૨. દિનચર્યાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથેતિ સર્વેષ્વધ્યાયેષુ મઙ્ગલાર્થઃ| તથા અત ઇત્યાનન્તર્યે પ્રસ્તુતાભિસમ્બન્ધે વા| અથેત્યાદિશબ્દાનાં પૂર્વાધ્યાયે વર્ણિત એવાર્થઃ| માઙ્ગલિકો હ્યાચાર્યઃ પ્રત્યધ્યાયારમ્ભે મઙ્ગલાર્થમથશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે| દિને દિને ચર્યા દિનચર્યા, દિનસ્ય વા ચર્યા દિનચર્યા| ચરણં ચર્યા| ઉભયલોકહિતમાહારવિહારચેષ્ટિતમિતિ યાવત્, પ્રતિદિને યત્કર્તવ્યમ્| દિનચર્યા યસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ પૂર્વવત્ છપ્રત્યયમુત્પાદ્ય તલ્લોપે પ્રકૃતિભાવત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય દિનચર્યેતિ નિષ્પાદ્યતે, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| નનુ, પ્રસ્તુતાદાયુષ્કામીયાદધ્યાયાદનન્તરં કોઽસ્ય સમ્બન્ધઃ ?| ઉચ્યતે| યસ્માદાયુષ્કામેણ પુરુષેણ યત્પ્રધાનમાયુષ્યં તદાસેવ્યં પ્રથમતઃ, તદન્વન્યાનિ યાન્યાયુષ્યાણિ| અતઃ પ્રથમં તાવદાચારપ્રધાનેન ભવિતવ્યમ્| યતઃ, "આચારાદાયુર્લભ્યતે" ઇત્યાચાર્યાઃ| યદ્યપ્યત્ર રાત્રિચર્યાઽપિ વિહિતા, તથાપિ પ્રાધાન્યાદ્દિનચર્યા અસ્મિન્નધ્યાયે નિર્દિષ્ટા| અતો દિનચર્યાધ્યાયોઽયમુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ દિનચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથાત ઇતિ| યતઃ પૂર્વાધ્યાયે વ્યાધિપ્રતીકારઃ સામાન્યસંક્ષેપાભ્યાં વ્યાખ્યાતઃ| સ એવેદાનીં વિશેષવિસ્તરાભ્યાં વ્યાખ્યેયઃ| સ ચ હેત્વાદિક્રમેણ| તત્રાદૌ બહુવક્તવ્યત્વાદ્બહિરઙ્ગો હેતુઃ| સ દ્વેધા-વિહારઃ આહારશ્ચ| વિહારો દ્વેધા-નિયતકાલોઽનિયતકાલશ્ચ| નિયતકાલોઽદ્વેધા-દૈનન્દિનઃ આર્તવશ્ચ| તત્ર દૈનન્દિનોઽસ્મિન્નધ્યાયે| અત એવાયં દિનચર્યાખ્યઃ| સ ચ પ્રબોધાદિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાત્રેશ્ચતુર્દશો મુહૂર્તો બ્રાહ્મો મુહૂર્તઃ, વિષુવતિ સમરાત્રિંદિવે કાલે દ્વિઘટિકોપલક્ષણઃ| મુહૂર્તસ્ય ચેહ દ્વિઘટિકોપલક્ષણાર્થત્વાત્સર્વસ્મિન્ કાલે રાત્રેશ્ચતુર્ઘટિકાવશેષે સમુત્થાનં કાર્યમિતિ સ્થિતમ્| (સ્વસ્થો-નીરોગઃ કલ્યઃ| સ આયુષો યથોપચરિતસ્ય જીવિતસ્ય રક્ષાર્થં બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેદભ્યુત્થાનં કુર્યાત્| મુહૂર્તો-નાડિકાદ્વયમ્| બ્રહ્મ-જ્ઞાનં, તદર્થમધ્યયનાદ્યપિ બ્રહ્મ, તસ્ય યોગ્યો મુહૂર્તો બ્રાહ્મઃ, પશ્ચિમયામસ્ય નાડિકાદ્વયમ્|) તસ્મિન્ બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્| કિમ્ભૂતઃ ? સ્વસ્થોઽનાતુરઃ| (સુશ્રુતે સૂ.અ.૧૫/૪૮)- "સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ સમધાતુમલક્રિયઃ| પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમનાઃ સ્વસ્થ ઇત્યભિધીયતે" ઇતિ સ્વસ્થલક્ષણમ્| કિમર્થમુત્તિષ્ઠેત્ ? રક્ષાર્થમાયુષો જીવિતસ્ય| તદા હ્યુત્તિષ્ઠતો વ્યાધ્યલક્ષ્મ્યાદ્યભાવ એવાયુષો રક્ષા ભવતિ| આતુરેણ ધાતુસામ્યાર્થં સ્વપ્તવ્યમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્ર પ્રબોધં વિધત્તે-બ્રાહ્મો મૂહૂર્ત ઇતિ| રાત્રેરુપાન્ત્યો મુહૂર્તા બ્રાહ્મઃ| તત્ર ઉત્તિષ્ઠેત્-પ્રબુધ્યેત્| સ્વસ્થોનીરોગઃ| રોગિણસ્ત્વનિયમઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શરીરસ્ય ચિન્તા શરીરચિન્તા- જીર્ણાજીર્ણનિરૂપણાદિકા, તાં નિર્વર્ત્ય, તતો મૂત્રપુરીષાદેઃ કૃતશૌચવિધાનઃ, તતોઽનન્તરં દન્તપવનમર્કાદિકં ભક્ષયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ.૩)- "બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેજ્જીર્ણાજીર્ણં નિરૂપયન્" ઇત્યાદિ| અર્કઃ- સૂર્યાહ્વઃ| ન્યગ્રોધો- યક્ષાવાસઃ| ખદિરો- ગાયત્રી| કરઞ્જશ્ચિરિબિલ્વઃ| કકુભોઽર્જુનઃ| આદિશબ્દેન માલતીકરવીરાદિપરિગ્રહઃ| કથં ભક્ષયેત્ ? દન્તાનાં માંસાન્યબાધયન્નપીડયન્| પ્રાતઃ- પ્રત્યુષસિ, ભુક્ત્વા ચ- આહારં ભક્ષયિત્વા ચ| મૃદ્વગ્રં- કૂર્ચિતાગ્રમ્| તથા કષાયકટુતિક્તમ્, રસત્રયેણ હ્યનેન મુખવૈરસ્યારોચકશ્લેષ્માદ્યપનયાઃ સમ્યક્ સમ્પદ્યન્તે| અર્કાદ્યુપાદાનાદેવ કષાયાદિત્વે લબ્ધે, કષાયાદિગ્રહણં સઙ્ગ્રહાદિગૃહીતસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થં સ્પષ્ટાર્થં ચ| અર્કાદિગ્રહણમુદાહરણાર્થં જ્ઞેયમ્| અત્ર સંક્ષેપવિવક્ષયા ન દન્તપવનસ્ય ગણસઙ્ગ્રહઃ| દ્વાદશાદ્યઙ્ગુલપ્રમાણત્વં શ્લેષ્માતકાદ્યનિષ્ટદન્તપવનનિષેધશ્ચ તન્ત્રાન્તરોક્ત (સઙ્ગ્રહોક્ત) મપિ નેહોક્તમ્| સુશ્રુતેનોક્તમ્ (?) "અજગ્ધમનુપક્લિષ્ટં ષડષ્ટદ્વાદશાઙ્ગુલમ્| પ્રદેશનીમુખસમં મૃદુ સ્યાદ્દન્તધાવનમ્| કૂર્ચિતાગ્રં" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શૌચં વિધત્તે-શરીરચિન્તામિતિ| તતઃ-પ્રબોધાનન્તરમ્| કૃતશૈચવિધિર્ભવેત્-સ્મૃત્યુક્તવિધિના મલોત્સર્ગાદ્યાચમનપર્યન્તં કુર્યાત્| કિં કૃત્વા શરીરચિન્તાં નિર્વર્ત્ય-નિષ્પાદ્ય| કીદૃશં મે શરીરં, કિઞ્ચ મયા અસ્ય હિતમનુષ્ઠિતં, કિંવા અદ્યાનુષ્ઠેયમિત્યાદિ વિમર્શઃ શરીરચિન્તા| વક્ષ્યતિ હિ (સૂ. અ. ૨/૪૭)- "નક્તંદિનાનિ મે યાન્તિ કથમ્ભૂતસ્ય સમ્પ્રતિ| દુઃખભાઙ્ગ ભવત્યેવં નિત્યં સન્નિહિતઃ સ્મૃતિઃ||" ધર્મશાસ્ત્રેઽપિ-"બ્રાહ્મો મુહૂર્ત ઉત્થાય ચિન્તયેદાત્મનો હિતમ્" ઇતિ| તદા હિ કૃતો વિમર્શો યથાર્થો ભવતિ, મનસઃ પ્રસન્નત્વાત્| દન્તધાવનં વિધત્તે-અર્કેતિ| પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચેતિ દ્વિકાલં દન્તપવનં ભક્ષયેત્| દન્તાઃ પૂયન્તે શોધ્યન્તેઽનેનેતિ દન્તપવનં-દન્તકાષ્ઠમ્| તચ્ચાર્કાદિજમ્| કકુભોઽર્જુનઃ| આદિશબ્દાદસનાદયઃ| તચ્ચ મૂલમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "વટાસનાર્કખદિરકરઞ્જકરવીરજમ્| સર્જારિમેદાપામાર્ગમાલતીકકુભોદ્ભવમ્|| કષાયતિક્તકટુકં મૂલમન્યદપીદૃશમ્| વિજ્ઞાતવૃક્ષં ક્ષુણ્ણાગ્રમૃજ્વગ્રન્થિ સુભૂમિજમ્||" ઇતિ| કનીન્યગ્રસમસ્થ્યૌલ્યં-કનિષ્ઠિકાઙ્ગુલ્યગ્રભાગવત્સ્થૂલમ્| પ્રગુણંઋજુ| કષાયાદિરસમર્કાદિભ્યોઽન્યદપિ ગ્રાહ્યમ્, અર્કાદ્યનભિવ્યક્તકષાયાદિરસમપિ ગ્રાહ્યામિત્યુભયોર્ગ્રહણમ્| ભક્ષણેન ભક્ષણપૂર્વકં દન્તઘર્ષણં લક્ષ્યતે, દન્તમાંસબાધનનિષેધાન્યથાનુપપત્તેઃ| ન હિ ભક્ષણમાત્રેણ દન્તમાંસાનાં પીડા| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ યતવાગ્ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્| વાપ્યત્રિવર્ગત્રિતયક્ષૌદ્રાક્તેન ચ ઘર્ષયેત્| વાપ્યં-કુષ્ઠમ્| ત્રિવર્ગત્રિતયં-ત્રિફલા, ત્રિકટુકં, ત્રિજાતકં ચ| શનૈસ્તેન તતો દન્તાન્ દન્તમાંસાન્યબાધયન્" ઇતિ| ઘર્ષણં ચાધોદન્તપુર્વકમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "દન્તાન્ પૂર્વમધો ઘર્ષેત્પ્રાતઃ સિઞ્ચેચ્ચ લોચને| તોયપૂર્ણમુખો ગ્રીષ્મશરદોઃ શીતવારિણા" ઇતિ| ઋત્વન્તરે કોષ્ણવારિણેત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અજીર્ણાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતાનિ વિદ્યન્તે યસ્યેતિ 'અત ઇનિઠનૌ' ઇતિ ઇનિઃ| એવં તૃષ્ણાસ્યેત્યાદૌ દ્વન્દ્વાદિનિશ્ચ| તદ્દન્તપવનમજીર્ણી ન ભક્ષયેત્| એવં વમથ્વાદીનાં કર્ણામય્યન્તાનાં સમ્બન્ધો યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોગવિશેષે દન્તધાવનં નિષેધતિ-નાદ્યાદિતિ| અજીર્ણાદિરોગી, તદ્દન્તપવનં, નાદ્યાન્ન ભક્ષયેત્| અર્દિતંએકાયામઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩)- "નૈવ શ્લેષ્માતકારિષ્ટબિભીતધવધન્વજાન્| બિલ્વબબ્બૂલનિર્ગુણ્ડીશિગ્રુતિન્દુકતિલ્વકાન્|| કોવિદારશમીપીલુપિપ્પલેઙ્ગુદગુગ્ગુલૂન્| પારિભદ્રકમમ્લીકામોચક્યૌ શાલ્મલીં શણમ્|| સ્વાદ્વમ્લલવણં શુષ્કં સુષિરં પૂતિ પિચ્છિલમ્| પાલાશમાસનં દન્તધાવનં પાદુકે ત્યજેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-દન્તપવનભક્ષણાનન્તરં, સૌવીરાખ્યમઞ્જનં ભજેત્| કસ્માત્ ? યતો હિતમક્ષ્ણોઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અઞ્જનં વિધત્તે-સૌવીરમિતિ| તતો-દન્તધાવનાન્તરં, સૌવીરાખ્યમઞ્જનં ભજેત્| યસ્માદક્ષ્ણોર્નેત્રયોઃ નિત્યં-સર્વદા, હિતં-પથ્યમ્| અસ્ય ચ મૃદુચૂર્ણાઞ્જનત્વાત્તિસ્રઃ શલાકા માનમ્| સઙ્ગ્રહે તુ ફલમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૩)- "લોચને તેન ભવતો મનોજ્ઞે સૂક્ષ્મદર્શને| વ્યક્તત્રિવર્ણે વિમલે સુસ્નિગ્ધઘનપક્ષ્મણી||" ઇતિ| સુશ્રુતસ્તુ (ચિ. અ. ૨૪/૧૮) સ્રોતોઞ્જનમાહ-"મતં સ્રોતોઞ્જનં શ્રેષ્ઠં વિશુદ્ધં સિન્ધુસમ્ભવમ્| દાહકણ્ડૂમલઘ્નં ચ દૃષ્ટેઃ ક્લેદરુજાપહમ્||" ઇતિ| ઉભયોઃ પ્રામાણ્યાદ્વિકલ્પઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્માત્કારણાત્, સ્રાવણાર્થં સપ્તરાત્રે સતિ, રસાઞ્જનં દાર્વીક્વાથસમુદ્ભવાખ્યં, યોજયેત્| યસ્માચ્ચક્ષુસ્તેજોમયમાગ્નેયમ્| યદ્યપિ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં સર્વમપિ, તથાપિ બાહુલ્યેન વ્યપદેશાત્તેજોમયમુચ્યતે| અત એવ તદ્રૂપાણ્યાલોચયતિ| તથા ચ લોકે કશ્ચિદાહ-- "નરપતિરેતિ" ઇતિ| ન ચાસૌ નરાણામેવ પતિઃ કિન્તર્હિ નારીણામપીતિ| તસ્ય હિ ચક્ષુષો વાતપિત્તાભ્યામપિ ભયમસ્તિ, વિશેષેણ તુ કફાદ્ભયમ્, તતો રસાઞ્જનં યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સૌવીરાપવાદેન રસાઞ્જનં વિધત્તે-ચક્ષુરિતિ| સપ્તરાત્રે રસાઞ્જનં યોજયેત્| અન્તરાર્થે સપ્તમી, સપ્તરાત્રમન્તરં કૃત્વેત્યર્થઃ| કિમર્થં ? સ્રાવણાર્થં,- શ્લેષ્મનિબર્હણાર્થમ્| યસ્માચ્ચક્ષુસ્તેજોમયમ્, તતસ્તસ્ય શ્લેષ્મતઃ-કફાજ્જલાત્મકાત્, વિશેષાદ્ભયમ્| વાતપિત્તયોસ્તુ વિશેષભયાભાવાન્નિત્યાઞ્જનેન ચ પ્રસાદનેનોપશમાત્ પૃથક્ પ્રતીકારાભાવઃ| અસ્ય ચ તીક્ષ્ણપિણ્ડાઞ્જનત્વાદ્ધરેણુમાત્રત્વમ્| પિણ્ડત્વં ચ દાર્વીક્કાથજત્વાત્| ઉક્તં હિ-"દાર્વીક્કાથમજાક્ષીરપાદં પક્ત્વા યદા ઘનમ્| તદા રસાઞ્જનાખ્યં તન્નેત્રયોશ્ચ પ્રયોજયેત્||" ઇતિ| નનુ "પઞ્ચસપ્તાષ્ટરાત્રે વા સ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનમ્|" ઇતિ (સૂ. અ. ૫/૧૨) ચરકવચનમ્| ઇહ તુ સપ્તરાત્ર ઇતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| પઞ્ચસપ્તાષ્ટરાત્રાણાં બહુમધ્યાલ્પકફવિષયત્વાત્| નનુ "નિશાયાં તુ ધ્રુવમઞ્જનમિષ્યતે" ઇતિ (સૂ. અ. ૫/૧૪) ચરકેણાઞ્જનસ્ય રાત્રિઃ કાલ ઉક્તઃ| ઇહ તુ દન્તધાવનાન્તરમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| ચરકવાક્યસ્ય હ્યયમર્થઃ| યદા નિત્યાઞ્જનં બાધિત્વા પૂર્વાહ્ણે રસાઞ્જનં પ્રયુજ્યતે તદા ધ્રુવં નિત્યસેવ્યમઞ્જનં નિશાયામિષ્યતે, અન્યદા તુ પ્રાતરેવેત્યવિરોધઃ| તથા ચ મનુઃ (અ. ૪/૧૫૨)- "મૈત્રં પ્રસાધનં સ્નાનં દન્તધાવનમઞ્જનમ્| પૂર્વાહ્ણ એવ કુર્વીત દેવતાનાં ચ પૂજનમ્|" ઇતિ| મૈત્રં-સૂર્યારાધનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાવનાદીનાં ગુણાઃ નસ્યાદિવિધિષુ વક્ષ્યમાણા વિધાનં ચ| તામ્બૂલસ્ય તુ વૈશદ્યારુચિહરત્વસૌગન્ધ્યાદિગુણાઃ પ્રસિદ્ધા એવ| નાવનાદીનાં તામ્બૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| તતોઽઞ્જનાદનન્તરં, નાવનગણ્ડૂષધૂમતામ્બૂલાનિ ભજતે યઃ સ એવંવિધો ભવેત્| 'ભજો ણ્વિઃ' ઇતિ ણ્વિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યાદીન્ વિધત્તે-તત ઇતિ| તતોઽઞ્જનાદનન્તરં, ક્રમેણ નાવનાદીન્ ભજેત્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "અણુતૈલં તતો નસ્યં તતો ગણ્ડૂષધારણમ્| ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્સ્કન્ધગ્રીવાઽઽસ્યવક્ષસઃ|| સુગન્ધિવદનાઃ સ્નિગ્ધનિસ્વના વિમલેન્દ્રિયાઃ| નિર્વલીપલિતવ્યઙ્ગા ભવેયુર્નસ્યશીલિનઃ" ઇતિ| ગણ્ડૂષશ્ચ સ્નેહકષાયોષ્ણોદકૈઃ ક્રમાત્ કાર્યઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "ઓષ્ઠસ્ફુટનપારુષ્યમુખશોષદ્વિજામયાઃ| ન સ્યુઃ સ્વરોપઘાતાશ્ચ સ્નેહગણ્ડૂષધારણાત્|| ખદિરક્ષીરવૃક્ષારિમેદામ્બુકવલગ્રહઃ| અરોચકાસ્યવૈરસ્યમલપુતિપ્રસેકજિત્|| સુખોષ્ણોદકગણ્ડૂષૈર્જાયતે વક્ત્રલાઘવમ્| પ્રાયોગિકં તતો ધૂમં ગન્ધમાલ્યાદિ ચાચરેત્| ધૂમપસ્યોર્ધ્વજત્રૂત્થા ન સ્યુર્વાતકફામયાઃ| અઞ્જનોત્ક્લેશિતં નસ્યૈઃ કવલૈર્નાવનેરિતમ્| ધૂમેન કવલોત્ક્લિષ્ટં ક્રમાદ્વાતકફં જયેત્" ઇતિ| તામ્બૂલં તુ જાતીફલાદિયુક્તમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "રુચિવૈશદ્યસૌગન્ધ્યમિચ્છન્વક્ત્રેણ ધારયેત્| જાતીલવઙ્ગકર્પૂરકઙ્કોલકટુકૈઃ સહ|| કટુકં-લતાકસ્તૂરિકાફલમ્| તામ્બૂલીનાં કિસલયં હૃદ્યં પૂગફલાન્વિતમ્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષતં વિદ્યતે યેષાં તે ક્ષતાઃ| અર્શ આદિત્વાદચ્| એવં પિત્તાસ્રા રૂક્ષાશ્ચ| ઉત્કુપિતમભિષ્યન્નં ચક્ષુરેકં દ્વે વા યેષાં ત એવમ્| ક્ષતાશ્ચ પિત્તાસ્રાશ્ચ રૂક્ષાશ્ચોત્કુપિતચક્ષુષશ્ચ, તેષામપથ્યમહિતમ્| તથા વિષાર્તાનાં મૂર્ચ્છાર્તાનાં મદાર્તાનાં શોષિણાં ચ, ઇત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ| શોષિણો- રાજયક્ષ્મિણઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષતાદૌ તામ્બૂલં નિષેધતિ-તામ્બૂલમિતિ| ક્ષતંક્ષતકાસઃ| પિત્તાસ્રં-રક્તપિત્તમ્| રૂક્ષો-નિઃસ્નેહાઙ્ગઃ| ઉત્કુપિતચક્ષુઃ-અભિષ્યન્દાખ્યોઽક્ષિરોગઃ| શોષો-મુખશોષો રાજયક્ષ્મા ચ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (ચિ. અ. ૨૪/૨૪)-"રક્તપિત્તક્ષતક્ષીણતૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતિનામ્| રૂક્ષદુર્બલમત્તાનાં ન હિતં મુખશોષિણામ્||" ઇતિ| તામ્બૂલં સુપ્તોત્થિતાદૌ તુ પથ્યમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)-"પથ્યં સુપ્તોત્થિતે ભુક્તે સ્નાતે વાન્તે ચ માનવે| દ્વિપત્રમેકં પૂગં ચ સચૂર્ણખદિરં ચ તત્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અભ્યઙ્ગં નિત્યં સતતમાચરેત્| નિત્યગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્| એકદ્વિત્રિદિનાન્તરમપિ યથોદિતમાચરતો ન દોષઃ| સોઽભ્યઙ્ગઃ, આચર્યમાણો જરા ચ શ્રમશ્ચ વાતશ્ચ તાન્ હન્તીતિ ક્વિપ્| તથા દૃષ્ટીત્યાદિ| દૃષ્ટેઃ પ્રસાદો- વૈમલ્યં દૃષ્ટિપ્રસાદઃ| શોભના ચાસૌ ત્વક્ ચ સુત્વક્, તસ્યા ભાવઃ સુત્વક્ત્વમ્| દૃઢસ્ય ભાવો દાર્ઢ્યમ્| "વર્ણદૃઢાદિભ્યઃ ષ્યઞ્ચ" ઇતિ ષ્યઞ્| દૃષ્ટિપ્રસાદાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| તાનિ કરોતિ યોઽભ્યઙ્ગઃ, સ એવમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભ્યઙ્ગં વિધત્તે-અભ્યઙ્ગમિતિ| સ ચોત્પન્નાયાં ક્ષુધિ વિધેયઃ| તદા હિ શુદ્ધસ્રોતસ્તયા રોમકૂપૈઃ સ્નેહો દેહં વ્યાપ્નોતિ, તં ચોષ્મા પચતિ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "અથ જાતાન્નપાનેચ્છો મારુતઘ્નૈઃ સુગન્ધિભિઃ| યથર્તુસંસ્પર્શસુખૈસ્તૈલૈરભ્યઙ્ગમાચરેત્||" ઇતિ| અભ્યઙ્ગફલમાહ- સ ઇતિ| સોઽભ્યઙ્ગઃ , જરાદીન્ હન્તિ, દૃષ્ટિપ્રસાદાદીંશ્ચ કરોતિ| સુત્વક્ત્વં-નિર્મલનિર્વલીકત્વં ત્વચઃ| સઙ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩)- "રથાક્ષચર્મઘટવદ્ભવન્ત્યભ્યઙ્ગતો ગુણાઃ| સ્પર્શનેઽભ્યધિકો વાયુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગાશ્રિતમ્|| ત્વચ્યશ્ચ પરમભ્યઙ્ગો યસ્માત્તં શીલયેદતઃ "| ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તમભ્યઙ્ગમ્, શિરઃશ્રવણપાદેષુ, વિશેષેણાતિશયેન, શીલયેદભ્યસેત્, ઇતિ વચનાચ્ચાવશ્યં ન તથા સર્વશરીરેઽભ્યઙ્ગઃ કાર્યઃ, યથૈતેષુ શિરઃશ્રવણપાદેષુ| અત્ર ચ પૂર્વવદેકત્વાભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભ્યઙ્ગાભ્યાસં વિધત્તે-શિર ઇતિ| તમભ્યઙ્ગં, શીલયેદભ્યસેત્ સર્વેષ્વઙ્ગેષુ, વિશેષાન્મૂર્ધકર્ણાઙ્ઘ્રિષુ| એકસ્મિન્નેવ પ્રયોગે પુનઃ પુનઃ યોજનમભ્યાસઃ| પ્રત્યહં પ્રયોગાભ્યાસસ્તુ નિત્યમિત્યનેનૈવોક્તઃ| સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩) તુ-"સ કેશ્યઃ શીલિતો મૂર્ધ્નિ કપાલેન્દ્રિયતર્પણઃ| હનુમન્યાશિરઃકર્ણશૂલઘ્નં કર્ણપૂરણમ્|| પાદાભ્યઙ્ગસ્તુ તત્સ્થૈર્યનિદ્રાદ્દષ્ટિપ્રસાદકૃતુ| પાદસુપ્તિશ્રમસ્તમ્ભસઙ્કોચસ્ફુટનપ્રણુત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અભ્યઙ્ગો વર્જ્યો- વર્જનીયઃ| કફગ્રસ્તેન કૃતસંશુદ્ધિના અજીર્ણિના ચ| ગ્રસ્તગ્રહણમતિશયપ્રતિપાદનાર્થમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભ્યઙ્ગં કફગ્રસ્તાદૌ નિષેધતિ-વર્જ્ય ઇતિ| કફગ્રસ્તઃ-અતિવૃદ્ધશ્લેષ્મા, કૃતસંશુદ્ધિઃ-કૃતવમનવિરેકઃ, અજીર્ણી ચ, અભ્યઙ્ગં વર્જયેત્| કૃતસંશુદ્ધેસ્તદહરેવ નિષિદ્ધઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (ચિ. અ. ૨૪/૩૬)- "તરુણજ્વર્યજીર્ણી ચ નાભ્યક્તવ્યઃ કથઞ્ચન| તથા વાન્તો વિરિક્તશ્ચ નિરૂઢો યશ્ચ માનવઃ|| પૂર્વયોઃ કૃચ્છ્રતા વ્યાધ્યોરસાધ્યત્વમથાપિ વા|| શેષાણાં તદહઃ પ્રોક્તા અગ્નિસાદાદયો ગદાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શરીરાયાસજનનં કર્મ વ્યાયામ ઉચ્યતે| તસ્માત્પઞ્ચગુણાઃ લાઘવાદયો નિષ્પદ્યન્તે| વિભક્તાનિ-વિભાગેન સ્થિતાનિ, ઘનાનિ- દૃઢાનિ, ગાત્રાણિ યસ્ય સ વિભક્તઘનગાત્રઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇષ્ટસાધનત્વકથનદ્વારા વ્યાયામં વિધત્તે-લાઘવમિતિ| વ્યાયામાત્ લાઘવાદ્યુપજાયતે| તસ્માત્તં કુર્યાદિત્યર્થસિદ્ધમ્| વિભક્તઘનગાત્રત્વં-સુસન્નિવિષ્ટનિબિડાવયવત્વમ્| આયાસમાત્રફલં શારીરં કર્મ વ્યાયામઃ|ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)- "શરીરાયાસજનકં કર્મ વ્યાયામ ઉચ્યતે" ઇતિ| તચ્ચ નિયુદ્ધાદિ| તચ્ચાભ્યક્તગાત્રૈઃ ક્રિયતે, ઇત્યભ્યઙ્ગાનન્તરમુક્તમ્| વક્ષ્યતિ હિ (સૂ. અ. ૩/૧૦)- "વાતઘ્નતૈલૈરભ્યઙ્ગં મૂર્ધતૈલં વિમર્દનમ્| નિયુદ્ધં કુશલૈઃ સાર્ધં પાદાઘાતં ચ યુક્તિતઃ" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતપિત્તામયી, બાલઃ- આષોડશાદ્વર્ષાત્, વૃદ્ધઃ- સપ્તતેરૂર્ધ્વમ્, અજીર્ણી ચ, તં જહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાતરોગાદૌ વ્યાયામં નિષેધતિ-વાતપિત્તામયીતિ| તં-વ્યાયામમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| બલવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ સ્નિગ્ધભોજિભિરર્ધશક્ત્યૈવ નિષેવ્યો વ્યાયામઃ| પ્રાક્ શ્રમાદ્વાયામવર્જનં કાર્યમિત્યર્થઃ| કદાસૌ વિધાતવ્યઃ ? ઇત્યાહ- શીતકાલ ઇતિ| હેમન્તે શિશિરે વસન્તે ચ સેવ્યઃ| શીતર્તુવસન્તાભ્યામન્યદા મન્દમેવ સેવ્યઃ| મન્દમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| ક્રિયાવિશેષણાનાં ચ કર્મત્વમેકત્વં નપુંસકત્વં ચ વક્તવ્યમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યાયામમાત્રામાહ-અર્ધશક્ત્યેતિ| અર્ધશક્ત્યા વ્યાયામો નિષેવ્યઃ| કિં સર્વૈઃ? નેત્યાહ-બલિભિરિતિ| બલિભિઃ સ્નિગ્ધભોજિભિરિતિ મિલિતં વિશેષણમ્| કિં સર્વદા? નેત્યાહ-શીતકાલ ઇતિ| શીતકાલે-હેમન્તશિશિરયોઃ| અન્યદા તુ તતોઽર્ધશક્તેર્મન્દમલ્પમાત્રં નિષેવ્યઃ| અન્યદેત્યન્યસ્યામવસ્થાયાં અન્યસ્મિંશ્ચ ઋતૌ| અન્યાવસ્થા-બલિત્વસ્નિગ્ધભોજિત્વવિપર્યયઃ| અન્યર્તુઃ- ગ્રીષ્માદિત્રયમ્| એવ શબ્દેન મન્દત્વવિષયે અર્ધશક્તેર્ન પ્રવેશઃ,અર્ધશક્તિવિષયે તુ મન્દત્વપ્રવેશોઽસ્તીતિ દ્યોત્યતે|અર્ધશક્તિલક્ષણમ્ સુશ્રુતેનોક્તમ્ (ચિ. અ. ૨૪/૪૩)- "હૃદિ સ્થાનસ્થિતો વાયુર્યદા વક્રં પ્રપદ્યતે| વ્યાયામં કુર્વતો જન્તોસ્તદ્વલાર્ધસ્ય લક્ષણમ્ " ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં- વ્યાયામં, કૃત્વા, અનુસુખં- યથા શરીરે બાધા ન સ્યાત્તથા, દેહં મર્દયેત્| સમન્તતઃ- પરિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ - મર્દનં વિધત્તે-તં કૃત્વેતિ| અનુસુખં-સુખાનતિક્રમેણ| સમન્તતઃ-સર્વાઙ્ગેષુ| અતિવ્યાયામદોષકથનાત્પૂર્વં મર્દનવિધાનં મર્દનસ્ય વ્યાયામાઙ્ગત્વખ્યાપનાર્થમ્| અઙ્ગત્વં ચોક્તમેવ, તં કૃત્વેતિ| અત એવોક્તં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં જૈજ્જટેન-"મર્દનમપિ વ્યાયામાન્તઃપાત્યેવ" ઇતિ| તચ્ચ વિશેષાત્પદ્ભ્યામ્| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન (ચિ. અ. ૨૪/૪૩)- "વ્યાયામસ્વિન્નગાત્રસ્ય પદ્ભ્યામુદ્વર્તિતસ્ય ચ|| વ્યાધયો નોપસર્પન્તિ સિંહં ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિવ્યાયામાત્તૃષ્ણાદયો ભવન્તિ| તૃષ્ણેતિ પૃથક્ પદમ્| (તેન તૃષ્ણાદીનાં પદાનામકૃતસમાસાનાં નિર્દેશો દોષદેશાદ્યનુરોધેનૈકસ્ય દ્વયોસ્ત્રિચતુરાણાં બહુતરાણાં સર્વેષાં ચાતિ વ્યાયામવ્યાપત્ત્વદ્યોતનાર્થઃ|) અતિવ્યાયામપ્રસઙ્ગેનાતિજાગરાદીનામપિ વ્યાપદો દર્શયતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યાયામપ્રમાણાતિક્રમે દોષમાહ-તૃષ્ણેતિ| ક્ષયો-રાજયક્ષ્મા| પ્રતમકઃ-તમકશ્વાસભેદઃ| શ્રમઃ-કર્મેન્દ્રિયાણાં સ્વવ્યાપારાક્ષમત્વમ્, ક્લમો-બુદ્ધીન્દ્રિયાણામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યાયામાદીનાં ભાષ્યાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| તાન્યાદિર્યસ્ય સાહસસ્ય ધનુરાકર્ષણાદેસ્તદેવમ્| અયથાબલમારમ્ભઃ સાહસમ્, તદ્ભજન્સેવમાનો વિનશ્યતિ| ક ઇવ ? સિંહ ઇવ, સિંહો વિક્રમવાનપ્યતિબલં ગજપતિં મહાવર્ષ્માણમાકર્ષન્નાક્રામન્ યથા વિનશ્યતિ, તથાઽયથાબલમારબ્ધેન વ્યાયામાદિના નરો માર્યત ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યાયામપ્રસઙ્ગાજ્જાગરાદીનાં યથોક્તપ્રમાણાતિક્રમે દોષમાહ-વ્યાયામેતિ| ગજમાકર્ષન્ સિંહ ઇવ| યતઃસાહસતઃ| અયથાબલમારમ્ભઃ સાહસમ્| ન હિ વ્યાયામાદ્યતિભજનપર્યાપ્તં પુંસાં બલમસ્તિ| અધ્વસ્ત્રીશબ્દાભ્યાં ગમનસમ્ભોગો લક્ષ્યેતે| આદિશબ્દેન ધનુરાકર્ષણાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉદ્વર્તનસ્ય કફહરાદયશ્ચત્વારો ગુણાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇષ્ટસાધનત્વકથનદ્વારોદ્વર્તનં વિધત્તે-ઉદ્વર્તનમિતિ| ઉદ્વર્તનં કફહરણાદિગુણમ્| અતઃ કુર્યાદિત્યર્થસિદ્ધમ્| પ્રવિલાયનં-દ્રવીકરણમ્| દ્રવીકૃત્ય મેદસઃ શોષણમિત્યર્થઃ| ઉદ્વર્તનં-કષાયાદિચૂર્ણૈર્ગાત્રોદ્ધર્ષણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નાનં દીપનં વૃષ્યામાયુષ્યં ચ ભવતિ| ઊર્જા- ઉત્સાહઃ, બલં- પ્રાણઃ, એતે પ્રદદાતિ- કરોતિ યત્તદેવમ્| કણ્ડ્વિત્યાદિ| કણ્ડ્વાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતાન્ જયતિ| સ્નાનસ્ય પ્રભાવાદાયુષ્યત્વવૃષ્યત્વદીપનત્વાનિ બોદ્દવ્યાનિ| અથવા સ્નાનેન પ્રહર્ષો ભવતિ, પ્રહર્ષણત્વાચ્ચ વૃષ્યત્વમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (ઉ.અ.૪૦/૩૫)- "યત્કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલવર્ધનમ્| મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વં વૃષ્યમુચ્યતે" ઇતિ| તથા, સ્નાનં જાઠરાગ્નેર્બહિર્નિર્ગતાનિ રોમકૂપાશ્રિતાન્યર્ચીંષિ રુદ્ધ્વાઽન્તર્નયતિ, તતશ્ચાગ્નેઃ પ્રબલત્વં કુર્વદ્ દીપનં સમ્પદ્યતે| યથા- શીતકાલે શીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધસ્ય જાઠરાગ્નેઃ પ્રબલત્વમ્| બાલાદિત્યસ્તુ વ્યાચક્ષિષ્ટ "સ્નાનેન ભ્રાજકાખ્યં ત્વગાશ્રિતં પિત્તમન્તઃ પ્રવિશદૂષ્માણં સંવર્ધયતિ, તેન તદ્દીપનમ્"| અત એવ પરિષેકે જલમુષ્ણમિષ્યતે| યસ્માચ્છીતં નિર્વાપયતિ તેજો ન દેહસ્યાન્તઃ પ્રવેશયતિ| શીતકાલે તુ યચ્છીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધસ્યાગ્નેઃ પ્રબલત્વં તત્કાલ એવં તસ્મિન્, કાલસ્વાભાવ્યાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| તથા ચાન્યર્તૌ શીતે સતિ મન્દાગ્નિત્વમેવ દૃશ્યતે| યથા- વર્ષાસુ| અગ્નિમાન્દ્યાદેવાત્ર હિ વહ્નિસન્ધુક્ષણં ભોજનં સમુપદિષ્ટમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૬/૩૬)- "વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં વાતવર્ષાકુલેઽહનિ| વિશેષશીતે ભોક્તવ્યં વર્ષાસ્વનિલશાન્તયે" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇષ્ટસાધનત્વકથનદ્વારા સ્નાનં વિધત્તે-દીપનમિતિ| સ્નાનં દીપનત્વાદિગુણમ્| અતઃ કુર્યાદિત્યર્થસિદ્ધમ્| દીપનં પ્રભાવાત્| કેચિદત્ર યુક્તિમાહુઃ-"બાહ્યોઽઙ્ગસેકૈઃ શીતાદ્યૈરૂષ્માઽન્તર્યાતિ પીડિતઃ| નરસ્ય સ્નાતમાત્રસ્ય દીપ્યતે તેન પાવકઃ||" ઇતિ| વૃષ્યં-વૃષાય સ્ત્રીપ્રસઙ્ગિને હિતં, શુક્રવર્ધનમિત્યર્થઃ| ઊર્જોત્સાહઃ| મલસ્ત્વગુપલેપઃ| મનઃકર્મેન્દ્રિયવ્યાપારે સતિ બુદ્ધીન્દ્રિયોપરમસ્તન્દ્રા| દહ્યમાનવત્ દુઃખં દાહઃ| પાપ્મા-પાપમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉષ્ણામ્બુના અધઃકાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ- પ્રાણકૃત્| તેનૈવોષ્ણોદકેનૈવ, ઉત્તમાઙ્ગસ્ય- શિરસઃ, પરિષેકો વિધીયમાનઃ કેશચક્ષુષાં બલહૃત્| પ્રાણ્યઙ્ગાનાં સમાહાર એવ દ્વન્દ્વ ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાત્કેશચક્ષુષામિત્યુપપન્નમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણશીતભેદભિન્નસ્ય સ્નાનસ્ય વિષયમાહ-ઉષ્ણામ્બુનેતિ| ઉષ્ણામ્બુના યઃ પરિષેકઃ, સોઽધઃકાયસ્ય બલાવહઃ| સ એવોત્તમાઙ્ગસ્યોર્ધ્વકાયસ્ય કેશાનાં ચક્ષુષોશ્ચ બલહૃત્| તસ્માત્કેશચક્ષુર્બલાર્થિભિઃ શીતેન વારિણા સ્નાતવ્યમ્, ઇતરૈરુષ્ણેન, ઇત્યર્થસિદ્ધમ્| ન ત્વેકસ્મિન્ સ્નાને શીતોષ્ણયોઃ પ્રયોગઃ, ક્રિયાસઙ્કરદોષાપત્તે| સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩) તુ-"નાનાપ્લુત્ય શિરઃ સ્નાયાન્ન જલેઽલ્પે ન શીતલે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નેત્રે ચાસ્યં ચ કર્ણૌ ચ તત્ર રોગાઃ| અર્દિતં ચ નેત્રાસ્યકર્ણરોગાશ્ચાતિસારશ્ચ તે વિદ્યન્તે યેષાં ત એવમ્| તેષુ ગર્હિતમહિતમ્| એવં શેષેષુ યોજ્યમ્| આધ્માનાદીનાં દ્વન્દ્વસ્તતો મતુપ્| તેન આધ્માનવત્સુ ગર્હિતમિતિ યોજ્યમ્| એવં શેષેષ્વપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અર્દિતાદૌ સ્નાનં નિષેધતિ-સ્નાનમિતિ| અર્દિતઃ-એકાયામઃ| આધ્માનમુદરાપૂરણમ્| ભુક્તવાન્-કૃતભોજનઃ| ગર્હિતં-નિષિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણે- સમ્યક્પરિણતે પૂર્વ આહારે, અદ્યાત્- ભુઞ્જીત| કિમદ્યાત્ ? હિતં- પથ્યમ્| મિતં- માત્રયા યુક્તમ્| પથ્યમપિ હ્યતિમાત્રં હીનમાત્રં વા ભુક્તં દોષાય સ્યાત્, અતો મિતમ્| ન વેગાનિત્યાદિ| વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં સમ્બન્ધિનો વેગાનનુન્મુખીભૂતાન્ બલાન્નૈરયેન્ન પ્રવર્તયેત્| ન વેગિત ઇત્યાદિ| સઞ્જાતવાતવિણ્મૂત્રવેગસ્તમકૃત્વા નાન્યકાર્યઃ સ્યાત્| નાન્યત્કાર્યં કુર્યાદિત્યર્થઃ| નાજિત્વેત્યાદિ| સાધયિતું શક્યઃ સાધ્યઃ, તં રોગમજિત્વા નાન્યકાર્યઃ સ્યાદિતિ યોજ્યમ્| સ હ્યુપેક્ષિતો દુઃસાધ્યોઽસાધ્યો વા સ્યાત્| સાધ્યશબ્દોપાદાનાદસાધ્યામયં પ્રતિ યત્નો ન કાર્યઃ, ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાદિતિ દ્યોતયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભોજનં વિધત્તે-જીર્ણ ઇતિ| હ્યસ્તને જીર્ણેઽન્ને સતિ, અદ્યાત્-ભુઞ્જીત| કિમ્ ? હિતં,-દેશકાલાદ્યુચિતમ્, મિતં-યથોક્તમાત્રમ્| નનુ, વિહારેષ્વાહારસ્યોક્તિરપ્રસ્તુતા| મૈવમ્| ક્રિયાપ્રાધાન્યાદ્વિહારત્વમાહારસ્ય| ક્રિયાપ્રધાનો હિ વિહારઃ, ક્રિયાદ્રવ્યપ્રધાન આહારઃ, અયમેવ વિહારાહારયોર્ભેદઃ, ક્રિયાદ્રવ્યયોરુભયત્ર ભાવાત્| સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩) તુ-"અન્નપાનવિધાનેન ભુઞ્જીતાન્નં વિનાઽત્યયાત્| અભિનન્દ્ય પ્રસન્નાત્મા હુત્વા દત્ત્વા ચ શક્તિતઃ|| પાકં સજલમેકાન્તે યથાસુખમિતિ બ્રુવન્| પ્રયચ્છેત્સર્વમુદ્દિશ્ય પાચયેન્નાન્નમાત્મને| નાન્નમદ્યાન્મૂમૂર્ષૂણાં મૃતાનાં દુઃખજીવિનામ્| સ્ત્રીજિતક્લીબપતિતક્રૂરદુષ્કર્મકારિણામ્|| ગણારિગણિકાસત્રધૂર્તાનાં પણિનાં ન ચ| નોત્સઙ્ગે ભક્ષયેદ્ભક્ષ્યાન્ જલં નાઞ્જલિના પિબેત્|| સર્વં ચ તિલસમ્બદ્ધં નાદ્યાદસ્તમિતે રવૌ|| ન ભુક્તમાત્ર આયસ્યેન્ન નિષિદ્ધં ભજેત્સુખમ્||" ઇતિ| એવં પ્રબોધાદયો ભોજનાન્તા બદ્ધક્રમા વિહારા ઉક્તાઃ| તાંશ્ચાવશ્યકર્તવ્યાન્મન્યમાનેષુ નરેષુ વેગોદીરણવેગધારણવ્યાધ્યુપેક્ષાઃ સમ્ભાવ્યેરન્| અતસ્તત્પ્રતિષેધં કરોતિ| તત્ર વેગોદીરણં નિષેધતિ-ન વેગાનિતિ| વેગાઃ-વાતવિણ્મૂત્રાદયઃ| કિં પ્રવર્તમાનાનપિ ન પ્રવર્તયેત્ ? નેત્યાહ-બલાત્, અપ્રવૃત્તાન્ન પ્રવર્તયેદિત્યર્થઃ| વેગધારણં નિષેધતિ-ન વેગિત ઇતિ| વેગિતઃ-સઞ્જાતવેગઃ સન્, અન્યકાર્યો ન સ્યાદ્વેગાનેવોત્સૃજેદિત્યર્થઃ| વ્યાધ્યુપેક્ષાં નિષેધતિ-નાજિત્વેતિ| આમયમજિત્વાઽન્યકાર્યો ન સ્યાત્, આમયમેવ જયેદિત્યર્થઃ| કિં સર્વમ્ ? નેત્યત આહ-સાધ્યમ્, અસાધ્યસ્તુ પ્રયત્નવૈયર્થ્યાદુપેક્ષ્ય એવ| ઇતિ બદ્ધક્રમવિહારા વ્યાખ્યાતાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વભૂતાનામશેષપ્રાણિનાં, યસ્માત્સુખાર્થાઃ પ્રવૃત્તયઃ- કર્માણિ, મતાઃ- અભિપ્રેતાઃ| સુખં ચ શર્માખ્યં, ધર્માદ્વિના ન ભવતિ, તસ્માત્કારણાત્, ધર્મપરો- ધર્મપ્રધાનઃ, સ્યાત્| ધર્માદિતિ "પૃથગ્વિના" ઇતિ પઞ્ચમી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાબદ્ધક્રમાન્ વિહારાન્ વ્યાચષ્ટે, તે ચ પ્રાયેણ ધર્મરૂપાઃ| તત્ર ધર્મસ્યાયુર્વેદાઙ્ગત્વે હેતુમાહ-સુખાર્થા ઇતિ| સુખમારોગ્યમ્| ઉક્તં હિ ચરકે (સૂ. અ. ૯/૪)- "સુખસંજ્ઞકમારોગ્યં, વિકારો દુઃખમેવ ચ" ઇતિ| યદ્યપિ ષોડશાત્મકાચ્ચિકિત્સિતાદારોગ્યં, તથાપિ ધર્મસહકૃતાદેવ| ઇતિ ધર્મસ્યાયુર્વેદાઙ્ગત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલ્યાણે- શુભકર્મણિ, મિત્રાણિ- સહાયાઃ, ઉપદેશાદિના કલ્યાણમિત્રાણિ, તાનિ ભક્ત્યા- અદમ્ભમતિઃ સન્, ભજેત્| ઇતરાણિ- કલ્યાણમિત્રાપેક્ષયેતરાણિ પાપમિત્રાણિ, તેભ્યો દૂરગસ્તદ્વર્જનપરઃ| તત્સઙ્ગો હિ દૃષ્ટાદૃષ્ટાનર્થકરઃ| દૂરગ ઇત્યત્ર "અન્તાત્યન્તાધ્વદૂરપારસર્વાનન્તેષુ ડઃ" ઇતિ ડઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્મિત્રસેવાં વિધત્તે-ભક્ત્યેતિ| કલ્યાણાનિ કલ્યાણહેતુત્વાત્| ઇતરાણ્યકલ્યાણાનિ, તેભ્યો દૂરગઃ સન્, કલ્યાણાનિ મિત્રાણી, સેવેત| કયા? ભક્ત્યા| યદ્યપિ ભક્તિઃ સેવૈવ, તથાપિ ફલાનુસન્ધાનનિવૃત્યર્થમેવમુક્તમ્| એવં હિ કૃતં કર્મ મહાફલં ભવતિ| અત એવ વક્ષ્યમાણાન્યપિ કર્માણિ અવશ્યકર્તવ્યબુદ્ધ્યા કર્તવ્યાનિ, ન તુ ફલાનુસન્ધાનેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિંસા- પ્રાણ્યુપઘાતઃ, સ્તેયં- ચૌર્યમ્, અન્યથાકામો- નિષિદ્ધકામસેવા પશુસ્ત્રીગુરુદારગમનાદિ, એતત્ત્રિવિધં કાયિકં પાપં કર્મ| પૈશુન્યં- પરેષાં ભેદકૃદ્વચનમ્, પરુષમમૃદુવચનમ્, અનૃતસત્યવચનમ્, સમ્ભિન્નાલાપોઽસમ્બદ્ધપ્રલપનમ્, ચતુર્વિધમેતદ્વાચિકમ્| વ્યાપાદઃ- પ્રાણ્યુપઘાતચિન્તા, અભિધ્યા- પરગુણાદ્યસહિષ્ણુતા, વિષયસ્પૃહા વા. દૃગ્વિપર્યયં- શાસ્ત્રદૃષ્ટિવૈપરીત્યં નાસ્તિકત્વાદિ, ત્રિવિધમેતન્માનસમ્| તદેતદ્ધિંસાદિ દશધા પાપં કર્મ કાયવાઙ્મનસૈસ્ત્યજેન્ન કુર્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાપં નિષેધતિ-હિંસેતિ| તચ્ચ દશવિધમ્| તત્ર હિંસા-પ્રાણિવધઃ| સ્તેયં-પ્રાણિવધઃ| સ્તેયં-ચોર્યમ્| અન્યથાકામોઽગમ્યાગમનમ્| પૈશુન્યં-પરસ્યાઽપ્રત્યક્ષં તદ્દોષકીર્તનમ્| પ્રત્યક્ષં તુ પરુષમ્| અનૃતમસત્યમ્| સમ્ભિન્નાલાપોઽસત્પ્રલાપઃ| વ્યાપાદઃ-પરાનિષ્ટચિન્તનમ્| અભિધ્યા-પરસ્વાપહરણેચ્છા| દૃગ્વિપર્યયઃ-આપ્તવાક્યેષ્વપ્રમાણબુદ્ધિઃ| દૃક્શબ્દેનાપ્તદૃષ્ટોઽર્થ ઉચ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન વિદ્યતે વૃત્તિર્યેષાં તાનવૃત્તીન્| શક્તિતઃ- યથાસામર્થ્યમ્, અનુવર્તેત- અનુકૂલં ગચ્છેત્| તથા, વ્યાધિના શોકેન ચાર્તાંશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આર્તાનુવૃત્તિં વિધત્તે-અવૃતીતિ| અવૃત્તિઃ-જીવનોપાયાભાવઃ| શોકઃ-ઇષ્ટવિયોગજં દુઃખમ્| અનુવર્તેત-આર્તિનિવારણે પ્રયતેત|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કીટાન્ પિપીલિકાંશ્ચાત્મવત્પશ્યેત્| સ્વશરીરતુલ્યાનિત્યર્થઃ| કિમુત સાધૂનસાધૂંશ્ચ| કીટપિપીલિકમપ્યાત્મવત્પશ્યેદિત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ| કીટપિપીલિકમિતિ "ક્ષુદ્રજન્તવઃ" ઇત્યેકત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભૂતદયાં વિધત્તે-આત્મવદિતિ| કીટપિપીલિકમપ્યાત્મવત્પશ્યેત્, કિં પુનર્બ્રાહ્મણાદિકમ્| "આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેત્" ઇત્યર્થઃ|||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દેવાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| દેવાદીનર્ચયેત્| વૃદ્ધાઃ- જ્ઞાનવૃદ્ધાઃ શીલતપોવૃદ્ધાશ્ચ| નૃપો- રાજા| અતિથિઃ- અસમાનગ્રામી વૈશ્વદેવાન્તે સમુપસ્થિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૂજ્યપૂજાં વિધત્તે-અર્ચયેદિતિ| પૂજ્યાશ્ચ દેવાદયઃ| વૃદ્ધઃ-શ્રુતાદિભિરાત્મનોઽધિકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અર્થિનો- યાચકાન્, પ્રત્યાખ્યાનેન વિમુખાન્ન કુર્યાત્| નાવમન્યેત્- નાવમાનયેત્| ન ચ પરુષવચનાદિના આક્ષિપેત્- પરિભવેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યાચકદ્વેષં નિષેધતિ-વિમુખાનિતિ| સ ત્રેધા, વિમુખીકરણમ્ અવજ્ઞા પરુપભાષણં ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અરૌ શત્રાવપકારપરેઽપિ સત્યુપકારપ્રધાનઃ સ્યાત્| નનુ, રિપુરપકારક એવ, તત્કિમપકારપર ઇતિ વિશેષણેન| તથા ચ માઘઃ (સર્ગઃ ૨/૩૭)- "ઉપકર્ત્રારિણા સન્ધિર્ન મિત્રેણાપકારિણા| ઉપકારાપકારૌ હિ લક્ષ્યં લક્ષણમેતયોઃ" ઇતિ| ઉચ્યતે| ન હિ સર્વદૈવારિરપકારં કર્તું શક્યઃ સ્યાત્, કિં તર્હિ કદાચિદેવ| હેત્વાદ્યધીનત્વાદપકારકારિત્વસ્ય| વાતાદિદોષવત્| યથા- વાતાદયો દોષા દૂષણસ્વભાવા અપિ સન્તઃ કદાચિદ્વિકારકારિત્વે સમર્થા ભવન્તિ કદાચિન્નૈવ| દોષત્વં તુ સર્વદૈવ તેષામ્| તસ્માદપકારપર ઇતિ યુક્તં વિશેષણમ્| અપકારિણ્યુપકારકૃત્સ્યાત્ કિં પુનરુપકારક ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પરોપકારં વિધત્તે-ઉપકારેતિ| અપકારપરેપ્યરૌ ઉપકારપ્રધાનઃ સ્યાત્, કિં પુનરુપકારપરે મિત્રાદૌ| અપકારાસમર્થોઽપ્યરિરસ્તીતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્પત્સુ વિપત્સુ ચૈકમનાઃ- સમચિત્તઃ| સમ્પત્સુ હર્ષેણ, વિપત્સુ વિષાદાદિના, ન ભાવ્યમિત્યર્થઃ| હેતાવિત્યાદિ| હેતૌ- કારણે, ઈર્ષ્યેત્| યથા- અયમેવં શ્રુતત્યાગાદિગુણવાન્ કસ્માત્, કસ્માદહમપ્યેવં ન ભવેયમ્| ફલે ન તુ- પરકીયે શોભને ફલે વસ્ત્રાલઙ્કારાદિકે નેર્ષ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિર્વિકારત્વં વિધત્તે-સમ્પદ્વિપત્સ્વિતિ| હેતુષુ સમ્પત્સુ, ચિષાદહેતુષુ વિપત્સુ, એકમનાઃ-હર્ષવિષાદરહિતચિત્તો, ભવેત્| ઈર્ષ્યાં નિષેધતિ-હેતાવિતિ| પરોત્કર્ષાસહનમીર્ષ્યા| તાં ન કુર્યાત્| યો હિ બુદ્ધિમાન્, સ હેતૌ-ફલસાધને, ઈર્ષ્યેત્, ન તુ ફલે| એતદુક્તં ભવતિ, એકં ફલમુદ્દિશ્ય, તત્સાધનમનુતિષ્ઠદ્ભિઃ પરસ્પરેર્ષ્યયાઽનુષ્ઠેયમ્| તથા હ્યનુષ્ઠિતં કર્મ સમ્યગાશુ નિષ્પદ્યતે| અથ દૈવાનુકૂલ્યાદેકસ્ય ફલે સિદ્ધે, તત્રેતરૈરીર્ષ્યા ન કર્તવ્યા| સા હિ ન ફલસ્ય સાધનમ્, પ્રત્યુત પાપરિતાપયોરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાલે- પ્રસ્તાવે, હિતં- પથ્યમ્, મિતં- ન બહુ, અવિસંવાદિ- સત્યમ્, પેશલં- મનોજ્ઞં, બ્રૂયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભાષણં વિધત્તે-કાલ ઇતિ| કાલે-પ્રસ્તાવે, બ્રૂયાત્| તચ્ચ હિતં-પથ્યમ્| મિતં-વિવક્ષિતાર્થપ્રકાશનમાત્રમ્| અવિસંવાદિ-સત્યમ્| પેશલં-મધુરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વાભિભાષી- પૂર્વાલાપી, સ્યાત્| સુમુખો- ગતભ્રુકુટિઃ| સુશીલઃ- શોભનસ્વભાવઃ| તથા, કરુણયા મૃદુરાર્દ્રસન્તાનો માતેવ પુત્રે| એકોઽદ્વિતીયઃ સન્સુખી ન સ્યાત્| તથા, સર્વત્ર- સર્વસ્મિન્ જને, વિશ્રબ્ધો- વિશ્વસ્તો, ન સ્યાત્| તથા ચ ભગવાન્ વ્યાસઃ- "માયાચારે માયયા વર્તિતવ્યમ્" ઇતિ| તથા, સર્વત્ર- મિત્રસ્વજનાદિષ્વપિ, શઙ્કિતોઽવિશ્વસ્તો, ન સ્યાત્, તેષાં વૈમુખ્ય- દોષપ્રસઙ્ગભયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૂર્વાભિભાષિત્વાદિકં વિધત્તે-પૂર્વાભિભાષીતિ| પૂર્વાભિભાષી-યદૃચ્છયા સઙ્ગતે સુહૃદિ તદ્વચનાત્પૂર્વં કુશલપ્રશ્નાદિકારી, ભવેત્| તથા, સુમુખઃ-પ્રસન્નવદનઃ| સુશીલઃ શિષ્ટાનુમતવ્યવહારવાન્| કરુણામૃદુઃ-સત્યપિ સામર્થ્યે કૃપાલુત્વાત્પરાપકારસહિષ્ણુઃ| એકસુખિત્વાદિકં નિષેધતિ- નૈક ઇતિ| એકઃ સુખી ન ભવેત્-જ્ઞાતિભૃત્યાદિભ્યો યથાયથમવિભજ્ય સુખસાધનં નોપયુઞ્જીત| તથા સર્વત્ર ન વિશ્રબ્ધો ન ચ શઙ્કિતો ભવેત્- અવિશ્વસનીયેષુ વિશ્વાસમશઙ્કનીયેષુ ચ શઙ્કાં ન કુર્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આત્મનઃ શત્રું કઞ્ચિદપિ ન પ્રકાશયેત્| તત્પ્રકાશનાદ્ધિઃ ભેદઃ સ્યાત્| નાત્માનં કસ્યચિદ્રિપું પ્રકાશયેત્| પૂર્વોક્તાદેવ હેતોઃ| અપમાનં- અસત્કારં, કસ્યચિન્ન પ્રકાશયેત્| પ્રભોઃ સ્વામિનઃ સમ્બન્ધિનીં નિઃસ્નેહતાં ન પ્રકાશયેત્| તત્પ્રકાશનાદસૌ પ્રભુર્જાતાવસરૈર્ભેદકૈઃ સુતરાં નિઃસ્નેહીક્રિયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આત્મનઃ શત્રુત્વાદિપ્રકાશનં નિષેધતિ-ન કઞ્ચિદિતિ| આત્મનઃ શત્રું ન કઞ્ચિત્પ્રકાશયેત્-મમાયં વૈરીતિ ન દ્યોતયેત્| તથા, આત્માનમપિ કસ્યચિદ્રિપું ન પ્રકાશયેત્ અહમસ્ય વૈરીતિ ન દ્યોતયેત્| તથા, અપમાનં-કુતોઽપિ જાતં તિરસ્કારં, ન પ્રકાશયેત્| તથા, પ્રભોર્નિઃસ્નેહતાં ન પ્રકાશયેત્-માં પ્રતિ સ્વમી સમ્પ્રતિ નિઃસ્નેહ ઇતિ ન દ્યોતયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જનસ્યાશયમાલક્ષ્ય- લોકસ્ય અભિપ્રાયં બુદ્ધ્વા પરિચ્છિદ્ય, યો જનો યથા પરિતુષ્યતિ તથા તેનૈવ પ્રકારેણ દાનપ્રિયવચનાદિના તમનુવર્તેતારાધયેત્| કીદૃશો ભૂત્વા ? પરારાધને પણ્ડિતસ્તજ્જ્ઞઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લોકરઞ્જનં વિધત્તે-જનસ્યેતિ| લોકસ્યાભિપ્રાયંજ્ઞાત્વા, યો યથા પરિતુષ્યતિ તં તથૈવાનુવર્તેત| કીદૃશઃ ? પરારાધનપણ્ડિતઃ-પરસન્તોષોત્પાદનપ્રકારેષુ સુનિષ્ઠિતો ભૂત્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇન્દ્રિયાણિ- રસનાદીનિ, કદન્નાશનાદિના ન પીડયેન્ન નિગૃહ્ણીયાત્| ન ચૈતાનીન્દ્રિયાણ્યતિ લાલયેદતિશયેન વિલાસયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇન્દ્રિયપીડાં ઇન્દ્રિયાતિલાલનં ચ નિષેધતિ ન પીડયેદિતિ| સ્પષ્ટમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રયાણાં ધર્માર્થાકામાનાં વર્ગસ્ત્રિવર્ગઃ, તેન શૂન્યં- રહિતં, આરમ્ભમુદ્યમં, ન ભજેત્- ન કુર્યાત્| કથં ભજેત્ ? તં ચ ત્રિવર્ગમવિરોધયન્- પરસ્પરમબાધયન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રિવર્ગશૂન્યમારમ્ભં નિષેધતિ-ત્રિવર્ગશૂન્યમિતિ| ત્રિવર્ગો-ધર્માર્થકામાઃ, તૈઃ શૂન્યં-તેષામન્યતમં યો ન ફલતિ તં, ન સેવેત| ત્રિવર્ગપરસ્પરવિરોધયુક્તમારમ્ભં નિષેધતિ- તં ચાવિરોધયન્નિતિ| તં ત્રિવર્ગં પરસ્પરં વિરોધયન્નારમ્ભં ન ભજેત્| યત્રારમ્ભે ધર્માદિષ્વેકો નશ્યત્યેક ઉત્પદ્યતે, તં ત્યજેદિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વધર્મેષુ મધ્યમાં પ્રતિપદં પ્રતિપત્તિમનુયાયાત્- સર્વેષ્વાચારેષુ મધ્યમં માર્ગમનુવર્તેત| નૈકત્રાસક્તિં કુર્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્વધર્માનુસરણં વિધત્તે-અનુયાયાદિતિ| સર્વધર્મેષુ મધ્યમાં પ્રતિપદમનુયાયાત્-સર્વેષ્વાત્મકૃત્યેષુ રાગદ્વેષરહિતાં બુદ્ધિમનુસરેત્| મધ્યસ્થઃ સર્વાન્ ધર્માનનુતિષ્ઠેદિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નીચાન્યદીર્ઘાણિ રોમનખશ્મશ્રૂણિ યસ્ય સ એવંભૂતો ભવેત્| રોમાણિ- બાહૂરુપ્રભૃતિષુ રોમાણિ કેશાશ્ચોચ્યન્તે| તથા ચ "હૃષેર્લોમસુ" ઇત્યત્ર સૂત્રે વિવૃતમ્- 'લોમાનિ મૂર્ધજાન્યઙ્ગજાનિ ચેહ ગૃહ્યન્તે' ઇતિ| નીચલોમાદિકફલં ચ મુનિનોક્તમ્ (ચ.સૂ.અ.૫/૯૬)- "પૌષ્ટિકં ધન્યમાયુષ્યં શુચિ રૂપવિરાજનમ્| કેશલોમનખાદીનાં કૃન્તનં સમ્પ્રસાધનમ્" ઇતિ| તથાઙ્ઘ્રી- પાદૌ| મલાયનાનિ- ઘ્રાણકર્ણાદીનિ| નિર્મલાન્યઙ્ઘ્રિમલાયનાનિ યસ્ય સ એવમ્| અસ્ય ચ ફલમ્ (ચ.સૂ.અ.૫/૯૫)-- "મેધ્યં પવિત્રમાયુષ્યમલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| પાદયોર્મલમાર્ગાણાં શૌચાદાનમભીક્ષ્ણશઃ" ઇતિ| સ્નાનં શીલયતીતિ સ્નાનશીલો- નિત્યસ્નાયી સ્યાત્| તથા, સુસુરભિઃ- સુગન્ધિઃ| શોભનો જીર્ણમલિનવસ્ત્રાદિવિવર્જિતો વેષો યસ્ય સ સુવેષઃ| અનુલ્બણોઽનુદ્ધતઃ, સ ચાસાવુજ્જ્વલશ્ચાનુલ્બણોજ્જ્વલઃ| અનુદ્ધતવેષઃ ઉજ્જ્વલશ્ચ સ્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નીચરોમત્વાદિકં વિધત્તે-નીચેતિ| નીચત્વં છેદેન કાર્યમ્| રોમશબ્દેન કેશા અપિ ગૃહ્યન્તે| ઉક્તં હિ ચરકે (સૂ.અ. ૮/૧૮)-"ત્રિઃ પક્ષસ્ય કેશશ્મશ્રુતોમનખાન્સંહારયેત્" ઇતિ| તથા, નિર્મલાઙ્ઘ્રિમલાયનઃ| મલાયનં-શ્રોત્રાદિ| સ્નાનશીલઃ-કાલદ્વયેઽપિ સ્નાનનિષ્ઠઃ, પ્રત્યહં સ્નાનસ્ય પ્રાગ્વિહિતત્વાત્| ઉક્તં ચ ચરકેણ (સૂ. અ. ૮/૧૮)- "દ્વૌ કાલાવુપસ્પૃશેત્" ઇતિ| સુસુરભિર્ગન્ધમાલ્યાદિધારણેન| સુવેષો વસ્ત્રાલઙ્કારાદિધારણેન| અનુલ્બણોજ્જ્વલોઽનુદ્ધતશૃઙ્ગારઃ| ઉજ્જ્વલઃ-શૃઙ્ગારરસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ધારયેદિત્યાદિ| રત્નાનિ- મણયો વજ્રપદ્મરાગાદયઃ| સિદ્ધમન્ત્રોઽપરાજિતાદિઃ| મહૌષધિઃ- સહદેવ્યાદિકા| રત્નાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| રત્નાદીર્બાહુગ્રીવાદિષુ, સતતં- સદૈવ, ધારયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રત્નાદિધારણં વિધત્તે-ધારયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યુગમાત્રદૃગ્વિચરેદ્ભ્રમેત્| યુગં- હસ્તચતુષ્ટયમ્, તત્પશ્યતિ યઃ સ એવમ્| એવં કુર્વન્સમ્મુખમાગચ્છદ્ભિર્ગવાશ્વાદિભિર્નોપદ્રૂયતે| તથા, સહાતપત્રેણ- છત્રેણ, પદત્રાણેન- પદાધારપર્યાયેણ, યો વર્તતે સ એવમ્| પાદત્રચ્છત્રયોશ્ચ ગુણા ઉક્તાઃ- "મારુતસ્યાનુલોમ્યાય ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્| અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રરક્ષણમ્| વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પર્યટનં નિયચ્છતિ-સાતપત્રેતિ| આતપત્રં છત્રમ્| પદત્રાણે-ઉપાનહૌ| યુગં-હસ્તચતુષ્ટયમ્, તન્માત્રં પુરઃ પશ્યન્વિચરેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાત્રૌ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી સન્ વિચરેત્| દણ્ડેન સર્પાદીનામુત્ત્રાસમપિ ચોક્તમ્| તથા (સુશ્રુતે ચિ.અ.૨૪/૭૬)- "શુનઃ સરીસૃપવ્યાલવિષાણિભ્યો ભયાપહમ્| શ્રમસ્ખલનદોષઘ્નં સ્થવિરે ચ પ્રશસ્યતે| સત્વોત્સાહબલસ્થૈર્યધૈર્યવીર્યવિવર્ધનમ્| અવષ્ટમ્ભકરં ચાપિ ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્||" ઇતિ| તથા ચ (ચરકે સૂ.અ.૫/૯૯)- "સ્ખલતઃ સમ્પ્રતિષ્ઠાનં શત્રૂણાં ચ નિષૂદનમ્| અવષ્ટમ્ભનમાયુષ્યં ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્" ઇતિ| મૌલીશિરોવેષ્ટનયુક્તઃ| અનેનોપરિષ્ટાત્ પતતાં પતઙ્ગકીટાદિમૂત્રપુરીષાદીનાં રક્ષા| તથા, સહાયવાન્| અનેનાપિ ચિત્તાવષ્ટમ્ભઃ| દણ્ડશબ્દાત્ "અત ઇનિઠનૌ" ઇતિ ઇનિઃ, મૌલિશબ્દાચ્ચ વ્રીહ્યાદિત્વાત્, તસ્ય હ્યાકૃતિગણત્વમિતિ કેચિત્| આત્યયિક ઇતિ| અત્યયઃ- કૃચ્છ્રમ્| તસ્મિન્ ભવમિત્યધ્યાત્માદિત્વાઠ્ઠઞ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રાત્રિપર્યટનં નિયચ્છતિ-નિશીતિ| યત્કાર્યં કાલપ્રતીક્ષાં ન સહતે તદાત્યયિકમ્| તસ્મિન્સતિ દણ્ડાદિયુક્તઃ સન્ રાત્રૌ વિચરેત્| મૌલિઃ-શિરોવેષ્ટનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચૈત્યો- વિશિષ્ટદેવતાધિષ્ઠિતો લોકપ્રસિદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, બુદ્ધાલય ઇત્યન્યે| પૂજ્યો- ગુરુપિત્રાદિઃ| ધ્વજશ્ચિહ્નમ્| અશસ્તાશ્ચણ્ડાલાદયઃ, અશસ્તમમઙ્ગલ્યં વસ્તુ ઇત્યન્યે| એષાં છાયામ્| તથા, ભસ્મ-ભૂતિઃ| તુષો- ધાન્યાદિત્વક્| અશુચિર્વિટ્, યદ્વા ઉચ્છિષ્ટં વસ્તુ| તદેતન્નાક્રામેત્| શર્કરા- સૂક્ષ્મપાષાણાકૃતિર્મૃત્ખણ્ડિકા| તથા, લોષ્ટં- મૃત્પિણ્ડાદિખણ્ડઃ| બલિર્દેવતાદ્યર્ચનમ્| સ્નાનં પ્રસિદ્ધમ્| બલિશ્ચ સ્નાનં ચ બલિસ્નાને, તયોર્ભુવૌ બલિસ્નાનભુવૌ| શર્કરા ચ લોષ્ટં ચ બલિસ્નાનભુવૌ ચ તા નાક્રામેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચૈત્યાદિચ્છાયાદ્યાક્રમણં નિષેધતિ-ચૈત્યેતિ| ચૈત્યો-ગ્રહાધિષ્ઠિતો વૃક્ષઃ પૂજ્યો-દેવાદિઃ, ધ્વજો-યૂપાદિઃ, અશસ્તશ્ચણ્ડાલાદિઃ, તેષાં છાયાં નાક્રમેત્| તથા, ભસ્મભૂતિમ્| તુષં-ધાન્યત્વચમ્| અશુચીન્-વિણ્મૂત્રોચ્છિષ્ટનિ| શર્કરાદિવ્યાપ્તાન્| શર્કરા-વાલુકા, લોષ્ટં-મૃત્પિણ્ડઃ, બલિઃ-પૂજોપહારઃ| સ્નાનં-સ્નાનોદકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- નદીં- તરઙ્ગિણીં, દોર્ભ્યાં ન તરેત્| અગ્નિસ્કન્ધમભિ- અગ્નિરાશેરભિમુખં, ન વ્રજેત્| સન્દિગ્ધા ચાસૌ નૌશ્ચ તાં, નારોહેન્નોચ્ચલેત્| સન્દિગ્ધાયાઃ શિથિલબન્ધનત્વાજ્જર્જરત્વાદતિભારાક્રાન્તત્વાત્પારગમનં પ્રતિ સન્દેહઃ| ચેતિ સમુચ્ચયે| વૃક્ષં ચ નારોહેત્| કથમ્ ? દુષ્ટયાનવત્| યથા દુષ્ટયાનમશ્વાદિકં નારોહેત્ તથેતિ| દુષ્ટયાનારોહણમપિ ચોક્તયાઽનયા નિષિદ્ધમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બાહુભ્યાં નદીતરણં નિષેધતિ-નદીમિતિ| અગ્નિકન્ધાભિમુખં ગમનં નિષેધતિ-નાગ્નિસ્કન્ધમિતિ| અગ્નિસ્કન્ધો-મહાનગ્નિરાશિઃ| સન્દિગ્ધનાવાદ્યારોહણં નિષેધતિ-સન્દિગ્ધનાવમિતિ| સન્ધિગ્ધા-શઙ્ક્યમાનમજ્જના| દુષ્ટં યાનં-શઙ્ક્યમાનપતનમશ્વાદિ| તસ્ય ચ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનં તદારોહણસ્ય નિષેધવિષયત્વખ્યાપનાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાસંવૃતાસ્યઃ ક્ષુત્યાદીન્ કુર્યાત્| હસ્તાદિના મુખં પિધાય કુર્યાદિત્યર્થઃ| ક્ષુતિઃ- છિક્કા, હાસ્યં- હસનમ્, વિજૃમ્ભણં- જૃમ્ભિકા, એષાં સમાહારદ્વન્દ્વઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનાચ્છાદિતમુખસ્ય ક્ષવથ્વાદિકં નિષેધતિનાસંવૃતમુખ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાસાં ન વિકર્ષેત્| મલોત્સારણમાત્રં તુ કાર્યમેવ, ઇતિ વિશબ્દેન દ્યોતયતિ| અકસ્માત્- કારણં વિના, ભુવં- પૃથ્વીં, ન વિલિખેત્- નોત્કર્ષેત્| અઙ્ગૈર્હસ્તપાદાદિભિઃ, વિગુણં- અનનુગુણં યથા ભવતિ તથા, ન ચેષ્ટેત- ન વ્યાપ્રિયેત| ઉત્કટકં સ્થિતમવસ્થાનં યસ્ય સ એવમ્ભૂતો નાસીત| ચિરં ચ તિષ્ઠેદિત્યર્થઃ, અર્શોરોગાદ્યુત્પત્તેઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાસિકાનિષ્કોષણં નિષેધતિ-નાસિકામિતિ| નાસિકા છિદ્રોપલક્ષણમ્| તેન ગલકર્ણનાસિકાસ્રોતોદશનાક્ષિવિવરાણિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે (ચિ. અ. ૨૪/૯૫)- "ન ગલકર્ણનાસાસ્રોતોદશનાક્ષિવિવરાણ્યભિનિષ્કુષ્ણીયાત્" ઇતિ| નિષ્કારણં ભૂમિવિલેખનં નિષેધતિ-નાકસ્માદિતિ| વિગુણામઙ્ગચેષ્ટાં નિષેધતિ-નાઙ્ગૈરિતિ| વિગુણં-અનાર્જવમ્| ચિરકાલમુત્કટકાસનં નિષેધતિ-નાસીતેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દેહાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એષાં સમ્બન્ધિનીશ્ચેષ્ટાઃ ક્રિયાઃ શ્રમાત્ખેદાત્ પૂર્વં વિનિવર્તયેત્| તાવદ્ધનુરાકર્ષાદિ કુર્યાદ્યાવન્નાતીવ શ્રમઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| તથા, ઊર્ધ્વે જાનુની યસ્ય સ ઊર્ધ્વજાનુશ્ચિરં નાસીત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શ્રમોત્પત્તેઃ પ્રાગેવ સર્વચેષ્ટોપરમં વિધત્તેદેહેતિ| વ્યાયામસ્ય શ્રમૈકફલત્વાન્નિવૃત્તિકાલાભિધાનાચ્ચ તદ્દ્યતિરિક્તાઽત્ર દેહચેષ્ટા ગ્રાહ્યા| ચિરકાલમૂર્ધ્વજાનુસ્થિતં નિષેધતિ-નોર્ધ્વજાનુરિતિ| યો જઙ્ઘે સઙ્કોચ્યોત્તાનઃ શેતે, યશ્ચોર્ધ્વં તિષ્ઠતિ, સ ઊર્ધ્વજાનુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નક્તં- રાત્રૌ, દ્રુમં- તરું, ન સેવેત| તદાશ્રિતકીટમૂત્રશકૃદાદિપાતરક્ષાર્થમ્| ચત્વરં- ત્રિપથમ્| અન્યે ત્વાહુઃ- "યત્ર પ્રદેશે નગરનિવાસિનો ગ્રામ્યા વા સમેત્ય નાનાવિધાઃ કથાઃ કુર્વન્તિ, સ ચત્વર ઉચ્યતે"| ચૈત્યાન્તઃ- ચૈત્યસમીપમ્, ચતુષ્પથં- માર્ગચતુષ્ટયસઙ્ગમઃ, સુરાલયો- દેવગૃહમ્, એતાંશ્ચ નક્તં ન સેવેત| સૂના- વધસ્થાનમ્, અટવી- નિર્જનો દેશઃ, શૂન્યગૃહં- ઉજ્જટં ભવનમ્, શ્મશાનં- પિતૃવનમ્, એતાનિ દિવાઽપિ ન સેવેત| અપિ શબ્દેન રાત્રૌ નિતરામસેવનમાહ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રાત્રૌ દ્રુમાદિસેવાં નિષેધતિ-નક્તમિતિ| ગ્રામાદ્બહિર્યત્રોપવિશ્ય ગ્રામ્યાઃ સર્વે કથાઃ કુર્વતે, યશ્ચ ત્રયાણાં પથાં સઙ્ગમઃ, સ ચત્વરઃ| ચૈત્યાન્તઃ-ચૈત્યસમીપમ્| ચતુષ્પથઃ-ચતુર્ણાં પથાં સઙ્ગમઃ| સુરાલયો-દેવકુલમ્| સૂનાદિસેવાં નિષેધયતિ-સૂનેતિ| સૂના- વધસ્થાનમ્| અટવી-અરણ્યમ્| અપિશબ્દાદ્રાત્રાવપિ ન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આદિત્યં સર્વથા- ઉદ્યન્તમસ્તં યાન્તં પ્રતિમાગતમુપરક્તં વા, નેક્ષેત| તથા, ભારં શિરસા ન ચ વહેન્ન નયેત્| પ્રતતં- અનવરતં, સૂક્ષ્મં વસ્તુ નેક્ષેત| દીપ્તં ચામેધ્યં ચાપ્રિયં ચ તાનિ પ્રતતં નેક્ષેત| નનુ, તર્હિ સર્વથા નેક્ષેતેત્યનેન કોઽર્થઃ ? યતો રવિરપિ દીપ્તઃ, દીપ્તગ્રહણેનૈવાસ્ય દર્શનનિષેધઃ સિદ્ધઃ| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ સર્વપ્રકારમાદિત્યં નેક્ષેત| દીપ્તં ત્વનવરતં નેક્ષેતેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આદિત્યદર્શનં નિષેધતિ-સર્વથેતિ| નનુ "નોદ્યન્તમસ્તમાયાન્તં તપન્તં પ્રતિમાગતમ્| ઉપરક્તં ચ ભાસ્વન્તં વાસસા વા તિરોહિતમ્||" ઇતિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩)| ઇહ તુ સર્વથા, ઇતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| યો હ્યદૃષ્ટમેવ દોષં જિહાસુઃ, તં પ્રત્યુદયાદિનિષેધઃ| યસ્તુ, દૃષ્ટમપિ, તં પ્રતિ સર્વપ્રકારેણેત્યવિરોધઃ| પુરસ્તાદ્દીપ્તનિષેધાદેવ નિષેધે સિદ્ધેઽપ્યુદયાદ્યદીપ્તાવસ્થાસુ નિષેધાર્થમિદમ્| શિરસા ભારવહનં નિષેધતિ- ન ભારમિતિ|પ્રતતાદિદર્શનમ્ નિષેધયતિ- નેક્ષેતેતિ| પ્રતતં- વિસ્ફારિતાક્ષમ્, ક્રિયાવિશેષણમિદમ્| સૂક્ષ્મં- અણુ| દીપ્તમ્-તેજસ્વિ|અમેધ્યમ્-અશુચિ|અપ્રિયમ્-દ્વિષ્ટમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિક્રયો- વિનિમયઃ, ઇયત્પ્રમાણમધુનેદં દીયત ઇતિ| સન્ધીયતે યેન તત્સન્ધાનમ્- અનેકદ્રવ્યસમ્ભારો યેન તત્- મદ્યં યથાવત્પ્રમાણેન સન્ધીયતે| દાનં- યથાશાસ્ત્રં સ્વત્વનિવૃત્તિઃ પરસ્વત્વાપાદાનમ્| આદાનં- યથાશાસ્ત્રમેવ પરસ્માદ્ ગ્રહણમ્| એતેષાં દ્વન્દ્વઃ| તતો મદ્યશબ્દેન ષષ્ટીસમાસઃ| મદ્યવિક્રયાદીનિ નાચરેત્| દ્વિજવિષયં ચૈતદ્વાક્યમિતિ બોધ્યમ્| સર્વસ્ય તુ નિષેધાત્ ક્રયાદિવ્યવહારોચ્છેદઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મદ્યવિક્રયાદીનિ નિષેધતિ-મદ્યવિક્રયેતિ| વિક્રયો-મૂલ્યેન દાનમ્| સન્ધાનં- ઉત્પાદનમ્| આદાનં પ્રતિગ્રહઃ| મદ્યસ્યૌષધેષુ વિધાનાત્ ક્રયપાનયોરનિષેધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્યજેદિતિ ક્રિયા વક્ષ્યમાણા| પુરઃશબ્દસ્ય વાતાતપાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| પુરોવાતઃ- પૂર્વદિગાગતો વાતઃ| પુર આતપઃ- પૂર્વાતપઃ| પુરોવાતાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| અનૃજુઃ- વિષમસ્થિતશરીરઃ, ક્ષવથ્વાદીન્ ષટ્ ત્યજેત્| અનૃજ્વિતિ ક્રિયાવિશેષણમિતિ કેચિહ્યાચક્ષતે| અન્નમત્ર શાલ્યાદિ| કૂલં- વપ્રઃ, તચ્છાયાં ત્યજેત્| તત્ર હિ તિષ્ઠતસ્તત્પાતાદ્ભયં સ્યાત્| નૃપદ્વિષ્ટં- રાજ્ઞોઽપ્રિયં, ત્યજેત્| વ્યાલો- દુષ્ટહસ્ત્યાદિઃ, દંષ્ટ્રિણઃ- સર્પાદ્યાઃ, વિષાણિનો- ગવાદ્યાઃ, તાંસ્ત્યજેત્| હીનાઃ- કુલશીલવિત્તાદિભિર્ન્યૂનાઃ, અનાર્યાઃ- અસાધવઃ, અતિનિપુણાઃ- અતિગણનાપરાઃ, તેષાં સેવાં ત્યજેત્| ઉત્તમૈરિતિ સહાર્થે ગમ્યમાને તૃતીયા| ઉત્તમૈઃ સહ વિગ્રહં ત્યજેત્| સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| શત્રુસત્રેત્યાદિ| શત્ર્વશનં ત્યજેત્| સત્રં- યજ્ઞઃ, તસ્યાશનં ત્યજેત્| ઋત્વિજાદીન્ વર્જયિત્વા, અન્યસ્ય હિ તદશનં નિષેધતિ| તથા હિ- "યજ્ઞાન્તે તદુદ્ભૂતપાપોપશમનીયં પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રૂયતે"| ગણાઃ- કથકચારણાદયઃ, તૈરાકીર્ણં- વ્યાપ્તમશનં ત્યજેત્| ગણિકા- વેશ્યા, તસ્યાઃ સમ્બન્ધ્યશનં ત્યજેત્| તદશનાદ્ધિ તપ્તાપસઙ્ક્રમણં સ્યાત્| પણિકઃ- પણોપજીવી, ઇતરવણિગિત્યર્થઃ| (તથા હિ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ, ૩)- "ગણારિગણિકાસત્રધૂર્તાનાં પણિનાં ન ચ " ઇતિ|) પણિકા ઇતિ "નૌદ્વ્યચષ્ઠન્" ઇતિ ઠન્| પણિકો હિ પાપીયાન્નિન્દ્રિતપણ્યાદિવિક્રીણાનઃ પ્રશંસતીત્યાદિ હેતોઃ| ગાત્રેત્યાદિ| ગાત્રાણિ-અઙ્ગાનિ, તૈસ્તથા વક્ત્રેણ નખૈશ્ચ વાદ્યં ત્યજેત્| તથા, હસ્તાવધૂનનં કેશાવધૂનનં ચ ત્યજેત્| (અવધૂનનં-કમ્પનમ્|) તોયેત્યાદિ| મધ્યશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તોયયોર્દ્વયોર્મધ્યેન યાનં ત્યજેત્| ન યાયાદિત્યર્થઃ| એવમગ્ન્યોર્મધ્યેન| તથા, પૂજ્યયોર્મધ્યેન| સમાસકરણાત્તોયાગ્ન્યોસ્તોયપૂજ્યયોરગ્નિપૂજ્યયોરપિ મધ્યેન ન યાયાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| તથા, ધૂમં , શવાશ્રયં-શવોદ્ભૂતં, ત્યજેત્| મધ્યેત્યાદિ| મધ્યેઽતિસક્તિઃ- અતિસેવા, તાં ત્યજેત્| સ્ત્રીષુ-યોષાસુ, વિશ્રમ્ભં-વિશ્વાસં સ્વાતન્ત્ર્યં ચ ત્યજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુરોવાતાદીન્ નિષેધતિ-પુરોવાતેત્યાદિ| પુરોવાતઃ-પૂર્વદિગ્વાયુઃ| આતપો-ઘર્મઃ| રજો-ધૂલિઃ| તુષારો-અવશ્યાયઃ| પરુષાનિલઃ-ચણ્ડવાતઃ| અનૃજુરિતિ ક્ષવથ્વાદિષટ્કવિષયં કર્તૃવિશેષણમ્| અન્નં-ભોજનમ્| કૂલં-રોધઃ, તસ્ય છાયા| નૃપદ્વિષ્ટો- રાજદ્વેષ્યઃ| વ્યાલો-દુષ્ટગજાદિઃ| દંષ્ટ્રી-સર્પાદિઃ| વિષાણી-મહિષાદિ| સન્ધ્યાસ્વિત્યભ્યવહારાદિપઞ્ચકવિષયમ્| અભ્યવહારો-ભોજનમ્| સ્ત્રીશબ્દેન સમ્ભોગોલક્ષ્યતે| ચિન્તનં-અધીતપરામર્શઃ| શત્ર્વાદીનામશમમ્| શત્રુઃ-વૈરી| સત્રં-યજ્ઞઃ| ગણાઃ-બહવો મિલિત્વા દાતારઃ| આકીર્ણો-યોગ્યાયોગ્યમવિચિન્ત્યાન્નદાતા| ગણિકા-વેશ્યા| આપણિકો-વણિક્| ગાત્રાદિભિર્વાદ્યમ્| વાદ્યં-શબ્દાનુકારિ| વક્ત્રેણ વંશાદેર્નખેન વીણાદેર્વાદનં નિષેદ્ધું પૃથગ્ગ્રહણમ્| અવધૂનનં-કમ્પનમ્| તોયયોઃ, અગ્ન્યોઃ, પૂજ્યયોઃ, તોયાગ્ન્યોઃ, તોયપૂજ્યયોઃ, અગ્નિપૂજ્યયોશ્ચ મધ્યેન યાનમ્| શવાશ્રયો ધૂમઃ-પ્રેતધૂમઃ| મદ્યાતિસક્તિઃ-મદ્યપાનરતિઃ| સ્ત્રીષ્વિતિ વિશ્રમ્ભસ્વાતન્ત્ર્યવિષયમ્| વિશ્રમ્ભો-વિશ્વાસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, ધીમતો- બુદ્ધિયુક્તસ્ય, સર્વચેષ્ટાસુ- નિઃ- શેષવ્યાપારેષુ, લોક એવાચાર્યઃ- ઉપદેષ્ટા, અતઃ- અસ્માદ્ધેતોઃ, તમેવ- લોકમેવ, લૌકિકેઽર્થે પરીક્ષકઃ પુરુષોઽનુકુર્યાત્| યથા લોકો વ્યવહરતિ તથા વ્યવહ્નિયાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લોકાદેવાચારશિક્ષાં વિધત્તે-આચાર્ય ઇતિ| હિ-યસ્માત્, ધીમતઃ પુરુષસ્ય સર્વસ્ય સર્વત્ર લોક એવાચાર્યઃ-શિક્ષકઃ| અતોઽસ્માત્તમેવાનુકુર્યાત્| યથા લોક આચરતિ તથા આચરેદિત્યર્થઃ| કથમ્ભૂતઃ ? લૌકિકેઽર્થે પરીક્ષકઃ,-લોકે કઃ કિમર્થં, કિમાચરતીતિ પરીક્ષાં કુર્વન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આર્દ્રસન્તાનતા- સર્વસત્ત્વેષુ કૃપાલુત્વમ્| ત્યાગો- દાનમ્| કાયવાક્ચેતસા ત્રયાણાં દમઃ- ઉપશમઃ| પરાર્થેષુ- પરપ્રયોજનેષુ, સ્વાર્થબુદ્ધિઃ- યથા અયમેવ સ્વાર્થો યઃ પરાર્થઃ, ઇત્યુભયલોકહિતત્વમ્| ઇતિ- એવંપ્રકારં, સદ્વ્રતં પર્યાપ્તમ્| સમાપ્તમિત્યર્થઃ| સત્ શોભનં ચ તદ્વ્રતં ચ સદ્વ્રતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તેષુ વિહારેષુ ધર્મં વિવેચયતિ-આર્દ્રસન્તાનતેતિ| આર્દ્રઃ-કરુણરસભાવિતત્વાત્ ત્યક્તકાઠિન્યઃ, સન્તાનઃ-ચિત્તવૃત્તિપરમ્પરા, યસ્યેતિ આર્દ્રસન્તાનઃ| તસ્ય ભાવઃ આર્દ્રસન્તાનતા, પરમકારુણિકત્વમ્| ત્યાગો-દાનમ્| કાયાદીનાં દમઃ-તચ્ચાપલનિગ્રહઃ| પરાર્થેષુ-પરકાર્યેષુ, સ્વાર્થબુદ્ધિઃ-સ્વાર્થવત્તાત્પર્યમ્| ઇતિ-એતચ્ચતુષ્ટયમ્| પર્યાપ્તં-સમ્પુર્ણો ધર્મઃ| સદ્વ્રતં-સતાં વ્રતમવશ્યકર્તવ્યોઽર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નક્તંદિનાનિ- રાત્રિદિનાનિ, સમ્પ્રતિ- ઇદાનીં, કથમ્ભૂતસ્ય- કીદૃશસ્ય સતઃ, મે- મમ, યાન્તિ| એવં નિત્યં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ સન્ પુમાન્ દુઃખભાક્ ન ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઇષ્ટસાધનત્વકથનદ્વારેણાચારાવહિતત્વં વિધત્તે-નક્તંદિનાનીતિ| કિંદેશસ્ય, કિંકાલસ્ય, કિંવયસઃ, કિંમનસઃ, કિંકાર્યસ્ય મમ, સમ્પ્રતિ નક્તંદિનાનિ યાન્તીત્યેવં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ સન્ દુઃખભાક્ ન ભવતિ| અતઃ સર્વદૈવાવહિતેન ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- ઇતિ- સમાપ્તૌ| સમાસેન- સંક્ષેપેણ, તાવદયમાચારઃ પૂર્વોક્તઃ| યં સમાચરન્નનુતિષ્ટન્ (પુરુષઃ) આયુરાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| તથા, લોકાન્- ભૂર્ભુવઃસ્વઃપ્રભૃતીન્, શાશ્વતાન્- નિત્યાન્| નનુ, શાશ્વતશબ્દો ન યુક્તઃ| યતઃ શશ્વચ્છબ્દસ્ય કાલવાચિત્વાત્ "કાલાઠ્ઠઞ્" ઇતિ ઠઞ્ પ્રાપ્નોતિ| તથા, "અવ્યયાનાં ચ સાયમ્પ્રાતિકાદ્યર્થમુપસંખ્યાનમ્" ઇતિ ટિલોપશ્ચ પ્રાપ્નોતિ| નૈતદસ્તિ| "નસ્તદ્ધિતે" ઇત્યત્ર સૂત્રે હ્યુક્તમ્- "શાશ્વત ઇત્યાદૌ તુ ટિલોપો નેષ્યતે| કાલાદિતિ યોગવિભાગાચ્ચાણ્" ઇતિ| તસ્માચ્છાશ્વતશ્બ્દો ન્યાય્ય એવેતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ-ઇતીતિ| આચારઃ-શિષ્ટાનુમતો વ્યવહારઃ| સમાસેનેતિ ધર્મશાસ્ત્રાપેક્ષયા, ન ત્વાયુર્વેદાન્તરાપેક્ષયા, ન્યૂનત્વદોષાપત્તેઃ, વિસ્તરત્વપ્રતિજ્ઞાભઙ્ગાપત્તેશ્ચ| આચારફલમાહ-યમિતિ| એશ્વર્યં-અપ્રતિહતશક્તિત્વમ્| શાશ્વતાન્ લોકાન્-વિષ્ણુલોકાદીન્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩)- "બ્રાહ્મો મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્ જીર્ણાજીર્ણે નિરૂપયન્| રક્ષાર્થ માયુષઃ સ્વસ્થો જાતવેગઃ સમુત્સૃજેત્|| ઉદઙ્મુખો મૂત્રશકૃદ્દક્ષિણાભિમુખો નિશિ| વાચં નિયમ્ય પ્રયતઃ સંવીતાઙ્ગોઽવગુણ્ઠિતઃ|| પ્રવર્તયેત્પ્રચલિતં ન તુ યત્નાદુદીરયેત્| નામેધ્ય માર્ગમૃદ્ભસ્મગોસ્થાનાકીર્ણગોમયે|| પુરાન્તિકાગ્રિવલ્મીકરમ્યોત્કૃષ્ટચિતિદ્રુમે| ન નારીપૂજ્યગોર્કેન્દુવાય્યન્નાગ્નિજલં પ્રતિ|| ન ચાતિરસ્કૃત્ય મહીં, ભયાશક્ત્યોસ્તુ કામતઃ| નિઃશલ્યાદુષ્ટમૃત્પિણ્ડીપરિમૃષ્ટમલાયનઃ| અભ્યુદ્દૃતાભિઃ શુચિભિર્મૃદ્ભિરદ્ભિશ્ચ યોજયેત્|| લેપગન્ધાપહં શૌચમનુત્પતિતબિન્દુભિઃ| સ્પૃષ્ટ્વા ધાતૂન્મલાનશ્રુ વસાકેશનખાંશ્વયુતાન્|| સ્રાત્વા ભોક્તુમના ભુક્ત્વા સુપ્ત્વા ક્ષુત્વા સુરાર્ચને| રથ્યામાક્રમ્ય ચાચામેદુપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખઃ| પ્રાઙ્મુખો વા વિવિક્તસ્થો ન બહિર્જાનુ નાન્યદૃક્| અજલ્પન્નુત્તરાસઙ્ગી સ્વચ્છૈરઙ્ગુષ્ઠમૂલગૈઃ|| નોદ્ધૃતૈર્નાનતો નોધ્વ નાગ્નિપક્વૈર્ન પૂતિભિઃ| ન ફેનબુદ્બુદક્ષારૈર્નૈકહસ્તાર્પિતૈર્જલૈઃ|| નાર્દ્રૈકપાણિર્નામેધ્યહસ્તપાદો ન શબ્દવત્| લિખેદનુસુખં જિહ્વાં જિહ્વાનિર્લેખનેન ચ| તથાઽસ્ય મલવૈરસ્યગન્ધા જિહ્વાસ્યદન્તજાઃ રુચિવૈશદ્યલઘુતા ન ભવન્તિ ભવન્તિ ચ|| પ્રણમ્ય દેવાન્ વૃદ્ધાંશ્ચ મઙ્ગલાષ્ટશતં શુભમ્| શૃણ્વન્ કાઞ્ચનવિન્યસ્તં સર્પિઃપશ્યેદનન્તરમ્|" (સઙ્ગ્રહે શા. અ. ૧૨)-"દધિઘૃતમધુલાજપુષ્પાક્ષતોદુમ્બરાશ્વત્થમુક્તામણિ છત્રદૂર્વાકુશાદર્શકન્યાધ્વજસ્યન્દનાષ્ટાપદાક્ષાઃ નૃપશ્રીતરુભદ્રપીઠાનિ, સસ્યાનિ, મત્સ્યાઃ, હયાઃ, હંસચાષા, વૃષઃ કેસરી, દક્ષિણાવર્તશઙ્ખાબ્જસિદ્ધાર્થકાઃ, રોચના, સ્વસ્તિકસ્તોરણં, કીચકા વેણવઃ, વરુણમધુ, મદાસિક્તગણ્ડો ગજઃ, તોયલમ્બોઽમ્બુદઃ, પૂર્ણકુમ્ભો, હરિદ્રાદ્રિરિન્દ્રઃ, ફલાન્યામમાંસં, સિતં ચામરં, ગૌઃ સવત્સા, અઙ્ગના પુત્રિણી, માનુષં વર્ધમાનં, સહસ્રં નરાણાં, પ્રયુક્તાનિ યાનાનિ, ધન્વન્તરિર્વામનો, બ્રાહ્મણો, ભૂમિરભ્યુદ્દૃતા, સિદ્ધમન્નં, વરાહશ્ચ તોયાત્થિતઃ, ત્રિનયનમધુસૂદનસ્કન્દપદ્માસનાઃ, લોકપાલાઃ, સુરાઃ, ખં, દિશોઽગ્નિઃ, સરાંસિ, સ્રવન્ત્યઃ, સમુદ્રાઃ, મખાઃ, મારુતો, જ્યોતિષં, ધર્મશાસ્ત્રાણિ, તીર્થાનિ, કાવ્યં, ધર્માર્થકામામૃતં, વાલખિલ્યાદયો, વેદવાક્યં, નિધિઃ, કૌસ્તુભઃ, કાઞ્ચનં, માણિભદ્રઃ, સુમેરુઃ, પ્રિયઙ્ગુઃ, પ્રદીપો, વચા, મોદકૌ, દિતિરદિતિરરુન્ધતી, બુદ્ધિઃ, સાવિત્ર્યુમાઽઽશગઙ્ગા, શચી, દેવસેના, સુધા, શાન્તિર્લક્ષ્મીઃ, સરસ્વત્યપત્ય, ક્ષમા, સ્વસ્તિશબ્દો, વષટ્કારઃ, ઓંકારપુણ્યાહધર્મક્રિયાશ્ચૈતદષ્ટોત્તરં મઙ્ગલાનાં શતં દર્શનાત્સ્પર્શનાત્કીર્તનાચ્ચાશુભાનિ વ્યપોહ્યાર્થસિદ્ધિં દિશત્યુત્તમામ્"| અષ્ટાપદં-શારિફલમ્| અક્ષઃ-પાશકઃ| વરુણમધુ-વારુણી સુરા| (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૩)- "ગન્ધમાલ્યાદિકં વૃષ્યમલક્ષ્મીઘ્નં પ્રસાધનમ્| વાસો ન ધારયેજ્જીર્ણં મલિનં રક્તમુલ્બણમ્|| માલ્યંન લમ્બં ન બહિર્ન રક્તં જલજાદૃતે| નૈવ ચાન્યેન વિધૃતં વસ્ત્રં પુષ્પમુપાનહૌ|| ઉત્તિષ્ઠેત તતોઽત્યર્થમર્થેષ્વર્થાનુબન્ધિષુ| નિન્દિતં દીર્ઘમપ્યાયુરસન્નિહિતસાધનમ્| કૃષિં વણિજ્યાં ગોરક્ષામુપાયૈર્ગુણિનં નૃપમ્| લોકદ્વયાવિરુદ્ધાં ચ ધનાર્થી સંશ્રયેત્ક્રિયામ્|| મુક્તવેગસ્તુ ગમનસ્વપ્નાહારસભાસ્ત્રિયઃ| પાણિનાઽઽલમ્ય નિષ્ક્રામેદ્રત્નપૂજ્યાજ્યમઙ્ગલમ્|| પ્રાવ્રુત્ય પર્યટેદ્રાત્રૌ ન પ્રાવૃત્ય શિરોઽહનિ| મધ્યાહ્ને સન્ધ્યયો રાત્રાવર્ધરાત્રે ચતુષ્પથમ્|| ન સેવેત, ન શર્વર્યાં વૃક્ષચૈત્યાન્તચત્વરમ્| ન હુંકુર્યાચ્છવં , પૂજ્યં પ્રશસ્તાન્મઙ્ગલાનિ ચ|| નાપસવ્યં પરિક્રામેન્નેતરાણ્યનુદક્ષિણમ્| ચતુષ્પથં નમસ્કુર્યાત્પ્રજ્ઞાતાંશ્ચ વમસ્પતીન્|| ન વ્યાલિવ્યાધિતાશસ્તૈર્નાદાન્તક્ષુત્પિપાસિતૈઃ| ન છિન્નપુચ્છૈર્નૈકાક્ષૈર્ગોપૃષ્ઠેન ચ ન વ્રજેત્|| નાતિપ્રગેઽતિસાયં, વા ન નભોમધ્યગે રવૌ| નાસન્નિહિતપાનીયો નાતિતૂર્ણં ન સન્તતમ્|| ન શત્રુણા નાવિદિતૈર્નૈકો નાધાર્મિકૈઃ સહ| દદ્યાદ્વર્ત્માર્તવૃદ્ધસ્ત્રીભારિચક્રિદ્વિજન્મને|| ચક્રી-રથી| સ્નાનભોજનપાનાનિ બાહ્યેભ્યો નાચરેત્પુરઃ| (*નિપાતયેન્ન લોષ્ટેન ન ફલેન ફલં દ્રુમાત્|| ન વાર્યમાણઃ પ્રવિશેન્નાદ્વારેણ ન ચાસને| સ્વયં તિષ્ઠેત્ પરગૃહે, યુક્તનિદ્રં ન બોધયેત્|| નાચરેત્ પાણિવાક્પાદદૃઙ્મોઢ્રોદરચાપલમ્| ત્રિઃપક્ષસ્ય કચશ્મશ્રુનખરોમાણિ કર્તયેત્|| ન સ્વહસ્તેન દન્તૈર્વા, સ્નાનં ચાનુ સમાચરેત્|) સ્નાનોદકાવતરણે સ્વપ્નં નગ્નો ન ચાચરેત્|| પઞ્ચપિણ્ડાનનુદ્ધૃત્ય ન સ્નાયાત્પરવારિણિ| નાત્માનમીક્ષેત જલે ન તટસ્થો જલાશયમ્|| ન પ્રતિસ્ફાલયેદમ્બુ પાણિના ચરણેન વા| સ્નાત્વા ન મૃજ્યાદ્ગાત્રાણિ ધુનુયાન્ન શિરોરુહાન્|| નિવસીતાર્દ્ર એવાશુ સોષ્ણીષે ધૌતવાસસી| ન ત્વમ્બરં પૂર્વધૃતં ન ચ તૈલવસે સ્પૃશેત્|| વાસોઽન્યદન્યચ્છયને નિર્ગમે દેવતાર્ચને| ધર્મોત્તરાભિરર્થ્યાભિઃ કથાભિસ્ત્રિગુણાત્મભિઃ|| મધ્યં દિનસ્ય ગમયદિષ્ટશિષ્ટસહાયવાન્| ન લોકભૂપવિદ્વિષ્ટૈઃ સઙ્ગચ્છેત ન નાસ્તિકૈઃ|| કલિવૈરરુચિર્ન સ્યાદ્ધીરઃ સમ્પદ્વિપત્તિષુ| શ્રુતાદન્યત્ર સન્તુષ્ટસ્તત્રૈવ ચ કુતૂહલી|| ક્ષાન્તિમાન્ દક્ષિણો દક્ષઃ સુસમીક્ષિતકાર્યકૃત્| હ્નીમાન્ ધીમાન્ મહોત્સાહઃ સંવિભાગી પ્રિયાતિથિઃ|| અક્ષુદ્રવૃત્તિર્ગમ્ભીરઃ સાધુરાશ્રિતવત્સલઃ| (* દાતા પિતૃભ્યઃ પિણ્ડસ્ય યષ્ટા હોતા કૃપાત્મકઃ|| અનુજ્ઞાતા સુવાર્તાનાં દીનાનામનુકમ્પકઃ| આશ્વાસકારી ભીતાનાં ક્રુદ્ધાનામનુનાયકઃ||) વિત્તબન્ધુવયોવિદ્યાવૃત્તૈઃ પૂજ્યા યથોત્તરમ્| આત્મદ્રુહમમર્યાદં મૂઢમુજ્ઝિતસત્પથમ્| સુતરામનુકમ્પેત નરકાર્ચિષ્મદિન્ધનમ્|| પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્ક્રુદ્ધોનૈનં નિપાતયેત્| અન્યત્ર પુત્રાચ્છિષ્યાદ્વા શાસનાર્હાદ્ધિતાશયઃ|| નૃત્યવાદિત્રગીતાદિષૂલ્બણાં નાચરેત્ક્રિયામ્| (*પ્રસિદ્ધકેશવાગ્વેષશમસાન્ત્વપરાયણઃ|) ઊર્ધ્વં નાભેઃ શરીરસ્ય સ્પૃશેન્નાધરવાસસા| ન કુર્યાન્મિથુનીભૂય શૌચં પ્રતિ વિલમ્બનમ્| પાણિદ્વયેન યુગપત્કણ્ડૂયેન્નાત્મનઃ શિરઃ|| (*વહેન્ન ભારં શિરસા યુગપચ્ચાગ્નિવારિણી|) પાદં પાદેન નાક્રામેન્ન કણ્ડૂયેન્ન શૌચયેત્| ન કાંસ્યભાજને તૌ ચ નોપવિષ્ટઃ પ્રસારયેત્|| નાસમિદ્ધમુપાસીત હુતાશં નૈવ ચાશુચિઃ| નાનુવાતં ન વિવૃતો ન ક્લાન્તો નાન્યમાનસઃ|| ધમેન્નાસ્યેન ન સ્કન્દેન્નાધઃ કુર્યાન્ન પાદતઃ| ન સ્કન્દેત્-ન વિકિરેત્| સતતં ન નિરીક્ષેત ચલસૂક્ષ્માપ્રિયાણિ ચ|| નાપ્રશસ્તં ન વિણ્મૂત્રં ન દર્પણમમાર્જિતમ્| નાન્યદપ્યતિતેજસ્વિ ન ક્રુદ્ધસ્ય ગુરોર્મૂખમ્|| સ્ત્રીં ન સ્રવન્તીં નોદક્યાં ન નગ્નાં નાન્યસઙ્ગતામ્| ન પત્નીં ભોજનસ્વપ્નક્ષુત્તૃટ્જૃમ્ભાસુખાસને|| શયીતનૈકશયને ન ચાશ્નીયાત્તયા સહ| તામનીર્ષ્યંશ્ચ ગોપાયેત્ સ્વૈરિણીં નાધિવાસયેત્|| નોચ્છિષ્ટસ્તારકારાહુતુહિનાંશુદિવાકરાન્| પશ્યેન્ન યાયાન્ન પઠેન્ન સ્વપ્યાન્ન સ્પૃશેચ્છિરઃ|| પાયયન્તીં ચરન્તીં વા નાન્યસ્મૈ ગાં નિવેદયેત્| અર્કેન્દુપરિવેષોલ્કાશતક્રતુધનૂંષિ ચ|| નાન્યદ્દેવાર્ચને કુર્યાત્કર્મ, ધાવેન્ન વર્ષતિ| તિથિં પક્ષસ્ય ન બ્રૂયાન્નક્ષત્રાણિ ન નિર્દિશેત્|| નાત્મનો જન્મલગ્નર્ક્ષધનસારં ગૃહે મલમ્| સશબ્દમનિલં હસ્તભ્રૂનેત્રોત્ક્ષેપણં ત્યજેત્|| હીનાનાર્યાતિનિપુણસેવાં વિગ્રહમુત્તમૈઃ| આરોગ્યજીવિતૈશ્વર્યવિદ્યાસુસ્થિતિમાનિતામ્|| નૈકાહમપ્યધિવસેદ્વાસ્તુ તચ્છાસ્ત્રગર્હિતમ્| ન દેશં વ્યાધિબહુલં નાવૈદ્યં નાપ્યનાયકમ્|| નાધર્મિજનભૂયિષ્ઠં નોપસૃષ્ટં ન પર્વતમ્| વસેત્ પ્રાજ્યામ્બુભૈષજ્યસમિત્પુષ્પતૃણેન્ધને|| સુભિક્ષક્ષેમતારોગ્યપણ્ડિતૈર્મણ્ડિતે પુરે| નામરાણાં ન સિદ્ધાનાં શાસ્ત્રાણાં વા જુગુપ્સકઃ|| આરાધકસ્ત્રિવર્ગસ્ય યથાયોગ્યં જનસ્ય ચ| દશ કર્મપથાન્ રક્ષન્ જયેદાભ્યન્તરાનરીન્|| પરોપઘાતક્રિયયા વર્જયેદર્જનં શ્રિયઃ| અર્થાનાં બહ્વનર્થાનામદાતાઽપિ હ્યસમ્ભવાત્|| સ્વર્ગાપવર્ગવિભવાનયત્નેનાધિતિષ્ઠતિ| સાયં ભુક્ત્વા લઘુ હિતં સમાહિતમનાઃ શુચિઃ|| શાસ્તારમનુસંસ્મૃત્ય શર્વયાં ચાથ સંવિશેત્| દેશે શુચાવનાકીર્ણે દ્વિત્રાપ્ત પરિચારકઃ|| યુક્તોપધાનં સ્વાસ્તીર્ણં વિસ્તીર્ણાવિષમં સુખમ્| જાનુતુલ્યં મૃદુ શુભં સેવેત શયનાસનમ્|| પ્રાગ્દક્ષિણશિરાઃ પાદાવકુર્વાણો ગુરૂન્ પ્રતિ| પૂર્વાપરનિશાભાગે ધર્મમેવાનુચિન્તયન્|| આદદીત સદા દેહાદિત્થં સારમસારતઃ| બિભ્યત્પ્રતિક્ષણં મૃત્યોરયથાતથચેષ્ટિતાત્|| આરોગ્યવિભવપ્રજ્ઞાવયોધર્મક્રિયાવતઃ| સુખમાયુર્હિતં ચોક્તં વિપરીતં વિપર્યયે|| સર્વતેજોનિધાનં હિ નૃપ ઇત્યુચ્યતે ભુવિ| અદૂષયન્મનસ્તસ્માદ્ભક્તિમાંસ્તમુપાચરેત્|| પર્યસ્તિકોપાશ્રયકોપહાસવિવાદનિષ્ઠીવનજૃમ્ભણાનિ| સર્વાઃ પ્રકૃત્યભ્યધિકાશ્ચ ચેષ્ટાસ્તત્સન્નિધાને પરિવર્જયેચ્ચ| સત્ત્વાદ્યવસ્થા વિવિધાશ્ચ તાસ્તાઃ સમ્યક્ સમીક્ષ્યાત્મહિતં વિદધ્યાત્| અન્યોઽપિ યઃ કશ્ચિદિહાસ્તિ માર્ગો હિતોપદેશેષુ ભજેત તં ચ||" ઇતિ| ઇત્યબદ્ધક્રમા વિહારાઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દિનચર્યાપ્રકરણમ્ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨||