19. bastividhiradhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

malaharaṇārthaṁ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malō nirhriyata iti vamanavirēcanavidhēranantaraṁ bastividhērupadēśō yukta ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

000000

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastinā dīyata it bastiḥ, tasya vidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kramaprātpaṁ bastividhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vāta ulbaṇaḥ-adhikō, yēṣāṁ dōṣāṇāṁ tēṣu bastiriṣyatē| ācāryairiti śēṣaḥ| tatra vātapittē vātaślēṣmaṇyathavā kēvalē vāyau bastiriṣyatē| upakramāṇāṁ-cikitsitānāṁ, sarvēṣāṁ saḥ-bastiḥ, agraṇīḥ-pradhānatamaḥ| sa ca triprakāraḥ| tadēva traividhyamāha-nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttara iti| gudāduttarēṇa mārgēṇa mēḍhrādinā dīyata ityuttarabastiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- bastērviṣayamāha-vātōlbaṇēṣviti| "bastinā dīyatē bastiṁ vā pūrvamanvētyatō bastiḥ|" ityuktaṁ saṅgrahē (sū. a. 28)| bastē sarvōpakramaśrēṣṭhatvāmāha-uapakramāṇāmiti| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "śīghrasukhabr̥ṁhaṇādikāritvādvikr̥tānilōcchēditvācca| sukhatvādēva ca bastirbālavr̥ddhakr̥śasthūlakṣīṇadhātvindriyēṣu ca strīṣu cānilōpasargādaprajāsu kr̥cchraprajāsu cōpadiśyatē| tathā'gnibalavarṇamēdhāsvarāyuḥ sukhapradō vayaḥsthā panaḥ paṅgurugṇabhagnastabdhasaṅkucitānilādhmānaśūlārōcakōdāvartaparikartikādiṣu hita iti|" iti| bastibhēdānāha-trividhāstvati| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "tatrāsthāpanaṁ dōṣadūṣyādyanusārēṇa nānādravyasaṁyōgādinirvr̥ttam| tasya bhēdāḥ,-utklēśanaṁ śōdhanaṁ śamanaṁ lēkhanaṁ br̥haṇaṁ vājīkaraṇaṁ picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyāḥ,-yāpanō yuktarathō dōṣaharaḥ siddhabastiriti| tēṣāṁ nāmabhirēva ca svarūpamākhyātam| tadvayaḥsthā panāddōṣasthāpanādvā āsthāpanamityucyatē| śarīrarōhaṇāddōṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā vā'sminnūhāsambhavānnirūhaiti| anuvāsanaṁ yathārhōuṣadhasiddhaḥ snēhanārthē snēhaḥ| snēhavidhōu sa caturddhā'bhihitaḥ| tasya bhēdō mātrābastiḥ| sa pēyasnēhahrasvamātrātulyaḥ, sēvyaḥ sadā'tra mādhutailikavat| bālavr̥ddhādhvabhārayānavyāmacintāstrīnityastrīnr̥pēśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā sukhō balyō varṇyaḥsr̥ṣṭamalō dōṣandhaśca| tathā'pi tōu nājīrṇē yōjyōu| na ca divāsvanpastayōḥ sēvyaḥ| yataścāsōu anuvasannapi na duṣyati, anuvāsanamapi vā dīyatē, ityanuvāsanam| vāsanaṁ-bhōjanam| uttarabastirapi snēhō'nuvāsanavacchōdhanō nirūhavadapi ca kēcidāhuḥ| sa nirūhāduttaramuttarēṇa vā mārgēṇa dīyata ityutarabastiḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēnētyanēna nirūhaḥ parāmr̥śyatē| kathamiti cēt ? brūmaḥ| "anāsthāpyāstu" ityadhītē| tatra kē nirūhyā ityādhigatē sati, anirūhyāḥ punarimē iti vaktuṁ yujyatē| api ca, "āsthāpyā ēva cānvāsyāḥ" iti paṭhati| kē āsthāpyā iti nādhigamyēta yadīha nirūhō na parāmr̥śyēta| tasmāttēnētyanēna nirūhasya grahaṇaṁ nyāyyam| tēna-nirūhēṇa, gulmādīṁstathā jīrṇajvarādīn kr̥cchrān vātarōgāścaṁ sādhayēt-upakramēt| gulmādīnāṁ śūlāntānāṁ dvandvēnī kāryau| śukrādīnāṁ grahēṇa sambandhaḥ| śukragrahō-rētōvibandhaḥ| anilagrahō-vāyōrasañcāraḥ| malagrahō-mūtraviśōrvibandhaḥ| rajōnāśaḥ-striyāḥ puṣpavināśaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhasya viśēṣatō viṣayamāha-tēna sādhayēditi| tēnēti nirūhādiṣu triṣvapi prakr̥tēṣu pradhānatvānnirūhasya parāmarśaḥ,"āsthāpyā ēva ca" ityanuvādācca| khuḍaṁvātaraktam| śuddhātīsārō-nirāmātīsāraḥ| rajōnāśaḥ-strīṇāṁ piṣpanaśaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "hr̥tyakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayōniśūlāṅgasutpiśōṣakampāgōuravātilādhavāntrakūjanaśarkarāśukrārtavastanyanāśarajaḥ kṣayōnmādarē tōdōṣakr̥milakōṣṭhaviṣamāgnisaśabdānalpōgragandhōtyānādayaḥ|" iti (ityādhikam)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atisnigdhādayaḥ saptamamāsagarbhiṇyantā anāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ| vamimān-prasaktacchardiḥ| baddhādīnāmudarēṇa sambandhaḥ| tata inirmatvarthīyaḥ| śuddhātisāriṇa āsthāpyā ityanēnaivāmātisāriṇō'nāsthāpyatvē labdhē punarvacanaṁ niyamārtham, tēnāmātisāriṇō na kathañcidāsthāpyā iti| tatrātisnigdhasya dōṣānutklēśya nirūhaḥ śvayathumudaraṁ ca janayēt| kṣatōraskakr̥śayōḥ kṣōbhavyāpannaṁ śarīramāśu pīḍayēt| āmātisāriṇō dōṣasya samyaganirharaṇāddēhasya kṣōbhādatipīḍāṁ kuryāt| prasaktacchardiṣō dōṣōtklēśō nirūhamūrdhvaṁ nayēt| kr̥tavamanavirēkayōstu riktaṁ dēhaṁ kṣataṁ kṣāra iva dahēt| kr̥tanasyasya vivr̥tōrdhvasrōtastayā vibhraṁśaṁ kuryāt| śvāsādīnāmutkliṣṭadōṣatvānnirūha ūrdhvaṁ vrajēt| arśaḥprabhr̥tīnāṁ bhr̥śataramādhmānaṁ mr̥tyurtvā syāt| alpāgnyādīnāṁ stambhajāḍyādīnāvahēt| garbhiṇyāḥ pūrvōktā ēva dōṣāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhaṁ niṣēdhati-anāsthāpyāstviti| baddhōdarādayaḥ-udaraviśēṣāḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "tatrātisnigdhōtkliśṭadōṣayōrdōṣānutklēśyōdaraṁ mūrcchāṁ śvayathu vānirūhō janayēt| kṣatōraskasyātikRśasya ca kṣōbhavya śarīramāśu pīḍayēt| anirannasya vakṣyatē| kr̥tavamanavirēkayōstu riktaṁ dēhaṁ kṣataṁ iva dahēt| snēhabastistu sadyō'gnimavasādya ślēṣmāmayāya syāt| kr̥tanasyasyāsyavibhraśaṁ br̥śavivr̥tōrdhvastrōtastayā kuryāt| anuvāsanaṁ tu dōṣōtklēśanam| prasaktacchādaniṣṭhīvikāsaśvāsadidhmārtānāṁ vāyurniruhimūdhvaṁ nayēt| arśasasyāvr̥tamārgatvādanāgacchan bastiḥprāṇān hiṁsyāt| snēhaḥ punararśāsyabhiśyabdyādhnābāya svāt| badvōdarādyādhmātānāṁ bhr̥śataramādhmānānmr̥tyuḥ| alasakaviṣr̥cikāmātīsārārtānāṁ cāmadōṣāt| arōcakālpāgnigudaśīpatkuṣṭhamadhumēhārtānāṁ yathāsvamāmayavr̥ddhiḥ| garbhiṇyāḥ pūrvōktō dōṣaḥ|" iti| pūrvōktō-vamanōktaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ya ēvāsthāpyāsta ēvānuvāsyāḥ| āṅpūrvāttiṣṭhatērṇijantādanupūrvācca vasatērarhārthē ṇyat| viśēṣēṇātivahnyādayō'nuvāsyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanasya viśēṣatō viṣayamāha-āsthāpyā iti| āsthāpyāḥ-gulmādayaḥ| ativahnyādiṣu triṣu nirūhādanuvāsanasya prādhānyamāhaviśēṣāditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ta ēva cēti yē'nāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ, tē cāpi nānuvāsyāḥ| tathā, pāṇḍvādayō nānuvāsanārhāḥ| ētēṣāṁ hi dōṣānutklēśya snēhabastirudaraṁ janayēt| nirannasyānuvāsanāt snēhavipattiḥ| tathā cōktaṁ kharanādēna-"abhuktadattasya tathā snēhabastirvipadyatē|" iti| plīhādīnāṁ stambhajāḍyādīnāvahēt| kr̥mikōṣṭhasyānuvāsanādayaḥ pūrvamanirhr̥taiḥ kr̥mibhirathavā'tibahutvāddōṣāpaniḥsaraṇēna hr̥dayamatikarṣadbhiścchardiṁ kuryuḥ| āḍhyamārutasya samyagdōṣānirharaṇādāmayavr̥ddhiḥ| pītē viṣē garē ca nānuvāsyā iti yōjyam| apacī-uttarē (a. 29|25) vakṣyamāṇā| ślīpadītīniḥ, galagaṇḍavāniti matup| apacyādayō nānuvāsyā iti| saṅgrahē cōktam (sū. a. 28) - "abhuktē riktakōṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṁ prapadyatē|| tēna vāyōrjayō na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kāyāgnērāśu nāśaśca viśēṣādanirvartinā|| snēhaḥ sadyō'śitāhāraruddhē tvāmāśayē'nilam| pakvasthaṁ hanti pakvasthaścyavatē cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavēgāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadhō'nnana sahāgatau|| ūrdhvaṁ vā śakr̥tā sārddhaṁ saṁsthitau kōṣṭha ēva vā| samalāhāraviṣṭabdhau harētāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyō'smānna nirūhyō'tra bhuktavān|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anāsthāpyādīnāṁ pāṇḍvādīnāṁ cānuvāsanaṁ niṣēdhati- nānuvāsyā iti| anāsthāpyāḥ-atisnigdhādayaḥ| nirannaḥ-akr̥tāhāraḥ| viḍbhēdī-śithilamalaḥ| durukōṣṭhaḥ-āhāraṁ vinā'pyāhārapūrṇa iva kōṣṭhō yasya| abhiṣyanī-nērakōpī| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - tatrātisnigdhādīnāṁ yathāsvamuktāḥ pr̥thagdōṣāḥ| api ca| abhuktē riktakōṣṭhasya prayuktamanubāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ| kṣipramūrdhva prapadyatē|| tēna vāyōtjayō na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kayāgnērāśu nāśastu viśēṣādativartinā|| snēhaḥ sadyō'sitāhāraruddhē tvāmāśayē'nilam| pavkasthaṁ hanti pavkasthścayavatē cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavēgāvubhāvapi| tāvannamūrcchitōu īkṣṇāvadhō'nnēnasahāgatōu|| ūrdhvaṁ vā śakr̥tā sārddhaṁ saṁsthitōu kōṣṭha ēva vā| samalāhāraviṣṭabdhōu harētāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyō'smānna nirūhyō'tra bhuktavān| pāṇḍurōgārtādīnāṁ dōṣānutklēśya snēhabastirudaraṁ janayēr| pratiśyādimatāṁ bhūya ēva dēṣaṁ vivardhayēt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tayōḥ-nirūhānvāsanayōrnētraṁ bhavati| nīyatē-prāpyatē snēhakalkādyapānamiti nētram| nētrēti "dāmnīśasa" iti ṇēḥ ṣṭran''pratyayaḥ| kimbhūtaṁ nētram ? hēmādīti| ādiśabdaḥ prakārē| tēna rūpyarītikāyaḥkāṁsyatrapusīsādayō gr̥hyantē| hēmādayaśca tē dhātavaścēti karmadhārayaḥ| dāru-śiṁśipādikāṣṭham, asthi-gajādēḥ, vēṇuḥ-vaṁśaḥ, ētēṣāṁ dvandvaḥ| ēbhyō jātaṁ tayōḥ-nirūhānvāsanayōḥ, nētraṁ bhavati| kimbhūtam ? gōpucchākāram, gōpuccha ivākārō yasya tat| tathā, acchidraṁ-nirvivaram| tathā, ślakṣṇaṁ-kōmalam| tathā, r̥ju-avakram| gulikāsadr̥śamatīkṣṇāgraṁ mukhaṁ yasya tadēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhānvāsanayantrasya lakṣaṇamāha-tayōstviti| gōpucchākāraṁ-gōpucchavat kramakr̥śaṁ vRttaṁ ca| gulikāmukhaṁ-gulikāvadastrirahitaṁ mukhaṁ yaya| saṅgrahē tu (sū. a. 28) maṇiśaṅkhaśr̥ṅgadantanalakhadirakadaraatiniśatindukādidārusāramayamr̥jvakarkaśam| " iti (ityadhikam)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ṣaṇmāsē bālē'dhikē vā apūrṇavarṣē nētrasya pañcāṅgulāni| āturāṅgulapramāṇamiti gamyatē| dairghyēṇa cētyētadapyanuktaṁ gamyatē| vakṣyati hi (ślō. 12) - "svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēna" iti| āsaptabhyaḥ-saptavarṣāṇi maryādīkr̥tya, ṣaḍaṅgulāni pramāṇam| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tēna ṣaḍvarṣē bālē ṣaḍaṅgulāni nētram| anyathā saptavarṣasyāpi ṣaḍēvēti prāpnōti| vakṣyati tu-"saptamē sapta" iti| ēvaṁ ca pūrvāparaṁ vyāhataṁ syāt| tasmānmaryādāyāmāṅityēvēhi| saptamē varṣē saptāṅgulāni| dvādaśē vatsarē tāni-aṅgulānyaṣṭau nētram| dvādaśānāṁ pūraṇa iti " tasya pūraṇē ḍaṭ" iti ḍaṭ| ēvaṁ ṣōḍaśa ityatra| ṣōḍaśē saṁvatsarē navāṅgulāni nētram| viṁśādvatsarādūrdhvamēkaviṁśaprabhr̥tivarṣēṣu dvādaśāṅgulāni nētram| nātō'pyadhikānītyēvaśabdārthaḥ| viṁśatiśabdāt pūraṇē ḍaṭi tiviṁśatōrḍitīti tilōpādviṁśaśabdaḥ| varṣāntarēṣu-antarālasthitēṣu varṣēṣu navamadaśamādiṣu, vīkṣya-paryālōcya, nētrasya pramāṇamabhivarddhayēt| caśabdō bhinnakramaḥ| na kēvalaṁ varṣāntarēṣu pramāṇamabhivarddhayēt| yāvadvayōbalādīni ca nirūpya pramāṇaṁ vr̥ddhiṁ nayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yantrapramāṇamāha-ūnē'bda iti| prathamē varṣē pañcāṅgulaṁ yantram| dvitīyādiśu pañcasu ṣaḍaṅgulam| satpmē satpāṅgulam|dvādaśē'ṣṭāṅgulam| ṣōḍaśē navāṅgulam| viṣadiṣu dvādaśāṅulam| varṣāntarēṣu vayaḥ prabhr̥tīn vīkśya yuktyā pramāṇaṁ varddhayēt| aṣṭamē sapādasatpāṅgulaṁ, navamē sārddhasatpāṅgulamityādi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sthaulyēna-pariṇāhēna, svāṅguṣṭhēna tulyaṁ mūlē nētram| tathā, agraṁ-prāntaḥ, tasmin kaniṣṭhayā'ṅgulyā samaṁ nētraṁ syāt| kharanādē'pyuktam-"bastinētramr̥ju ślakṣṇaṁ suvr̥ttaṁ gulikāmukham| bhavēdgōpucchasaṁsthānaṁ supravāhaṁ trikarṇikam|| yā tribhāgapraṇayanē maryādā karṇikā bhavēt| dvē karṇikē cōpariṣṭādbastyādhārē yathāntarē|| svāṅguṣṭhakaparīṇāhaṁ mūlaṁ nētrasya śasyatē| madhyaṁ tvanāmikātulyamagnaṁ tulyakaniṣṭhikam|| svēnāṅgulipramāṇēna dairghyaṁ syāddvādaśāṅgulam| karkandhupraṁvahaṁ chidraṁ śrēṣṭhamanyadyathāvayaḥ|| viṁśadvādaśaṣaḍvarṣē dvādaśāṣṭaṣaḍaṅgulam| karkandhukasatīnāgramudgachidravahaṁ smr̥tam||" ityādi| munirapyavōcat (ca. si. a. 3|6) - "ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṁśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā pihitāni caiva|| yathāvayō'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṁ mūlāgrayōḥ syuḥ pariṇāhavanti|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yantrasthōulyamāha-svāṅguṣṭhēnēti| svāṅguṣṭhēna-yamuddiṣya yantrapramāṇaṁ tasyāṅguṣṭhēna, tasyaiva kaniṣṭhayā, mūlē'grēityubhayatra yōjyam| aṅguṣhamūlavadyantramūlaṁ kaniṣṭhāgradyanrāgraṁsthūlamityarthaḥ| madhyaṁ tvānupūrvyā sthūlam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-varṣē pūrṇē satyaṅgulamādāya svāṅgulātprabhr̥ti kramēṇa tryaṅgulaṁ chidraṁ mūlē nētrasya bhavati| kimbhūtaṁ chidram ? arddhasyārddhamarddhārddham| tasya-aṅgulasyārddhārddhaṁ tadarddhārddham, tēna pravarddhitam| tatra prathamē varṣē'ṅgulamātraṁ chidram, yāvadvarṣāṇi ṣaṭ| saptamē varṣē sapādamaṅgulam, yāvadēkādaśa varṣāṇi| dvādaśē varṣē sārddhamaṅgulam, yāvatṣōḍaśa varṣāṇi| ṣōḍaśavarṣasya tu pādōnamaṅguladvayam| saptadaśē varṣē'ṅguladvayam| aṣṭādaśē varṣē sapādamaṅguladvayam| ēkōnaviṁśativarṣasya sārddhamaṅguladvayam| viṁśativarṣasya pādōnamaṅgulatrayam| ēkaviṁśativarṣasya tryaṅgulaṁ chidramiti kramō vēdyaḥ| paramamityanēnaitadgamayati,-paramaṁ-utkarṣamāśrityēdaṁ mūlacchidram| madhyamaṁ tu mūlacchidraṁ "svāṅguṣṭhēna" ityanēnōktam| ūnavarṣasya tvarddhāṅgulaṁ chidramētadapēkṣayā kalpyam| agrē tu chidraṁ tadbhavati yanmudgādi vahati| tatra vārṣikasya mudgavāhi, yāvatṣaḍvarṣam| saptavarṣasya māṣavāhi, yāvadēkādaśō'bdaḥ| dvādaśavarṣasya kalāyavāhi, ṣōḍaśavarṣasya klinnakalāyavāhi, ēkaviṁśativarṣasya karkandhuvāhi, iti kramādvayaḥpramāṇam| ūnavarṣasya ca na mudgavāhi kalpyam| agracchidrapramāṇaṁ caitat "agrē kaniṣṭhayā" ityatrāpi saṅgacchata ēva| dairghyapramāṇaṁ cātra pakṣē pūrvamēva yōjyam| "svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēna" ityanēna (ityatra) chidrapramāṇaṁ svamatyā bhiṣajā prakalpyam| tathā, "tryaṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ" ityatra ca sthaulyapramāṇaṁ svadhiyaiva nirūpyam| tantrakr̥tā tu granthagauravabhayāduktaprāyatvāccēha nōktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yantrācchidrapramāṇamāha-pūrṇē'bdē iti| ṣadaṅgulasya yantrasya mūlacchidramaṅgulapramāṇam| saptāṅgulasya sārddhāṅgulam| aṣṭāṅgulasya dvyaṅgulam| navāṅgulasya sārddhadvyaṅgulam| dvādaśāṅgulasya tryaṅgulam| ṣaḍaṅgulasyādracchidraṁ mudgavāhi| saptāṅgulasya māṣavāhi | aṣāṭṅgulasya kalāyavāhi| navāṅgulasya klinnakalāyavāhi | dvādaśāṅgulasya hrasvabadaravāhi | aṅgulamānaṁ tu chidrasva vr̥ttaparidhau jñēyam| " pañjcāṅgulasya mūlē'rddhāṅgulam, agrē vanamudgavāhi|" iti saṅgrahōktaṁ (sū. a. 28) jñēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mūlē yacchidramuktaṁ tatpramāṇēna prāntē ghaṭitā-sampāditā, karṇikā-chatrākārā gudādhikāntaḥpravēśarōdhinī, yasmiṁstadēvam| tathā, vartyā-daśādikr̥tayā, prāntē (agrē) pihitaṁ-sthagitam| yathāsvaṁ-ūnavarṣādikasya tadaṅgulapramāṇēna, dvyaṅgulāntaraṁ karṇikāyugalaṁ mūlapradēśē nētrē vidadhīta bastipuṭayōjanārtham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yantrasya prāntē karṇikāsthāpanamāha-mūlacchipramāṇēnēti| mūlacchidrapramāṇēna prāntē parikalpya tatsīmarūṇaṁ karṇikāṁ ghaṭayēt| yantrāgracchidraṁ vartyā pidhēyamityāha-vartyēti| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - " karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargr̥hītāgrapidhāna-ghacailavarti|" ityuktam| yantramūlasthakarṇikādvayamadhyē dvyaṅgulamantaraṁ kāryamityāha - mūlē yathāsvamiti| yathāsvaṁ-yamuddiśya yantraṁ tadaṅgulaiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasmiṁśca karṇikādvitayē'jādīnāṁ bastiṁ yōjayēt| ādiśabdēna gōhariṇavarāhāṇāṁ grahaṇam| ajādīnāmityēvaṁ nirdēśē'pyavimahiṣagrahaṇē labdhē sākṣādētayōrgrahaṇamanyajēbhyō bastibhya ētadbastēryōgyataratvapratipādanārtham| kimbhūtaṁ bastim ? sumr̥ditaṁ,-sasnēhaṁ muhuḥ suṣṭhu marditam| tathā, dr̥ḍham| tathā kaṣāyēṇa-harītakyādinā, raktam| tathā, chidraṁ ca granthiśca gandhaśca śiraśca, tāḥ nirgatāḥ-na santi, yasya tanniśchidragranthigandhaśiram| tathā, tanuṁ-na sthūlam| tathā, sādhu-samyak, sūtrēṇa grathitaṁ-baddham| tathā, sukhēna-akr̥cchrēṇa, saṁsthāpanīyamauṣadhaṁ yatra tadēvam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- karṇikādvayē bastibandhanamāha-tatrēti| ādiśabdēna gōhariṇavarāhādayaḥ| bastiṁ-mūtrādhāracarmapēśīm| sumr̥ditaṁ-snēhamudgābhyām| kaṣāyaraktaṁ-kaṣāyarasairdravyairdattarāgam| nischidragranthigandhaśiraṁ-chidrādicatuṣṭayarahitam| tanuṁ-sūkṣmam| sūtrēṇa sādhu grathitaṁ-baddhvā parivartya punarbaddham| sukhasaṁsthāpyabhēṣajaṁ-yathōktapramāṇamauṣadhamasaṅkōcēna yathā māti tathāpramāṇam |

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastērabhāvē sati, aṅkapādaṁ vā-caraṇādyavayavaviśēṣaṁ vā, nyasēt-nētrē yōjayēt| athavā, vastraṁ ghanaṁ nyasēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- [tadalābē caritārthatāmāha-bastyabhāva iti|] aṅkapādaṁ-ūrucarma pādacarma vā| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "nyubjaṁ vivr̥tānanaṁ vinivartya punaścānyadvastimukhabandhanārthaṁ sūtramupanidhāyānuguptaṁ nidhāpayēt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirūhasya mātrā prathamē varṣē kaṣāyasnēhasahitasya prakuñcaḥ-palapramāṇam| ṣaṇmāsādau tvētadanusārēṇārdhapalādi kalpyam| varṣātparaṁ prakuñhcēna vr̥ddhiḥ pratisaṁvatsaraṁ kāryā, yāvat ṣaṭprasr̥tāḥ-dvādaśa palāni| tata ūrdhvaṁ prasr̥taṁ varddhayēt| pratyabdamityanuvartatē| tatō dvādaśavarṣasyaivaṁ dvādaśa palāni| anantaraṁ trayōdaśavarṣādiṣu prativarṣaṁ paladvayaṁ nirūhamātrāyā varddhayitavyaṁ kramēṇaiva yāvatsaptadaśavarṣāṇi| aṣṭādaśavarṣasya tu dvādaśa prasr̥tāḥ-caturviṁśatipalāni| idaṁ-ētat, mānaṁ-pramāṇaṁ, saptativarṣāṇi yāvat| paraṁ-saptatērūrdhvaṁ, daśaiva prasr̥tā mānam, nādhikam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhōuṣadhamātrāmāha-nirūhamātrēti| prathamē varśē palam| tata ādvādaśāt palavr̥ddhiḥ| tata ā'ṣṭādaśāt dvipalavr̥ddhiḥ| ēvamaṣṭādaśē varśē caturviṁśatipalāni syuḥ| tānyēvāsatpatitamāt| tatō viṁśatipalāni| saṅgrahē tu (sū. a. 28) "anyē punardvādaśaprasr̥tasyāpyaṣṭāvicchanti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathāyathaṁ-yathāsvaṁ vārṣikasyaikaviṁśativatsarādērvā, nirūhasya pādaḥ-caturbhāgamātraḥ, anuvāsanē-anuvāsanaviṣayē, mātrā| yasya palaṁ nirūhastasya karṣapramāṇamanuvāsanamityarthaḥ| ēvaṁ sarvatra kalpyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanōuṣadhamātrāmāha-yathāyathamiti| yathāyathaṁ-palē karṣaḥ, paladvayē karṣadvayamityādi| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - " yathāsvamāsthāpanamātrā pādahīnā mādhutailikē prayōjyā|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āsthāpyaṁ-nirūhaṇārhaṁ, snigdhaṁ, tathā svinnaṁ, tathā śuddhaṁ-ūrdhvādhaḥ, tathā bhūyō'pi labdhabalaṁ, tathā'nuvāsanayōgyaṁ, viditvā pūrvamēva nirūhādanuvāsayēt| śītē-hēmantaśiśirayōḥ r̥tvōḥ, tathā vasantē, divā'nuvāsayēt| anyadā-śītādvasantāccānyasmin grīṣmaprāvr̥ṭśaradākhyē r̥tau, rātrāvanuvāsayēt| kēciditi bhinnakramaḥ, tatō'nyadētyatō'nantaraṁ draṣṭavyam| iti kēcit "āhuḥ" iti vākyaśēṣaḥ| dhānvantarāstu sarvathaiva rātrāvanuvāsanaṁ nēcchanti| dhanvantarimatamēvōrarīkr̥tya saṅgrahē'dhijagē (sū. a. 28)- "na rātrau praṇayēdbastiṁ dōṣōtklēśō hi rātrijaḥ| snēhavīryayutaḥ kuryādādhmānaṁ gauravaṁ jvaram||" iti| tadētaddēśāntarādivaśāt pramāṇayitavyam| kimbhūtaṁ naram ? abhyaktasnātaṁ,-pūrvamabhyaktaḥ paścātsnātaḥ, tam| pūrvakālēti samāsaḥ| ucitātpādahīnaṁ-yēna yadbhōjanamabhyastaṁ tasmāccaturthabhāgahīnamaśitam| tathā, hitaṁ-laghuguṇayuktam| tathā, kiñcit snigdharūkṣam| tathā, sānupānaṁ dravādi ca| ādiśabdēna dravōṣṇamanabhiṣyandītyādiviśiṣṭaṁ bhuktavantamiti gamayati| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 28)- "atisnigdhāśinō hyubhayamārgasaṁsargāt snēhō madamūrcchāgnisādahr̥llāsādīn janayati| rūkṣāśinō viṣṭambhaṁ balavarṇahāniṁ ca| alpamātradravāśinō visr̥ṣṭaviṇmūtrasya cānāvr̥tō na tadāvaraṇādvyāpadam|" iti| kimbhūtam ? kr̥tacaṅkramaṇaṁ-vihitagamanamātram| tathā, vyaktamūtrapurīṣam| tathā, śayanē-śayanīyē, sukhāvahē saṁviṣṭaṁ-sthitam| kimbhūtē ? nātyucchritē,-nātyunnatē, na cōcchīrṣē-na cōnnataśirōdharē| kathaṁ saṁviṣṭam ? vāmapārśvataḥ,-vāmapārśvēna| saṅkōcya dakṣiṇaṁ sakthi vāmasakthna uparīti vr̥ddhavaidyāḥ| tatō-dakṣiṇasakthnaḥ, aparaṁ-vāmaṁ sakthi, prasārya| saṅgrahē cōktam (sū. a. 28) - "śayanē nātyucchritē svāstr̥ta īṣadunnatapādadēśē vāmapārśvēna prāk''śirasaṁ saṁvēśayēt|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhyasyānuvāsanamāha-āsthāpyamidi| kr̥tā snēhanādikamāsthapyamanuvāsanayōgyatvē sati pūrvamanudhāsavēdā| anuvāsanakālamāha-śītē vasantē cēti| śītē vasantē tatō'nyadā ca divā'nuvāsayēt| kēcit tatō'nyadārātrā iti vadanti| saggrahē tu (sū. a. 28) - " avēkṣya vā dōṣādīn| anyathā hi snēhōktāmayaprādurbhāvaḥ| dhanvantarīyāḥ punaḥ prāhuḥ| na rātrau praṇayēdvastiṁ dōṣōtklēṣō hi rātrijaḥ| snēhavīryayutaḥ kuryādādhmānaṁ gōuravaṁ jvaram|| ahvisthānāsthitē dōṣē vahnau cānnarasānvitē| sphuṭastrōtōmusvaṁ dēhaṁ snēhō yatparisarpati|| alpapittakafaṁ rūkṣaṁ bhr̥kṣaṁ vātarujārditam| bhuktaṁ jīrṇāśanaṁ kāmaṁ rātrāvapyanuvāsayēt|| kēvalānilātipīḍitaṁ taśuddhamapyanirūpitavēlamapyanuvāsayēdātyayikatvāt||" iti | anuvāsanīyasya pūrvaṁkatavyamāha-abhyaktasnātamiti| uktacitāt-nityabhōjanāt, pādahīnam| aśitaṁ-bhuktavantam| dravādi-dravapūrvam| na cōcchīrṣē-ucchīrṣakaṁ vinā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asya-ēvaṁbhūtāvasthasyāturasya, gudē snigdhē ghr̥tēna kr̥tē nētraṁ [ snigdhaprāntaṁ praṇayēt| ] bastērvadana ucchvāsya-vātaṁ niḥsārya, baddhē sati, nātiśīghraṁ, nātivilambitaṁ, nātivēgēna, na ca mandaṁ kr̥tvā, tathā pr̥ṣṭhavaṁśābhimukhamēkavāramēva nētraṁ prapīḍayēt| kathaṁ prapīḍayēt ? hastamakampayan| atidrutādipīḍanadōṣā bastivyāpatsiddhau (hr̥. ka. a. 5) vakṣyamāṇāḥ| sāvaśēṣaṁ ca snēhaṁ kurvīta| kutō hētōḥ ? ityāha-yasmāt śēṣē snēhē vāyustiṣṭhati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanē vaidyakr̥tyamāha-athāsyēti| asyatnāturasya, hudē bastimucchvāsya-mr̥dukarasparśēna vigatamārutaṁ kr̥tvā, pr̥ṣṭhavaṁśaṁ prai-pr̥ṣṭhavaṁśāśrayēṇa, praṇayēt| tataḥ-anantaram, auṣadhaṁ praṇayēt| nātidrutavilambitamiti pīṭunārambhaviṣayam| nātivēgaṁ na vā mandamiti pīḍanaviṣavam| śēṣē-auṣadhaśēṣē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dattē ca bastisnēhē sati, uttānagātrasya tu tasya sphijau hastēnāhanyāt| tathā-tēnaiva prakārēṇa, tatpārṣṇibhyāṁ sphijau tāḍayēt| śayyāṁ-khaṭvāṁ ca, pādataḥ-caraṇadēśāt, trīn vārānutkṣipēt, na tu mūrdhataḥ| tataḥ-śayyōtkṣēpādanantaraṁ, prasāritaśarīrasya dattagaṇḍukasya pārṣṇikē-pārṣṇī, mr̥ṣṭyā''hanyāt| aṅgaṁ-śarīraṁ ca, snēhēna-tailādinā, abhyajya mardayēt| kimēvaṁ kriyatē ? ityāha-aṅgaṁ vēdanārtaṁ-pīḍāturaṁ, iti-hētōryasmādāśu snēhō na nivartatē| śīghramapayātē ca snēhē satyaparaḥ snēhō dēyaḥ| kasmādēvaṁ vidhīyatē ? ityāha-snēhaḥ śarīrābhyantarē'tiṣṭhan naiva kāryakr̥t-na snēhanē samartha ityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ- dattē tvauṣadhē vaidyaḥ svapāṇinā sphijau tāḍayēt, tata āturapārṣṇibhyām| tataḥ pādataḥ śyyāmutkṣipēt| tataḥ pārṣṇī ca muṣṭinā''hanyāt| tririti pāṇitāḍanādiṣu caturṣcapi yōjyam| tatō vēdanārtamaṅgaṁ mardayēt| saṅgrahē tu ( sū. a. 18) - "vamanādadhikataraṁ kRtamaṅgalamaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparivāraṁ nivātē vēśmani pratatē śayanē svāstr̥tē īṣadunnatapādadēśē prākśirasaṁ saṁvēśayēt| atisnigdhāśinō hyubhayamārgasaṁsargātsnēhō madamūrcchāgnisādahr̥llāsān janayati| rūkṣāśinō viṣṭambhaṁ balavarṇahāniṁ ca| alpamātradravāśinō visr̥ṣṭaviṇmūtrasya cānāvr̥tō na tadāvaraṇavdyāpadam| ciramaśitavatō vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṁkuryāt| yataśca vāmapārśvāyāṇi vahnigrahaṇīgudavalīmukhāni| tāni tatpārśvaśāyinō nimrāni bhavanti| atastadōuṣadhamaskalitaṁ prānpōti pravēśanirgamāviti| saṁviṣṭaṁ cainamr̥justhitadēhaṁ svabāhūpadhānaṁ prasāritavāmasaktimākuñcitētaraṁ tasyōpari prasāritadakṣiṇabāhuṁ kārayēt| pūrvamēva tu vaidyō vartyā supihitāgracchidraṁ nētraṁ bhājanasyōpari kr̥tvā dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṁ karṇikāyāmupariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṁ prāgēva nētrasparśāt pūrvavadabhimantritaṁ yathārhaṁ yathārhōuṣadhavipavkaṁ sukhōṣṇaṁ bastōu snēhamāsicyāvalīkōcchvāsaṁ niḥsāritavātabudbudamōuṣadhāntē sūtrēṇadvistrirvā bastimukhamāvēṣṭya dakṣīṇapāṇōu nētramupadhāya tiṣṭhēt| tatō vāmahastapradēśinyā'bhyaktapravēśapradēśamapanītavartuttānavāmahastāṅguṣṭōdarapihitāgraṁ madhyamāpradēśinyupagr̥hītatakarṇikamr̥jvanusukhamēkamanā lāghavēna nētramākārṇikaṁ pravēśayēt| āturō'pi tadanulōmamavalambēta| tataśca vaaidyō bastimukhaṁ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradēśinībhyāmamuñcannētramacālayan hastadvayēnōttānēnaikagrahaṇēnaiva prapīḍayēt| anyathā hi vyāpadō bhavanti| anyē tu triṁśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ| na ca bastōu dīyamānē kṣavakāsahāsajr̥mbhāspandanānyācarēt| viṇmūtrānilavēgē tu nētramākr̥ṣya vēgāntē śēṣaṁ praṇayēt| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ sarujaṁ cāṅgaṁ snēhēna pratilōmaṁ vākśatamātraṁ śanairmr̥dgīyāt|" iti| vaidyakr̥tyasya falamāha-iti snēha iti| " samanugacchati ca samantātsirāḥ|" ityadhikaṁ saṅgrahē (sū. a. 28)| pramādācchighranivr̥ttōu punastadēvānuvāsanaṁ kāryamityāhayōjya iti| śīghranivr̥ttiḥ-vinā malēna cēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dīptāgniṁ tu puruṣaṁ nivr̥ttasnēhaṁ santaṁ [ sāyāhnē ] laghu-mātrayā svabhāvataśca, āśayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mandāgnimanāgatasnēhaṁ ca sāyaṁ na bhōjayēditītaraniyamēnāha-dītpāgnimiti| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "naiva cānāgatasnēhamapi dvitīyē'hani na ca tamanuvāsayēt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhasya trayaḥ praharāḥ parō nivr̥ttikālaḥ| tataḥ-praharatrayāt paratō, rātriṁdivamupēkṣēta-na tadākr̥ṣṭau yatnaṁ kuryāt| parataḥ-ahōrātrāt, phalavartibhiḥ-arśaścikitsitōktābhiḥ, athavā tīkṣṇairbastikalpōktairbastibhiḥ snēhāgamanārthaṁ yatēta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanasya nivr̥ttikālamāha-nivr̥ttikāla iti| nivr̥ttikālē'pyanivr̥ttau kiñcitkālamupēkṣāmāha-tata iti| upēkṣākālē'pyanivr̥ttau pratīkāramāha-parata iti tīkṣṇaiḥ-lavaṇāranālaprāyaiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atiraukṣyādanāgacchan snēhō yadi jāḍyāgnisādādidōṣānna vidhattē, tata upēkṣētaiva-na tanniṣkāsanē yatētētyarthaḥ| adhyuṣitō rātriṁ yadi snēhastataḥ pariṇatatvāt rasādidhātusamatāṁ gataḥ prātaḥ-prabhātē, śuṇṭhīdhānyakāmbu kaduṣṇaṁ pibēt| kēvalamēva vā-nagaradhānyakarahitaṁ, kōṣṇaṁ jalaṁ pibēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ- pratīkārasyāpavādamāha-atiraukṣyāditi| nivr̥ttasnēhasyānivr̥ttasnēhasya ca snēhaśēṣapākārthamauṣadhamāhaadhyuṣita iti| kēvalamēva vā-kōṣṇamambhaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "sukhōśitaṁ cainaṁ tathā kr̥tavamanavirēcanāsthāpanānyatamaṁ prātaḥ śuṇṭhīdhānyakvāthamitaradvōṣṇamudakaṁ snēhaśēṣajaraṇāya vātakaphōpaśāntayē ca pāyayēt| tatō'nnakālē yathōktamannamaśrnīyāt| na cānuvāsitaṁ pēyāṁ pāyayēt| sā hi sasnēhakōṣṭhamēnamabhiṣyandayati|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tamāturaṁ bhūyastr̥tīyē divasē pañcamē vā'nuvāsayēt| athavā yathā snēhapākō bhavēdityagnyapēkṣayā saptarātrē'dhikē nyūnē vā trirātrē vā yathāyōgamanuvāsayēt| ataḥ-asmādēva hētōḥ, adhikapavanān vyāyāmaśīlān paṭutaradahanān rūkṣāṁśca puruṣān pratyahamanuvāsayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- punaranuvāsanasya kālamāha-anvāsayēditi snēhapākānusārēṇa satpamādidinēṣu vā| ulbaṇavātādīn pratidinamanuvāsayēdityāha-ata iti| ataḥ-snēhapākaprādhānyāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa, snēhaistribhiścaturbhirvā snigdhē sati srōtōviśōdhanārthaṁ nirūhaṁ śōdhanaṁ prayōjayēt| asnigdhē sati tanōḥ-śarīrasya, snēhanaṁ prayōjayēt| trayō vā catvārō vā tricaturāḥ| saṅkhyayāvyayēti samāsaḥ| caturō'cprakaraṇē tryupābhyāmupasaṅkhyānamityac samāsāntaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanānantaraṁ nirūhamāha-iti snēhairiti| snēhaiḥ-anuvāsanaiḥ| niṣiddhānuvāsanasyānuvāsanaṁ vinaiva nirūhanāha-amrigdha iti| snēhanaḥ san yaḥ śōdhanō nirūhastaṁ yuñjyāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atha-anuvāsanādanantaraṁ, pañcamē tr̥tīyē vā vāsarē madhyāhnē kiñcit-manāk, āvr̥ttē-atikrāntē, tathā balimaṅgalē vihitē sati, puruṣaṁ kr̥tābhyaktasvēditaṁ tyaktamalaṁ kiñcidbubhukṣitaṁ tathā prakr̥tyādibhirjñātvā dōṣādīni viditvā| ādiśabdēna sātmyabalādiparigrahaḥ| ityēvaṁ sarvamavagamya vaidyō bastiṁ prakalpayēt| nanu, "dūṣyaṁ dēśaṁ" (hr̥. sū. a. 12|67) ityādinā sarvamuktamēvaitat| tatkimanēna ? iti| brūmaḥ| nirūhamapi sāpāyaṁ paśyatētadācāryēṇa punaruktam| dūṣyadēśādimahatā yatnēnālōcanīyamiti pratipādanārtham| "nirūhamātrā prathamē" ityādi ca sarvamatrālōcyam| kathaṁ prakalpayēt ? ityāha-tadvidyaiḥ-vaidyakaśāśtrajñairbahubhiḥ saha-sārddham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhavidhimāha-pañcama iti| antyānubhasanadināt tr̥tīyē pañcamē vā| sadhakē-jyōtiḥśāstrōktē| śubhē-aśaucādirahitē| avētya-jñātvā| tadvidaiḥ-bastikuśalaiḥ| saṅgrhē tu (sū. a. 28) - "āryāvalōkitaṁ nāthamāyā tāgamātmabhuvaṁ dhātāramaśvināvindramātrēyaṁ satparṣīn kāśya vidēha patiprabhr̥tīnagnivēśādīṁśca tantrakārān dīpagandhapuṣpafalabalidhūpairyajña iava prakalpitabhāgān kr̥tvā, ōṣadhīrvr̥dvarvēdyānū hijātīṁśca saṁpūjya tadvidyasahitō dōṣauṣadhādibalēna yathāhamupakalpayēdrastim| " iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dravyasya-bastikalpōktasya, nirūhakalpanārthaṁ viṁśatipalāni, tathā'ṣṭau phalāni-madanaphalāni, sāmānyaparibhāṣayā ṣōḍaśaguṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt| caturbhāgāvaśēṣaśca grāhyaḥ| tataḥ-tasmādēvaṁkr̥tāt, kvāthāccaturthāṁśaṁ snēhaṁ vātē prakalpayēt| dvādaśaprasr̥tō hi nirūhaḥ| tatra snēhaṁ ṣaṭpalikaṁ kalpayēdityarthaḥ| pittē'dhikē svasthē ca puruṣē ṣaṣṭhāṁśaṁ snēhaṁ-catuṣpalikaṁ, prakalpayēditi prakr̥tam| kaphē'dhikē aṣṭamāṁśaṁ snēhaṁ-tripalikaṁ, prakalpayēt| nanu, svasthasya dōṣacālanaṁ pratiṣiddhaṁ tantrāntarīyaiḥ| tadgranthō hi-"yō hi sañcālayētsuptaṁ vanē siṁhaṁ karādibhiḥ| sa dōṣāṁścālayēt svasthān pracchardanavirēcanaiḥ||" iti| tasmāt svasthavr̥ttē nirūhakalpanā na yuktēti| tadētadasat| yasmāt prāgabhihitam (hr̥. sū. a. 4|35)- "śītōdbhavaṁ dōṣacayaṁ vasantē viśōdhayan grīṣmajamabhrakālē| ghanātyayē vārṣikamāśu samyak prāpnōti rōgānr̥tujānna jātu||" iti| tasmādācāryavacanājjñāyatē svasthavr̥ttē'pi śuddhividhānaṁ sammatamiti tantrakr̥taḥ| tantrāntarīyaṁ mataṁ tvasadēva, śiṣṭavyavahāraviruddhatvāt| sarvatra-vātē pittē kaphē svasthē ca, kalkāt-pēṣyadravyāt, aṣṭamaṁ bhāgaṁ-trīṇi palāni, kalpayēt| bhavati vētyādi| yathā vā bastiratyacchō'tisāndrō-atighanō [ vā ] na bhavati tathā kalkaḥ kalpayitavyaḥ| palamātraṁ guḍasya cēti palānnādhikōna iti jñāpanārthaṁ mātragrahaṇam| madhupaṭvādiśēṣaṁ ca yuktyā prakalpayēt| tatrēyaṁ yuktiḥ,-mākṣikasya palacatuṣṭayaṁ saindhavasya ca karṣaḥ, ādigrahaṇāt kvacidyavakṣārasya karṣaḥ, tathā māṁsarasasurāsavasuktakṣīrakāñjikānāṁ grahaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhadravyāṇāṁ mātrāmāha-kvāthayēditi| yatra kvāthyasya viṁśatipalāni tatrāṣṭau madanaphalāni ityēvaṁparamētat, na vkāthamānaparam, prakuñcādinirūhēṣvasambhavāt| kvāhātmakānnirūhāt dvādaśaprasr̥tāccaturthāṁśaṁ-prasr̥tatrayasammitaṁ, snēhaṁ kalpayēt| tataḥ kvāthāttāvantaṁ kvāthamapanīya, lyablōpē pañcamī| ēvaṁ kalkādaṣṭamaṁ-sārdhaprasr̥tam| guḍasya palamātram| yuktyā madhu prasr̥tadvayasammitam, paṭu-saindhavaṁ, akṣasammitam| adiśabdānmāṁsarasakṣīragōmūtrakāñjikamadanafalāni| uktaṁ hi suśrutēna (ci. a. 38/30) - "kṣaudgaṁ mūtraṁ phalaṁ kṣīramamlaṁ māṁsarasaṁ tathā| yuktyā pradāpayēddhīmān nirūhē kalpanā tviyam||" iti| tatra caturṇāṁ dravāṇāṁ prasr̥tadvayam, madanaṁ tvēkam, pāriśēṣyātkvāthasya prasr̥racatuṣṭayam, ēvaṁ dvādaśaprasr̥tatvam| uktaṁ hi suśrutēna (ci. a. 38/37)- " datvā''dau saindhavasyākṣaṁ madhunaḥ prasr̥tadvayam| vinirmathya tatō dadyāt snēhasya prasr̥tatrayam|| ēkībhūtē tataḥ snēhē kalkasya prasr̥taṁ kṣipēt| sammūrcchitē kaṣāyaṁ tu catuṣprasr̥tasammitam|| vitarēcca tadāvāpamantē dviprasr̥tōnmitam| ēvaṁ prakalpitō bastirdvādaśaprasr̥tō bhavēt||" iti| yatvatra kalkasya prasr̥tamānaṁ tat 'bhavati vā yathā nātyacchasāndratā bastēḥ' ityabhiprāyēṇa| yaccācāpasya prasr̥tadvayamānaṁ tadguḍalakalkatripalayōgāt| iti vātē'dhikē| pittē tu snēhanyūnatā madhudugdhābhyāṁ pūraṇīyā| kaphē tu madhunaiva| uktaṁ hi vr̥ndēna (a. 76/5)- " madhusnēhanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dvē daśa trīṇi palānyanilarōgiṇām|| pittē catvāri dvē dvipañjca catuṣṭayam| ṣaṭ trīṇi dvē daśa trīṇi kaphē cāpi nirūhaṇam||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tat-ētat, sarvamauṣadhamēkataḥ-ēkasmin kr̥tvā, bhēṣajapākātikrāntiparihārārthamuṣṇāmbukumbhīvāṣpēṇa taptaṁ, khajēna-dadhyāhananakāṣṭhēna, samāhataṁ-ālōḍitaṁ, tathā "brahmadakṣa" ityādinā cābhimantritaṁ, bastau prakṣipya pāyau-gudē, praṇayēt| nātyuṣṇaṁ, nātiśītalaṁ, nātisnigdhaṁ, na vā rūkṣaṁ, nātitīkṣṇaṁ, na vā mr̥du, nātyacchaṁ nātisāndraṁ-nātighanaṁ, nōnamātraṁ, na cātimātraṁ, nāpaṭu-nālavaṇaṁ, nātilavaṇaṁ, tadvadamlaṁ cēti nānamlaṁ, nātyamlam| atiśabdaprayōgādatra madhyamāvasthānugamaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- militānāṁ nirūhadravyāṇāṁ saṁskāramāhasarvamiti| khajō-manthanadaṇḍaḥ| tadvat-nānamlaṁ nātyāmlam| saṅgrahē tu (sū. a. 28)- "tatra bāṣpamātranutāpādauṣadhasya vidāhō na bhavati| khajapramathanāt vkāthasnēhādayaḥ samyaksaṁyuktāḥ samyagēva yōgamārabhantē| anyathā punaḥ vkāthādīnāmulbaṇō'nyatamō'nyatamaṁ yathāsva dṣamīrayē| atyuṣṇādīnāṁ tu pr̥thagvyāpadaḥ sādhanāni siddhiṣūttarakālamupadēkṣyantē| api ca| tiryaku praṇītē hinayāti dhārā gōdē vraṇaḥ syāccalitē tu nēdē dattaḥ śarnērnāśayamēti bastiḥ kaṇṭhaṁ pradhāvēdatipīḍitastu|| stambhavidhatē'timr̥durhimaśca tatpāmlatīkṣṇō bhramadāhamōhān| snimyō'tijāḍyaṁ, pavanaṁ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇasvayōgām|| karōti mātrābhyadhikō'tiyōgaṁ kṣāmaṁ tu sāndraḥ sucirēṇacēti| dāhātisārōu labaṇō'ti kuryāttasmātsuyuktaṁ samamēda dadyāt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadvidō-bastividaḥ, ēvaṁ paṭhanti| yathā,-"mātrāṁ tripalikāṁ kuryāt " ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- matāntarēṇa svaśāviṣayṁ mānamāha-vadanyanyē titi| ayaṁ navaprasatō nirūhaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mākṣikādi kramāt āvapēta-mardayitvā miśrayēt| kuṇḍakē mākṣikaṁ prathamaṁ prakṣipya mardayēt| tatastatraiva lavaṇaṁ kṣiptvā mēlayēt| ēvaṁ snēhaṁ, tatō'nu kalkaṁ, tataḥ kvāthaṁ, iti-anēna, kramēṇa miśrayēdityarthaḥ| ēvaṁ yōjitāni dravyāṇi samarasatāṁ yānti| samarasabhāvēna ca nirūhasya samyagyōgō bhavati| nirūhāṇāṁ saṁyōjanē-miśraṇē, ēṣa vidhiḥ-ētadvidhānam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhadravyāṇāṁ mēlanakramamāha-mākṣikamiti| arthāt kvāthanantaraṁ kṣīrādyāvāpāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirūhē dattamātrē sati uttānaḥ san tanmanāḥ-nirūhavēgē dattāvadhānaḥ, tathā kr̥tōpadhānaḥ san tiṣṭhēt| samudbhūtavēgaścōtkaṭakaḥ san tyajēt 'vēgaṁ' iti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- dattē nirūhē rōgiṇaḥ kr̥tyamāha-uttāna iti| tānatvaṁ nirūhavīryēṇa dēhavyāptayē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-āgatau-pratyāgamanē, kālaḥ paramō muhūrtaḥ| aparaḥ-tasmānmuhūrtādanyō, visrabdhāgamanakālō mr̥tyavē-maraṇāya| tatra-tasmin muhūrtātparamanāgamanē nirūhasya, tvaritamaparaṁ bastiṁ-nirūhaṁ, prapīḍayēditi sambandhaḥ| kimbhūtaṁ nirūham ? ānulōmikaṁ-anulōmakaram| snēhaḥ, tathā kṣārō-yavakṣārādiḥ, tathā mūtraṁ-gōmūtraṁ, amlaṁ-kāñjikādi, taiḥ kalpitaṁ-nirūpitam| tathā, snigdhaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ ca| snēhayōgādēva snigdhatvē siddhē snigdhagrahaṇaṁ nirūhasya snigdhētaratvapratipādanārtham| ānulōmikamiti "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā phalavartiṁ vidadyāt| phalēna-madanaphalēna yuktā vartiḥ| sā cārśaścikitsitē (hr̥. ci. a. 8|137) vakṣyamāṇā| svēdanōttrāsanādi ca| svēdanaṁ-svēdaḥ| uttrāsanaṁ-khaḍgahastayōdhadarśanādinā kupitanr̥pacchadmakhaḍgavyagrāgrabāhudarśanākulakaraṇādi, kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- nirūhanivr̥ttikālamāha-āgatāviti| muhūrtō ghaṭikādvayam | anivr̥ttau pratīkāramāha-tatrānulōmikasnēhēti | ānulōmikasnēhaḥ-ēraṇḍatēlādiḥ, śyāmādisiddhō vā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svayamēva-phalavartyādyāyāsaṁ vinā'pi, nivr̥ttē nirūhē sati dvitīyō bastiḥ-nirūhaḥ, iṣyatē| yatnaviśēṣēṇa tu nirūhē nivr̥ttē sati nānyaṁ bastiṁ prapīḍayēt, ityuktaṁ bhavati| tr̥tīyō'pītyapiḥ samuccayē| ēvaṁ caturthō'pīti| yāvadvēti| pañcamādayō'pi bastayō dēyāḥ, yāvat samyaṅnirūḍhatvaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- svayaṁ nivr̥ttāvasamyagyōgātpunaḥpunardānamāha-svayamēvēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nirūhē virikta iva yōgādīn vidyāt| tatra cōktam- (hr̥. sū. a. 18|38) - "hr̥tkukṣyaśuddhiḥ" ityārabhya yāvat "bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- samyagyōgādilakṣaṇamāha-viriktavaditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yōgē tu-nirūhasya samyagyōgē sati, sukhōṣṇajalasnātaṁ santaṁ bhōjayēt| kim ? dhanvarasaudanam, dhanvarasō-jāṅgalarasaścaudanaṁ ca taddhanvarasaudanam| kimbhūtam ? tanu-aghanam| nanu, "yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt" iti (ślō. 56) vakṣyati| tatkathamihēdamupapadyatē ? brūmaḥ| vātavikāraśamanārthō hi nirūhaḥ prāyēṇēṣyatē| tasmiṁśca rasakaudanamēva pathyaṁ śrēyaḥ| agrē ca dōṣāpēkṣayā pathyaṁ viśēṣēṇōpadēkṣyatē| atō nātra kiñcidanupapannam| nanu, dōṣanirharaṇaṁ vamanavirēkābhyāmivānēna kriyatē| tatra ca yathā pēyādikramō yuktaḥ, tathēhāpi yuktaḥ syāt| naivam| virēkavamanābhyāṁ hi vahnisthānamācchādyatē, tēnāgnimāndyaṁ bhavati| nirūhastu nābhērurdhvamagacchannēva dōṣanirharaṇaṁ karōti, tēna tatra nāgnimāndyāpattiḥ| tasmānnātra pēyādikramaḥ| api ca, vātavikāraviṣayatvāccātra rasaudanaprāyamēva pathyaṁ yuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- samyagyōgē snānaṁ bhōjanaṁ cāha-yōgē tviti| tanunā-acchēna, dhanvarasēna-jāṅgalarasēna, miśramōdanam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prakarṣēṇa calairdōṣairyē vikārā bhavanti, tē kōṣṇasalilaiḥ snātasya kr̥tabhōjanasya sataḥ śamaṁ gacchanti| ata ēva tatkāryamiti bhāvaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- snānabhōjanayōḥ phalamāha-vikārā iti| pracalaiḥ-svasthānātpracyutaiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atha-nirūhādanantaraṁ, vātapīḍitaṁ puruṣaṁ sadya ēva-tasminnēva dinē, anuvāsayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vātārditasya nirūhadina ēvānuāsanamāhaathēti| saṅgrēhē tu (sū. a. 28) - "tataḥ punarvātārtamāturaṁ br̥ṁhaṇiyamanyaṁ vā tadvidhamaśitānantaraṁ sāyaṁ vā puna ralpaladhvaśitaṁ yathāsvamanilādiṣu daśamūlādisādhitēna tailēnānuvāsayēt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya-anuvāsanasya, snēhapītasyēva samyagyōgādayaḥ syuḥ| snēhapītasyēva snēhapītavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra (hr̥. sū. a. 16|30)- "vātānulōmyaṁ" ityādi "ghrāṇavaktragudasravāḥ" ityantaṁ snēhapānasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanasya samyagyōgādilakṣaṇamāha-sanyāgiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-caśabdaḥ pūrvōktaṁ samyagyōgalakṣaṇaṁ samuccinōti| kiñcit-alpamātraṁ, kālaṁ kōṣṭhābhyantarē sthitaḥ san saviṭkaḥ sānuguṇapavanō nivartatē-niḥsarati, yaḥ sa ēvaṁbhūtaśca snēhaḥ, tatsiddhaṁ-abhimatakāri, anuvāsanam| uktaṁ vyastaṁ samastaṁ cēdaṁ siddhānuvāsanalakṣaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prayōgāvr̥tti(snēhātidēśa) janyaṁ samyagyōgalakṣaṇamuktvā samprati [anuvāsitē viśēṣaṁ samyak ] yōga [lakṣaṇa] māha-kiñcitkālamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhabastīn-anuvāsanāni, ēkaṁ trīn vā ślēṣmavikārē prakalpayēt| kāryē kāraṇōpacārādēvamuktam| ēvamagrē'pi cintyam| pittē pañca snēhabastīnathavā sapta dadyāt| nava ēkādaśa vā vāyau dadyāt| tataḥ punarapyayugmān-viṣamānēva, snēhabastīn dadyāt| tataḥ punarapyāsthāpanaṁ dadyāt| ayugmavacanaṁ cēdaṁ bāhulyēnāyaṁ vyavahārō yukta iti pratipādayitum| vātōttarasya tu yugmā api dēyā ēva| tathā cādhunaivābhyadhāyi (ślō. 34) - "atō'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṁśca prativāsaram||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- anuvāsanāvr̥ttau dōṣabhēdēna saṅkhayānuamamāha-ēkaṁ trīniti| punaḥpunarāvr̥ttāvayamēva saṅkhyāniyama ityāha-punastata iti| ayugmān-viṣamasaṅkhayān| tattadāvr̥ttipūrtau madhyē madhyē nirūhaḥ kārya ityāha-punarāsthāpanamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kr̥tāsthāpanasya ca pathyaṁ ślēṣmapittapavanēṣu yathāsaṅkhyaṁ yūṣādibhiḥ sahānnamupayōktavyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- āvr̥ttau kriyamāṇāyāṁ dōṣabhēdēna pratyaṁha bhōjanamāha-kaphapittānilēṣviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastiḥ-nirūhaḥ, [anilē-vātaviṣayē, vātaghnauṣadhāni-daśamūlādīni, tēṣāṁ niṣkvāthaḥ trivr̥tāsaindhavairyutaḥ, tathā ] snigdhō madhurāmlōṣṇarasayuktaḥ pavanē hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vātē nirūhaṁ prati viśēṣamāha-vātaghnauṣadhēti| vātaghnauṣadhaṁ-bhadradārvādi| ēka iti puṭāpēkṣayā na tu prayōgāpēkṣayā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittē madhuraśiśirau saghr̥tadugdhēkṣurasamadhū dvau bastī hitau|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- pittē nirūhaṁ prati viśēṣamāha-nyāgrōdhādīti dvitvaṁ pūrvavat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, āragvadhēndrayavētyādikaṣāyavatsaṁkamūrvētyādikaṣāyābhyāṁ (hr̥. sū. a. 15, ślō. 17 ślō. 33) yuktā rūkṣā mākṣikagōmūtrābhyāṁ sahitāstīkṣṇādiguṇayuktāstrayō bastayaḥ kaphē hitāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kaphē nirūhaṁ prati viśēṣamāha-āragvadhādīti| tritvaṁ pūrvavat|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sannipātē'pi traya ēva bastayō hitāḥ| yasmāttē dōṣān-trīn, kramēṇa parākurvanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sannipātē trīṇyēva puṭānītyata āha-trayaścēti| vātapittē vātakaphē pittakaphē tūktanyāyādēva dvau|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ata ēva hētōstribhyō bastibhyaḥ paramaparē bhiṣajō nirūhaṁ nēcchanti| yatastrayō dōṣāstribhirbastibhirnivartitā iti| caturthō dōṣō na vidyatē, yaṁ lakṣīkr̥tya bhūyaścaturthaḥ puṭakō dīyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uktaniyamasya matāntaratvamāha-tribhyaḥ paramiti| ataḥ-yataḥ kramāddōṣān ghnanti| nanu, raktaṁ caturyō dōṣō'stītyata āha-na hīti| raktasya dūṣyatvānna dōṣatvam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anyē'pi vaidyāstridhaiva bastiṁ kalpayēditi jagaduḥ| ēkaṁ basti dōṣāṇāmutklēśanam, anyaṁ dvitīyaṁ basti dōṣāṇāṁ śuddhikaram, anyaṁ tr̥tīyaṁ basti dōṣāṇāṁ śamanam| kramāditi anayā yuktyā trividhō bastiriti manyantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- tribhyō nyūnatā'pi na kāryēti matāntaravāha-utklēśanamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadatra dōṣabhēṣajadēśasātmyādivaśāt sarvamapyētat pramāṇīkāryam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- matayōrviṣayavyavasthāmāha-dōṣōuṣadhādīti| dōṣādhikyē ōuṣadhamr̥dutvē balādhikyē ca puṭādhikyam, vipayē nyūnatrapityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyaṅnirūḍhalakṣaṇamasambhāvya-asampādya, na nivartayēt,-bastidānaṁ kārayēdēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- svamatamāha-samyagiti| yāvadbhiḥ samyavōgastāvanti puṭāni kuryādityarthaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prāk-pūrvaṁ, ēkaḥ snēhabastiḥ| antē-avasānē, pañca snēhāḥ| tathā, nirūhā dvādaśa sahānuvāsanāḥ| ityēvaṁ triṁśadbastayaḥ "karma" iti gaditāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- karmabastyākhyaṁ prayōgamāha-prāksnēha iti| snēhaḥ-anuvāsanaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pañcadaśa bastayaḥ "kālaḥ" ucyatē| katham ? ityāha-ēkaḥ pūrvaṁ snēhaḥ| tathā, antē trayaḥ snēhāḥ| tathā, ṣaṭ snēhāḥ pañcabhirbastibhirantaritā iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- kālabastyākhyaṁ prayōgamāha-kāla iti| pañcabastyantaritāḥ ṣaṭ snēhāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-"yōgaḥ" aṣṭau bastayaḥ| katham ? ityāha-trayō nirūhāḥ, trīṇi cānuvāsanāni, tathā''dyantayōrdvau snēhabastī, iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- yōgabastyākhyaṁ prayōgamāha-yōgō'ṣṭāviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhabastimathavā nirūhamēkamēva kēvalamatiśayēna na śīlayēt| yataḥ snēhādatisēvitāt utklēśāgnimāndyē jāyētē| nirūhādatisēvitāt pavanādbhayaṁ jāyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prayōganiyamē yuktimāha-snēhabastimiti| prayōgātikramē dōṣamāha-utklēśāgnivadhāviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasmātkāraṇāt nirūḍhō naraḥ snēhanārhaḥ syāt| anuvāsitaśca puruṣō nirūhaṇārhō bhavēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prayōgāntarakalpanārthaṁ niyamatātparyamāha-tasmāditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁ-pūrvōktayā, snēhaśōdhanayuktyā bastikarma sēvitaṁ trīn dōṣān jayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- prayōgamasya phalamāha-snēhaśōdhanayuktyēti| snigdhasya śōdhanaṁ, śuddhasya snēhanaṁ, snigdhasya punaḥ śōdhanāmityādi-yuktiḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - "aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṁ yō niṣēvatē| vidhinā nā yathōktēna sa bhavēdajarō'rujaḥ| sahasrāyuḥ śrutadharō vītapāpmā'maraprabhaḥ| vājisyadō nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hrasvayā-yāmadvayajaraṇalakṣaṇayā, snēhapānamātrayā samaḥ-tulyō, yōjitaḥ snēhō mātrābastisaṁjñaḥ smr̥taḥ, sadvaidyairiti śēṣaḥ| anyaistvanyathā snēhamātrōktā| yathā-"ṣaṭpalā tu bhavējjyēṣṭhā, tripalā madhyamā bhavēt| kanīyasyadhyarddhapalā tridhāmātrā'nuvāsanē||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mātrābastyākhyamanuvāsanamāha-hasvayēti| hasvayā-yāmadvayapariṇāminyā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sa ca-mātrābastiḥ, bālādibhiḥ satatamēva śīlayitavyaḥ| sa ca śīlitō dōṣāpahaḥ, tathā niṣparīhāraḥ-aniyantraṇō, balāya hitō, nirgatapurīṣādikaḥ, sukhakārī ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mātrābastōrviṣayamāha-śīlanīya iti| adhvādiṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāvān| mātrābastēḥ phalamāha-dōṣaghna iti| sukhō-vyāpadrahitaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastisthānē rōgēṣu narāṇāmityarthāllabhyatē| "nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca" ityuktēḥ| dvē vā trīṇi vā dvitrāṇi, dvitrāṇi ca tānyāsthāpanāni ca dvitrāsthāpanāni, taiḥ śuddhā dvitrāsthāpanaśuddhāḥ, tēbhyō narēbhyaḥ strībhyaścōttarabastiṁ dadyāt| pumānstriyētyēkaśēṣaḥ| gudāduttarēṇa mārgēṇa dīyata ityuttarabastiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uttarabastērviṣatō viṣamāha-bastāviti| bastōu-mūtrāśayē, narāṇām| nārīṇāṁ tu bastōu yōnōu garbhāśayē ca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tannētraṁ-uttarabastiyantrakaṁ, āturāṅgulapramāṇēna dvādaśāṅgulam, dairghyēṇētyarthādēva pratīyatē| puruṣāṇāmēvaitaditi vēdyam| strīṇāṁ hi vakṣyati (ślō. 79) - "nētraṁ daśāṅgulaṁ mudgapravēśaṁ" iti| tacca vr̥ttaṁ-vartulam| tathā, gōpucchākr̥ti| tathā, mūlē madhyē cōtpāditakarṇikam| tathā, siddhārthakaḥ praviśatyasminniti siddhārthakapravēśaṁ, tādr̥śamagraṁ-prāntō, yasya-nētrasya, tat siddhārthakapravēśāgram| tathā, ślakṣṇaṁ-atikōmalam| tathā, hēmādijam| ādiśabdēna dhātvādayaḥ prāguktā (ślō. 9 ṭī.) gr̥hyantē| tathā, kundakaravīrajātīpuṣpavr̥ntasadr̥śaṁ dr̥ḍhaṁ ca| aśvamāraḥ-karavīraḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uttarabastērnētramānamāha-āturāṅgulamānēnēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathā, tasya-nētrasya, bastirmr̥dulaghuḥ, 'yōjyaḥ' iti śēṣaḥ| mātrā śuktiḥ-karṣadvayam, 'snēhasya' iti śēṣaḥ| vikalpya vā-vayōbaladēhasattvasātmyādivaśānnirūpya vā, mātrā kāryētyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uttarabastōu bastimāha-tasyēti| uttarabastērmātrāmāha-mātra śuktiriti| śuktiprayanta palam| vikalpya-dōṣādyapēkṣayā nyūnamadhikaṁ vā|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athēti maṅgalē| asya-rōgiṇō nirūhavatkr̥tamaṅgalasya| tathā, pūrvaṁ snātaḥ paścādaśitaḥ, tasya| kathamaśitasya ? snēhabastividhānataḥ| tr̥tīyārthē tasiḥ| snēhabastau yādr̥śa āhārō vihitastēna kr̥tabhōjanasyētyarthaḥ| tathā, r̥jōḥ-spaṣṭaṁ sthitasya| tathā, sukhēnāsīnasya| kva ? pīṭhē,-āsanē| kimbhūtē ? jānutulyē| tathā, mr̥dau-akaṭhinē ca| tathā, śiśnē prahr̥ṣṭē-stabdhē, tathā r̥jau,-spaṣṭaṁ kr̥tvā sthitē sati, śanaiḥ-na tvarayā, sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayēt-pravēśayēt| sthūlāyāṁ tatra kṣatakaraṇāt| pravēśayōgāt tayā-śalākayā, śuddhē mēḍhrē sati, anusēvani-sēvanīmanulakṣīkr̥tya, āmēḍhrāntaṁ nētraṁ praṇayēt| ṣaḍaṅgulaṁ prāyēṇa pravēśayēdityarthaḥ| katham ? gudavanniṣkampam| tatō-niṣkampasthāpanādanantaraṁ, pīḍitē puṭakē, snēhē cāntaḥpraviṣṭē sati, anuvāsanakramō hitaḥ-pāṇinā tāḍayēt sphijau| tatpārṣṇibhyāṁ" ityādikaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uattarabasttērvidhimāha-athēti| tayā-śalākapā, śuddhastrōtasi mēḍhrē sēvanyanusārēṇa nētraṁ praṇayēt| tataḥ snēhaṁ phīḍitē'nugatē ca anuvāsanōktaḥ kramaḥ kāryaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28) - " mālatīpuṣpavr̥ntāgrapariṇāhāṁ ghamāmr̥jum|" ityadhikam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-trīn caturō vā bastīnanēna vidhānēna dadyāt| śēṣaṁ [ sarvamēva ]-vidhiparihārādi samyagdattavyāpadādikaṁ, asya-uttarabastēḥ, anuvāsanasyēva nirūpayēt| yaduktaṁ kharanādēna-"yathāśēṣaṁ pravēśyāntaḥ snēhasyārddhapalaṁ nayēt| pratyāgatē dvitīyaṁ vā tr̥tīyaṁ vā pradāpayēt|| sa cēdanuvasēttatra syātkriyēyaṁ viśēṣataḥ| pippalyāragvadhāgāradhūmavatsakasaindhavaiḥ|| mūtrāmlapiṣṭairgulikāḥ sarṣapāmāṣasannibhāḥ| chāyāsu śuṣkāstāḥ śiśnē dadyātsarṣapasannibhāḥ|| pūrvaṁ, māṣōpamāḥ paścāttābhiḥ snēhaṁ samānayēt| snēhē pratyāgatē ca syādānuvāsanikō vidhiḥ||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- uttarabastyāvr̥ttau saṅkhyāmāha-bastīniti| ajarabastāvanuktamōuṣadhakalpanādikamanuvāsanavatkāryamityāha anuvāsanavaditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-lalanānāmr̥tukāla ēvārtavakālaḥ-"r̥tustu dvādaśa niśāḥ" (hr̥. śā. a. 1|27) ityādinōktaḥ, tatra r̥tau yōniḥ kartā uttarabastisvabhāvaṁ snēhaṁ gr̥hṇāti| kutaḥ ? apāvr̥tēḥ,-apāvaraṇāt kāraṇāt| anyadā tu saṁvr̥tatvāt na snēhamādattē garbhavat| tasmāddhētōstadā-r̥tukālē vidadhīta, prakr̥tatvāduttarabastim| atyantē-ātyayikē vyādhau, anr̥tāvapi vidadhīta| tamēvātyayaṁ darśayati-yōnītyādi| yōnivibhraṁśaḥ-uttarē (a. 33|40) vakṣyamāṇaḥ, yōniśūlō-yōnirujā, tēṣu| tathā, yōnivyāpattau| tathā, asr̥gdarē,-raktapittaṁ yōnimukhēnāgacchat strīṇāmasr̥gdaramucyatē| ētēṣu rōgēṣūttarabastimātyayikatvādanr̥tāvapi dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- strīṇāmatturabastikālamāha-strīṇāmiti| gr̥hṇātyauṣadhamiti śēṣaḥ| apāvr̥tēḥ-vivr̥tvān| ātyayikē tu vydhāvanr̥tāvapi vidadhīta|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-daśāṅgulapramāṇaṁ dairghyēṇa| tathā, mudgaḥ praviśatyasminniti mudgapravēśaṁ tadivāgraṁ [ mudga ] pravēśāgramiti vēdyam, antalōpākhyayā tantrayuktyā| vr̥ttagōpucchākārādi śēṣaṁ pūrvōktamatra vēdyam| puṣpavr̥ntōpamatvaṁ tvatra na yujyatē| yatō mūtrasrōtaḥ pariṇāhamētadvidhātavyam| puruṣē striyāṁ caivaprakāram| yaduktaṁ muninā (ca. si. a. 9|54) - "[ puṣpanētraṁ ca haimaṁ syātsūkṣmamauttarabastikam| jātīpuṣpasya vr̥ntēna samaṁ gōpucchasaṁsthitam|| raupyaṁ vā sarṣapacchidraṁ dvikarṇaṁ dvādaśāṅgulam| ] puṣpanētrapramāṇaṁ tu pramadānāṁ daśāṅgulam|| mūtrasrōtaḥpariṇāhaṁ" iti| taccaturaṅgulaṁ yāvat pravēśyam| caturaṅgulāccōrdhvaṁ karṇikā kāryā| adhikapravēśanivāraṇārtham, na tu mēhananētra iva madhyakarṇikēti| ayamarthō'tra sākṣānnōpāttō gamyamānatvāt| ata ēva tatpravēśapramāṇamāha-caturaṅgulamapatyamārgē yōjyaṁ syāditi| apatyamārga ityanēna strī garbhagrahaṇaprasavādisamarthā sūcyatē| ēvaṁvidhāyāḥ striyaścaturaṅgulaṁ pravēśayitavyamiti| mūtravartmani hyaṅgulaṁ yōjyam| yā strī suratavyavahāragarbhagrahaṇayōgyā, athavā yā bālā-aprauḍhā, tasyā yōniḥ-kēvalaṁ mūtrasyēva mārgaḥ, tasyā nētraṁ hyaṅgulaṁ pravēśyam| ata ūrdhvaṁ tu pravēśāttāsāṁ māṁsakṣatiḥ syāt| kēṣu rōgēṣu ? mūtrakr̥cchravikārēṣu| bālānāṁ tu strīṇāmēkamaṅulaṁ pravēśyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- strīṇāṁ rōgabhēdēna yantrabhēdaṁ mārgabhēdaṁ cāha-yōnivibhraṁśēti| yōnivibhraṁśādiṣu daśāṅgulaṁ mudgavāhicchidraṁ nētraṁ kr̥tvā, apatyāmārgē caturaṅgulaṁ pravēśayēt| mūtrakr̥cchrēṣu tu mūtramārgē dvyaṅgulaṁ pravēśayēt| bālānāṁ tu strīṇāmēkāṅgulaṁ mūtramārgē pravēśayēt| pravēśāvadhau karṇikā kāryētyarthasiddham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-strīṇāmuttarabastau snēhasya prakuñcō madhyamā mātrā,-nōttamā kaniṣṭhā vā| bālānāṁ tu śaktirēva madhyamā mātrā snēhasya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- strīṇāmuttarabastau mātrāmāha-prakuñcā iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-uttānāyāḥ-na tvavāṅmukhyāḥ pārśvasthitāyā vā, śayānāyāḥ-na tvāsīnāyāḥ, tathōrdhvajānvāḥ, bastīn tricaturānahōrātrāt yōjayēt| kiṁ kr̥tvā ? sakthinī saṅkōcya| anuvāsanē tvēka ēva bastirahōrātrēṇa yōjya ityasya bhēdaḥ| ēvaṁ tryahaṁ bastidānaṁ kāryam, na tvatrānuvāsanavat tryahē pañcamē vā'hanīti| kiṁ kurvan ? snēhamātrāṁ yathāsvamardhakarṣādikramēṇa varddhayan| tryahamēva ca viśramya-trīṇi dināni vilambya ca, punaḥ-pūrvōktēnaiva prakārēṇa, [ tryahaṁ ] praṇidadhyāt-kuryāt| ēṣa ēva ca nyāyō mēḍhrē'pi yōjyaḥ, tajjātīyatvādasyārthasya| ata ēvāntē'yamupadiṣṭa ubhayasambandhārtham|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- strīṇāmuttarabastividhimāha-uttānāyā iti| strīṇāmuttarabastōāvāvr̥ttikramamāha-trirātramiti| ēvaṁ-prathamadinavat, bastīn yōjayēt| snēhamātrāṁ ca dinē dinē varddhayēt| tatastridinaṁ viśramya punastridinaṁ yōjayēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-uttamaśuddhyā śuddhē vamitē pakṣādanantaraṁ virēkaḥ kāryaḥ| yasmāt pravarayā śuddhyā śuddhē suvamitē pēyādikramēṇa saptāhāt prakr̥tibhōjanāpattiḥ| tataḥ saptāhēnaikāntarānuvāsanadānēna snigdhasya virēka iti pakṣēṇaiva yujyatē| tataḥ-anantaraṁ, pakṣātparatō nirūhaḥ| yataḥ kr̥tavirēkasya saptāhāt prakr̥tibhōjanāpattau snēhanārthamanuvāsanēnaikāntaritēna snigdhasya nirūhō yujyata iti pakṣēṇaiva yuktaḥ| nirūḍhaśca sadya ēvānuvāsyaḥ| tathā ca prāgabhyadhāyi (ślō. 52) - "atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya ēvānuvāsayēt|" iti| virēcitaḥ saptarātrādūrdhvamanuvāsyaḥ| yataḥ saptāhēna prakr̥tibhōjanāpattiḥ, tataḥ snēhanārthamanuvāsanaṁ yuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- vamanādīnāmantaramāha-pakṣāditi| nirūhānuvāsanayōrbhōjanamēvāntaram| anuvāsananirūhayōstu ñcamē'tha tr̥tīyē vā divasē" iti (ślō. 36) prāgukam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kusumbhakuṅkumādiyuktājjalādyathā paṭō-vāsō, rāgaṁ harēt-gr̥hṇīyāt, na kusumbhādikam| tathaiva dravīkr̥tāt kāyāddōṣadhātūnāmēkalōlībhāvē'pi bastirdōṣānnirharatē, na dhātūn|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śuddhāśuddhasamparkē'pyaśuddhamēva bastirtirharēdityāha-yathā kusumbhādiyutāditi| dravīkr̥tāt-snēhādi drāvitaadōṣadhātumalāt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sakthinī dvē dvau bāhū iti śākhāḥ, tāsu gatāḥ-tata utpannāḥ| ēvaṁ kōṣṭhō-mahāsrōtaḥ, tatra gatāḥ-kōṣṭhagatāḥ| tathā, marmāṇi ca ūrdhvaṁ ca sarvē cāvayavāśca marmōrdhvasarvāvayavāḥ, tēṣāmaṅgaṁ, tatra jātā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāḥ| tatra marmāṇi-marmavibhāgē (hr̥. śā. a. 4) vakṣyantē| ūrdhvaśabdēnōrdhvajatru gr̥hyatē, tatra jātā ūrdhvāṅgajāḥ,-mukharōgādayaḥ, sarvāṅgajāḥ-jvarādayaḥ, avayavajāḥ-śvitrādayaśca, yē rōgā vidyantē tēṣāṁ janmani-utpattau, vāyōraparaḥ kaścidapi hēturnāsti| katham ? paraṁ,-atiśayēna| kiñcinmātrēṇānubalabhāvēna pittaślēṣmāṇāvapi hētū bhavata ēva| yathā,-pāmākaṇḍvādīnām| avayavagrahaṇēnaivōrdhvagrahaṇē labdha ūrdhvagrahaṇaṁ prādhānyakhyāpanārtham| yathā,-brāhmaṇā āyātā vasiṣṭhō'pyāyāta iti| ētadēvādhikr̥tya vakṣyamāṇāḥ pañca vidhayaḥ sakalamēvōttaraṁ ca tantraṁ pradhānam| tasmātpradhānā ūrdhvāṅgajāḥ| nanu, kutō hētōrmaruta ētēṣu kāraṇatvamityāha-viḍityādi| viṭ ca ślēṣmā ca pittaṁ ca viṭślēṣmapittāni, tānyādiryēṣām| ādiśabdēna mūtrasvēdādiparigrahaḥ| ētē'pi hi śarīramalinīkarānmalāḥ, tēṣāmuccayāḥ-sañcayāḥ, tēṣāṁ sa vāyuryasmādvikṣēpasaṁhārakaraḥ-vikṣēpaśca saṁhāraśca vikṣēpasaṁhārau, tau karōtīti| "kr̥ñō hētutācchīlya" ityādinā hētau ṭaḥ| vikṣēpasaṁhārakaraṇahēturityarthaḥ| tasya kriyāvattvāt| vāyuśca śēṣadōṣābhyāṁ na kadācidvikṣipyatē saṁhriyatē vā| tayōrniṣkriyatvāt| tasya ca vāyōḥ pravr̥ddhasya śamanārthaṁ bastimantarēṇāparaṁ bhēṣajaṁ nāsti| snēhasvēdādikaṁ tu vidyamānamapi na tathā samartham, ityagaṇyatvāttadavidyamānamucyatē| tasmāt-dōṣapradhānasya pavanasya śamanārthātkāraṇāt, bastiścititsārddha iti kathitaḥ| ēkaiścācāryairniravaśēṣā'pi cikitsā bastiḥ pradiṣṭaḥ| nanu, " caturṇāṁ bhiṣajādīnāṁ" (ca. sū. a. 9|5) ityādilakṣaṇā cikitsā| tatkathaṁ tasyā bhāgakalpanā kartuṁ yujyatē ? na ca sarvā cikitsā bastiriti vaktuṁ śakyatē, śēṣacikitsāśāstravistarasthānarthakyaprasaṅgāt| tasmādētadayuktamivābhāti| atrōcyatē| vāyuvikārā aśītiruktāḥ| pittaślēṣmavikārāśca ṣaṣṭiruktāḥ| tatra vātavikārāṇāṁ pradhānōpakramō bastiḥ, tasmāccikitsārdhō bastiḥ kāryadvārēṇōktaḥ| athavā mārutaṁ pittaślēṣmaviṭsahitaṁ bastiḥ samūlamēvāpakarṣatītyuktatvāt sarvaiva cikitsā kāryadvārēṇa bastirēkairupadiṣṭaḥ| anyatrāpi caivaṁprāyō nirdēśaḥ kr̥ta ēvācāryaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 29|140) - "yānīha karmāṇyuktāni visarpavinivr̥ttayē| ēkatastāni sarvāṇi raktamōkṣaṇamēkataḥ||" iti| 'cikitsārddhaṁ' ityayaḥ tu pāṭhō na yukta ēva| arddhaśabdasya hi samapravibhāga ēva napuṁsakatvam| na cātra samapravibhāgō gamyatē| tasmānnapuṁsakatvamatrānyāyyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- bastē sarvōttamatvē yuktimāha-śākhāgatā-śākhāgatā iti| sarvēṣāṁ rōgāṇāṁ vāyurēva kāraṇam| yasmāt pittaślēṣmaṇōrapi itaramalavat sa ēva kṣōbhakaḥ| tasya cātivr̥ddhasya bastirēvōuṣadham| tasmādasau cikitsārddhamuktaḥ, apradhānasyāpi pittādēḥ pr̥thak cikitsāṁ manvānaiḥ| ēkē tu tathā'manvānāḥ kr̥tsnā'pi cikitsā bastirityāhuḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na kēvalaṁ bastiḥ, yāvacchirāvyadhō'pi cikitsārddhaḥ sarvā vā cikitsētyupadiṣṭaḥ| kutaḥ ? nijētyādinā| nijāḥ-vātādisamutthāḥ, āgantavō-viṣavahnyādisamutthāḥ, nijāścāgantavaśca tē ca tē vikārāśca nijāgantuvikārāḥ, tānkartuṁ śīlaṁ yasya tannijāgantuvikārakāri, tacca tadraktaṁ ca nijāgantuvikārakāriraktaṁ, tasyauṣadhatvēna| tatra visarpavidradhiprabhr̥tirōgaviśēṣōpaśamakaraṇāccikitsārddhaḥ śirāvyadha upaviṣṭaḥ| tathā, aparē'ti yē rōgāḥ śītōṣṇasnigdharūkṣādyairapyupakramairanupaśāntāḥ, tē'pi śirāvyadhasādhyāḥ| ata ēva sarvā'pi cikitsā śirāvyadha ukta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē bastividhirnāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- śirāvyadhō'pi bastitulya ityāha-tathēti| nijānāmāgantūnāṁ ca yatkāraṇaṁ raktaṁ tadōuṣadhatvāt śirāvyadhō'pi bastivat| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| bastikarmaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam||