Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మలహరణార్థం పూర్వాధ్యాయ ఉక్తః| బస్తినాఽపి మలో నిర్హ్రియత ఇతి వమనవిరేచనవిధేరనంతరం బస్తివిధేరుపదేశో యుక్త ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
000000
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౧౯. బస్తివిధిరధ్యాయః
Adhikarana బస్తివిధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
మలహరణార్థం పూర్వాధ్యాయ ఉక్తః| బస్తినాఽపి మలో నిర్హ్రియత ఇతి వమనవిరేచనవిధేరనంతరం బస్తివిధేరుపదేశో యుక్త ఇత్యాహ - - - - అథాతో బస్తివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|
View original
मलहरणार्थं पूर्वाध्याय उक्तः| बस्तिनाऽपि मलो निर्ह्रियत इति वमनविरेचनविधेरनन्तरं बस्तिविधेरुपदेशो युक्त इत्याह - - - - अथातो बस्तिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బస్తినా దీయత ఇత్ బస్తిః, తస్య విధిః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్రమప్రాత్పం బస్తివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి|
Adhikarana బస్తేర్విషయః, బస్తేః సర్వోపక్రమశ్రేష్ఠత్వం, బస్తిభేదాః (౧-౨) · Śloka ౨
వాతోల్బణేషు దోషేషు వాతే వా బస్తిరిష్యతే| ఉపక్రమాణాం సర్వేషాం సోఽగ్రణీస్త్రివిధస్తు సః||1|| నిరూహోఽన్వాసనం బస్తిరుత్తరః| |2|
View original
वातोल्बणेषु दोषेषु वाते वा बस्तिरिष्यते| उपक्रमाणां सर्वेषां सोऽग्रणीस्त्रिविधस्तु सः||१|| निरूहोऽन्वासनं बस्तिरुत्तरः| |२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాత ఉల్బణః-అధికో, యేషాం దోషాణాం తేషు బస్తిరిష్యతే| ఆచార్యైరితి శేషః| తత్ర వాతపిత్తే వాతశ్లేష్మణ్యథవా కేవలే వాయౌ బస్తిరిష్యతే| ఉపక్రమాణాం-చికిత్సితానాం, సర్వేషాం సః-బస్తిః, అగ్రణీః-ప్రధానతమః| స చ త్రిప్రకారః| తదేవ త్రైవిధ్యమాహ-నిరూహోఽన్వాసనం బస్తిరుత్తర ఇతి| గుదాదుత్తరేణ మార్గేణ మేఢ్రాదినా దీయత ఇత్యుత్తరబస్తిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బస్తేర్విషయమాహ-వాతోల్బణేష్వితి| "బస్తినా దీయతే బస్తిం వా పూర్వమన్వేత్యతో బస్తిః|" ఇత్యుక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 28)| బస్తే సర్వోపక్రమశ్రేష్ఠత్వామాహ-ఊపక్రమాణామితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "శీఘ్రసుఖబృంహణాదికారిత్వాద్వికృతానిలోచ్ఛేదిత్వాచ్చ| సుఖత్వాదేవ చ బస్తిర్బాలవృద్ధకృశస్థూలక్షీణధాత్వింద్రియేషు చ స్త్రీషు చానిలోపసర్గాదప్రజాసు కృచ్ఛ్రప్రజాసు చోపదిశ్యతే| తథాఽగ్నిబలవర్ణమేధాస్వరాయుః సుఖప్రదో వయఃస్థా పనః పంగురుగ్ణభగ్నస్తబ్ధసంకుచితానిలాధ్మానశూలారోచకోదావర్తపరికర్తికాదిషు హిత ఇతి|" ఇతి| బస్తిభేదానాహ-త్రివిధాస్త్వతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "తత్రాస్థాపనం దోషదూష్యాద్యనుసారేణ నానాద్రవ్యసంయోగాదినిర్వృత్తం| తస్య భేదాః,-ఉత్క్లేశనం శోధనం శమనం లేఖనం బృహణం వాజీకరణం పిచ్ఛాబస్తిర్మాధుతైలికమిత్యాదయః| మాధుతైలికస్య పర్యాయాః,-యాపనో యుక్తరథో దోషహరః సిద్ధబస్తిరితి| తేషాం నామభిరేవ చ స్వరూపమాఖ్యాతం| తద్వయఃస్థా పనాద్దోషస్థాపనాద్వా ఆస్థాపనమిత్యుచ్యతే| శరీరరోహణాద్దోషనిర్హరణాదచింత్యప్రభావతయా వాఽస్మిన్నూహాసంభవాన్నిరూహైతి| అనువాసనం యథార్హౌషధసిద్ధః స్నేహనార్థే స్నేహః| స్నేహవిధౌ స చతుర్ద్ధాఽభిహితః| తస్య భేదో మాత్రాబస్తిః| స పేయస్నేహహ్రస్వమాత్రాతుల్యః, సేవ్యః సదాఽత్ర మాధుతైలికవత్| బాలవృద్ధాధ్వభారయానవ్యామచింతాస్త్రీనిత్యస్త్రీనృపేశ్వరసుకుమారదుర్బలానిలభగ్నాల్పాగ్నిభిర్నిష్పరిహారతయా సుఖో బల్యో వర్ణ్యఃసృష్టమలో దోషంధశ్చ| తథాఽపి తౌ నాజీర్ణే యోజ్యౌ| న చ దివాస్వంపస్తయోః సేవ్యః| యతశ్చాసౌ అనువసన్నపి న దుష్యతి, అనువాసనమపి వా దీయతే, ఇత్యనువాసనం| వాసనం-భోజనం| ఉత్తరబస్తిరపి స్నేహోఽనువాసనవచ్ఛోధనో నిరూహవదపి చ కేచిదాహుః| స నిరూహాదుత్తరముత్తరేణ వా మార్గేణ దీయత ఇత్యుతరబస్తిః|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహస్య విశేషతో విషయః (౨-౩) · Śloka ౩
తేన సాధయేత్| గుల్మానాహఖుడప్లీహశుద్ధాతీసారశూలినః||2|| జీర్ణజ్వరప్రతిశ్యాయశుక్రానిలమలగ్రహాన్| వర్ధ్మాశ్మరీరజోనాశాన్ దారుణాంశ్చానిలామయాన్||3||
View original
तेन साधयेत्| गुल्मानाहखुडप्लीहशुद्धातीसारशूलिनः||२|| जीर्णज्वरप्रतिश्यायशुक्रानिलमलग्रहान्| वर्ध्माश्मरीरजोनाशान् दारुणांश्चानिलामयान्||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేనేత్యనేన నిరూహః పరామృశ్యతే| కథమితి చేత్ ? బ్రూమః| "అనాస్థాప్యాస్తు" ఇత్యధీతే| తత్ర కే నిరూహ్యా ఇత్యాధిగతే సతి, అనిరూహ్యాః పునరిమే ఇతి వక్తుం యుజ్యతే| అపి చ, "ఆస్థాప్యా ఏవ చాన్వాస్యాః" ఇతి పఠతి| కే ఆస్థాప్యా ఇతి నాధిగమ్యేత యదీహ నిరూహో న పరామృశ్యేత| తస్మాత్తేనేత్యనేన నిరూహస్య గ్రహణం న్యాయ్యం| తేన-నిరూహేణ, గుల్మాదీంస్తథా జీర్ణజ్వరాదీన్ కృచ్ఛ్రాన్ వాతరోగాశ్చం సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| గుల్మాదీనాం శూలాంతానాం ద్వంద్వేనీ కార్యౌ| శుక్రాదీనాం గ్రహేణ సంబంధః| శుక్రగ్రహో-రేతోవిబంధః| అనిలగ్రహో-వాయోరసంచారః| మలగ్రహో-మూత్రవిశోర్విబంధః| రజోనాశః-స్త్రియాః పుష్పవినాశః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహస్య విశేషతో విషయమాహ-తేన సాధయేదితి| తేనేతి నిరూహాదిషు త్రిష్వపి ప్రకృతేషు ప్రధానత్వాన్నిరూహస్య పరామర్శః,"ఆస్థాప్యా ఏవ చ" ఇత్యనువాదాచ్చ| ఖుడంవాతరక్తం| శుద్ధాతీసారో-నిరామాతీసారః| రజోనాశః-స్త్రీణాం పిష్పనశః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "హృత్యకుక్షిపార్శ్వగ్రహపర్వాభితాపపార్శ్వయోనిశూలాంగసుత్పిశోషకంపాగౌరవాతిలాధవాంత్రకూజనశర్కరాశుక్రార్తవస్తన్యనాశరజః క్షయోన్మాదరే తోదోషకృమిలకోష్ఠవిషమాగ్నిసశబ్దానల్పోగ్రగంధోత్యానాదయః|" ఇతి (ఇత్యాధికం)|
Adhikarana అనిరుహ్యాః (౪-౬) · Śloka ౬
అనాస్థాప్యాస్త్వతిస్నిగ్ధః క్షతోరస్కో భృశం కృశః| ఆమాతిసారీ వమిమాన్ సంశుద్ధో దత్తనావనః||4|| శ్వాసకాసప్రసేకార్శోహిధ్మాధ్మానాల్పవహ్నయః| శూనపాయుః కృతహారో బద్ధచ్ఛిద్రోదకోదరీ||5|| కుష్ఠీ చ మధుమేహీ చ మాసాన్ సప్త చ గర్భిణీ| |6|
View original
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कृशः| आमातिसारी वमिमान् संशुद्धो दत्तनावनः||४|| श्वासकासप्रसेकार्शोहिध्माध्मानाल्पवह्नयः| शूनपायुः कृतहारो बद्धच्छिद्रोदकोदरी||५|| कुष्ठी च मधुमेही च मासान् सप्त च गर्भिणी| |६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిస్నిగ్ధాదయః సప్తమమాసగర్భిణ్యంతా అనాస్థాప్యాః-అనిరూహ్యాః| వమిమాన్-ప్రసక్తచ్ఛర్దిః| బద్ధాదీనాముదరేణ సంబంధః| తత ఇనిర్మత్వర్థీయః| శుద్ధాతిసారిణ ఆస్థాప్యా ఇత్యనేనైవామాతిసారిణోఽనాస్థాప్యత్వే లబ్ధే పునర్వచనం నియమార్థం, తేనామాతిసారిణో న కథంచిదాస్థాప్యా ఇతి| తత్రాతిస్నిగ్ధస్య దోషానుత్క్లేశ్య నిరూహః శ్వయథుముదరం చ జనయేత్| క్షతోరస్కకృశయోః క్షోభవ్యాపన్నం శరీరమాశు పీడయేత్| ఆమాతిసారిణో దోషస్య సమ్యగనిర్హరణాద్దేహస్య క్షోభాదతిపీడాం కుర్యాత్| ప్రసక్తచ్ఛర్దిషో దోషోత్క్లేశో నిరూహమూర్ధ్వం నయేత్| కృతవమనవిరేకయోస్తు రిక్తం దేహం క్షతం క్షార ఇవ దహేత్| కృతనస్యస్య వివృతోర్ధ్వస్రోతస్తయా విభ్రంశం కుర్యాత్| శ్వాసాదీనాముత్క్లిష్టదోషత్వాన్నిరూహ ఊర్ధ్వం వ్రజేత్| అర్శఃప్రభృతీనాం భృశతరమాధ్మానం మృత్యుర్త్వా స్యాత్| అల్పాగ్న్యాదీనాం స్తంభజాడ్యాదీనావహేత్| గర్భిణ్యాః పూర్వోక్తా ఏవ దోషాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహం నిషేధతి-అనాస్థాప్యాస్త్వితి| బద్ధోదరాదయః-ఉదరవిశేషాః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "తత్రాతిస్నిగ్ధోత్క్లిశ్టదోషయోర్దోషానుత్క్లేశ్యోదరం మూర్చ్ఛాం శ్వయథు వానిరూహో జనయేత్| క్షతోరస్కస్యాతిక్Rశస్య చ క్షోభవ్య శరీరమాశు పీడయేత్| అనిరన్నస్య వక్ష్యతే| కృతవమనవిరేకయోస్తు రిక్తం దేహం క్షతం ఇవ దహేత్| స్నేహబస్తిస్తు సద్యోఽగ్నిమవసాద్య శ్లేష్మామయాయ స్యాత్| కృతనస్యస్యాస్యవిభ్రశం బృశవివృతోర్ధ్వస్త్రోతస్తయా కుర్యాత్| అనువాసనం తు దోషోత్క్లేశనం| ప్రసక్తచ్ఛాదనిష్ఠీవికాసశ్వాసదిధ్మార్తానాం వాయుర్నిరుహిమూధ్వం నయేత్| అర్శసస్యావృతమార్గత్వాదనాగచ్ఛన్ బస్తిఃప్రాణాన్ హింస్యాత్| స్నేహః పునరర్శాస్యభిశ్యబ్ద్యాధ్నాబాయ స్వాత్| బద్వోదరాద్యాధ్మాతానాం భృశతరమాధ్మానాన్మృత్యుః| అలసకవిషృచికామాతీసారార్తానాం చామదోషాత్| అరోచకాల్పాగ్నిగుదశీపత్కుష్ఠమధుమేహార్తానాం యథాస్వమామయవృద్ధిః| గర్భిణ్యాః పూర్వోక్తో దోషః|" ఇతి| పూర్వోక్తో-వమనోక్తః|
Adhikarana అనువాసనస్య విశేషతో విషయాః (౬-౭) · Śloka ౭
| ఆస్థాప్యా ఏవ చాన్వాస్యా విశేషాదతివహ్నయః||6|| రూక్షాః కేవలవాతార్తాః| |7|
View original
| आस्थाप्या एव चान्वास्या विशेषादतिवह्नयः||६|| रूक्षाः केवलवातार्ताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-య ఏవాస్థాప్యాస్త ఏవానువాస్యాః| ఆంపూర్వాత్తిష్ఠతేర్ణిజంతాదనుపూర్వాచ్చ వసతేరర్హార్థే ణ్యత్| విశేషేణాతివహ్న్యాదయోఽనువాస్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనస్య విశేషతో విషయమాహ-ఆస్థాప్యా ఇతి| ఆస్థాప్యాః-గుల్మాదయః| అతివహ్న్యాదిషు త్రిషు నిరూహాదనువాసనస్య ప్రాధాన్యమాహవిశేషాదితి|
Adhikarana నానువాస్యాః (౭-౯) · Śloka ౯
నానువాస్యాస్త ఏవ చ| యేఽనాస్థాప్యాస్తథా పాండుకామలామేహపీనసాః||7|| నిరన్నప్లీహవిడ్భేదిగురుకోష్ఠకఫోదరాః| అభిష్యందిభృశస్థూలకృమికోష్ఠాఢ్యమారుతాః||8|| పీతే విషే గరేఽపచ్యాం శ్లీపదీ గలగండవాన్| |9|
View original
नानुवास्यास्त एव च| येऽनास्थाप्यास्तथा पाण्डुकामलामेहपीनसाः||७|| निरन्नप्लीहविड्भेदिगुरुकोष्ठकफोदराः| अभिष्यन्दिभृशस्थूलकृमिकोष्ठाढ्यमारुताः||८|| पीते विषे गरेऽपच्यां श्लीपदी गलगण्डवान्| |९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త ఏవ చేతి యేఽనాస్థాప్యాః-అనిరూహ్యాః, తే చాపి నానువాస్యాః| తథా, పాండ్వాదయో నానువాసనార్హాః| ఏతేషాం హి దోషానుత్క్లేశ్య స్నేహబస్తిరుదరం జనయేత్| నిరన్నస్యానువాసనాత్ స్నేహవిపత్తిః| తథా చోక్తం ఖరనాదేన-"అభుక్తదత్తస్య తథా స్నేహబస్తిర్విపద్యతే|" ఇతి| ప్లీహాదీనాం స్తంభజాడ్యాదీనావహేత్| కృమికోష్ఠస్యానువాసనాదయః పూర్వమనిర్హృతైః కృమిభిరథవాఽతిబహుత్వాద్దోషాపనిఃసరణేన హృదయమతికర్షద్భిశ్చ్ఛర్దిం కుర్యుః| ఆఢ్యమారుతస్య సమ్యగ్దోషానిర్హరణాదామయవృద్ధిః| పీతే విషే గరే చ నానువాస్యా ఇతి యోజ్యం| అపచీ-ఉత్తరే (అ. 29|25) వక్ష్యమాణా| శ్లీపదీతీనిః, గలగండవానితి మతుప్| అపచ్యాదయో నానువాస్యా ఇతి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 28) - "అభుక్తే రిక్తకోష్ఠస్య ప్రయుక్తమనువాసనం| సరదూరగసూక్ష్మత్వైః క్షిప్రమూర్ధ్వం ప్రపద్యతే|| తేన వాయోర్జయో న స్యాద్వాతధామన్యతిష్ఠతా| కాయాగ్నేరాశు నాశశ్చ విశేషాదనిర్వర్తినా|| స్నేహః సద్యోఽశితాహారరుద్ధే త్వామాశయేఽనిలం| పక్వస్థం హంతి పక్వస్థశ్చ్యవతే చాన్నపాకతః|| నిరూహశ్చ సమీరశ్చ తీక్ష్ణవేగావుభావపి| తావన్నమూర్చ్ఛితౌ తీక్ష్ణావధోఽన్నన సహాగతౌ|| ఊర్ధ్వం వా శకృతా సార్ద్ధం సంస్థితౌ కోష్ఠ ఏవ వా| సమలాహారవిష్టబ్ధౌ హరేతామాశు జీవితం|| భుక్తవాననువాస్యోఽస్మాన్న నిరూహ్యోఽత్ర భుక్తవాన్|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనాస్థాప్యాదీనాం పాండ్వాదీనాం చానువాసనం నిషేధతి- నానువాస్యా ఇతి| అనాస్థాప్యాః-అతిస్నిగ్ధాదయః| నిరన్నః-అకృతాహారః| విడ్భేదీ-శిథిలమలః| దురుకోష్ఠః-ఆహారం వినాఽప్యాహారపూర్ణ ఇవ కోష్ఠో యస్య| అభిష్యనీ-నేరకోపీ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - తత్రాతిస్నిగ్ధాదీనాం యథాస్వముక్తాః పృథగ్దోషాః| అపి చ| అభుక్తే రిక్తకోష్ఠస్య ప్రయుక్తమనుబాసనం| సరదూరగసూక్ష్మత్వైః| క్షిప్రమూర్ధ్వ ప్రపద్యతే|| తేన వాయోత్జయో న స్యాద్వాతధామన్యతిష్ఠతా| కయాగ్నేరాశు నాశస్తు విశేషాదతివర్తినా|| స్నేహః సద్యోఽసితాహారరుద్ధే త్వామాశయేఽనిలం| పవ్కస్థం హంతి పవ్కస్థ్శ్చయవతే చాన్నపాకతః|| నిరూహశ్చ సమీరశ్చ తీక్ష్ణవేగావుభావపి| తావన్నమూర్చ్ఛితౌ ఈక్ష్ణావధోఽన్నేనసహాగతౌ|| ఊర్ధ్వం వా శకృతా సార్ద్ధం సంస్థితౌ కోష్ఠ ఏవ వా| సమలాహారవిష్టబ్ధౌ హరేతామాశు జీవితం|| భుక్తవాననువాస్యోఽస్మాన్న నిరూహ్యోఽత్ర భుక్తవాన్| పాండురోగార్తాదీనాం దోషానుత్క్లేశ్య స్నేహబస్తిరుదరం జనయేర్| ప్రతిశ్యాదిమతాం భూయ ఏవ దేషం వివర్ధయేత్|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహాన్వాసనయంత్రస్య లక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| నిరూహాన్వాసనయోర్యంత్రస్య లక్షణమాహ - ] - - - | తయోస్తు నేత్రం హేమాదిధాతుదార్వస్థివేణుజం||9|| గోపుచ్ఛాకారమచ్ఛిద్రం శ్లక్ష్ణర్జు గులికాముఖం| |10|
View original
| निरूहान्वासनयोर्यन्त्रस्य लक्षणमाह - ] - - - | तयोस्तु नेत्रं हेमादिधातुदार्वस्थिवेणुजम्||९|| गोपुच्छाकारमच्छिद्रं श्लक्ष्णर्जु गुलिकामुखम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తయోః-నిరూహాన్వాసనయోర్నేత్రం భవతి| నీయతే-ప్రాప్యతే స్నేహకల్కాద్యపానమితి నేత్రం| నేత్రేతి "దామ్నీశస" ఇతి ణేః ష్ట్రన్ఽఽప్రత్యయః| కింభూతం నేత్రం ? హేమాదీతి| ఆదిశబ్దః ప్రకారే| తేన రూప్యరీతికాయఃకాంస్యత్రపుసీసాదయో గృహ్యంతే| హేమాదయశ్చ తే ధాతవశ్చేతి కర్మధారయః| దారు-శింశిపాదికాష్ఠం, అస్థి-గజాదేః, వేణుః-వంశః, ఏతేషాం ద్వంద్వః| ఏభ్యో జాతం తయోః-నిరూహాన్వాసనయోః, నేత్రం భవతి| కింభూతం ? గోపుచ్ఛాకారం, గోపుచ్ఛ ఇవాకారో యస్య తత్| తథా, అచ్ఛిద్రం-నిర్వివరం| తథా, శ్లక్ష్ణం-కోమలం| తథా, ఋజు-అవక్రం| గులికాసదృశమతీక్ష్ణాగ్రం ముఖం యస్య తదేవం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహాన్వాసనయంత్రస్య లక్షణమాహ-తయోస్త్వితి| గోపుచ్ఛాకారం-గోపుచ్ఛవత్ క్రమకృశం వ్Rత్తం చ| గులికాముఖం-గులికావదస్త్రిరహితం ముఖం యయ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) మణిశంఖశృంగదంతనలఖదిరకదరాతినిశతిందుకాదిదారుసారమయమృజ్వకర్కశం| " ఇతి (ఇత్యధికం)|
Adhikarana యంత్రప్రమాణం (౧౦-౧౨) · Śloka ౧౨
అథాస్య ప్రమాణమాహ - - - - | ఊనేఽబ్దే పంచ, పూర్ణేఽస్మిన్నాసప్తభ్యోఽంగులాని షట్||10|| సప్తమే సప్త, తాన్యష్టౌ ద్వాదశే, షోడశే నవ| ద్వాదశైవ పరం వింశాద్వీక్ష్య వర్షాంతరేషు చ||11|| వయోబలశరీరాణి ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| |12|
View original
अथास्य प्रमाणमाह - - - - | ऊनेऽब्दे पञ्च, पूर्णेऽस्मिन्नासप्तभ्योऽङ्गुलानि षट्||१०|| सप्तमे सप्त, तान्यष्टौ द्वादशे, षोडशे नव| द्वादशैव परं विंशाद्वीक्ष्य वर्षान्तरेषु च||११|| वयोबलशरीराणि प्रमाणमभिवर्द्धयेत्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-షణ్మాసే బాలేఽధికే వా అపూర్ణవర్షే నేత్రస్య పంచాంగులాని| ఆతురాంగులప్రమాణమితి గమ్యతే| దైర్ఘ్యేణ చేత్యేతదప్యనుక్తం గమ్యతే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 12) - "స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేన" ఇతి| ఆసప్తభ్యః-సప్తవర్షాణి మర్యాదీకృత్య, షడంగులాని ప్రమాణం| ఆఙత్ర మర్యాదాయాం, నాభివిధౌ| తేన షడ్వర్షే బాలే షడంగులాని నేత్రం| అన్యథా సప్తవర్షస్యాపి షడేవేతి ప్రాప్నోతి| వక్ష్యతి తు-"సప్తమే సప్త" ఇతి| ఏవం చ పూర్వాపరం వ్యాహతం స్యాత్| తస్మాన్మర్యాదాయామాఙిత్యేవేహి| సప్తమే వర్షే సప్తాంగులాని| ద్వాదశే వత్సరే తాని-అంగులాన్యష్టౌ నేత్రం| ద్వాదశానాం పూరణ ఇతి " తస్య పూరణే డట్" ఇతి డట్| ఏవం షోడశ ఇత్యత్ర| షోడశే సంవత్సరే నవాంగులాని నేత్రం| వింశాద్వత్సరాదూర్ధ్వమేకవింశప్రభృతివర్షేషు ద్వాదశాంగులాని నేత్రం| నాతోఽప్యధికానీత్యేవశబ్దార్థః| వింశతిశబ్దాత్ పూరణే డటి తివింశతోర్డితీతి తిలోపాద్వింశశబ్దః| వర్షాంతరేషు-అంతరాలస్థితేషు వర్షేషు నవమదశమాదిషు, వీక్ష్య-పర్యాలోచ్య, నేత్రస్య ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| చశబ్దో భిన్నక్రమః| న కేవలం వర్షాంతరేషు ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| యావద్వయోబలాదీని చ నిరూప్య ప్రమాణం వృద్ధిం నయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యంత్రప్రమాణమాహ-ఊనేఽబ్ద ఇతి| ప్రథమే వర్షే పంచాంగులం యంత్రం| ద్వితీయాదిశు పంచసు షడంగులం| సత్ప్మే సత్పాంగులం|ద్వాదశేఽష్టాంగులం| షోడశే నవాంగులం| విషదిషు ద్వాదశాఙులం| వర్షాంతరేషు వయః ప్రభృతీన్ వీక్శ్య యుక్త్యా ప్రమాణం వర్ద్ధయేత్| అష్టమే సపాదసత్పాంగులం, నవమే సార్ద్ధసత్పాంగులమిత్యాది|
Adhikarana యంత్రస్థౌల్యం (౧౨) · Śloka ౧౨
| స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేనాగ్రే కనిష్ఠయా||12||
View original
| स्वाङ्गुष्ठेन समं मूले स्थौल्येनाग्रे कनिष्ठया||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్థౌల్యేన-పరిణాహేన, స్వాంగుష్ఠేన తుల్యం మూలే నేత్రం| తథా, అగ్రం-ప్రాంతః, తస్మిన్ కనిష్ఠయాఽంగుల్యా సమం నేత్రం స్యాత్| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"బస్తినేత్రమృజు శ్లక్ష్ణం సువృత్తం గులికాముఖం| భవేద్గోపుచ్ఛసంస్థానం సుప్రవాహం త్రికర్ణికం|| యా త్రిభాగప్రణయనే మర్యాదా కర్ణికా భవేత్| ద్వే కర్ణికే చోపరిష్టాద్బస్త్యాధారే యథాంతరే|| స్వాంగుష్ఠకపరీణాహం మూలం నేత్రస్య శస్యతే| మధ్యం త్వనామికాతుల్యమగ్నం తుల్యకనిష్ఠికం|| స్వేనాంగులిప్రమాణేన దైర్ఘ్యం స్యాద్ద్వాదశాంగులం| కర్కంధుప్రంవహం ఛిద్రం శ్రేష్ఠమన్యద్యథావయః|| వింశద్వాదశషడ్వర్షే ద్వాదశాష్టషడంగులం| కర్కంధుకసతీనాగ్రముద్గఛిద్రవహం స్మృతం||" ఇత్యాది| మునిరప్యవోచత్ (చ. సి. అ. 3|6) - "షడ్ద్వాదశాష్టాంగులసమ్మితాని షడ్వింశతిద్వాదశవర్షజానాం| స్యుర్ముద్గకర్కంధుసతీనవాహిచ్ఛిద్రాణి వర్త్యా పిహితాని చైవ|| యథావయోఽంగుష్ఠకనిష్ఠికాభ్యాం మూలాగ్రయోః స్యుః పరిణాహవంతి|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యంత్రస్థౌల్యమాహ-స్వాంగుష్ఠేనేతి| స్వాంగుష్ఠేన-యముద్దిష్య యంత్రప్రమాణం తస్యాంగుష్ఠేన, తస్యైవ కనిష్ఠయా, మూలేఽగ్రైత్యుభయత్ర యోజ్యం| అంగుష్హమూలవద్యంత్రమూలం కనిష్ఠాగ్రద్యన్రాగ్రంస్థూలమిత్యర్థః| మధ్యం త్వానుపూర్వ్యా స్థూలం|
Adhikarana యంత్రచ్ఛిద్రప్రమాణం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
అధునా ఛిద్రద్వారేణ నేత్రస్థౌల్యప్రమాణమధికమపి దర్శయన్నాహ - - - - పూర్ణేఽబ్దేఽంగులమాదాయ తదర్ద్ధార్ద్ధప్రవర్ద్ధితం| త్ర్యంగులం పరమం ఛిద్రం మూలేఽగ్రే వహతే తు యత్||13|| ముద్గం మాషం కలాయం చ క్లిన్నం కర్కంధుకం క్రమాత్| |14|
View original
अधुना छिद्रद्वारेण नेत्रस्थौल्यप्रमाणमधिकमपि दर्शयन्नाह - - - - पूर्णेऽब्देऽङ्गुलमादाय तदर्द्धार्द्धप्रवर्द्धितम्| त्र्यङ्गुलं परमं छिद्रं मूलेऽग्रे वहते तु यत्||१३|| मुद्गं माषं कलायं च क्लिन्नं कर्कन्धुकं क्रमात्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వర్షే పూర్ణే సత్యంగులమాదాయ స్వాంగులాత్ప్రభృతి క్రమేణ త్ర్యంగులం ఛిద్రం మూలే నేత్రస్య భవతి| కింభూతం ఛిద్రం ? అర్ద్ధస్యార్ద్ధమర్ద్ధార్ద్ధం| తస్య-అంగులస్యార్ద్ధార్ద్ధం తదర్ద్ధార్ద్ధం, తేన ప్రవర్ద్ధితం| తత్ర ప్రథమే వర్షేఽంగులమాత్రం ఛిద్రం, యావద్వర్షాణి షట్| సప్తమే వర్షే సపాదమంగులం, యావదేకాదశ వర్షాణి| ద్వాదశే వర్షే సార్ద్ధమంగులం, యావత్షోడశ వర్షాణి| షోడశవర్షస్య తు పాదోనమంగులద్వయం| సప్తదశే వర్షేఽంగులద్వయం| అష్టాదశే వర్షే సపాదమంగులద్వయం| ఏకోనవింశతివర్షస్య సార్ద్ధమంగులద్వయం| వింశతివర్షస్య పాదోనమంగులత్రయం| ఏకవింశతివర్షస్య త్ర్యంగులం ఛిద్రమితి క్రమో వేద్యః| పరమమిత్యనేనైతద్గమయతి,-పరమం-ఉత్కర్షమాశ్రిత్యేదం మూలచ్ఛిద్రం| మధ్యమం తు మూలచ్ఛిద్రం "స్వాంగుష్ఠేన" ఇత్యనేనోక్తం| ఊనవర్షస్య త్వర్ద్ధాంగులం ఛిద్రమేతదపేక్షయా కల్ప్యం| అగ్రే తు ఛిద్రం తద్భవతి యన్ముద్గాది వహతి| తత్ర వార్షికస్య ముద్గవాహి, యావత్షడ్వర్షం| సప్తవర్షస్య మాషవాహి, యావదేకాదశోఽబ్దః| ద్వాదశవర్షస్య కలాయవాహి, షోడశవర్షస్య క్లిన్నకలాయవాహి, ఏకవింశతివర్షస్య కర్కంధువాహి, ఇతి క్రమాద్వయఃప్రమాణం| ఊనవర్షస్య చ న ముద్గవాహి కల్ప్యం| అగ్రచ్ఛిద్రప్రమాణం చైతత్ "అగ్రే కనిష్ఠయా" ఇత్యత్రాపి సంగచ్ఛత ఏవ| దైర్ఘ్యప్రమాణం చాత్ర పక్షే పూర్వమేవ యోజ్యం| "స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేన" ఇత్యనేన (ఇత్యత్ర) ఛిద్రప్రమాణం స్వమత్యా భిషజా ప్రకల్ప్యం| తథా, "త్ర్యంగులం పరమం ఛిద్రం" ఇత్యత్ర చ స్థౌల్యప్రమాణం స్వధియైవ నిరూప్యం| తంత్రకృతా తు గ్రంథగౌరవభయాదుక్తప్రాయత్వాచ్చేహ నోక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యంత్రాచ్ఛిద్రప్రమాణమాహ-పూర్ణేఽబ్దే ఇతి| షదంగులస్య యంత్రస్య మూలచ్ఛిద్రమంగులప్రమాణం| సప్తాంగులస్య సార్ద్ధాంగులం| అష్టాంగులస్య ద్వ్యంగులం| నవాంగులస్య సార్ద్ధద్వ్యంగులం| ద్వాదశాంగులస్య త్ర్యంగులం| షడంగులస్యాద్రచ్ఛిద్రం ముద్గవాహి| సప్తాంగులస్య మాషవాహి | అషాటంగులస్య కలాయవాహి| నవాంగులస్య క్లిన్నకలాయవాహి | ద్వాదశాంగులస్య హ్రస్వబదరవాహి | అంగులమానం తు ఛిద్రస్వ వృత్తపరిధౌ జ్ఞేయం| " పంజ్చాంగులస్య మూలేఽర్ద్ధాంగులం, అగ్రే వనముద్గవాహి|" ఇతి సంగ్రహోక్తం (సూ. అ. 28) జ్ఞేయం|
Adhikarana యంత్రప్రాంతే కర్ణికాస్థాపనం, యంత్రాగ్రచ్ఛిద్రం వర్త్యా పిధేయం, కర్ణికాద్వయమధ్యే ద్వ్యంగులమంతరం (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
| మూలాచ్ఛిద్రప్రమాణేన ప్రాంతే ఘటితకర్ణికం||14|| వర్త్యాఽగ్రే పిహితం, మూలే యథాస్వం హ్యంగులాంతరం| కర్ణికాద్వితయం నేత్రే కుర్యాత్|15|
View original
| मूलाच्छिद्रप्रमाणेन प्रान्ते घटितकर्णिकम्||१४|| वर्त्याऽग्रे पिहितं, मूले यथास्वं ह्यङ्गुलान्तरम्| कर्णिकाद्वितयं नेत्रे कुर्यात्|१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూలే యచ్ఛిద్రముక్తం తత్ప్రమాణేన ప్రాంతే ఘటితా-సంపాదితా, కర్ణికా-ఛత్రాకారా గుదాధికాంతఃప్రవేశరోధినీ, యస్మింస్తదేవం| తథా, వర్త్యా-దశాదికృతయా, ప్రాంతే (అగ్రే) పిహితం-స్థగితం| యథాస్వం-ఊనవర్షాదికస్య తదంగులప్రమాణేన, ద్వ్యంగులాంతరం కర్ణికాయుగలం మూలప్రదేశే నేత్రే విదధీత బస్తిపుటయోజనార్థం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యంత్రస్య ప్రాంతే కర్ణికాస్థాపనమాహ-మూలచ్ఛిప్రమాణేనేతి| మూలచ్ఛిద్రప్రమాణేన ప్రాంతే పరికల్ప్య తత్సీమరూణం కర్ణికాం ఘటయేత్| యంత్రాగ్రచ్ఛిద్రం వర్త్యా పిధేయమిత్యాహ-వర్త్యేతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - " కర్ణికాంతఃప్రతిబద్ధసూత్రాంతర్గృహీతాగ్రపిధాన-ఘచైలవర్తి|" ఇత్యుక్తం| యంత్రమూలస్థకర్ణికాద్వయమధ్యే ద్వ్యంగులమంతరం కార్యమిత్యాహ - మూలే యథాస్వమితి| యథాస్వం-యముద్దిశ్య యంత్రం తదంగులైః|
Adhikarana కర్ణికాద్వయే బస్తిబంధనం (౧౫-౧౭) · Śloka ౧౭
అత ఏవాహ - - - - | తత్ర చ యోజయేత్||15|| అజావిమహిషాదీనాం బస్తిం సుమృదితం దృఢం| కషాయరక్తం నిశ్ఛిద్రగ్రంథిగంధశిరం తనుం||16|| గ్రథితం సాధు సూత్రేణ సుఖసంస్థాప్యభేషజం| |17|
View original
अत एवाह - - - - | तत्र च योजयेत्||१५|| अजाविमहिषादीनां बस्तिं सुमृदितं दृढम्| कषायरक्तं निश्छिद्रग्रन्थिगन्धशिरं तनुम्||१६|| ग्रथितं साधु सूत्रेण सुखसंस्थाप्यभेषजम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్మింశ్చ కర్ణికాద్వితయేఽజాదీనాం బస్తిం యోజయేత్| ఆదిశబ్దేన గోహరిణవరాహాణాం గ్రహణం| అజాదీనామిత్యేవం నిర్దేశేఽప్యవిమహిషగ్రహణే లబ్ధే సాక్షాదేతయోర్గ్రహణమన్యజేభ్యో బస్తిభ్య ఏతద్బస్తేర్యోగ్యతరత్వప్రతిపాదనార్థం| కింభూతం బస్తిం ? సుమృదితం,-సస్నేహం ముహుః సుష్ఠు మర్దితం| తథా, దృఢం| తథా కషాయేణ-హరీతక్యాదినా, రక్తం| తథా, ఛిద్రం చ గ్రంథిశ్చ గంధశ్చ శిరశ్చ, తాః నిర్గతాః-న సంతి, యస్య తన్నిశ్ఛిద్రగ్రంథిగంధశిరం| తథా, తనుం-న స్థూలం| తథా, సాధు-సమ్యక్, సూత్రేణ గ్రథితం-బద్ధం| తథా, సుఖేన-అకృచ్ఛ్రేణ, సంస్థాపనీయమౌషధం యత్ర తదేవం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కర్ణికాద్వయే బస్తిబంధనమాహ-తత్రేతి| ఆదిశబ్దేన గోహరిణవరాహాదయః| బస్తిం-మూత్రాధారచర్మపేశీం| సుమృదితం-స్నేహముద్గాభ్యాం| కషాయరక్తం-కషాయరసైర్ద్రవ్యైర్దత్తరాగం| నిస్ఛిద్రగ్రంథిగంధశిరం-ఛిద్రాదిచతుష్టయరహితం| తనుం-సూక్ష్మం| సూత్రేణ సాధు గ్రథితం-బద్ధ్వా పరివర్త్య పునర్బద్ధం| సుఖసంస్థాప్యభేషజం-యథోక్తప్రమాణమౌషధమసంకోచేన యథా మాతి తథాప్రమాణం |
Adhikarana తదలాభే చరితార్థతా (౧౭) · Śloka ౧౭
| బస్త్యభావేఽంకపాదం వాన్యసేద్వాసోఽథవా ఘనం||17||
View original
| बस्त्यभावेऽङ्कपादं वान्यसेद्वासोऽथवा घनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బస్తేరభావే సతి, అంకపాదం వా-చరణాద్యవయవవిశేషం వా, న్యసేత్-నేత్రే యోజయేత్| అథవా, వస్త్రం ఘనం న్యసేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- [తదలాబే చరితార్థతామాహ-బస్త్యభావ ఇతి|] అంకపాదం-ఊరుచర్మ పాదచర్మ వా| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "న్యుబ్జం వివృతాననం వినివర్త్య పునశ్చాన్యద్వస్తిముఖబంధనార్థం సూత్రముపనిధాయానుగుప్తం నిధాపయేత్|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహౌషధమాత్రా (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
నిరూహమాత్రా ప్రథమే ప్రకుంచో వత్సరే పరం| ప్రకుంచవృద్ధిః ప్రత్యబ్దం యావత్షట్ప్రసృతాస్తతః||18|| ప్రసృతం వర్ద్ధయేదూర్ధ్వం ద్వాదశాష్టాదశస్య తు| ఆసప్తతేరిదం మానం, దశైవ ప్రసృతాః పరం||19||
View original
निरूहमात्रा प्रथमे प्रकुञ्चो वत्सरे परम्| प्रकुञ्चवृद्धिः प्रत्यब्दं यावत्षट्प्रसृतास्ततः||१८|| प्रसृतं वर्द्धयेदूर्ध्वं द्वादशाष्टादशस्य तु| आसप्ततेरिदं मानं, दशैव प्रसृताः परम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిరూహస్య మాత్రా ప్రథమే వర్షే కషాయస్నేహసహితస్య ప్రకుంచః-పలప్రమాణం| షణ్మాసాదౌ త్వేతదనుసారేణార్ధపలాది కల్ప్యం| వర్షాత్పరం ప్రకుఞ్హ్చేన వృద్ధిః ప్రతిసంవత్సరం కార్యా, యావత్ షట్ప్రసృతాః-ద్వాదశ పలాని| తత ఊర్ధ్వం ప్రసృతం వర్ద్ధయేత్| ప్రత్యబ్దమిత్యనువర్తతే| తతో ద్వాదశవర్షస్యైవం ద్వాదశ పలాని| అనంతరం త్రయోదశవర్షాదిషు ప్రతివర్షం పలద్వయం నిరూహమాత్రాయా వర్ద్ధయితవ్యం క్రమేణైవ యావత్సప్తదశవర్షాణి| అష్టాదశవర్షస్య తు ద్వాదశ ప్రసృతాః-చతుర్వింశతిపలాని| ఇదం-ఏతత్, మానం-ప్రమాణం, సప్తతివర్షాణి యావత్| పరం-సప్తతేరూర్ధ్వం, దశైవ ప్రసృతా మానం, నాధికం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహౌషధమాత్రామాహ-నిరూహమాత్రేతి| ప్రథమే వర్శే పలం| తత ఆద్వాదశాత్ పలవృద్ధిః| తత ఆఽష్టాదశాత్ ద్విపలవృద్ధిః| ఏవమష్టాదశే వర్శే చతుర్వింశతిపలాని స్యుః| తాన్యేవాసత్పతితమాత్| తతో వింశతిపలాని| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) "అన్యే పునర్ద్వాదశప్రసృతస్యాప్యష్టావిచ్ఛంతి|" ఇతి|
Adhikarana అనువాసనౌషధమాత్రా (౨౦) · Śloka ౨౦
ఏవం సాంవత్సరీకాదారభ్య యావద్వర్షశతికస్తావన్నిరూహమాత్రామభిధాయ, అనువాసనమాత్రామధికృత్యాహ - - - - యథాయథం నిరూహస్య పాదో మాత్రాఽనువాసనే| |20|
View original
एवं सांवत्सरीकादारभ्य यावद्वर्षशतिकस्तावन्निरूहमात्रामभिधाय, अनुवासनमात्रामधिकृत्याह - - - - यथायथं निरूहस्य पादो मात्राऽनुवासने| |२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథాయథం-యథాస్వం వార్షికస్యైకవింశతివత్సరాదేర్వా, నిరూహస్య పాదః-చతుర్భాగమాత్రః, అనువాసనే-అనువాసనవిషయే, మాత్రా| యస్య పలం నిరూహస్తస్య కర్షప్రమాణమనువాసనమిత్యర్థః| ఏవం సర్వత్ర కల్ప్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనౌషధమాత్రామాహ-యథాయథమితి| యథాయథం-పలే కర్షః, పలద్వయే కర్షద్వయమిత్యాది| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - " యథాస్వమాస్థాపనమాత్రా పాదహీనా మాధుతైలికే ప్రయోజ్యా|" ఇతి|
Adhikarana నిరూహ్యస్యానువాసనం, అనువాసనకాలః, అనువసనీయస్య పూర్వకర్తవ్యం (౨౦-౨౪) · Śloka ౨౪
| ఆస్థాప్యం స్నేహితం స్విన్నం శుద్ధం లబ్ధబలం పునః||20|| అన్వాసనార్హం విజ్ఞాయ పూర్వమేవానువాసయేత్| శీతే వసంతే చ దివా రాత్రౌ కేచిత్తతోఽన్యదా||21|| అభ్యక్తస్నాతముచితాత్పాదహీనం హితం లఘు| అస్నిగ్ధరూక్షమశితం సానుపానం ద్రవాది చ||22|| కృతచంక్రమణం ముక్తవిణ్మూత్రం శయనే సుఖే| నాత్యుచ్ఛ్రితే న చోచ్ఛీర్షే సంవిష్టం వామపార్శ్వతః||23|| సంకోచ్య దక్షిణం సక్థి ప్రసార్య చ తతోఽపరం| |24|
View original
| आस्थाप्यं स्नेहितं स्विन्नं शुद्धं लब्धबलं पुनः||२०|| अन्वासनार्हं विज्ञाय पूर्वमेवानुवासयेत्| शीते वसन्ते च दिवा रात्रौ केचित्ततोऽन्यदा||२१|| अभ्यक्तस्नातमुचितात्पादहीनं हितं लघु| अस्निग्धरूक्षमशितं सानुपानं द्रवादि च||२२|| कृतचङ्क्रमणं मुक्तविण्मूत्रं शयने सुखे| नात्युच्छ्रिते न चोच्छीर्षे संविष्टं वामपार्श्वतः||२३|| सङ्कोच्य दक्षिणं सक्थि प्रसार्य च ततोऽपरम्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆస్థాప్యం-నిరూహణార్హం, స్నిగ్ధం, తథా స్విన్నం, తథా శుద్ధం-ఊర్ధ్వాధః, తథా భూయోఽపి లబ్ధబలం, తథాఽనువాసనయోగ్యం, విదిత్వా పూర్వమేవ నిరూహాదనువాసయేత్| శీతే-హేమంతశిశిరయోః ఋత్వోః, తథా వసంతే, దివాఽనువాసయేత్| అన్యదా-శీతాద్వసంతాచ్చాన్యస్మిన్ గ్రీష్మప్రావృట్శరదాఖ్యే ఋతౌ, రాత్రావనువాసయేత్| కేచిదితి భిన్నక్రమః, తతోఽన్యదేత్యతోఽనంతరం ద్రష్టవ్యం| ఇతి కేచిత్ "ఆహుః" ఇతి వాక్యశేషః| ధాన్వంతరాస్తు సర్వథైవ రాత్రావనువాసనం నేచ్ఛంతి| ధన్వంతరిమతమేవోరరీకృత్య సంగ్రహేఽధిజగే (సూ. అ. 28)- "న రాత్రౌ ప్రణయేద్బస్తిం దోషోత్క్లేశో హి రాత్రిజః| స్నేహవీర్యయుతః కుర్యాదాధ్మానం గౌరవం జ్వరం||" ఇతి| తదేతద్దేశాంతరాదివశాత్ ప్రమాణయితవ్యం| కింభూతం నరం ? అభ్యక్తస్నాతం,-పూర్వమభ్యక్తః పశ్చాత్స్నాతః, తం| పూర్వకాలేతి సమాసః| ఉచితాత్పాదహీనం-యేన యద్భోజనమభ్యస్తం తస్మాచ్చతుర్థభాగహీనమశితం| తథా, హితం-లఘుగుణయుక్తం| తథా, కించిత్ స్నిగ్ధరూక్షం| తథా, సానుపానం ద్రవాది చ| ఆదిశబ్దేన ద్రవోష్ణమనభిష్యందీత్యాదివిశిష్టం భుక్తవంతమితి గమయతి| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 28)- "అతిస్నిగ్ధాశినో హ్యుభయమార్గసంసర్గాత్ స్నేహో మదమూర్చ్ఛాగ్నిసాదహృల్లాసాదీన్ జనయతి| రూక్షాశినో విష్టంభం బలవర్ణహానిం చ| అల్పమాత్రద్రవాశినో విసృష్టవిణ్మూత్రస్య చానావృతో న తదావరణాద్వ్యాపదం|" ఇతి| కింభూతం ? కృతచంక్రమణం-విహితగమనమాత్రం| తథా, వ్యక్తమూత్రపురీషం| తథా, శయనే-శయనీయే, సుఖావహే సంవిష్టం-స్థితం| కింభూతే ? నాత్యుచ్ఛ్రితే,-నాత్యున్నతే, న చోచ్ఛీర్షే-న చోన్నతశిరోధరే| కథం సంవిష్టం ? వామపార్శ్వతః,-వామపార్శ్వేన| సంకోచ్య దక్షిణం సక్థి వామసక్థ్న ఉపరీతి వృద్ధవైద్యాః| తతో-దక్షిణసక్థ్నః, అపరం-వామం సక్థి, ప్రసార్య| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 28) - "శయనే నాత్యుచ్ఛ్రితే స్వాస్తృత ఈషదున్నతపాదదేశే వామపార్శ్వేన ప్రాక్ఽఽశిరసం సంవేశయేత్|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహ్యస్యానువాసనమాహ-ఆస్థాప్యమిది| కృతా స్నేహనాదికమాస్థప్యమనువాసనయోగ్యత్వే సతి పూర్వమనుధాసవేదా| అనువాసనకాలమాహ-శీతే వసంతే చేతి| శీతే వసంతే తతోఽన్యదా చ దివాఽనువాసయేత్| కేచిత్ తతోఽన్యదారాత్రా ఇతి వదంతి| సగ్గ్రహే తు (సూ. అ. 28) - " అవేక్ష్య వా దోషాదీన్| అన్యథా హి స్నేహోక్తామయప్రాదుర్భావః| ధన్వంతరీయాః పునః ప్రాహుః| న రాత్రౌ ప్రణయేద్వస్తిం దోషోత్క్లేషో హి రాత్రిజః| స్నేహవీర్యయుతః కుర్యాదాధ్మానం గౌరవం జ్వరం|| అహ్విస్థానాస్థితే దోషే వహ్నౌ చాన్నరసాన్వితే| స్ఫుటస్త్రోతోముస్వం దేహం స్నేహో యత్పరిసర్పతి|| అల్పపిత్తకఫం రూక్షం భృక్షం వాతరుజార్దితం| భుక్తం జీర్ణాశనం కామం రాత్రావప్యనువాసయేత్|| కేవలానిలాతిపీడితం తశుద్ధమప్యనిరూపితవేలమప్యనువాసయేదాత్యయికత్వాత్||" ఇతి | అనువాసనీయస్య పూర్వంకతవ్యమాహ-అభ్యక్తస్నాతమితి| ఉక్తచితాత్-నిత్యభోజనాత్, పాదహీనం| అశితం-భుక్తవంతం| ద్రవాది-ద్రవపూర్వం| న చోచ్ఛీర్షే-ఉచ్ఛీర్షకం వినా|
Adhikarana అనువాసనే వైద్యకృత్యం (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౬
| అథాస్య నేత్రం ప్రణయేత్స్నిగ్ధే స్నిగ్ధముఖం గుదే||24|| ఉచ్ఛ్వాస్య బస్తేర్వదనే బద్ధే హస్తమకంపయన్| పృష్ఠవంశం ప్రతి తతో నాతిద్రుతవిలంబితం||25|| నాతివేగం న వా మందం సకృదేవ ప్రపీడయేత్| సావశేషం చ కుర్వీత వాయుః శేషే హి తిష్ఠతి||26||
View original
| अथास्य नेत्रं प्रणयेत्स्निग्धे स्निग्धमुखं गुदे||२४|| उच्छ्वास्य बस्तेर्वदने बद्धे हस्तमकम्पयन्| पृष्ठवंशं प्रति ततो नातिद्रुतविलम्बितम्||२५|| नातिवेगं न वा मन्दं सकृदेव प्रपीडयेत्| सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్య-ఏవంభూతావస్థస్యాతురస్య, గుదే స్నిగ్ధే ఘృతేన కృతే నేత్రం [ స్నిగ్ధప్రాంతం ప్రణయేత్| ] బస్తేర్వదన ఉచ్ఛ్వాస్య-వాతం నిఃసార్య, బద్ధే సతి, నాతిశీఘ్రం, నాతివిలంబితం, నాతివేగేన, న చ మందం కృత్వా, తథా పృష్ఠవంశాభిముఖమేకవారమేవ నేత్రం ప్రపీడయేత్| కథం ప్రపీడయేత్ ? హస్తమకంపయన్| అతిద్రుతాదిపీడనదోషా బస్తివ్యాపత్సిద్ధౌ (హృ. క. అ. 5) వక్ష్యమాణాః| సావశేషం చ స్నేహం కుర్వీత| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-యస్మాత్ శేషే స్నేహే వాయుస్తిష్ఠతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనే వైద్యకృత్యమాహ-అథాస్యేతి| అస్యత్నాతురస్య, హుదే బస్తిముచ్ఛ్వాస్య-మృదుకరస్పర్శేన విగతమారుతం కృత్వా, పృష్ఠవంశం ప్రై-పృష్ఠవంశాశ్రయేణ, ప్రణయేత్| తతః-అనంతరం, ఔషధం ప్రణయేత్| నాతిద్రుతవిలంబితమితి పీటునారంభవిషయం| నాతివేగం న వా మందమితి పీడనవిషవం| శేషే-ఔషధశేషే|
Adhikarana వైద్యకృత్యస్య ఫలం, శీఘ్రనివృత్తౌ పునరనువాసనం (౨౭-౨౯) · Śloka ౨౯
దత్తే తూత్తానదేహస్య పాణినా తాడయేత్స్ఫిజౌ| తత్పార్ష్ణిభ్యాం తథా శయ్యాం పాదతశ్చ త్రిరుత్క్షిపేత్||27|| తతః ప్రసారితాఙ్హ్గస్య సోపధానస్య పార్ష్ణికే| ఆహన్యాన్ముష్టినాఽఙ్హ్గం చ స్నేహేనాభ్యజ్య మర్దయేత్||28|| వేదనార్తమితి స్నేహో న హి శీఘ్రం నివర్తతే| యోజ్యః శీఘ్రం నివృత్తేఽన్యః స్నేహోఽతిష్ఠన్నకార్యకృత్||29||
View original
दत्ते तूत्तानदेहस्य पाणिना ताडयेत्स्फिजौ| तत्पार्ष्णिभ्यां तथा शय्यां पादतश्च त्रिरुत्क्षिपेत्||२७|| ततः प्रसारिताङ्ह्गस्य सोपधानस्य पार्ष्णिके| आहन्यान्मुष्टिनाऽङ्ह्गं च स्नेहेनाभ्यज्य मर्दयेत्||२८|| वेदनार्तमिति स्नेहो न हि शीघ्रं निवर्तते| योज्यः शीघ्रं निवृत्तेऽन्यः स्नेहोऽतिष्ठन्नकार्यकृत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దత్తే చ బస్తిస్నేహే సతి, ఉత్తానగాత్రస్య తు తస్య స్ఫిజౌ హస్తేనాహన్యాత్| తథా-తేనైవ ప్రకారేణ, తత్పార్ష్ణిభ్యాం స్ఫిజౌ తాడయేత్| శయ్యాం-ఖట్వాం చ, పాదతః-చరణదేశాత్, త్రీన్ వారానుత్క్షిపేత్, న తు మూర్ధతః| తతః-శయ్యోత్క్షేపాదనంతరం, ప్రసారితశరీరస్య దత్తగండుకస్య పార్ష్ణికే-పార్ష్ణీ, మృష్ట్యాఽఽహన్యాత్| అంగం-శరీరం చ, స్నేహేన-తైలాదినా, అభ్యజ్య మర్దయేత్| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-అంగం వేదనార్తం-పీడాతురం, ఇతి-హేతోర్యస్మాదాశు స్నేహో న నివర్తతే| శీఘ్రమపయాతే చ స్నేహే సత్యపరః స్నేహో దేయః| కస్మాదేవం విధీయతే ? ఇత్యాహ-స్నేహః శరీరాభ్యంతరేఽతిష్ఠన్ నైవ కార్యకృత్-న స్నేహనే సమర్థ ఇత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- దత్తే త్వౌషధే వైద్యః స్వపాణినా స్ఫిజౌ తాడయేత్, తత ఆతురపార్ష్ణిభ్యాం| తతః పాదతః శ్య్యాముత్క్షిపేత్| తతః పార్ష్ణీ చ ముష్టినాఽఽహన్యాత్| త్రిరితి పాణితాడనాదిషు చతుర్ష్చపి యోజ్యం| తతో వేదనార్తమంగం మర్దయేత్| సంగ్రహే తు ( సూ. అ. 18) - "వమనాదధికతరం క్Rతమంగలమశనార్ద్రహస్తమశంకనీయపరివారం నివాతే వేశ్మని ప్రతతే శయనే స్వాస్తృతే ఈషదున్నతపాదదేశే ప్రాక్శిరసం సంవేశయేత్| అతిస్నిగ్ధాశినో హ్యుభయమార్గసంసర్గాత్స్నేహో మదమూర్చ్ఛాగ్నిసాదహృల్లాసాన్ జనయతి| రూక్షాశినో విష్టంభం బలవర్ణహానిం చ| అల్పమాత్రద్రవాశినో విసృష్టవిణ్మూత్రస్య చానావృతో న తదావరణవ్ద్యాపదం| చిరమశితవతో విదాహాభిముఖభక్తస్య జ్వరంకుర్యాత్| యతశ్చ వామపార్శ్వాయాణి వహ్నిగ్రహణీగుదవలీముఖాని| తాని తత్పార్శ్వశాయినో నిమ్రాని భవంతి| అతస్తదౌషధమస్కలితం ప్రాంపోతి ప్రవేశనిర్గమావితి| సంవిష్టం చైనమృజుస్థితదేహం స్వబాహూపధానం ప్రసారితవామసక్తిమాకుంచితేతరం తస్యోపరి ప్రసారితదక్షిణబాహుం కారయేత్| పూర్వమేవ తు వైద్యో వర్త్యా సుపిహితాగ్రచ్ఛిద్రం నేత్రం భాజనస్యోపరి కృత్వా దక్షిణపాదాంగుష్ఠాంగులిభ్యాం కర్ణికాయాముపరిష్టాన్నిష్పీడ్యావిబంధాయ శతాహ్వాసైంధవచూర్ణావచూర్ణితం ప్రాగేవ నేత్రస్పర్శాత్ పూర్వవదభిమంత్రితం యథార్హం యథార్హౌషధవిపవ్కం సుఖోష్ణం బస్తౌ స్నేహమాసిచ్యావలీకోచ్ఛ్వాసం నిఃసారితవాతబుద్బుదమౌషధాంతే సూత్రేణద్విస్త్రిర్వా బస్తిముఖమావేష్ట్య దక్షీణపాణౌ నేత్రముపధాయ తిష్ఠేత్| తతో వామహస్తప్రదేశిన్యాఽభ్యక్తప్రవేశప్రదేశమపనీతవర్తుత్తానవామహస్తాంగుష్టోదరపిహితాగ్రం మధ్యమాప్రదేశిన్యుపగృహీతతకర్ణికమృజ్వనుసుఖమేకమనా లాఘవేన నేత్రమాకార్ణికం ప్రవేశయేత్| ఆతురోఽపి తదనులోమమవలంబేత| తతశ్చ వాఇద్యో బస్తిముఖం దక్షిణహస్తాంగుష్ఠప్రదేశినీభ్యామముంచన్నేత్రమచాలయన్ హస్తద్వయేనోత్తానేనైకగ్రహణేనైవ ప్రపీడయేత్| అన్యథా హి వ్యాపదో భవంతి| అన్యే తు త్రింశన్మాత్రాః పీడనకాలమాహుః| న చ బస్తౌ దీయమానే క్షవకాసహాసజృంభాస్పందనాన్యాచరేత్| విణ్మూత్రానిలవేగే తు నేత్రమాకృష్య వేగాంతే శేషం ప్రణయేత్| తథా పార్ష్ణ్యంగులిపాదతలపిండికాః సరుజం చాంగం స్నేహేన ప్రతిలోమం వాక్శతమాత్రం శనైర్మృద్గీయాత్|" ఇతి| వైద్యకృత్యస్య ఫలమాహ-ఇతి స్నేహ ఇతి| " సమనుగచ్ఛతి చ సమంతాత్సిరాః|" ఇత్యధికం సంగ్రహే (సూ. అ. 28)| ప్రమాదాచ్ఛిఘ్రనివృత్తౌ పునస్తదేవానువాసనం కార్యమిత్యాహయోజ్య ఇతి| శీఘ్రనివృత్తిః-వినా మలేన చేత్|
Adhikarana మందాగ్నిమనాగతస్నేహం చ సాయం న భోజయేత్ (౩౦) · Śloka ౩౦
దీప్తాగ్నిం త్వాగతస్నేహం సాయాస్నే భోజయేల్లఘు| |30|
View original
दीप्ताग्निं त्वागतस्नेहं सायास्ने भोजयेल्लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దీప్తాగ్నిం తు పురుషం నివృత్తస్నేహం సంతం [ సాయాహ్నే ] లఘు-మాత్రయా స్వభావతశ్చ, ఆశయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మందాగ్నిమనాగతస్నేహం చ సాయం న భోజయేదితీతరనియమేనాహ-దీత్పాగ్నిమితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "నైవ చానాగతస్నేహమపి ద్వితీయేఽహని న చ తమనువాసయేత్|" ఇతి|
Adhikarana అనువాసనస్య నివృత్తికాలః, అనివృత్తౌ ఉపేక్షా ప్రతీకారశ్చ (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
| నివృత్తికాలః పరమస్త్రయో యామాస్తతః పరం||30|| అహోరాత్రముపేక్షేత, పరతః ఫలవర్తిభిః| తీక్ష్ణైర్వా బస్తిభిః కుర్యాద్యత్నం స్నేహనివృత్తయే||31||
View original
| निवृत्तिकालः परमस्त्रयो यामास्ततः परम्||३०|| अहोरात्रमुपेक्षेत, परतः फलवर्तिभिः| तीक्ष्णैर्वा बस्तिभिः कुर्याद्यत्नं स्नेहनिवृत्तये||३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహస్య త్రయః ప్రహరాః పరో నివృత్తికాలః| తతః-ప్రహరత్రయాత్ పరతో, రాత్రిందివముపేక్షేత-న తదాకృష్టౌ యత్నం కుర్యాత్| పరతః-అహోరాత్రాత్, ఫలవర్తిభిః-అర్శశ్చికిత్సితోక్తాభిః, అథవా తీక్ష్ణైర్బస్తికల్పోక్తైర్బస్తిభిః స్నేహాగమనార్థం యతేత|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనస్య నివృత్తికాలమాహ-నివృత్తికాల ఇతి| నివృత్తికాలేఽప్యనివృత్తౌ కించిత్కాలముపేక్షామాహ-తత ఇతి| ఉపేక్షాకాలేఽప్యనివృత్తౌ ప్రతీకారమాహ-పరత ఇతి తీక్ష్ణైః-లవణారనాలప్రాయైః|
Adhikarana ప్రతీకారస్యాపవాదః, స్నేహశేషపాకార్థమౌషధం (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
అతిరౌక్ష్యాదనాగచ్ఛన్న చేజ్జాడ్యాదిదోషకృత్| ఉపేక్షేతైవ హి తతోఽధ్యుషితశ్చ నిశాం పిబేత్||32|| ప్రాతర్నాగరధాన్యాంభః కోష్ణం, కేవలమేవ వా| |33|
View original
अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्यादिदोषकृत्| उपेक्षेतैव हि ततोऽध्युषितश्च निशां पिबेत्||३२|| प्रातर्नागरधान्याम्भः कोष्णं, केवलमेव वा| |३३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతిరౌక్ష్యాదనాగచ్ఛన్ స్నేహో యది జాడ్యాగ్నిసాదాదిదోషాన్న విధత్తే, తత ఉపేక్షేతైవ-న తన్నిష్కాసనే యతేతేత్యర్థః| అధ్యుషితో రాత్రిం యది స్నేహస్తతః పరిణతత్వాత్ రసాదిధాతుసమతాం గతః ప్రాతః-ప్రభాతే, శుంఠీధాన్యకాంబు కదుష్ణం పిబేత్| కేవలమేవ వా-నగరధాన్యకరహితం, కోష్ణం జలం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- ప్రతీకారస్యాపవాదమాహ-అతిరౌక్ష్యాదితి| నివృత్తస్నేహస్యానివృత్తస్నేహస్య చ స్నేహశేషపాకార్థమౌషధమాహాధ్యుషిత ఇతి| కేవలమేవ వా-కోష్ణమంభః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "సుఖోశితం చైనం తథా కృతవమనవిరేచనాస్థాపనాన్యతమం ప్రాతః శుంఠీధాన్యక్వాథమితరద్వోష్ణముదకం స్నేహశేషజరణాయ వాతకఫోపశాంతయే చ పాయయేత్| తతోఽన్నకాలే యథోక్తమన్నమశ్ర్నీయాత్| న చానువాసితం పేయాం పాయయేత్| సా హి సస్నేహకోష్ఠమేనమభిష్యందయతి|" ఇతి|
Adhikarana పునరనువాసనస్య కాలః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
| అన్వాసయేత్తృతీయేఽహ్ని పంచమే వా పునశ్చ తం||33|| యథా వా స్నేహపక్తిః స్యాదతోఽత్యుల్బణమారుతాన్| వ్యాయామనిత్యాన్ దీప్తాగ్నీన్ రూక్షాంశ్చ ప్రతివాసరం||34||
View original
| अन्वासयेत्तृतीयेऽह्नि पञ्चमे वा पुनश्च तम्||३३|| यथा वा स्नेहपक्तिः स्यादतोऽत्युल्बणमारुतान्| व्यायामनित्यान् दीप्ताग्नीन् रूक्षांश्च प्रतिवासरम्||३४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తమాతురం భూయస్తృతీయే దివసే పంచమే వాఽనువాసయేత్| అథవా యథా స్నేహపాకో భవేదిత్యగ్న్యపేక్షయా సప్తరాత్రేఽధికే న్యూనే వా త్రిరాత్రే వా యథాయోగమనువాసయేత్| అతః-అస్మాదేవ హేతోః, అధికపవనాన్ వ్యాయామశీలాన్ పటుతరదహనాన్ రూక్షాంశ్చ పురుషాన్ ప్రత్యహమనువాసయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పునరనువాసనస్య కాలమాహ-అన్వాసయేదితి స్నేహపాకానుసారేణ సత్పమాదిదినేషు వా| ఉల్బణవాతాదీన్ ప్రతిదినమనువాసయేదిత్యాహ-అత ఇతి| అతః-స్నేహపాకప్రాధాన్యాత్|
Adhikarana అనువసనానంతరం నిరూహః, అనువాసనం వినైవ నిరుహః (౩౫) · Śloka ౩౫
ఇతి స్నేహైస్త్రిచతురైః స్నిగ్ధే స్రోతోవిశుద్ధయే| నిరూహం శోధనం యుంజ్యాదస్నిగ్ధే స్నేహనం తనోః||35||
View original
इति स्नेहैस्त्रिचतुरैः स्निग्धे स्रोतोविशुद्धये| निरूहं शोधनं युञ्ज्यादस्निग्धे स्नेहनं तनोः||३५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, స్నేహైస్త్రిభిశ్చతుర్భిర్వా స్నిగ్ధే సతి స్రోతోవిశోధనార్థం నిరూహం శోధనం ప్రయోజయేత్| అస్నిగ్ధే సతి తనోః-శరీరస్య, స్నేహనం ప్రయోజయేత్| త్రయో వా చత్వారో వా త్రిచతురాః| సంఖ్యయావ్యయేతి సమాసః| చతురోఽచ్ప్రకరణే త్ర్యుపాభ్యాముపసంఖ్యానమిత్యచ్ సమాసాంతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనానంతరం నిరూహమాహ-ఇతి స్నేహైరితి| స్నేహైః-అనువాసనైః| నిషిద్ధానువాసనస్యానువాసనం వినైవ నిరూహనాహ-అమ్రిగ్ధ ఇతి| స్నేహనః సన్ యః శోధనో నిరూహస్తం యుంజ్యాత్|
Adhikarana నిరూహవిధిః (౩౬-౩౮) · Śloka ౩౮
పంచమేఽథ తృతీయే వా దివసే సాధకే శుభే| మధ్యాహ్నే కించిదావృత్తే ప్రయుక్తే బలిమంగలే||36|| అభ్యక్తస్వేదితోత్సృష్టమలం నాతిబుభుక్షితం| అవేక్ష్య పురుషం దోషభేషజాదీని చాదరాత్||37|| బస్తిం ప్రకల్పయేద్వైద్యస్తద్విద్యైర్బహుభిః సహ| |38|
View original
पञ्चमेऽथ तृतीये वा दिवसे साधके शुभे| मध्याह्ने किञ्चिदावृत्ते प्रयुक्ते बलिमङ्गले||३६|| अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्टमलं नातिबुभुक्षितम्| अवेक्ष्य पुरुषं दोषभेषजादीनि चादरात्||३७|| बस्तिं प्रकल्पयेद्वैद्यस्तद्विद्यैर्बहुभिः सह| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-అనువాసనాదనంతరం, పంచమే తృతీయే వా వాసరే మధ్యాహ్నే కించిత్-మనాక్, ఆవృత్తే-అతిక్రాంతే, తథా బలిమంగలే విహితే సతి, పురుషం కృతాభ్యక్తస్వేదితం త్యక్తమలం కించిద్బుభుక్షితం తథా ప్రకృత్యాదిభిర్జ్ఞాత్వా దోషాదీని విదిత్వా| ఆదిశబ్దేన సాత్మ్యబలాదిపరిగ్రహః| ఇత్యేవం సర్వమవగమ్య వైద్యో బస్తిం ప్రకల్పయేత్| నను, "దూష్యం దేశం" (హృ. సూ. అ. 12|67) ఇత్యాదినా సర్వముక్తమేవైతత్| తత్కిమనేన ? ఇతి| బ్రూమః| నిరూహమపి సాపాయం పశ్యతేతదాచార్యేణ పునరుక్తం| దూష్యదేశాదిమహతా యత్నేనాలోచనీయమితి ప్రతిపాదనార్థం| "నిరూహమాత్రా ప్రథమే" ఇత్యాది చ సర్వమత్రాలోచ్యం| కథం ప్రకల్పయేత్ ? ఇత్యాహ-తద్విద్యైః-వైద్యకశాశ్త్రజ్ఞైర్బహుభిః సహ-సార్ద్ధం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహవిధిమాహ-పంచమ ఇతి| అంత్యానుభసనదినాత్ తృతీయే పంచమే వా| సధకే-జ్యోతిఃశాస్త్రోక్తే| శుభే-అశౌచాదిరహితే| అవేత్య-జ్ఞాత్వా| తద్విదైః-బస్తికుశలైః| సంగ్ర్హే తు (సూ. అ. 28) - "ఆర్యావలోకితం నాథమాయా తాగమాత్మభువం ధాతారమశ్వినావింద్రమాత్రేయం సత్పర్షీన్ కాశ్య విదేహ పతిప్రభృతీనగ్నివేశాదీంశ్చ తంత్రకారాన్ దీపగంధపుష్పఫలబలిధూపైర్యజ్ఞ ఈవ ప్రకల్పితభాగాన్ కృత్వా, ఓషధీర్వృద్వర్వేద్యానూ హిజాతీంశ్చ సంపూజ్య తద్విద్యసహితో దోషౌషధాదిబలేన యథాహముపకల్పయేద్రస్తిం| " ఇతి|
Adhikarana నిరూహద్రవ్యాణాం మాత్రా (౩౮-౪౧) · Śloka ౪౧
అథ నిరూహకల్పనామాహ - - - - | క్వాథయేద్వింశతిపలం ద్రవ్యస్యాష్టౌ ఫలాని చ||38|| తతః క్వాథాచ్చతుర్థాంశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| పిత్తే స్వస్థే చ షష్ఠాంశమష్టమాంశం కఫేఽధికే||39|| సర్వత్ర చాష్టమం భాగం కల్కాద్భవతి వా యథా| నాస్యచ్ఛసాంద్రతా బస్తేః పలమాత్రం గుడస్య చ||40|| మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా| |41|
View original
अथ निरूहकल्पनामाह - - - - | क्वाथयेद्विंशतिपलं द्रव्यस्याष्टौ फलानि च||३८|| ततः क्वाथाच्चतुर्थांशं स्नेहं वाते प्रकल्पयेत्| पित्ते स्वस्थे च षष्ठांशमष्टमांशं कफेऽधिके||३९|| सर्वत्र चाष्टमं भागं कल्काद्भवति वा यथा| नास्यच्छसान्द्रता बस्तेः पलमात्रं गुडस्य च||४०|| मधुपट्वादिशेषं च युक्त्या| |४१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రవ్యస్య-బస్తికల్పోక్తస్య, నిరూహకల్పనార్థం వింశతిపలాని, తథాఽష్టౌ ఫలాని-మదనఫలాని, సామాన్యపరిభాషయా షోడశగుణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్| చతుర్భాగావశేషశ్చ గ్రాహ్యః| తతః-తస్మాదేవంకృతాత్, క్వాథాచ్చతుర్థాంశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| ద్వాదశప్రసృతో హి నిరూహః| తత్ర స్నేహం షట్పలికం కల్పయేదిత్యర్థః| పిత్తేఽధికే స్వస్థే చ పురుషే షష్ఠాంశం స్నేహం-చతుష్పలికం, ప్రకల్పయేదితి ప్రకృతం| కఫేఽధికే అష్టమాంశం స్నేహం-త్రిపలికం, ప్రకల్పయేత్| నను, స్వస్థస్య దోషచాలనం ప్రతిషిద్ధం తంత్రాంతరీయైః| తద్గ్రంథో హి-"యో హి సంచాలయేత్సుప్తం వనే సింహం కరాదిభిః| స దోషాంశ్చాలయేత్ స్వస్థాన్ ప్రచ్ఛర్దనవిరేచనైః||" ఇతి| తస్మాత్ స్వస్థవృత్తే నిరూహకల్పనా న యుక్తేతి| తదేతదసత్| యస్మాత్ ప్రాగభిహితం (హృ. సూ. అ. 4|35)- "శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధయన్ గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు||" ఇతి| తస్మాదాచార్యవచనాజ్జ్ఞాయతే స్వస్థవృత్తేఽపి శుద్ధివిధానం సమ్మతమితి తంత్రకృతః| తంత్రాంతరీయం మతం త్వసదేవ, శిష్టవ్యవహారవిరుద్ధత్వాత్| సర్వత్ర-వాతే పిత్తే కఫే స్వస్థే చ, కల్కాత్-పేష్యద్రవ్యాత్, అష్టమం భాగం-త్రీణి పలాని, కల్పయేత్| భవతి వేత్యాది| యథా వా బస్తిరత్యచ్ఛోఽతిసాంద్రో-అతిఘనో [ వా ] న భవతి తథా కల్కః కల్పయితవ్యః| పలమాత్రం గుడస్య చేతి పలాన్నాధికోన ఇతి జ్ఞాపనార్థం మాత్రగ్రహణం| మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్| తత్రేయం యుక్తిః,-మాక్షికస్య పలచతుష్టయం సైంధవస్య చ కర్షః, ఆదిగ్రహణాత్ క్వచిద్యవక్షారస్య కర్షః, తథా మాంసరససురాసవసుక్తక్షీరకాంజికానాం గ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహద్రవ్యాణాం మాత్రామాహ-క్వాథయేదితి| యత్ర క్వాథ్యస్య వింశతిపలాని తత్రాష్టౌ మదనఫలాని ఇత్యేవంపరమేతత్, న వ్కాథమానపరం, ప్రకుంచాదినిరూహేష్వసంభవాత్| క్వాహాత్మకాన్నిరూహాత్ ద్వాదశప్రసృతాచ్చతుర్థాంశం-ప్రసృతత్రయసమ్మితం, స్నేహం కల్పయేత్| తతః క్వాథాత్తావంతం క్వాథమపనీయ, ల్యబ్లోపే పంచమీ| ఏవం కల్కాదష్టమం-సార్ధప్రసృతం| గుడస్య పలమాత్రం| యుక్త్యా మధు ప్రసృతద్వయసమ్మితం, పటు-సైంధవం, అక్షసమ్మితం| అదిశబ్దాన్మాంసరసక్షీరగోమూత్రకాంజికమదనఫలాని| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (చి. అ. 38/30) - "క్షౌద్గం మూత్రం ఫలం క్షీరమమ్లం మాంసరసం తథా| యుక్త్యా ప్రదాపయేద్ధీమాన్ నిరూహే కల్పనా త్వియం||" ఇతి| తత్ర చతుర్ణాం ద్రవాణాం ప్రసృతద్వయం, మదనం త్వేకం, పారిశేష్యాత్క్వాథస్య ప్రసృరచతుష్టయం, ఏవం ద్వాదశప్రసృతత్వం| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (చి. అ. 38/37)- " దత్వాఽఽదౌ సైంధవస్యాక్షం మధునః ప్రసృతద్వయం| వినిర్మథ్య తతో దద్యాత్ స్నేహస్య ప్రసృతత్రయం|| ఏకీభూతే తతః స్నేహే కల్కస్య ప్రసృతం క్షిపేత్| సమ్మూర్చ్ఛితే కషాయం తు చతుష్ప్రసృతసమ్మితం|| వితరేచ్చ తదావాపమంతే ద్విప్రసృతోన్మితం| ఏవం ప్రకల్పితో బస్తిర్ద్వాదశప్రసృతో భవేత్||" ఇతి| యత్వత్ర కల్కస్య ప్రసృతమానం తత్ 'భవతి వా యథా నాత్యచ్ఛసాంద్రతా బస్తేః' ఇత్యభిప్రాయేణ| యచ్చాచాపస్య ప్రసృతద్వయమానం తద్గుడలకల్కత్రిపలయోగాత్| ఇతి వాతేఽధికే| పిత్తే తు స్నేహన్యూనతా మధుదుగ్ధాభ్యాం పూరణీయా| కఫే తు మధునైవ| ఉక్తం హి వృందేన (అ. 76/5)- " మధుస్నేహనకల్కాఖ్యకషాయావాపతః క్రమాత్| త్రీణి షట్ ద్వే దశ త్రీణి పలాన్యనిలరోగిణాం|| పిత్తే చత్వారి ద్వే ద్విపంజ్చ చతుష్టయం| షట్ త్రీణి ద్వే దశ త్రీణి కఫే చాపి నిరూహణం||" ఇతి|
Adhikarana నిరూహద్రవ్యాణాం సంస్కారః (౪౧-౪౩) · Śloka ౪౩
సర్వం తదేకతః| ఉష్ణాంబుకుంభీబాష్పేణ తప్తం ఖజసమాహతం||41|| ప్రక్షిప్య బస్తౌ ప్రణయేత్పాయౌ నాత్యుష్ణశీతలం| నాతిస్నిగ్ధం న వా రూక్షం నాతితీక్ష్ణం న వా మృదు||42|| నాత్యచ్ఛసాంద్రం నోనాతిమాత్రం నాపటు నాతి చ| లవణం తద్వదమ్లం చ|43|
View original
सर्वं तदेकतः| उष्णाम्बुकुम्भीबाष्पेण तप्तं खजसमाहतम्||४१|| प्रक्षिप्य बस्तौ प्रणयेत्पायौ नात्युष्णशीतलम्| नातिस्निग्धं न वा रूक्षं नातितीक्ष्णं न वा मृदु||४२|| नात्यच्छसान्द्रं नोनातिमात्रं नापटु नाति च| लवणं तद्वदम्लं च|४३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్-ఏతత్, సర్వమౌషధమేకతః-ఏకస్మిన్ కృత్వా, భేషజపాకాతిక్రాంతిపరిహారార్థముష్ణాంబుకుంభీవాష్పేణ తప్తం, ఖజేన-దధ్యాహననకాష్ఠేన, సమాహతం-ఆలోడితం, తథా "బ్రహ్మదక్ష" ఇత్యాదినా చాభిమంత్రితం, బస్తౌ ప్రక్షిప్య పాయౌ-గుదే, ప్రణయేత్| నాత్యుష్ణం, నాతిశీతలం, నాతిస్నిగ్ధం, న వా రూక్షం, నాతితీక్ష్ణం, న వా మృదు, నాత్యచ్ఛం నాతిసాంద్రం-నాతిఘనం, నోనమాత్రం, న చాతిమాత్రం, నాపటు-నాలవణం, నాతిలవణం, తద్వదమ్లం చేతి నానమ్లం, నాత్యమ్లం| అతిశబ్దప్రయోగాదత్ర మధ్యమావస్థానుగమః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మిలితానాం నిరూహద్రవ్యాణాం సంస్కారమాహసర్వమితి| ఖజో-మంథనదండః| తద్వత్-నానమ్లం నాత్యామ్లం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28)- "తత్ర బాష్పమాత్రనుతాపాదౌషధస్య విదాహో న భవతి| ఖజప్రమథనాత్ వ్కాథస్నేహాదయః సమ్యక్సంయుక్తాః సమ్యగేవ యోగమారభంతే| అన్యథా పునః వ్కాథాదీనాముల్బణోఽన్యతమోఽన్యతమం యథాస్వ ద్షమీరయే| అత్యుష్ణాదీనాం తు పృథగ్వ్యాపదః సాధనాని సిద్ధిషూత్తరకాలముపదేక్ష్యంతే| అపి చ| తిర్యకు ప్రణీతే హినయాతి ధారా గోదే వ్రణః స్యాచ్చలితే తు నేదే దత్తః శర్నేర్నాశయమేతి బస్తిః కంఠం ప్రధావేదతిపీడితస్తు|| స్తంభవిధతేఽతిమృదుర్హిమశ్చ తత్పామ్లతీక్ష్ణో భ్రమదాహమోహాన్| స్నిమ్యోఽతిజాడ్యం, పవనం తు రూక్షస్తన్వల్పమాత్రాలవణస్వయోగాం|| కరోతి మాత్రాభ్యధికోఽతియోగం క్షామం తు సాంద్రః సుచిరేణచేతి| దాహాతిసారౌ లబణోఽతి కుర్యాత్తస్మాత్సుయుక్తం సమమేద దద్యాత్||" ఇతి|
Adhikarana మతాంతరేణ స్వస్థవిషయం మానం (౪౩-౪౫) · Śloka ౪౫
సాంప్రతమన్యమతమభిధత్తే - - - - పఠంత్యన్యే తు తద్విదః||43|| మాత్రాం త్రిపలికాం కృర్యాత్స్నేహమాక్షికయోః పృథక్| కర్షార్ద్ధం మాణిమంథస్య స్వస్థే కల్కపలద్వయం||44|| సర్వద్రవాణాం శేషాణాం పలాని దశ కల్పయేత్| |45|
View original
साम्प्रतमन्यमतमभिधत्ते - - - - पठन्त्यन्ये तु तद्विदः||४३|| मात्रां त्रिपलिकां कृर्यात्स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्| कर्षार्द्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्||४४|| सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తద్విదో-బస్తివిదః, ఏవం పఠంతి| యథా,-"మాత్రాం త్రిపలికాం కుర్యాత్ " ఇత్యాది|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మతాంతరేణ స్వశావిషయం మానమాహ-వదన్యన్యే తితి| అయం నవప్రసతో నిరూహః|
Adhikarana నిరూహద్రవ్యాణాం మేలనక్రమః (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
సంప్రతి నిరూహావయవానాం మాక్షికాదీనాం సంయోజనవిధిమాహ - - - - | మాక్షికం లవణం స్నేహం కల్కం క్వాథమితి క్రమాత్||45|| ఆవపేత నిరూహాణామేష సంయోజనే విధిః| |46|
View original
सम्प्रति निरूहावयवानां माक्षिकादीनां संयोजनविधिमाह - - - - | माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्||४५|| आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాక్షికాది క్రమాత్ ఆవపేత-మర్దయిత్వా మిశ్రయేత్| కుండకే మాక్షికం ప్రథమం ప్రక్షిప్య మర్దయేత్| తతస్తత్రైవ లవణం క్షిప్త్వా మేలయేత్| ఏవం స్నేహం, తతోఽను కల్కం, తతః క్వాథం, ఇతి-అనేన, క్రమేణ మిశ్రయేదిత్యర్థః| ఏవం యోజితాని ద్రవ్యాణి సమరసతాం యాంతి| సమరసభావేన చ నిరూహస్య సమ్యగ్యోగో భవతి| నిరూహాణాం సంయోజనే-మిశ్రణే, ఏష విధిః-ఏతద్విధానం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహద్రవ్యాణాం మేలనక్రమమాహ-మాక్షికమితి| అర్థాత్ క్వాథనంతరం క్షీరాద్యావాపాః|
Adhikarana దత్తే నిరూహే రోగిణః కృత్యం (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| ఉత్తానో దత్తమాత్రే తు నిరూహే తన్మనా భవేత్||46|| కృతోపధానః సంజాతవేగశ్చోత్కటకః సృజేత్| |47|
View original
| उत्तानो दत्तमात्रे तु निरूहे तन्मना भवेत्||४६|| कृतोपधानः सञ्जातवेगश्चोत्कटकः सृजेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిరూహే దత్తమాత్రే సతి ఉత్తానః సన్ తన్మనాః-నిరూహవేగే దత్తావధానః, తథా కృతోపధానః సన్ తిష్ఠేత్| సముద్భూతవేగశ్చోత్కటకః సన్ త్యజేత్ 'వేగం' ఇతి శేషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దత్తే నిరూహే రోగిణః కృత్యమాహ-ఉత్తాన ఇతి| తానత్వం నిరూహవీర్యేణ దేహవ్యాప్తయే|
Adhikarana నిరూహస్య నివృత్తికాలః, అనివృత్తౌ ప్రతీకారః (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
| ఆగతౌ పరమః కాలో ముహూర్తో మృత్యవే పరం||47|| తత్రానులోమికం స్నేహక్షారమూత్రామ్లకల్పితం| త్వరితం స్నిగ్ధతీక్ష్ణోష్ణం బస్తిమన్యం ప్రపీడయేత్||48|| విదద్యాత్ఫలవర్తిం వా స్వేదనోత్రాసనాది చ| |49|
View original
| आगतौ परमः कालो मुहूर्तो मृत्यवे परम्||४७|| तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लकल्पितम्| त्वरितं स्निग्धतीक्ष्णोष्णं बस्तिमन्यं प्रपीडयेत्||४८|| विदद्यात्फलवर्तिं वा स्वेदनोत्रासनादि च| |४९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆగతౌ-ప్రత్యాగమనే, కాలః పరమో ముహూర్తః| అపరః-తస్మాన్ముహూర్తాదన్యో, విస్రబ్ధాగమనకాలో మృత్యవే-మరణాయ| తత్ర-తస్మిన్ ముహూర్తాత్పరమనాగమనే నిరూహస్య, త్వరితమపరం బస్తిం-నిరూహం, ప్రపీడయేదితి సంబంధః| కింభూతం నిరూహం ? ఆనులోమికం-అనులోమకరం| స్నేహః, తథా క్షారో-యవక్షారాదిః, తథా మూత్రం-గోమూత్రం, అమ్లం-కాంజికాది, తైః కల్పితం-నిరూపితం| తథా, స్నిగ్ధం తీక్ష్ణముష్ణం చ| స్నేహయోగాదేవ స్నిగ్ధత్వే సిద్ధే స్నిగ్ధగ్రహణం నిరూహస్య స్నిగ్ధేతరత్వప్రతిపాదనార్థం| ఆనులోమికమితి "అధ్యాత్మాదిత్వాత్" ఠఞ్| అథవా ఫలవర్తిం విదద్యాత్| ఫలేన-మదనఫలేన యుక్తా వర్తిః| సా చార్శశ్చికిత్సితే (హృ. చి. అ. 8|137) వక్ష్యమాణా| స్వేదనోత్త్రాసనాది చ| స్వేదనం-స్వేదః| ఉత్త్రాసనం-ఖడ్గహస్తయోధదర్శనాదినా కుపితనృపచ్ఛద్మఖడ్గవ్యగ్రాగ్రబాహుదర్శనాకులకరణాది, కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిరూహనివృత్తికాలమాహ-ఆగతావితి| ముహూర్తో ఘటికాద్వయం | అనివృత్తౌ ప్రతీకారమాహ-తత్రానులోమికస్నేహేతి | ఆనులోమికస్నేహః-ఏరండతేలాదిః, శ్యామాదిసిద్ధో వా|
Adhikarana అసమ్యగ్యోగాత్పునః పునర్దానం (౪౯-౫౦) · Śloka ౫౦
| స్వయమేవ నివృత్తే తు ద్వితీయో బస్తిరిష్యతే||49|| తృతీయోఽపి చతుర్థోఽపి యావద్వా సునిరూఢతా| |50|
View original
| स्वयमेव निवृत्ते तु द्वितीयो बस्तिरिष्यते||४९|| तृतीयोऽपि चतुर्थोऽपि यावद्वा सुनिरूढता| |५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్వయమేవ-ఫలవర్త్యాద్యాయాసం వినాఽపి, నివృత్తే నిరూహే సతి ద్వితీయో బస్తిః-నిరూహః, ఇష్యతే| యత్నవిశేషేణ తు నిరూహే నివృత్తే సతి నాన్యం బస్తిం ప్రపీడయేత్, ఇత్యుక్తం భవతి| తృతీయోఽపీత్యపిః సముచ్చయే| ఏవం చతుర్థోఽపీతి| యావద్వేతి| పంచమాదయోఽపి బస్తయో దేయాః, యావత్ సమ్యఙ్నిరూఢత్వం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్వయం నివృత్తావసమ్యగ్యోగాత్పునఃపునర్దానమాహ-స్వయమేవేతి|
Adhikarana సమ్యగ్యోగాదిలక్షణం (౫౦) · Śloka ౫౦
కాని పునః సమ్యఙ్నిరూఢలింగాని ? ఇత్యాహ - - - - | విరిక్తవచ్చ యోగాదీన్విద్యాత్|50|
View original
कानि पुनः सम्यङ्निरूढलिङ्गानि ? इत्याह - - - - | विरिक्तवच्च योगादीन्विद्यात्|५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిరూహే విరిక్త ఇవ యోగాదీన్ విద్యాత్| తత్ర చోక్తం- (హృ. సూ. అ. 18|38) - "హృత్కుక్ష్యశుద్ధిః" ఇత్యారభ్య యావత్ "భవంత్యతివిరిక్తస్య తథాఽతివమనామయాః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సమ్యగ్యోగాదిలక్షణమాహ-విరిక్తవదితి|
Adhikarana సమ్యగ్యోగే స్నానం భోజనం చ (౫౦-౫౧) · Śloka ౫౧
| యోగే తు భోజయేత్||50|| కోష్ణేన వారిణా స్నాతం తనుధన్వరసౌదనం| |51|
View original
| योगे तु भोजयेत्||५०|| कोष्णेन वारिणा स्नातं तनुधन्वरसौदनम्| |५१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యోగే తు-నిరూహస్య సమ్యగ్యోగే సతి, సుఖోష్ణజలస్నాతం సంతం భోజయేత్| కిం ? ధన్వరసౌదనం, ధన్వరసో-జాంగలరసశ్చౌదనం చ తద్ధన్వరసౌదనం| కింభూతం ? తను-అఘనం| నను, "యూషక్షీరరసైః క్రమాత్" ఇతి (శ్లో. 56) వక్ష్యతి| తత్కథమిహేదముపపద్యతే ? బ్రూమః| వాతవికారశమనార్థో హి నిరూహః ప్రాయేణేష్యతే| తస్మింశ్చ రసకౌదనమేవ పథ్యం శ్రేయః| అగ్రే చ దోషాపేక్షయా పథ్యం విశేషేణోపదేక్ష్యతే| అతో నాత్ర కించిదనుపపన్నం| నను, దోషనిర్హరణం వమనవిరేకాభ్యామివానేన క్రియతే| తత్ర చ యథా పేయాదిక్రమో యుక్తః, తథేహాపి యుక్తః స్యాత్| నైవం| విరేకవమనాభ్యాం హి వహ్నిస్థానమాచ్ఛాద్యతే, తేనాగ్నిమాంద్యం భవతి| నిరూహస్తు నాభేరుర్ధ్వమగచ్ఛన్నేవ దోషనిర్హరణం కరోతి, తేన తత్ర నాగ్నిమాంద్యాపత్తిః| తస్మాన్నాత్ర పేయాదిక్రమః| అపి చ, వాతవికారవిషయత్వాచ్చాత్ర రసౌదనప్రాయమేవ పథ్యం యుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సమ్యగ్యోగే స్నానం భోజనం చాహ-యోగే త్వితి| తనునా-అచ్ఛేన, ధన్వరసేన-జాంగలరసేన, మిశ్రమోదనం|
Adhikarana స్నానభోజనయోః ఫలం (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
| వికారా యే నిరూఢస్య భవంతి ప్రచలైర్మలైః||51|| తే సుఖోష్ణాంబుసిక్తస్య యాంతి భుక్తవతః శమం| |52|
View original
| विकारा ये निरूढस्य भवन्ति प्रचलैर्मलैः||५१|| ते सुखोष्णाम्बुसिक्तस्य यान्ति भुक्तवतः शमम्| |५२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రకర్షేణ చలైర్దోషైర్యే వికారా భవంతి, తే కోష్ణసలిలైః స్నాతస్య కృతభోజనస్య సతః శమం గచ్ఛంతి| అత ఏవ తత్కార్యమితి భావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నానభోజనయోః ఫలమాహ-వికారా ఇతి| ప్రచలైః-స్వస్థానాత్ప్రచ్యుతైః|
Adhikarana వాతార్దితస్య నిరూహదిన ఏవానువాసనం (౫౨) · Śloka ౫౨
| అథ వాతార్దితం భూయః సద్య ఏవానువాసయేత్||52||
View original
| अथ वातार्दितं भूयः सद्य एवानुवासयेत्||५२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-నిరూహాదనంతరం, వాతపీడితం పురుషం సద్య ఏవ-తస్మిన్నేవ దినే, అనువాసయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతార్దితస్య నిరూహదిన ఏవానుఆసనమాహాథేతి| సంగ్రేహే తు (సూ. అ. 28) - "తతః పునర్వాతార్తమాతురం బృంహణియమన్యం వా తద్విధమశితానంతరం సాయం వా పున రల్పలధ్వశితం యథాస్వమనిలాదిషు దశమూలాదిసాధితేన తైలేనానువాసయేత్|" ఇతి|
Adhikarana అనువాసనస్య సమ్యగ్యోగాది లక్షణం (౫౩) · Śloka ౫౩
సమ్యగ్ఘీనాతియోగాశ్చ తస్య స్యుః స్నేహపీతవత్| |53|
View original
सम्यग्घीनातियोगाश्च तस्य स्युः स्नेहपीतवत्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య-అనువాసనస్య, స్నేహపీతస్యేవ సమ్యగ్యోగాదయః స్యుః| స్నేహపీతస్యేవ స్నేహపీతవత్, షష్ఠ్యంతాద్వతిః| తత్ర (హృ. సూ. అ. 16|30)- "వాతానులోమ్యం" ఇత్యాది "ఘ్రాణవక్త్రగుదస్రవాః" ఇత్యంతం స్నేహపానస్య సమ్యగ్యోగాతియోగలక్షణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనస్య సమ్యగ్యోగాదిలక్షణమాహ-సన్యాగితి|
Adhikarana విశేషం సమ్యగ్యోగలక్షణం (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
అన్యదప్యనువాసనస్య సమ్యగ్యోగలక్షణమాహ - - - - | కించిత్కాలం స్థితో యశ్చ సపురీషో నివర్తతే||53|| సానులోమానిలః స్నేహస్తత్సిద్ధమనువాసనం| |54|
View original
अन्यदप्यनुवासनस्य सम्यग्योगलक्षणमाह - - - - | किञ्चित्कालं स्थितो यश्च सपुरीषो निवर्तते||५३|| सानुलोमानिलः स्नेहस्तत्सिद्धमनुवासनम्| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చశబ్దః పూర్వోక్తం సమ్యగ్యోగలక్షణం సముచ్చినోతి| కించిత్-అల్పమాత్రం, కాలం కోష్ఠాభ్యంతరే స్థితః సన్ సవిట్కః సానుగుణపవనో నివర్తతే-నిఃసరతి, యః స ఏవంభూతశ్చ స్నేహః, తత్సిద్ధం-అభిమతకారి, అనువాసనం| ఉక్తం వ్యస్తం సమస్తం చేదం సిద్ధానువాసనలక్షణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగావృత్తి(స్నేహాతిదేశ) జన్యం సమ్యగ్యోగలక్షణముక్త్వా సంప్రతి [అనువాసితే విశేషం సమ్యక్ ] యోగ [లక్షణ] మాహ-కించిత్కాలమితి|
Adhikarana అనువాసనావృత్తౌ దోషభేదేన సంఖ్యానియమః మధ్యేమధ్యే నిరూహః (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
| ఏకం త్రీన్ వా బలాసే తు స్నేహబస్తీన్ ప్రకల్పయేత్||54|| పంచ వా సప్త వా పిత్తే, నవైకాదశ వాఽనిలే| పునస్తతోఽప్యయుగ్మాంస్తు పునరాస్థాపనం తతః||55||
View original
| एकं त्रीन् वा बलासे तु स्नेहबस्तीन् प्रकल्पयेत्||५४|| पञ्च वा सप्त वा पित्ते, नवैकादश वाऽनिले| पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनं ततः||५५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహబస్తీన్-అనువాసనాని, ఏకం త్రీన్ వా శ్లేష్మవికారే ప్రకల్పయేత్| కార్యే కారణోపచారాదేవముక్తం| ఏవమగ్రేఽపి చింత్యం| పిత్తే పంచ స్నేహబస్తీనథవా సప్త దద్యాత్| నవ ఏకాదశ వా వాయౌ దద్యాత్| తతః పునరప్యయుగ్మాన్-విషమానేవ, స్నేహబస్తీన్ దద్యాత్| తతః పునరప్యాస్థాపనం దద్యాత్| అయుగ్మవచనం చేదం బాహుల్యేనాయం వ్యవహారో యుక్త ఇతి ప్రతిపాదయితుం| వాతోత్తరస్య తు యుగ్మా అపి దేయా ఏవ| తథా చాధునైవాభ్యధాయి (శ్లో. 34) - "అతోఽత్యుల్బణమారుతాన్| వ్యాయామనిత్యాన్ దీప్తాగ్నీన్ రూక్షాంశ్చ ప్రతివాసరం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనువాసనావృత్తౌ దోషభేదేన సంఖయానూమమాహ-ఏకం త్రీనితి| పునఃపునరావృత్తావయమేవ సంఖ్యానియమ ఇత్యాహ-పునస్తత ఇతి| అయుగ్మాన్-విషమసంఖయాన్| తత్తదావృత్తిపూర్తౌ మధ్యే మధ్యే నిరూహః కార్య ఇత్యాహ-పునరాస్థాపనమితి|
Adhikarana అత్ర దోషభేదేన యూషాదిభిర్భోజనం (౫౬) · Śloka ౫౬
కఫపిత్తానిలేష్వన్నం యూషక్షీరరసైః క్రమాత్| |56|
View original
कफपित्तानिलेष्वन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృతాస్థాపనస్య చ పథ్యం శ్లేష్మపిత్తపవనేషు యథాసంఖ్యం యూషాదిభిః సహాన్నముపయోక్తవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆవృత్తౌ క్రియమాణాయాం దోషభేదేన ప్రత్యంహ భోజనమాహ-కఫపిత్తానిలేష్వితి|
Adhikarana వాతే నిరూహం ప్రతి విశేషః (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
| వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథత్రివృతాసైంధవైర్యుతః||56|| బస్తిరేకోఽనిలే స్నిగ్ధః స్వాద్వమ్లోష్ణో రసాన్వితః| |57|
View original
| वातघ्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृतासैन्धवैर्युतः||५६|| बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वम्लोष्णो रसान्वितः| |५७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బస్తిః-నిరూహః, [అనిలే-వాతవిషయే, వాతఘ్నౌషధాని-దశమూలాదీని, తేషాం నిష్క్వాథః త్రివృతాసైంధవైర్యుతః, తథా ] స్నిగ్ధో మధురామ్లోష్ణరసయుక్తః పవనే హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతే నిరూహం ప్రతి విశేషమాహ-వాతఘ్నౌషధేతి| వాతఘ్నౌషధం-భద్రదార్వాది| ఏక ఇతి పుటాపేక్షయా న తు ప్రయోగాపేక్షయా|
Adhikarana పిత్తే నిరూహం ప్రతి విశేషః (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
| న్యగ్రోధాదిగణక్వాథపద్మకాదిసితాయుతౌ||57|| పిత్తే స్వాదుహిమౌ సాజ్యక్షీరేక్షురసమాక్షికౌ| |58|
View original
| न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ||५७|| पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ| |५८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తే మధురశిశిరౌ సఘృతదుగ్ధేక్షురసమధూ ద్వౌ బస్తీ హితౌ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తే నిరూహం ప్రతి విశేషమాహ-న్యాగ్రోధాదీతి ద్విత్వం పూర్వవత్|
Adhikarana కఫే నిరూహం ప్రతి విశేషః (౫౮-౫౯) · Śloka ౫౯
| ఆరగ్వధాదినిష్క్వాథవత్సకాదియుతాస్త్రయః||58|| రూక్షాః సక్షౌద్రగోమూత్రాస్తీక్ష్ణోష్ణకటుకాః కఫే| |59|
View original
| आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः||५८|| रूक्षाः सक्षौद्रगोमूत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे| |५९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, ఆరగ్వధేంద్రయవేత్యాదికషాయవత్సంకమూర్వేత్యాదికషాయాభ్యాం (హృ. సూ. అ. 15, శ్లో. 17 శ్లో. 33) యుక్తా రూక్షా మాక్షికగోమూత్రాభ్యాం సహితాస్తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తాస్త్రయో బస్తయః కఫే హితాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కఫే నిరూహం ప్రతి విశేషమాహ-ఆరగ్వధాదీతి| త్రిత్వం పూర్వవత్|
Adhikarana సన్నిపాతే త ఏవ త్రయః (౫౯) · Śloka ౫౯
| త్రయస్తే సన్నిపాతేఽపి దోషాన్ ఘ్నంతి యతః క్రమాత్||59||
View original
| त्रयस्ते सन्निपातेऽपि दोषान् घ्नन्ति यतः क्रमात्||५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్నిపాతేఽపి త్రయ ఏవ బస్తయో హితాః| యస్మాత్తే దోషాన్-త్రీన్, క్రమేణ పరాకుర్వంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సన్నిపాతే త్రీణ్యేవ పుటానీత్యత ఆహ-త్రయశ్చేతి| వాతపిత్తే వాతకఫే పిత్తకఫే తూక్తన్యాయాదేవ ద్వౌ|
Adhikarana ఉక్తనియమస్య మతాంతరత్వం, న హి దోషశ్చతుర్థోఽస్తి (౬౦) · Śloka ౬౦
త్రిభ్యః పరం బస్తిమతో నేచ్ఛంత్యన్యే చికిత్సకాః| న హి దోషశ్చతుర్థోఽస్తి పునర్దీయేత యం ప్రతి||60||
View original
त्रिभ्यः परं बस्तिमतो नेच्छन्त्यन्ये चिकित्सकाः| न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||६०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత ఏవ హేతోస్త్రిభ్యో బస్తిభ్యః పరమపరే భిషజో నిరూహం నేచ్ఛంతి| యతస్త్రయో దోషాస్త్రిభిర్బస్తిభిర్నివర్తితా ఇతి| చతుర్థో దోషో న విద్యతే, యం లక్షీకృత్య భూయశ్చతుర్థః పుటకో దీయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తనియమస్య మతాంతరత్వమాహ-త్రిభ్యః పరమితి| అతః-యతః క్రమాద్దోషాన్ ఘ్నంతి| నను, రక్తం చతుర్యో దోషోఽస్తీత్యత ఆహ-న హీతి| రక్తస్య దూష్యత్వాన్న దోషత్వం|
Adhikarana త్రిభ్యో న్యూనతాఽపి న కార్యా (౬౧) · Śloka ౬౧
ఉత్క్లేశనం శుద్ధికరం దోషాణాం శమనం క్రమాత్| త్రిధైవ కల్పయేద్వస్తిమిత్యన్యేఽపి ప్రచక్షతే||61||
View original
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्| त्रिधैव कल्पयेद्वस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||६१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్యేఽపి వైద్యాస్త్రిధైవ బస్తిం కల్పయేదితి జగదుః| ఏకం బస్తి దోషాణాముత్క్లేశనం, అన్యం ద్వితీయం బస్తి దోషాణాం శుద్ధికరం, అన్యం తృతీయం బస్తి దోషాణాం శమనం| క్రమాదితి అనయా యుక్త్యా త్రివిధో బస్తిరితి మన్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- త్రిభ్యో న్యూనతాఽపి న కార్యేతి మతాంతరవాహ-ఉత్క్లేశనమితి|
Adhikarana మతయోర్విషయవ్యవస్యా (౬౨) · Śloka ౬౨
| తత్ర కిం క్రియతాం ? ఇత్యాహ - - - -] దోషౌషధాదిబలతః సర్వమేతత్ప్రమాణయేత్| |62|
View original
| तत्र किं क्रियताम् ? इत्याह - - - -] दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत्प्रमाणयेत्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తదత్ర దోషభేషజదేశసాత్మ్యాదివశాత్ సర్వమప్యేతత్ ప్రమాణీకార్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మతయోర్విషయవ్యవస్థామాహ-దోషౌషధాదీతి| దోషాధిక్యే ఔషధమృదుత్వే బలాధిక్యే చ పుటాధిక్యం, విపయే న్యూనత్రపిత్యర్థః|
Adhikarana స్వమతమాహ (౬౨) · Śloka ౬౨
అథ సర్వమతానుగ్రాహి స్వమతమాహ - - - - | సమ్యఙ్నిరూఢలింగం తు నాసంభావ్య నివర్తయేత్||62||
View original
अथ सर्वमतानुग्राहि स्वमतमाह - - - - | सम्यङ्निरूढलिङ्गं तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమ్యఙ్నిరూఢలక్షణమసంభావ్య-అసంపాద్య, న నివర్తయేత్,-బస్తిదానం కారయేదేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్వమతమాహ-సమ్యగితి| యావద్భిః సమ్యవోగస్తావంతి పుటాని కుర్యాదిత్యర్థః|
Adhikarana కర్మబస్తిః (౬౩) · Śloka ౬౩
ఇదానీం కర్మకాలయోగాఖ్యాన్ బస్తివిశేషానాహ - - - - ప్రాక్స్నేహ ఏకః పంచాంతే ద్వాదశాస్థాపనాని చ| సాన్వాసనాని కర్మైవం బస్తయస్త్రింశదీరితాః||63||
View original
इदानीं कर्मकालयोगाख्यान् बस्तिविशेषानाह - - - - प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च| सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः||६३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాక్-పూర్వం, ఏకః స్నేహబస్తిః| అంతే-అవసానే, పంచ స్నేహాః| తథా, నిరూహా ద్వాదశ సహానువాసనాః| ఇత్యేవం త్రింశద్బస్తయః "కర్మ" ఇతి గదితాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కర్మబస్త్యాఖ్యం ప్రయోగమాహ-ప్రాక్స్నేహ ఇతి| స్నేహః-అనువాసనః|
Adhikarana కాలబస్తిః (౬౪) · Śloka ౬౪
కాలః పంచదశైకోఽత్ర ప్రాక్ స్నేహోఽంతే త్రయస్తథా| షట్ పంచబస్త్యంతరితాః|64|
View original
कालः पञ्चदशैकोऽत्र प्राक् स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा| षट् पञ्चबस्त्यन्तरिताः|६४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచదశ బస్తయః "కాలః" ఉచ్యతే| కథం ? ఇత్యాహ-ఏకః పూర్వం స్నేహః| తథా, అంతే త్రయః స్నేహాః| తథా, షట్ స్నేహాః పంచభిర్బస్తిభిరంతరితా ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కాలబస్త్యాఖ్యం ప్రయోగమాహ-కాల ఇతి| పంచబస్త్యంతరితాః షట్ స్నేహాః|
Adhikarana యోగబస్తిః (౬౪-౬౫) · Śloka ౬౫
| యోగోఽష్టౌ బస్తయోఽత్ర తు||64|| త్రయో నిరూహాః స్నేహాశ్చ స్నేహావాద్యంతయోరుభౌ| |65|
View original
| योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु||६४|| त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ| |६५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"యోగః" అష్టౌ బస్తయః| కథం ? ఇత్యాహ-త్రయో నిరూహాః, త్రీణి చానువాసనాని, తథాఽఽద్యంతయోర్ద్వౌ స్నేహబస్తీ, ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- యోగబస్త్యాఖ్యం ప్రయోగమాహ-యోగోఽష్టావితి|
Adhikarana ప్రయోగనియమే యుక్తిః, ప్రయోగాతిక్రమే దోషః (౬౫-౬౬) · Śloka ౬౬
| స్నేహబస్తిం నిరూహం వా నైకమేవాతి శీలయేత్||65|| ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాన్మరుతో భయం| |66|
View original
| स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवाति शीलयेत्||६५|| उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्| |६६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహబస్తిమథవా నిరూహమేకమేవ కేవలమతిశయేన న శీలయేత్| యతః స్నేహాదతిసేవితాత్ ఉత్క్లేశాగ్నిమాంద్యే జాయేతే| నిరూహాదతిసేవితాత్ పవనాద్భయం జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగనియమే యుక్తిమాహ-స్నేహబస్తిమితి| ప్రయోగాతిక్రమే దోషమాహ-ఉత్క్లేశాగ్నివధావితి|
Adhikarana నియమతాత్పర్యం (౬౬) · Śloka ౬౬
| తస్మాన్నిరూఢః స్నేహ్యః స్యాన్నిరూహ్యశ్చానువాసితః||66||
View original
| तस्मान्निरूढः स्नेह्यः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः||६६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్మాత్కారణాత్ నిరూఢో నరః స్నేహనార్హః స్యాత్| అనువాసితశ్చ పురుషో నిరూహణార్హో భవేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగాంతరకల్పనార్థం నియమతాత్పర్యమాహ-తస్మాదితి|
Adhikarana ప్రయోగనియమస్య ఫలం (౬౭) · Śloka ౬౭
స్నేహశోధనయుక్త్యైవం బస్తికర్మ త్రిదోషజిత్| |67|
View original
स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्| |६७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవం-పూర్వోక్తయా, స్నేహశోధనయుక్త్యా బస్తికర్మ సేవితం త్రీన్ దోషాన్ జయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రయోగమస్య ఫలమాహ-స్నేహశోధనయుక్త్యేతి| స్నిగ్ధస్య శోధనం, శుద్ధస్య స్నేహనం, స్నిగ్ధస్య పునః శోధనామిత్యాది-యుక్తిః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - "అష్టాదశాష్టాదశకాన్ బస్తీనాం యో నిషేవతే| విధినా నా యథోక్తేన స భవేదజరోఽరుజః| సహస్రాయుః శ్రుతధరో వీతపాప్మాఽమరప్రభః| వాజిస్యదో నాగబలః స్థిరబుద్ధీంద్రియానలః||" ఇతి|
Adhikarana మాత్రాబస్తిలక్షణం (౬౭-౬౮) · Śloka ౬౮
అధునా మాత్రాబస్తిం లక్షయతి - - - - | హ్రస్వయా స్నేహపానస్య మాత్రయా యోజితః సమః||67|| మాత్రాబస్తిః స్మృతః స్నేహః| |68|
View original
अधुना मात्राबस्तिं लक्षयति - - - - | ह्रस्वया स्नेहपानस्य मात्रया योजितः समः||६७|| मात्राबस्तिः स्मृतः स्नेहः| |६८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హ్రస్వయా-యామద్వయజరణలక్షణయా, స్నేహపానమాత్రయా సమః-తుల్యో, యోజితః స్నేహో మాత్రాబస్తిసంజ్ఞః స్మృతః, సద్వైద్యైరితి శేషః| అన్యైస్త్వన్యథా స్నేహమాత్రోక్తా| యథా-"షట్పలా తు భవేజ్జ్యేష్ఠా, త్రిపలా మధ్యమా భవేత్| కనీయస్యధ్యర్ద్ధపలా త్రిధామాత్రాఽనువాసనే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మాత్రాబస్త్యాఖ్యమనువాసనమాహ-హస్వయేతి| హస్వయా-యామద్వయపరిణామిన్యా|
Adhikarana మాత్రాబస్తేర్విషయః, మాత్రాబస్తేః ఫలం (౬౮-౬౯) · Śloka ౬౯
శీలనీయః సదా చ సః| బాలవృద్ధాధ్వభారస్త్రీవ్యాయామాసక్తచింతకైః||68|| వాతభగ్నాబలాల్పాగ్నినృపేశ్వరసుఖాత్మభిః| దోషఘ్నో నిష్పరీహారో బల్యః సృష్టమలః సుఖః||69||
View original
शीलनीयः सदा च सः| बालवृद्धाध्वभारस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकैः||६८|| वातभग्नाबलाल्पाग्निनृपेश्वरसुखात्मभिः| दोषघ्नो निष्परीहारो बल्यः सृष्टमलः सुखः||६९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స చ-మాత్రాబస్తిః, బాలాదిభిః సతతమేవ శీలయితవ్యః| స చ శీలితో దోషాపహః, తథా నిష్పరీహారః-అనియంత్రణో, బలాయ హితో, నిర్గతపురీషాదికః, సుఖకారీ చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మాత్రాబస్తోర్విషయమాహ-శీలనీయ ఇతి| అధ్వాదిష్వాసక్తః| చింతకః-చింతావాన్| మాత్రాబస్తేః ఫలమాహ-దోషఘ్న ఇతి| సుఖో-వ్యాపద్రహితః|
Adhikarana ఉత్తరవస్తేర్విశేషతో విషయః (౭౦) · Śloka ౭౦
బస్తౌ రోగేషు నారీణాం యోనిగర్భాశయేషు చ| ద్విత్రాస్థాపనశుద్ధేభ్యో విదధ్యాద్బస్తిముత్తరం||70||
View original
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च| द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||७०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బస్తిస్థానే రోగేషు నరాణామిత్యర్థాల్లభ్యతే| "నారీణాం యోనిగర్భాశయేషు చ" ఇత్యుక్తేః| ద్వే వా త్రీణి వా ద్విత్రాణి, ద్విత్రాణి చ తాన్యాస్థాపనాని చ ద్విత్రాస్థాపనాని, తైః శుద్ధా ద్విత్రాస్థాపనశుద్ధాః, తేభ్యో నరేభ్యః స్త్రీభ్యశ్చోత్తరబస్తిం దద్యాత్| పుమాన్స్త్రియేత్యేకశేషః| గుదాదుత్తరేణ మార్గేణ దీయత ఇత్యుత్తరబస్తిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉత్తరబస్తేర్విషతో విషమాహ-బస్తావితి| బస్తౌ-మూత్రాశయే, నరాణాం| నారీణాం తు బస్తౌ యోనౌ గర్భాశయే చ|
Adhikarana ఉత్తరబస్తేర్నేత్రమానం (౭౧-౭౨) · Śloka ౭౨
అథ నేత్రస్య పరిమాణమాహ - - - - ఆతురాంగులమానేన తన్నేత్రం ద్వాదశాంగులం| వృత్తం గోపుచ్ఛవన్మూలమధ్యయోః కృతకర్ణికం||71|| సిద్ధార్థకప్రవేశాగ్రం శ్లక్ష్ణం హేమాదిసంభవం| కుందాశ్వమారసుమనఃపుష్పవృంతోపమం దృఢం||72||
View original
अथ नेत्रस्य परिमाणमाह - - - - आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्| वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्||७१|| सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्| कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తన్నేత్రం-ఉత్తరబస్తియంత్రకం, ఆతురాంగులప్రమాణేన ద్వాదశాంగులం, దైర్ఘ్యేణేత్యర్థాదేవ ప్రతీయతే| పురుషాణామేవైతదితి వేద్యం| స్త్రీణాం హి వక్ష్యతి (శ్లో. 79) - "నేత్రం దశాంగులం ముద్గప్రవేశం" ఇతి| తచ్చ వృత్తం-వర్తులం| తథా, గోపుచ్ఛాకృతి| తథా, మూలే మధ్యే చోత్పాదితకర్ణికం| తథా, సిద్ధార్థకః ప్రవిశత్యస్మిన్నితి సిద్ధార్థకప్రవేశం, తాదృశమగ్రం-ప్రాంతో, యస్య-నేత్రస్య, తత్ సిద్ధార్థకప్రవేశాగ్రం| తథా, శ్లక్ష్ణం-అతికోమలం| తథా, హేమాదిజం| ఆదిశబ్దేన ధాత్వాదయః ప్రాగుక్తా (శ్లో. 9 టీ.) గృహ్యంతే| తథా, కుందకరవీరజాతీపుష్పవృంతసదృశం దృఢం చ| అశ్వమారః-కరవీరః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉత్తరబస్తేర్నేత్రమానమాహ-ఆతురాంగులమానేనేతి|
Adhikarana ఉత్తరబస్తౌ బస్తిః, ఉత్తరబస్తేర్మాత్రా (౭౩) · Śloka ౭౩
తస్య బస్తిర్మృదులఘుర్మాత్రా శుక్తిర్వికల్ప్య వా| |73|
View original
तस्य बस्तिर्मृदुलघुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा| |७३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, తస్య-నేత్రస్య, బస్తిర్మృదులఘుః, 'యోజ్యః' ఇతి శేషః| మాత్రా శుక్తిః-కర్షద్వయం, 'స్నేహస్యా ఇతి శేషః| వికల్ప్య వా-వయోబలదేహసత్త్వసాత్మ్యాదివశాన్నిరూప్య వా, మాత్రా కార్యేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉత్తరబస్తౌ బస్తిమాహ-తస్యేతి| ఉత్తరబస్తేర్మాత్రామాహ-మాత్ర శుక్తిరితి| శుక్తిప్రయంత పలం| వికల్ప్య-దోషాద్యపేక్షయా న్యూనమధికం వా|
Adhikarana ఉత్తరబస్తేర్విధిః (౭౩-౭౬) · Śloka ౭౬
| అథ స్నాతాశితస్యాస్య స్నేహబస్తివిధానతః||73|| ఋజోః సుఖోపవిష్టస్య పీఠే జానుసమే మృదౌ| హృష్టే మేఢ్రే స్థితే చర్జౌ శనైః స్రోతోవిశుద్ధయే||74|| సూక్ష్మాం శలాకాం ప్రణయేత్తయా శుద్ధేఽనుసేవని| ఆమేహనాంతం నేత్రం చ నిష్కంపం గుదవత్తతః||75|| పీడితేఽంతర్గతే స్నేహే స్నేహబస్తిక్రమో హితః| |76|
View original
| अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः||७३|| ऋजोः सुखोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ| हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्जौ शनैः स्रोतोविशुद्धये||७४|| सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसेवनि| आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः||७५|| पीडितेऽन्तर्गते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः| |७६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథేతి మంగలే| అస్య-రోగిణో నిరూహవత్కృతమంగలస్య| తథా, పూర్వం స్నాతః పశ్చాదశితః, తస్య| కథమశితస్య ? స్నేహబస్తివిధానతః| తృతీయార్థే తసిః| స్నేహబస్తౌ యాదృశ ఆహారో విహితస్తేన కృతభోజనస్యేత్యర్థః| తథా, ఋజోః-స్పష్టం స్థితస్య| తథా, సుఖేనాసీనస్య| క్వ ? పీఠే,-ఆసనే| కింభూతే ? జానుతుల్యే| తథా, మృదౌ-అకఠినే చ| తథా, శిశ్నే ప్రహృష్టే-స్తబ్ధే, తథా ఋజౌ,-స్పష్టం కృత్వా స్థితే సతి, శనైః-న త్వరయా, సూక్ష్మాం శలాకాం ప్రణయేత్-ప్రవేశయేత్| స్థూలాయాం తత్ర క్షతకరణాత్| ప్రవేశయోగాత్ తయా-శలాకయా, శుద్ధే మేఢ్రే సతి, అనుసేవని-సేవనీమనులక్షీకృత్య, ఆమేఢ్రాంతం నేత్రం ప్రణయేత్| షడంగులం ప్రాయేణ ప్రవేశయేదిత్యర్థః| కథం ? గుదవన్నిష్కంపం| తతో-నిష్కంపస్థాపనాదనంతరం, పీడితే పుటకే, స్నేహే చాంతఃప్రవిష్టే సతి, అనువాసనక్రమో హితః-పాణినా తాడయేత్ స్ఫిజౌ| తత్పార్ష్ణిభ్యాం" ఇత్యాదికః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఊత్తరబస్త్తేర్విధిమాహ-అథేతి| తయా-శలాకపా, శుద్ధస్త్రోతసి మేఢ్రే సేవన్యనుసారేణ నేత్రం ప్రణయేత్| తతః స్నేహం ఫీడితేఽనుగతే చ అనువాసనోక్తః క్రమః కార్యః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 28) - " మాలతీపుష్పవృంతాగ్రపరిణాహాం ఘమామృజుం|" ఇత్యధికం|
Adhikarana ఉత్తరబస్త్యావృత్తౌ సంఖ్యా, శేషమనువాసనవత్ (౭౬-౭౭) · Śloka ౭౭
| బస్తీననేన విధినా దద్యాత్త్రీంశ్చతురోఽపి వా||76|| అనువాసనవచ్ఛేషం సర్వమేవాస్య చింతయేత్| |77|
View original
| बस्तीननेन विधिना दद्यात्त्रींश्चतुरोऽपि वा||७६|| अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्| |७७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రీన్ చతురో వా బస్తీననేన విధానేన దద్యాత్| శేషం [ సర్వమేవ ]-విధిపరిహారాది సమ్యగ్దత్తవ్యాపదాదికం, అస్య-ఉత్తరబస్తేః, అనువాసనస్యేవ నిరూపయేత్| యదుక్తం ఖరనాదేన-"యథాశేషం ప్రవేశ్యాంతః స్నేహస్యార్ద్ధపలం నయేత్| ప్రత్యాగతే ద్వితీయం వా తృతీయం వా ప్రదాపయేత్|| స చేదనువసేత్తత్ర స్యాత్క్రియేయం విశేషతః| పిప్పల్యారగ్వధాగారధూమవత్సకసైంధవైః|| మూత్రామ్లపిష్టైర్గులికాః సర్షపామాషసన్నిభాః| ఛాయాసు శుష్కాస్తాః శిశ్నే దద్యాత్సర్షపసన్నిభాః|| పూర్వం, మాషోపమాః పశ్చాత్తాభిః స్నేహం సమానయేత్| స్నేహే ప్రత్యాగతే చ స్యాదానువాసనికో విధిః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉత్తరబస్త్యావృత్తౌ సంఖ్యామాహ-బస్తీనితి| అజరబస్తావనుక్తమౌషధకల్పనాదికమనువాసనవత్కార్యమిత్యాహ అనువాసనవదితి|
Adhikarana స్త్రీణాముత్తరబస్తికాలః (౭౭-౭౮) · Śloka ౭౮
ఏవం పురుషాణాముత్తరబస్తివిధానముక్త్వా స్త్రీణాం వక్తి - - - - | స్త్రీణామార్తవకాలే తు యోనిర్గృహ్ణాత్యపావృతేః||77|| విదధీత తదా తస్మాదనృతావపి చాత్యతే| యోనివిభ్రంశశూలేషు యోనివ్యాపద్యసృగ్దరే||78||
View original
एवम् पुरुषाणामुत्तरबस्तिविधानमुक्त्वा स्त्रीणां वक्ति - - - - | स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतेः||७७|| विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यते| योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||७८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లలనానామృతుకాల ఏవార్తవకాలః-"ఋతుస్తు ద్వాదశ నిశాః" (హృ. శా. అ. 1|27) ఇత్యాదినోక్తః, తత్ర ఋతౌ యోనిః కర్తా ఉత్తరబస్తిస్వభావం స్నేహం గృహ్ణాతి| కుతః ? అపావృతేః,-అపావరణాత్ కారణాత్| అన్యదా తు సంవృతత్వాత్ న స్నేహమాదత్తే గర్భవత్| తస్మాద్ధేతోస్తదా-ఋతుకాలే విదధీత, ప్రకృతత్వాదుత్తరబస్తిం| అత్యంతే-ఆత్యయికే వ్యాధౌ, అనృతావపి విదధీత| తమేవాత్యయం దర్శయతి-యోనీత్యాది| యోనివిభ్రంశః-ఉత్తరే (అ. 33|40) వక్ష్యమాణః, యోనిశూలో-యోనిరుజా, తేషు| తథా, యోనివ్యాపత్తౌ| తథా, అసృగ్దరే,-రక్తపిత్తం యోనిముఖేనాగచ్ఛత్ స్త్రీణామసృగ్దరముచ్యతే| ఏతేషు రోగేషూత్తరబస్తిమాత్యయికత్వాదనృతావపి దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్త్రీణామత్తురబస్తికాలమాహ-స్త్రీణామితి| గృహ్ణాత్యౌషధమితి శేషః| అపావృతేః-వివృత్వాన్| ఆత్యయికే తు వ్య్ధావనృతావపి విదధీత|
Adhikarana స్త్రీణాం రోగభేదేన యంత్రభేదో మార్గభేదశ్చ (౭౯-౮౦) · Śloka ౮౦
అథాత్ర తు నేత్రస్య ప్రమాణమాహ - - - - నేత్రం దశాంగులం ముద్గప్రవేశం చతురఙులం| అపత్యమార్గే యోజ్యం స్యాద్ హ్యంగులం మూత్రవర్త్మని||79|| మూత్రకృచ్ఛ్రవికారేషు, బాలానాం త్వేకమంగులం| |80|
View original
अथात्र तु नेत्रस्य प्रमाणमाह - - - - नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङुलम्| अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् ह्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि||७९|| मूत्रकृच्छ्रविकारेषु, बालानां त्वेकमङ्गुलम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశాంగులప్రమాణం దైర్ఘ్యేణ| తథా, ముద్గః ప్రవిశత్యస్మిన్నితి ముద్గప్రవేశం తదివాగ్రం [ ముద్గ ] ప్రవేశాగ్రమితి వేద్యం, అంతలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా| వృత్తగోపుచ్ఛాకారాది శేషం పూర్వోక్తమత్ర వేద్యం| పుష్పవృంతోపమత్వం త్వత్ర న యుజ్యతే| యతో మూత్రస్రోతః పరిణాహమేతద్విధాతవ్యం| పురుషే స్త్రియాం చైవప్రకారం| యదుక్తం మునినా (చ. సి. అ. 9|54) - "[ పుష్పనేత్రం చ హైమం స్యాత్సూక్ష్మమౌత్తరబస్తికం| జాతీపుష్పస్య వృంతేన సమం గోపుచ్ఛసంస్థితం|| రౌప్యం వా సర్షపచ్ఛిద్రం ద్వికర్ణం ద్వాదశాంగులం| ] పుష్పనేత్రప్రమాణం తు ప్రమదానాం దశాంగులం|| మూత్రస్రోతఃపరిణాహం" ఇతి| తచ్చతురంగులం యావత్ ప్రవేశ్యం| చతురంగులాచ్చోర్ధ్వం కర్ణికా కార్యా| అధికప్రవేశనివారణార్థం, న తు మేహననేత్ర ఇవ మధ్యకర్ణికేతి| అయమర్థోఽత్ర సాక్షాన్నోపాత్తో గమ్యమానత్వాత్| అత ఏవ తత్ప్రవేశప్రమాణమాహ-చతురంగులమపత్యమార్గే యోజ్యం స్యాదితి| అపత్యమార్గ ఇత్యనేన స్త్రీ గర్భగ్రహణప్రసవాదిసమర్థా సూచ్యతే| ఏవంవిధాయాః స్త్రియశ్చతురంగులం ప్రవేశయితవ్యమితి| మూత్రవర్త్మని హ్యంగులం యోజ్యం| యా స్త్రీ సురతవ్యవహారగర్భగ్రహణయోగ్యా, అథవా యా బాలా-అప్రౌఢా, తస్యా యోనిః-కేవలం మూత్రస్యేవ మార్గః, తస్యా నేత్రం హ్యంగులం ప్రవేశ్యం| అత ఊర్ధ్వం తు ప్రవేశాత్తాసాం మాంసక్షతిః స్యాత్| కేషు రోగేషు ? మూత్రకృచ్ఛ్రవికారేషు| బాలానాం తు స్త్రీణామేకమఙులం ప్రవేశ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్త్రీణాం రోగభేదేన యంత్రభేదం మార్గభేదం చాహ-యోనివిభ్రంశేతి| యోనివిభ్రంశాదిషు దశాంగులం ముద్గవాహిచ్ఛిద్రం నేత్రం కృత్వా, అపత్యామార్గే చతురంగులం ప్రవేశయేత్| మూత్రకృచ్ఛ్రేషు తు మూత్రమార్గే ద్వ్యంగులం ప్రవేశయేత్| బాలానాం తు స్త్రీణామేకాంగులం మూత్రమార్గే ప్రవేశయేత్| ప్రవేశావధౌ కర్ణికా కార్యేత్యర్థసిద్ధం|
Adhikarana స్త్రీణాముత్తరబస్తౌ మాత్రా (౮౦) · Śloka ౮౦
| ప్రకుంచో మధ్యమా మాత్రా. బాలానాం శుక్తిరేవ తు||80||
View original
| प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा. बालानां शुक्तिरेव तु||८०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్త్రీణాముత్తరబస్తౌ స్నేహస్య ప్రకుంచో మధ్యమా మాత్రా,-నోత్తమా కనిష్ఠా వా| బాలానాం తు శక్తిరేవ మధ్యమా మాత్రా స్నేహస్య|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్త్రీణాముత్తరబస్తౌ మాత్రామాహ-ప్రకుంచా ఇతి|
Adhikarana స్త్రీణాముత్తరబస్తివిధిః, స్త్రీణాముత్తరబస్తావావృత్తిక్రమః (౮౧-౮౨) · Śloka ౮౨
అధునోత్తరబస్త్యవస్థానం త్రివిధాయా అపి స్త్రియా వదతి - - - - ఉత్తానాయాః శయానాయాః సమ్యక్ సంకోచ్య సక్థినీ| ఊర్ధ్వజాన్వాస్త్రిచతురానహోరాత్రేణ యోజయేత్||81|| బస్తీంస్త్రిరాత్రమేవం చ స్నేహమాత్రాం వివర్ద్ధయన్| త్ర్యహమేవ చ విశ్రభ్య ప్రణిదధ్యాత్పునస్త్ర్యహం||82||
View original
अधुनोत्तरबस्त्यवस्थानं त्रिविधाया अपि स्त्रिया वदति - - - - उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी| ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्||८१|| बस्तींस्त्रिरात्रमेवं च स्नेहमात्रां विवर्द्धयन्| त्र्यहमेव च विश्रभ्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||८२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్తానాయాః-న త్వవాఙ్ముఖ్యాః పార్శ్వస్థితాయా వా, శయానాయాః-న త్వాసీనాయాః, తథోర్ధ్వజాన్వాః, బస్తీన్ త్రిచతురానహోరాత్రాత్ యోజయేత్| కిం కృత్వా ? సక్థినీ సంకోచ్య| అనువాసనే త్వేక ఏవ బస్తిరహోరాత్రేణ యోజ్య ఇత్యస్య భేదః| ఏవం త్ర్యహం బస్తిదానం కార్యం, న త్వత్రానువాసనవత్ త్ర్యహే పంచమే వాఽహనీతి| కిం కుర్వన్ ? స్నేహమాత్రాం యథాస్వమర్ధకర్షాదిక్రమేణ వర్ద్ధయన్| త్ర్యహమేవ చ విశ్రమ్య-త్రీణి దినాని విలంబ్య చ, పునః-పూర్వోక్తేనైవ ప్రకారేణ, [ త్ర్యహం ] ప్రణిదధ్యాత్-కుర్యాత్| ఏష ఏవ చ న్యాయో మేఢ్రేఽపి యోజ్యః, తజ్జాతీయత్వాదస్యార్థస్య| అత ఏవాంతేఽయముపదిష్ట ఉభయసంబంధార్థం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్త్రీణాముత్తరబస్తివిధిమాహ-ఉత్తానాయా ఇతి| స్త్రీణాముత్తరబస్తోఆవావృత్తిక్రమమాహ-త్రిరాత్రమితి| ఏవం-ప్రథమదినవత్, బస్తీన్ యోజయేత్| స్నేహమాత్రాం చ దినే దినే వర్ద్ధయేత్| తతస్త్రిదినం విశ్రమ్య పునస్త్రిదినం యోజయేత్|
Adhikarana వమనాదీనామంతరం (౮౩) · Śloka ౮౩
యుక్త్యోక్తమేవాముమర్థం సంక్షేపసంగ్రహార్థం పునరాహ - - - - పక్షాద్విరేకో వమితే తతః పక్షాన్నిరూహణం| సద్యో నిరూఢశ్చాన్వాస్యః సప్తరాత్రాద్విరేచితః||83||
View original
युक्त्योक्तमेवामुमर्थं सङ्क्षेपसङ्ग्रहार्थं पुनराह - - - - पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्| सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||८३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్తమశుద్ధ్యా శుద్ధే వమితే పక్షాదనంతరం విరేకః కార్యః| యస్మాత్ ప్రవరయా శుద్ధ్యా శుద్ధే సువమితే పేయాదిక్రమేణ సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనాపత్తిః| తతః సప్తాహేనైకాంతరానువాసనదానేన స్నిగ్ధస్య విరేక ఇతి పక్షేణైవ యుజ్యతే| తతః-అనంతరం, పక్షాత్పరతో నిరూహః| యతః కృతవిరేకస్య సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనాపత్తౌ స్నేహనార్థమనువాసనేనైకాంతరితేన స్నిగ్ధస్య నిరూహో యుజ్యత ఇతి పక్షేణైవ యుక్తః| నిరూఢశ్చ సద్య ఏవానువాస్యః| తథా చ ప్రాగభ్యధాయి (శ్లో. 52) - "అథ వాతార్దితం భూయః సద్య ఏవానువాసయేత్|" ఇతి| విరేచితః సప్తరాత్రాదూర్ధ్వమనువాస్యః| యతః సప్తాహేన ప్రకృతిభోజనాపత్తిః, తతః స్నేహనార్థమనువాసనం యుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వమనాదీనామంతరమాహ-పక్షాదితి| నిరూహానువాసనయోర్భోజనమేవాంతరం| అనువాసననిరూహయోస్తు ంచమేఽథ తృతీయే వా దివసే" ఇతి (శ్లో. 36) ప్రాగుకం|
Adhikarana శుద్ధాశుద్ధసంపర్కేఽశుద్ధమేవ బస్తిర్నిర్హరేత్ (౮౪) · Śloka ౮౪
నను, దోషాణాం ధాతూనాం చ స్నేహస్వేదాభ్యామేకలోలీభావాత్ కథం బస్తిర్దోషానేవ నిర్హరేత్ న ధాతూన్ ? ఇత్యేతచ్చోద్యం దృష్టాంతద్వారేణ పరిజిహీర్షురిదమాహ - - - - యథా కుసుంభాదియుతాత్తోయాద్రాగం హరేత్పటః| తథా ద్రవీకృతాద్దేహాద్బస్తిర్నిర్హరతే మలాన్||84||
View original
ननु, दोषाणां धातूनां च स्नेहस्वेदाभ्यामेकलोलीभावात् कथं बस्तिर्दोषानेव निर्हरेत् न धातून् ? इत्येतच्चोद्यं दृष्टान्तद्वारेण परिजिहीर्षुरिदमाह - - - - यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत्पटः| तथा द्रवीकृताद्देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||८४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుసుంభకుంకుమాదియుక్తాజ్జలాద్యథా పటో-వాసో, రాగం హరేత్-గృహ్ణీయాత్, న కుసుంభాదికం| తథైవ ద్రవీకృతాత్ కాయాద్దోషధాతూనామేకలోలీభావేఽపి బస్తిర్దోషాన్నిర్హరతే, న ధాతూన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శుద్ధాశుద్ధసంపర్కేఽప్యశుద్ధమేవ బస్తిర్తిర్హరేదిత్యాహ-యథా కుసుంభాదియుతాదితి| ద్రవీకృతాత్-స్నేహాది ద్రావితాదోషధాతుమలాత్|
Adhikarana బస్తేః సర్వోత్తమత్వే యుక్తిః (౮౫-౮౭) · Śloka ౮౭
అధునా వాయోః స్వరూపం ప్రథయన్ బస్తిం శ్లాఘయన్నాహ - - - - శాఖాగతాః కోష్ఠగతాశ్చ రోగా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాశ్చ| యే సంతి తేషాం న తు కశ్చిదన్యో వాయోః పరం జన్మని హేతురస్తి||85|| విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చయానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్| తస్యాతివృద్ధంస్య శమాయ న్యాయ- ద్బస్తేర్వినా భేషజమస్తి కించిత్||86|| తస్మాచ్చికిత్సార్ద్ధ ఇతి ప్రదిష్టః కృత్స్నా చికిత్సాఽపి చ బస్తిరేకైః| |87|
View original
अधुना वायोः स्वरूपं प्रथयन् बस्तिं श्लाघयन्नाह - - - - शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च| ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति||८५|| विट्श्लेष्मपित्तादिमलोच्चयानां विक्षेपसंहारकरः स यस्मात्| तस्यातिवृद्धंस्य शमाय न्याय- द्बस्तेर्विना भेषजमस्ति किञ्चित्||८६|| तस्माच्चिकित्सार्द्ध इति प्रदिष्टः कृत्स्ना चिकित्साऽपि च बस्तिरेकैः| |८७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సక్థినీ ద్వే ద్వౌ బాహూ ఇతి శాఖాః, తాసు గతాః-తత ఉత్పన్నాః| ఏవం కోష్ఠో-మహాస్రోతః, తత్ర గతాః-కోష్ఠగతాః| తథా, మర్మాణి చ ఊర్ధ్వం చ సర్వే చావయవాశ్చ మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాః, తేషామంగం, తత్ర జాతా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాః| తత్ర మర్మాణి-మర్మవిభాగే (హృ. శా. అ. 4) వక్ష్యంతే| ఊర్ధ్వశబ్దేనోర్ధ్వజత్రు గృహ్యతే, తత్ర జాతా ఊర్ధ్వాంగజాః,-ముఖరోగాదయః, సర్వాంగజాః-జ్వరాదయః, అవయవజాః-శ్విత్రాదయశ్చ, యే రోగా విద్యంతే తేషాం జన్మని-ఉత్పత్తౌ, వాయోరపరః కశ్చిదపి హేతుర్నాస్తి| కథం ? పరం,-అతిశయేన| కించిన్మాత్రేణానుబలభావేన పిత్తశ్లేష్మాణావపి హేతూ భవత ఏవ| యథా,-పామాకండ్వాదీనాం| అవయవగ్రహణేనైవోర్ధ్వగ్రహణే లబ్ధ ఊర్ధ్వగ్రహణం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| యథా,-బ్రాహ్మణా ఆయాతా వసిష్ఠోఽప్యాయాత ఇతి| ఏతదేవాధికృత్య వక్ష్యమాణాః పంచ విధయః సకలమేవోత్తరం చ తంత్రం ప్రధానం| తస్మాత్ప్రధానా ఊర్ధ్వాంగజాః| నను, కుతో హేతోర్మరుత ఏతేషు కారణత్వమిత్యాహ-విడిత్యాది| విట్ చ శ్లేష్మా చ పిత్తం చ విట్శ్లేష్మపిత్తాని, తాన్యాదిర్యేషాం| ఆదిశబ్దేన మూత్రస్వేదాదిపరిగ్రహః| ఏతేఽపి హి శరీరమలినీకరాన్మలాః, తేషాముచ్చయాః-సంచయాః, తేషాం స వాయుర్యస్మాద్విక్షేపసంహారకరః-విక్షేపశ్చ సంహారశ్చ విక్షేపసంహారౌ, తౌ కరోతీతి| "కృఞో హేతుతాచ్ఛీల్య" ఇత్యాదినా హేతౌ టః| విక్షేపసంహారకరణహేతురిత్యర్థః| తస్య క్రియావత్త్వాత్| వాయుశ్చ శేషదోషాభ్యాం న కదాచిద్విక్షిప్యతే సంహ్రియతే వా| తయోర్నిష్క్రియత్వాత్| తస్య చ వాయోః ప్రవృద్ధస్య శమనార్థం బస్తిమంతరేణాపరం భేషజం నాస్తి| స్నేహస్వేదాదికం తు విద్యమానమపి న తథా సమర్థం, ఇత్యగణ్యత్వాత్తదవిద్యమానముచ్యతే| తస్మాత్-దోషప్రధానస్య పవనస్య శమనార్థాత్కారణాత్, బస్తిశ్చితిత్సార్ద్ధ ఇతి కథితః| ఏకైశ్చాచార్యైర్నిరవశేషాఽపి చికిత్సా బస్తిః ప్రదిష్టః| నను, " చతుర్ణాం భిషజాదీనాం" (చ. సూ. అ. 9|5) ఇత్యాదిలక్షణా చికిత్సా| తత్కథం తస్యా భాగకల్పనా కర్తుం యుజ్యతే ? న చ సర్వా చికిత్సా బస్తిరితి వక్తుం శక్యతే, శేషచికిత్సాశాస్త్రవిస్తరస్థానర్థక్యప్రసంగాత్| తస్మాదేతదయుక్తమివాభాతి| అత్రోచ్యతే| వాయువికారా అశీతిరుక్తాః| పిత్తశ్లేష్మవికారాశ్చ షష్టిరుక్తాః| తత్ర వాతవికారాణాం ప్రధానోపక్రమో బస్తిః, తస్మాచ్చికిత్సార్ధో బస్తిః కార్యద్వారేణోక్తః| అథవా మారుతం పిత్తశ్లేష్మవిట్సహితం బస్తిః సమూలమేవాపకర్షతీత్యుక్తత్వాత్ సర్వైవ చికిత్సా కార్యద్వారేణ బస్తిరేకైరుపదిష్టః| అన్యత్రాపి చైవంప్రాయో నిర్దేశః కృత ఏవాచార్యైః| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 29|140) - "యానీహ కర్మాణ్యుక్తాని విసర్పవినివృత్తయే| ఏకతస్తాని సర్వాణి రక్తమోక్షణమేకతః||" ఇతి| 'చికిత్సార్ద్ధం' ఇత్యయః తు పాఠో న యుక్త ఏవ| అర్ద్ధశబ్దస్య హి సమప్రవిభాగ ఏవ నపుంసకత్వం| న చాత్ర సమప్రవిభాగో గమ్యతే| తస్మాన్నపుంసకత్వమత్రాన్యాయ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బస్తే సర్వోత్తమత్వే యుక్తిమాహ-శాఖాగతా-శాఖాగతా ఇతి| సర్వేషాం రోగాణాం వాయురేవ కారణం| యస్మాత్ పిత్తశ్లేష్మణోరపి ఇతరమలవత్ స ఏవ క్షోభకః| తస్య చాతివృద్ధస్య బస్తిరేవౌషధం| తస్మాదసౌ చికిత్సార్ద్ధముక్తః, అప్రధానస్యాపి పిత్తాదేః పృథక్ చికిత్సాం మన్వానైః| ఏకే తు తథాఽమన్వానాః కృత్స్నాఽపి చికిత్సా బస్తిరిత్యాహుః|
Adhikarana శిరావ్యధోఽపి బస్తితుల్యః (౧౯) · Śloka ౧౯
| తథా నిజాగంతువికారకారి- రక్తౌషధత్వేన శిరావ్యధోఽపి||87|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే బస్తివిధిర్నామైకోనవింతితమోఽధ్యాయః||19||
View original
| तथा निजागन्तुविकारकारि- रक्तौषधत्वेन शिराव्यधोऽपि||८७|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामैकोनविंतितमोऽध्यायः||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-న కేవలం బస్తిః, యావచ్ఛిరావ్యధోఽపి చికిత్సార్ద్ధః సర్వా వా చికిత్సేత్యుపదిష్టః| కుతః ? నిజేత్యాదినా| నిజాః-వాతాదిసముత్థాః, ఆగంతవో-విషవహ్న్యాదిసముత్థాః, నిజాశ్చాగంతవశ్చ తే చ తే వికారాశ్చ నిజాగంతువికారాః, తాంకర్తుం శీలం యస్య తన్నిజాగంతువికారకారి, తచ్చ తద్రక్తం చ నిజాగంతువికారకారిరక్తం, తస్యౌషధత్వేన| తత్ర విసర్పవిద్రధిప్రభృతిరోగవిశేషోపశమకరణాచ్చికిత్సార్ద్ధః శిరావ్యధ ఉపవిష్టః| తథా, అపరేఽతి యే రోగాః శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరప్యుపక్రమైరనుపశాంతాః, తేఽపి శిరావ్యధసాధ్యాః| అత ఏవ సర్వాఽపి చికిత్సా శిరావ్యధ ఉక్త ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే బస్తివిధిర్నామైకోనవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 19||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శిరావ్యధోఽపి బస్తితుల్య ఇత్యాహ-తథేతి| నిజానామాగంతూనాం చ యత్కారణం రక్తం తదౌషధత్వాత్ శిరావ్యధోఽపి బస్తివత్| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| బస్తికర్మప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం||