨ੍ ਕਾਞ੍ਚਨਵਿਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪਸ਼੍ਯੇਦਨਨ੍ਤਰਮ੍|" (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸ਼ਾ. ਅ. ੧੨)-"ਦਧਿਘਤਮਧੁਲਾਜਪੁਸ੍ਪਾਕ੍ਸਤੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਮੁਕ੍ਤਾਮਣਿ ਛਤ੍ਰਦੂਰ੍ਵਾਕੁਸ਼ਾਦਰ੍ਸ਼ਕਨ੍ਯਾਧ੍ਵਜਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਸ੍ਟਾਪਦਾਕ੍ਸਾਃ ਨਪਸ਼੍ਰੀਤਰੁਭਦ੍ਰਪੀਠਾਨਿ, ਸਸ੍ਯਾਨਿ, ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ, ਹਯਾਃ, ਹਂਸਚਾਸਾ, ਵਸਃ ਕੇਸਰੀ, ਦਕ੍ਸਿਣਾਵਰ੍ਤਸ਼ਙ੍ਖਾਬ੍ਜਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਾਃ, ਰੋਚਨਾ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸ੍ਤੋਰਣਂ, ਕੀਚਕਾ ਵੇਣਵਃ, ਵਰੁਣਮਧੁ, ਮਦਾਸਿਕ੍ਤਗਣ੍ਡੋ ਗਜਃ, ਤੋਯਲਮ੍ਬੋਮ੍ਬੁਦਃ, ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭੋ, ਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਰਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਫਲਾਨ੍ਯਾਮਮਾਂਸਂ, ਸਿਤਂ ਚਾਮਰਂ, ਗੌਃ ਸਵਤ੍ਸਾ, ਅਙ੍ਗਨਾ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ, ਮਾਨੁਸਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਂ, ਸਹਸ੍ਰਂ ਨਰਾਣਾਂ, ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਯਾਨਾਨਿ, ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਰ੍ਵਾਮਨੋ, ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ, ਭੂਮਿਰਭ੍ਯੁਦ੍ਦਤਾ, ਸਿਦ੍ਧਮਨ੍ਨਂ, ਵਰਾਹਸ਼੍ਚ ਤੋਯਾਤ੍ਥਿਤਃ, ਤ੍ਰਿਨਯਨਮਧੁਸੂਦਨਸ੍ਕਨ੍ਦਪਦ੍ਮਾਸਨਾਃ, ਲੋਕਪਾਲਾਃ, ਸੁਰਾਃ, ਖਂ, ਦਿਸ਼ੋਗ੍ਨਿਃ, ਸਰਾਂਸਿ, ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯਃ, ਸਮੁਦ੍ਰਾਃ, ਮਖਾਃ, ਮਾਰੁਤੋ, ਜ੍ਯੋਤਿਸਂ, ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ, ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ, ਕਾਵ੍ਯਂ, ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਮਤਂ, ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਦਯੋ, ਵੇਦਵਾਕ੍ਯਂ, ਨਿਧਿਃ, ਕੌਸ੍ਤੁਭਃ, ਕਾਞ੍ਚਨਂ, ਮਾਣਿਭਦ੍ਰਃ, ਸੁਮੇਰੁਃ, ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ, ਪ੍ਰਦੀਪੋ, ਵਚਾ, ਮੋਦਕੌ, ਦਿਤਿਰਦਿਤਿਰਰੁਨ੍ਧਤੀ, ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ੍ਯੁਮਾਸ਼ਗਙ੍ਗਾ, ਸ਼ਚੀ, ਦੇਵਸੇਨਾ, ਸੁਧਾ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਃ, ਸਰਸ੍ਵਤ੍ਯਪਤ੍ਯ, ਕ੍ਸਮਾ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ, ਵਸਟ੍ਕਾਰਃ, ਓਂਕਾਰਪੁਣ੍ਯਾਹਧਰ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚੈਤਦਸ੍ਟੋਤ੍ਤਰਂ ਮਙ੍ਗਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਚ੍ਚਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਵ੍ਯਪੋਹ੍ਯਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਿਂ ਦਿਸ਼ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਮਾਮ੍"| ਅਸ੍ਟਾਪਦਂ-ਸ਼ਾਰਿਫਲਮ੍| ਅਕ੍ਸਃ-ਪਾਸ਼ਕਃ| ਵਰੁਣਮਧੁ-ਵਾਰੁਣੀ ਸੁਰਾ| (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੩)- "ਗਨ੍ਧਮਾਲ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਸ੍ਯਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸਾਧਨਮ੍| ਵਾਸੋ ਨ ਧਾਰਯੇਜ੍ਜੀਰ੍ਣਂ ਮਲਿਨਂ ਰਕ੍ਤਮੁਲ੍ਬਣਮ੍|| ਮਾਲ੍ਯਂਨ ਲਮ੍ਬਂ ਨ ਬਹਿਰ੍ਨ ਰਕ੍ਤਂ ਜਲਜਾਦਤੇ| ਨੈਵ ਚਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਧਤਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਪੁਸ੍ਪਮੁਪਾਨਹੌ|| ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ ਤਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਮਰ੍ਥੇਸ੍ਵਰ੍ਥਾਨੁਬਨ੍ਧਿਸੁ| ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ ਦੀਰ੍ਘਮਪ੍ਯਾਯੁਰਸਨ੍ਨਿਹਿਤਸਾਧਨਮ੍| ਕਸਿਂ ਵਣਿਜ੍ਯਾਂ ਗੋਰਕ੍ਸਾਮੁਪਾਯੈਰ੍ਗੁਣਿਨਂ ਨਪਮ੍| ਲੋਕਦ੍ਵਯਾਵਿਰੁਦ੍ਧਾਂ ਚ ਧਨਾਰ੍ਥੀ ਸਂਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍|| ਮੁਕ੍ਤਵੇਗਸ੍ਤੁ ਗਮਨਸ੍ਵਪ੍ਨਾਹਾਰਸਭਾਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ| ਪਾਣਿਨਾਲਮ੍ਯ ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਾਮੇਦ੍ਰਤ੍ਨਪੂਜ੍ਯਾਜ੍ਯਮਙ੍ਗਲਮ੍|| ਪ੍ਰਾਵ੍ਰੁਤ੍ਯ ਪਰ੍ਯਟੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਪ੍ਰਾਵਤ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਹਨਿ| ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯਯੋ ਰਾਤ੍ਰਾਵਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਚਤੁਸ੍ਪਥਮ੍|| ਨ ਸੇਵੇਤ, ਨ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਂ ਵਕ੍ਸਚੈਤ੍ਯਾਨ੍ਤਚਤ੍ਵਰਮ੍| ਨ ਹੁਂਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਵਂ , ਪੂਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਮਙ੍ਗਲਾਨਿ ਚ|| ਨਾਪਸਵ੍ਯਂ ਪਰਿਕ੍ਰਾਮੇਨ੍ਨੇਤਰਾਣ੍ਯਨੁਦਕ੍ਸਿਣਮ੍| ਚਤੁਸ੍ਪਥਂ ਨਮਸ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵਮਸ੍ਪਤੀਨ੍|| ਨ ਵ੍ਯਾਲਿਵ੍ਯਾਧਿਤਾਸ਼ਸ੍ਤੈਰ੍ਨਾਦਾਨ੍ਤਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਿਤੈਃ| ਨ ਛਿਨ੍ਨਪੁਚ੍ਛੈਰ੍ਨੈਕਾਕ੍ਸੈਰ੍ਗੋਪਸ੍ਠੇਨ ਚ ਨ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|| ਨਾਤਿਪ੍ਰਗੇਤਿਸਾਯਂ, ਵਾ ਨ ਨਭੋਮਧ੍ਯਗੇ ਰਵੌ| ਨਾਸਨ੍ਨਿਹਿਤਪਾਨੀਯੋ ਨਾਤਿਤੂਰ੍ਣਂ ਨ ਸਨ੍ਤਤਮ੍|| ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਣਾ ਨਾਵਿਦਿਤੈਰ੍ਨੈਕੋ ਨਾਧਾਰ੍ਮਿਕੈਃ ਸਹ| ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਰ੍ਤਵਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਰੀਭਾਰਿਚਕ੍ਰਿਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨੇ|| ਚਕ੍ਰੀ-ਰਥੀ| ਸ੍ਨਾਨਭੋਜਨਪਾਨਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਾਚਰੇਤ੍ਪੁਰਃ| (*ਨਿਪਾਤਯੇਨ੍ਨ ਲੋਸ੍ਟੇਨ ਨ ਫਲੇਨ ਫਲਂ ਦ੍ਰੁਮਾਤ੍|| ਨ ਵਾਰ੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਨ੍ਨਾਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨ ਚਾਸਨੇ| ਸ੍ਵਯਂ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ਪਰਗਹੇ, ਯੁਕ੍ਤਨਿਦ੍ਰਂ ਨ ਬੋਧਯੇਤ੍|| ਨਾਚਰੇਤ੍ ਪਾਣਿਵਾਕ੍ਪਾਦਦਙ੍ਮੋਢ੍ਰੋਦਰਚਾਪਲਮ੍| ਤ੍ਰਿਃਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਕਚਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਨਖਰੋਮਾਣਿ ਕਰ੍ਤਯੇਤ੍|| ਨ ਸ੍ਵਹਸ੍ਤੇਨ ਦਨ੍ਤੈਰ੍ਵਾ, ਸ੍ਨਾਨਂ ਚਾਨੁ ਸਮਾਚਰੇਤ੍|) ਸ੍ਨਾਨੋਦਕਾਵਤਰਣੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਨਗ੍ਨੋ ਨ ਚਾਚਰੇਤ੍|| ਪਞ੍ਚਪਿਣ੍ਡਾਨਨੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਨ ਸ੍ਨਾਯਾਤ੍ਪਰਵਾਰਿਣਿ| ਨਾਤ੍ਮਾਨਮੀਕ੍ਸੇਤ ਜਲੇ ਨ ਤਟਸ੍ਥੋ ਜਲਾਸ਼ਯਮ੍|| ਨ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਫਾਲਯੇਦਮ੍ਬੁ ਪਾਣਿਨਾ ਚਰਣੇਨ ਵਾ| ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਨ ਮਜ੍ਯਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਧੁਨੁਯਾਨ੍ਨ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਨ੍|| ਨਿਵਸੀਤਾਰ੍ਦ੍ਰ ਏਵਾਸ਼ੁ ਸੋਸ੍ਣੀਸੇ ਧੌਤਵਾਸਸੀ| ਨ ਤ੍ਵਮ੍ਬਰਂ ਪੂਰ੍ਵਧਤਂ ਨ ਚ ਤੈਲਵਸੇ ਸ੍ਪਸ਼ੇਤ੍|| ਵਾਸੋਨ੍ਯਦਨ੍ਯਚ੍ਛਯਨੇ ਨਿਰ੍ਗਮੇ ਦੇਵਤਾਰ੍ਚਨੇ| ਧਰ੍ਮੋਤ੍ਤਰਾਭਿਰਰ੍ਥ੍ਯਾਭਿਃ ਕਥਾਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਭਿਃ|| ਮਧ੍ਯਂ ਦਿਨਸ੍ਯ ਗਮਯਦਿਸ੍ਟਸ਼ਿਸ੍ਟਸਹਾਯਵਾਨ੍| ਨ ਲੋਕਭੂਪਵਿਦ੍ਵਿਸ੍ਟੈਃ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛੇਤ ਨ ਨਾਸ੍ਤਿਕੈਃ|| ਕਲਿਵੈਰਰੁਚਿਰ੍ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧੀਰਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਵਿਪਤ੍ਤਿਸੁ| ਸ਼੍ਰੁਤਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੁਸ੍ਟਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਕੁਤੂਹਲੀ|| ਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਦਕ੍ਸਿਣੋ ਦਕ੍ਸਃ ਸੁਸਮੀਕ੍ਸਿਤਕਾਰ੍ਯਕਤ੍| ਹ੍ਨੀਮਾਨ੍ ਧੀਮਾਨ੍ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਃ ਸਂਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਿਯਾਤਿਥਿਃ|| ਅਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਗਮ੍ਭੀਰਃ ਸਾਧੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤਵਤ੍ਸਲਃ| (* ਦਾਤਾ ਪਿਤਭ੍ਯਃ ਪਿਣ੍ਡਸ੍ਯ ਯਸ੍ਟਾ ਹੋਤਾ ਕਪਾਤ੍ਮਕਃ|| ਅਨੁਜ੍ਞਾਤਾ ਸੁਵਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਦੀਨਾਨਾਮਨੁਕਮ੍ਪਕਃ| ਆਸ਼੍ਵਾਸਕਾਰੀ ਭੀਤਾਨਾਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਨਾਮਨੁਨਾਯਕਃ||) ਵਿਤ੍ਤਬਨ੍ਧੁਵਯੋਵਿਦ੍ਯਾਵਤ੍ਤੈਃ ਪੂਜ੍ਯਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍| ਆਤ੍ਮਦ੍ਰੁਹਮਮਰ੍ਯਾਦਂ ਮੂਢਮੁਜ੍ਝਿਤਸਤ੍ਪਥਮ੍| ਸੁਤਰਾਮਨੁਕਮ੍ਪੇਤ ਨਰਕਾਰ੍ਚਿਸ੍ਮਦਿਨ੍ਧਨਮ੍|| ਪਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਂ ਨੋਦ੍ਯਚ੍ਛੇਤ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨੈਨਂ ਨਿਪਾਤਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪੁਤ੍ਰਾਚ੍ਛਿਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ਾਸਨਾਰ੍ਹਾਦ੍ਧਿਤਾਸ਼ਯਃ|| ਨਤ੍ਯਵਾਦਿਤ੍ਰਗੀਤਾਦਿਸੂਲ੍ਬਣਾਂ ਨਾਚਰੇਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| (*ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਕੇਸ਼ਵਾਗ੍ਵੇਸਸ਼ਮਸਾਨ੍ਤ੍ਵਪਰਾਯਣਃ|) ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਭੇਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਪਸ਼ੇਨ੍ਨਾਧਰਵਾਸਸਾ| ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਿਥੁਨੀਭੂਯ ਸ਼ੌਚਂ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਪਾਣਿਦ੍ਵਯੇਨ ਯੁਗਪਤ੍ਕਣ੍ਡੂਯੇਨ੍ਨਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਿਰਃ|| (*ਵਹੇਨ੍ਨ ਭਾਰਂ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯੁਗਪਚ੍ਚਾਗ੍ਨਿਵਾਰਿਣੀ|) ਪਾਦਂ ਪਾਦੇਨ ਨਾਕ੍ਰਾਮੇਨ੍ਨ ਕਣ੍ਡੂਯੇਨ੍ਨ ਸ਼ੌਚਯੇਤ੍| ਨ ਕਾਂਸ੍ਯਭਾਜਨੇ ਤੌ ਚ ਨੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਸਾਰਯੇਤ੍|| ਨਾਸਮਿਦ੍ਧਮੁਪਾਸੀਤ ਹੁਤਾਸ਼ਂ ਨੈਵ ਚਾਸ਼ੁਚਿਃ| ਨਾਨੁਵਾਤਂ ਨ ਵਿਵਤੋ ਨ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤੋ ਨਾਨ੍ਯਮਾਨਸਃ|| ਧਮੇਨ੍ਨਾਸ੍ਯੇਨ ਨ ਸ੍ਕਨ੍ਦੇਨ੍ਨਾਧਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਨ ਪਾਦਤਃ| ਨ ਸ੍ਕਨ੍ਦੇਤ੍-ਨ ਵਿਕਿਰੇਤ੍| ਸਤਤਂ ਨ ਨਿਰੀਕ੍ਸੇਤ ਚਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਪ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ|| ਨਾਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਨ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਨ ਦਰ੍ਪਣਮਮਾਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਨਾਨ੍ਯਦਪ੍ਯਤਿਤੇਜਸ੍ਵਿ ਨ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਗੁਰੋਰ੍ਮੂਖਮ੍|| ਸ੍ਤ੍ਰੀਂ ਨ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਂ ਨੋਦਕ੍ਯਾਂ ਨ ਨਗ੍ਨਾਂ ਨਾਨ੍ਯਸਙ੍ਗਤਾਮ੍| ਨ ਪਤ੍ਨੀਂ ਭੋਜਨਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਸੁਤ੍ਤਟ੍ਜਮ੍ਭਾਸੁਖਾਸਨੇ|| ਸ਼ਯੀਤਨੈਕਸ਼ਯਨੇ ਨ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ਤਯਾ ਸਹ| ਤਾਮਨੀਰ੍ਸ੍ਯਂਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਯੇਤ੍ ਸ੍ਵੈਰਿਣੀਂ ਨਾਧਿਵਾਸਯੇਤ੍|| ਨੋਚ੍ਛਿਸ੍ਟਸ੍ਤਾਰਕਾਰਾਹੁਤੁਹਿਨਾਂਸ਼ੁਦਿਵਾਕਰਾਨ੍| ਪਸ਼੍ਯੇਨ੍ਨ ਯਾਯਾਨ੍ਨ ਪਠੇਨ੍ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਨ੍ਨ ਸ੍ਪਸ਼ੇਚ੍ਛਿਰਃ|| ਪਾਯਯਨ੍ਤੀਂ ਚਰਨ੍ਤੀਂ ਵਾ ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਮੈ ਗਾਂ ਨਿਵੇਦਯੇਤ੍| ਅਰ੍ਕੇਨ੍ਦੁਪਰਿਵੇਸੋਲ੍ਕਾਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਧਨੂਂਸਿ ਚ|| ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਦੇਵਾਰ੍ਚਨੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮ, ਧਾਵੇਨ੍ਨ ਵਰ੍ਸਤਿ| ਤਿਥਿਂ ਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨ ਬ੍ਰੂਯਾਨ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਨਾਤ੍ਮਨੋ ਜਨ੍ਮਲਗ੍ਨਰ੍ਕ੍ਸਧਨਸਾਰਂ ਗਹੇ ਮਲਮ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦਮਨਿਲਂ ਹਸ੍ਤਭ੍ਰੂਨੇਤ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|| ਹੀਨਾਨਾਰ੍ਯਾਤਿਨਿਪੁਣਸੇਵਾਂ ਵਿਗ੍ਰਹਮੁਤ੍ਤਮੈਃ| ਆਰੋਗ੍ਯਜੀਵਿਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਸੁਸ੍ਥਿਤਿਮਾਨਿਤਾਮ੍|| ਨੈਕਾਹਮਪ੍ਯਧਿਵਸੇਦ੍ਵਾਸ੍ਤੁ ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਗਰ੍ਹਿਤਮ੍| ਨ ਦੇਸ਼ਂ ਵ੍ਯਾਧਿਬਹੁਲਂ ਨਾਵੈਦ੍ਯਂ ਨਾਪ੍ਯਨਾਯਕਮ੍|| ਨਾਧਰ੍ਮਿਜਨਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਨੋਪਸਸ੍ਟਂ ਨ ਪਰ੍ਵਤਮ੍| ਵਸੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਾਮ੍ਬੁਭੈਸਜ੍ਯਸਮਿਤ੍ਪੁਸ੍ਪਤਣੇਨ੍ਧਨੇ|| ਸੁਭਿਕ੍ਸਕ੍ਸੇਮਤਾਰੋਗ੍ਯਪਣ੍ਡਿਤੈਰ੍ਮਣ੍ਡਿਤੇ ਪੁਰੇ| ਨਾਮਰਾਣਾਂ ਨ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਾ ਜੁਗੁਪ੍ਸਕਃ|| ਆਰਾਧਕਸ੍ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਂ ਜਨਸ੍ਯ ਚ| ਦਸ਼ ਕਰ੍ਮਪਥਾਨ੍ ਰਕ੍ਸਨ੍ ਜਯੇਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨਰੀਨ੍|| ਪਰੋਪਘਾਤਕ੍ਰਿਯਯਾ ਵਰ੍ਜਯੇਦਰ੍ਜਨਂ ਸ਼੍ਰਿਯਃ| ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਬਹ੍ਵਨਰ੍ਥਾਨਾਮਦਾਤਾਪਿ ਹ੍ਯਸਮ੍ਭਵਾਤ੍|| ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਪਵਰ੍ਗਵਿਭਵਾਨਯਤ੍ਨੇਨਾਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਸਾਯਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਲਘੁ ਹਿਤਂ ਸਮਾਹਿਤਮਨਾਃ ਸ਼ੁਚਿਃ|| ਸ਼ਾਸ੍ਤਾਰਮਨੁਸਂਸ੍ਮਤ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਵਯਾਂ ਚਾਥ ਸਂਵਿਸ਼ੇਤ੍| ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ੁਚਾਵਨਾਕੀਰ੍ਣੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਪ੍ਤ ਪਰਿਚਾਰਕਃ|| ਯੁਕ੍ਤੋਪਧਾਨਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਵਿਸਮਂ ਸੁਖਮ੍| ਜਾਨੁਤੁਲ੍ਯਂ ਮਦੁ ਸ਼ੁਭਂ ਸੇਵੇਤ ਸ਼ਯਨਾਸਨਮ੍|| ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਕ੍ਸਿਣਸ਼ਿਰਾਃ ਪਾਦਾਵਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਗੁਰੂਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਨਿਸ਼ਾਭਾਗੇ ਧਰ੍ਮਮੇਵਾਨੁਚਿਨ੍ਤਯਨ੍|| ਆਦਦੀਤ ਸਦਾ ਦੇਹਾਦਿਤ੍ਥਂ ਸਾਰਮਸਾਰਤਃ| ਬਿਭ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਂ ਮਤ੍ਯੋਰਯਥਾਤਥਚੇਸ੍ਟਿਤਾਤ੍|| ਆਰੋਗ੍ਯਵਿਭਵਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਯੋਧਰ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਵਤਃ| ਸੁਖਮਾਯੁਰ੍ਹਿਤਂ ਚੋਕ੍ਤਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ|| ਸਰ੍ਵਤੇਜੋਨਿਧਾਨਂ ਹਿ ਨਪ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਭੁਵਿ| ਅਦੂਸਯਨ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਕ੍ਤਿਮਾਂਸ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍|| ਪਰ੍ਯਸ੍ਤਿਕੋਪਾਸ਼੍ਰਯਕੋਪਹਾਸਵਿਵਾਦਨਿਸ੍ਠੀਵਨਜਮ੍ਭਣਾਨਿ| ਸਰ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਭ੍ਯਧਿਕਾਸ਼੍ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਧਾਨੇ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਮਹਿਤਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੋਪਿ ਯਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਹਾਸ੍ਤਿ ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ੇਸੁ ਭਜੇਤ ਤਂ ਚ||" ਇਤਿ| ਇਤ੍ਯਬਦ੍ਧਕ੍ਰਮਾ ਵਿਹਾਰਾਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਪ੍ਰਕਰਣਮ੍ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੨||