Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦ - ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਕੁਰੁਤੇ ਨਮਃ| ਸ਼੍ਰੀਆਨਨ੍ਦਿਨੀਮਠਾਯ ਨਮਃ| ਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਨੀਲੋਪਲਸ਼ਕਲਰਜੋਨੀਲਯਾ ਨੀਲਿਤਾਭਾਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਤ੍ਤਪ੍ਤਭਾਸ੍ਵਤ੍ਕਨਕਰੁਚਿਮਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਾਙ੍ਗੀਮ੍| ਕਾਲੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਃ ਸ੍ਫੁਰਦਧਰਪੁਟਸ਼੍ਚਕ੍ਰਪਾਣਿਃ ਕਿਲਾਭੂਦ੍ਭਰ੍ਤਾ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ਸ ਭਵਤੁ ਭਵਤਾਂ ਭੂਤਯੇ ਪਦ੍ਮਨਾਭਃ|| ੧|| ਕੋ ਮਤ੍ਸਰਿਣਿ ਲੋਕੇਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਿਕੀਰ੍ਸਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ਸਾਧੁਸ੍ਤਤੋਯਂ ਮਤ੍ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ|| ੨|| ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਗਾਙ੍ਕਤਨਯਸ੍ਟੀਕਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸ੍ਯ| ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਰੁਣਃ ਕੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਃ ਪਦਾਰ੍ਥਬੋਧਾਯ|| ੩|| ਇਹ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤਯੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸਭਾਭੂਸਣਭੂਤਾ ਨਿਖਿਲਜਨਜਨਿਤਪ੍ਰਮੋਦਸਂਦੋਹਾ ਰੁਚਿਰਰੁਚਿਰਚਿਤਵਚਨਚਂਦਨਚਰ੍ਚਿਤਪ੍ਰਬਂਧਾਃ ਪ੍ਰਬਂਧਵਿਰਚਨਪ੍ਰਵਰਾ ਇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਾ ਵਿਦਧੁਃ| ਤਦਯਮਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਭੀਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਪੁਰਃਸਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ-
Adhikarana ਮਙ੍ਗਲਾਚਰਣਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਨ੍ ਸਤਤਾਨੁਸਕ੍ਤਾਨਸ਼ੇਸਕਾਯਪ੍ਰਸਤਾਨਸ਼ੇਸਾਨ੍|
ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਦਾਞ੍ਜਘਾਨ ਯੋਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਾਯ ਨਮੋਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮੈ|੧|
View original
रागादिरोगान् सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतानशेषान्|
औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोस्तु तस्मै|१|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦ - ਰਾਗ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਰਾਗਾਦਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਵੇਸਲੋਭਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾਃ| ਦੇਹਮਨਸੀ ਸਨ੍ਤਾਪਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਮਨਃਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ ਏਵ ਤੇ ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮੈਵਮ੍| ਦੇਹਮਨੋਲਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋਰਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ ਆਧੇਯੇਨਾਯੋਗੋਲਕੇਨ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇਨ ਤਦਾਧਾਰਸ੍ਯ ਕਟਾਹਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਆਧਾਰੇਣ ਚ ਕਟਾਹਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇਨਾਧੇਯਸ੍ਯ ਘਤਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਤਦੇਵਂ ਰਾਗਾਦਯੋ ਦ੍ਵਯਂ ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਤਥਾ ਸਤਤਾਨੁਸਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਪ੍ਰਸਤਾਃ, ਸਹਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ੇਸਕਾਯਪ੍ਰਸਤਾ ਅਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਾਯਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਕਾਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਤਾ ਅਨੁਗਤਾਃ| ਯਦ੍ਵਾਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਕਾਯਾਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਕਾਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਗਜਤੁਰਗੋਰਗਾਦਿਸਮ੍ਬਮ੍ਧੀਨਿ ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਤਾ ਗਤਾਃ| ਤਥਾ ਅਸ਼ੇਸਾਃ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੇਸੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਸ਼ੇਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮੂਲਾਃ| ਸਬੀਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਦਾਃ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਵਿਸਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾ ਗਤੋਭਿਲਾਸਃ| ਮੋਹਃ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਾਨਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍| ਅਰਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਸਨਾਦਿਸੁ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਰਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾ ਦਦਤਿ ਯੇ ਰਾਗਾਦਯਸ੍ਤ ਏਵਮ੍| ਤਾਨੇਵਂਵਿਧਾਨ੍ ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਜਘਾਨ ਤਸ੍ਮੈ ਤਥਾਭੂਤਾਯਾਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਾਯ ਨਮੋਸ੍ਤੁ| ਤਂ ਪੂਜਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵਾਸਾਵਪੂਰ੍ਵ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਭੂਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯੋ ਹਿ ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਪ੍ਯਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨੇਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣੈਉਰਪਰਾਮਸ੍ਟਾਨ੍ਨ ਤਥਾ ਹਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਕਿਮੁਤ ਰਾਗਾਦੀਨਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾਨ੍| ਤਥਾ ਚਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍|(ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨)"ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਦ੍" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਵਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋ ਯਸ੍ਮਾਦਸਾਵਪੂਰ੍ਵਃ| ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵੈਦ੍ਯੋਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਚਾਭਿਮਤਨਮਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਲੋਕਂ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਂਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹ ਚਰਕਮੁਨਿਃ (ਸੂ. ਅ. ੧|੫੨)"ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਦਿਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਤਤ੍ਪਾਠਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਾਵਬੋਧਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨਾਚ੍ਚ ਆਰੋਗ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯੋਪੇਯਸ੍ਯ ਤਥਾਭਿਮਤਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪਰਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ ਇਦਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਪਾਯਃ| ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚੋਪਾਯੋਪੇਯਲਕ੍ਸਣਸਮ੍ਬਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਦਿਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯਮਸ੍ਯਾਭਿਧੇਯਂ ਤੇਨਾਭਿਧੇਯੇਨਾਭਿਧੇਯਵਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜਨਸਨ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਿਰਚਿਤਤ੍ਵਾਦੁਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ, "ਅਨਨ੍ਤਰਾਪਾਦਿਤਲਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ੋਭੌ ਪਾਦੌ ਭਵੇਤਾਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੈਃ| ਯਾਸਾਮਿਮਾਵਨ੍ਯਯਤਿਪ੍ਰਪਞ੍ਚੌ ਸ੍ਮਤਾਃ ਸ੍ਮਤਿਜ੍ਞੈਰੁਪਜਾਤਯਸ੍ਤਾਃ||" ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਚਾਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਨੁਸ੍ਟੁਭਾ ਸਮਾਨੀਪ੍ਰਮਾਣੀਵਿਤਾਨਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਵਿਰਚਨਮ੍| ਯਤ੍ਪੁਨਰਵਸਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਵਿਰਚਨਮਿਹ ਤਤ੍ਸਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਃ| ਪਸ੍ਠੇ ਕੂਰ੍ਮਤਯਾ ਚਤੁਰ੍ਭੁਜਤਯਾ ਦੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲੇ ਮਨ੍ਦਰਂ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਸਮੁਦ੍ਰਮੋਸਧਿਭਤਂ ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਾਦਿਤੈਃ| ਆਨੀਤੈਰਮਤੈਰ੍ਭਿਸਕ੍ਤਮਤਯਾ ਯੋਸਿਤ੍ਤਯਾ ਪਾਯਿਤੈਰ੍ਦੇਵਾਨਾਮਜਰਾਮਰਤ੍ਵਮਕਰੋਤ੍ਤਸ੍ਮੈ ਨਮੋ ਵਿਸ੍ਣਵੇ||੧|| ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਣਾ ਚਤੁਰ੍ਵਗਚਿਨ੍ਤਾਮਣਿਵਿਧਾਯਿਨਾ| ਤਦੁਕ੍ਤਵ੍ਰਤਦਾਨਾਦਿਸਿਦ੍ਧ੍ਯਾਙ੍ਗਾਰੋਗ੍ਯਸਿਦ੍ਧਯੇ||੨|| ਕ੍ਰਿਯਤੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰਹਾ| ਟੀਕਾ ਚਰਕਹਾਰੀਤਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਮਤਾਨੁਗਾ|| ੩|| ਚਰਕੇ ਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯੈਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਜੈਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਃ| ਟੀਕਾਕਾਰੈਰ੍ਨ ਨਿਰ੍ਣਾਤਮਿਹ ਹੇਮਾਦ੍ਗਿਣੋਦਿਤਮ੍|| ੪|| ਦੇਸ਼ਭ੍ਰਂਸ਼ਭਯਾਦ੍ਵਿਚਾਲ੍ਯ ਲਯਿਨਃ ਸ੍ਨੇਹੈਃ ਪ੍ਰਤਾਪੈਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਦ੍ਰਾਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯ ਪਰਿਤੋ ਦੁਰ੍ਗੋਦਰਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਤਤਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਤਿ ਨਿਰ੍ਗਮਯ੍ਯ ਮਦਨੈਰ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਦ੍ਵਿਸੋ ਦੋਸਾਨਦ੍ਰਢਿ ਰਾਮਰਾਜ੍ਯਮਗਦਙ੍ਕਾਰੇਣ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਣਾ|| ੫|| ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਰ੍ਨਾਮ ਰਾਮਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੀਕਰਣੇਸ੍ਵਧਿ| ਨਨੂਭੌ ਭਗਵਨ੍ਨਿਸ੍ਠਸਾਙ੍ਗੁਣ੍ਯਕਰਣੇਸ੍ਵਧਿ|| ੬|| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍ਣਾਣਾਂ ਮੇਰੁਰੁਤ੍ਤਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਦਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਤਾ ਹੇਮਾਦ੍ਰੌ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਯਤਃ|| ੭|| ਸੇਵ੍ਯਾ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕੇਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਤ੍ਮਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍ ਹਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ||੮|| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਂ ਮੁਖ੍ਯਮਨੁਕ੍ਤੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚੋਕ੍ਤਾਨਿ ਵੈਸਮ੍ਯੇ ਵਿਵਤਾਨਿ ਚ||੯|| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਵ੍ਯਾਚਿਖ੍ਯਾਸੁਃ ਸ਼੍ਰੀਵਾਗ੍ਭਟਾਚਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮਸ਼੍ਲੋਕੇਨੇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਂ ਨਮਸ੍ਕਰੋਤਿ-ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਨਿਤਿ| ਸ ਚਾਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਃ| ਅਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਂ ਚ ਅਦ੍ਭੁਤਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਘਾਤੇਨ| ਤੇ ਚ ਰਾਗਾਦਯਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚੇਤਸੋ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਰਞ੍ਜਨਂ ਰਾਗਃ| ਤਦਾਦਯਸ੍ਤਨ੍ਮੂਲਾਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਯਃ| ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਮੇਵਾਹ-ਸਤਤਾਨੁਸਕ੍ਤਾਨ੍, ਸਰ੍ਵਕਾਲਮਾਤ੍ਮਨਾ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਨ੍| ਨਨੁ, ਜ੍ਵਰਾਦਯੋਪਿ ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾਃ ਏਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਅਸ਼ੋਸਕਾਯਪ੍ਰਸਤਾਨ੍, ਯਾਵਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍| ਨਨੁ, ਕੁਲੋਦ੍ਭਵਾ ਅਪਿ ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ੋਮੇਹਾਦ੍ਯਾ ਅਨਨ੍ਤਵ੍ਯਕ੍ਤਿਭੇਦੇਨੈਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਅਸ਼ੇਸਾਨ੍, ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਯੁਗਪਤ੍ਪ੍ਰਤਿਦੇਹਂ ਸ੍ਥਿਤਾਨ੍| ਨਨੁ, ਸਤ੍ਕਾਰ੍ਯਵਾਦਿਨਾਂ ਮਤੇ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪੇਣੈਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਦਾਨ੍, ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮ੍ ਅਵਿਚਾਰ੍ਯਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਮੋਹੋ ਵਿਚਾਰਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਅਰਤਿਃ ਅਸਨ੍ਤੋਸਃ ਤਾ ਦਦਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸਮਰ੍ਪਯਨ੍ਤੀਤਿ ਤਥਾ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਣ੍ਯਦ੍ਭੁਤਾਨਿ ਸਮਰ੍ਪਯਨ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਾ ਏਵ ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਃ| ਜਘਾਨੇਤਿ ਮੋਕ੍ਸਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣਯਨੇਨ ਵਧੋਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਵਾਨ੍| ਨ ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਹਤਵਨ੍| ਤਥਾ ਹ੍ਯਧੁਨਾ ਕਾਮਾਦ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||
Adhikarana ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਥਮਃ (੧-੨) · Śloka ੨
ਇਦਾਨੀਮਿਸ੍ਟਦੇਵਤਾਂ ਨਮਸ੍ਕਤ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ ਅਥਾਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰਮ੍)||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ|
(ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰਮ੍)|੨|
View original
इदानीमिष्टदेवतां नमस्कृत्य शास्त्रकारस्तन्त्रमारिरिप्सुरिदमाह अथात आयुष्कामीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
(गद्यसूत्रम्)||१||
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रम्)|२|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਥੇਤਿ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਮਙ੍ਗਲਾਧਿਕਾਰਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਮਙ੍ਗਲਾਦੀਨਾਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਦਧ੍ਯੇਤਣਾਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯਂ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਓਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚਾਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਰਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਭਿਤ੍ਵਾ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਤੌ ਤੇਨੇਮੌ ਮਙ੍ਗਲੌ ਸ੍ਮਤੌ||"ਇਤਿ| ਅਤੋਧਿਕਾਰੇ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯਾਵਦਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ ਆਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਚ| ਨਮਸ੍ਕਾਰਾਦਨਨ੍ਤਰਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮਹਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਰੇਕਸ੍ਯੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| "ਅਸ੍ਮਦੋ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ" ਇਤ੍ਯੇਕਤ੍ਵੇਪਿ ਬਹੁਵਚਨਵਿਧਾਨਾਦਭਿਲਸਨ੍ਤੀਤਿ| ਯੁਕ੍ਤਮੇਵਾਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੪੧)-| "ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗੋ ਧਾਰਿ ਜੀਵਿਤਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਗਂ ਚਾਨੁਬਦ੍ਧਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਏਤੀਤ੍ਯਾਯੁਃ| ਸਨ੍ਤਤਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਗਤ੍ਵਰਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਾਦਿਭਿਰਹਿਤਵਰ੍ਜਨੇਨ ਚ ਕਥਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਰੀਭਵੇਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਕਾਮਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਤੇ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਾਃ| ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ| ਸ ਪੁਨਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਾਦਿਪ੍ਰਕਰਣਸਮੁਦਾਯ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯ ਇਤਿ ਇਸੁਸੋਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇ ਇਤਿ ਸਾਦੇਸ਼ਃ| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤਮਿਤਿ ਛਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਸ਼ਬ੍ਦੋਧ੍ਯਾਯਵਿਸ਼ੇਸਣਾਰ੍ਥੋ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਦਲਵਤ੍| ਬਹੁਸ੍ਵਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਕਤਮਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਿਤਿ| ਅਧਿਕਤੋਧ੍ਯਾਯਨਾਯੇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੈਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਅਰ੍ਥਗਤਿਮਧਿਕਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਨਾਮ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੩੦|੬੫)- "ਅਧਿਕਤ੍ਯੇਯਮਧ੍ਯਾਯਨਾਮਸਂਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਦਸਮੁਦਾਯੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਸਮੁਦਾਯਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ, ਪ੍ਰਕਰਣਸਮੁਦਾਯੋ ਯਃ, ਸੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਅਧ੍ਯਾਯਸਮੁਦਾਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦਾਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ| ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਨਾਰ੍ਥਃ| ਆਙਭਿਵਿਧੌ| ਉਤ੍ਤਰਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਲਙ੍ਕਾਰਃ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| (ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ, ੭|੯੩)- "ਉਤ੍ਤਰਵਚਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦੁਨ੍ਨਯਨਂ ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਵਚਨਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦੁਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋਨੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਚਨਮੀਦਸ਼ਮੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਸਂਸਾਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਮੀ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਨਾਨਾਰੋਗਾਨੀਕਾਭਿਭੂਤਾਸ੍ਤ੍ਰਾਤਾਰਮਲਭਮਾਨਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਾਦ੍ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਕੋ ਨੁ ਭਗਵਨ੍ਨਤ੍ਰੋਪਾਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਤਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਗੁਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਜਜ੍ਞੇ, ਅਥਾਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਅਥ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਚਨਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੁਤਕੁਲਸ਼ੀਲਾਦਿਸਂਪਨ੍ਨੋ ਧੀਮੇਧਾਗੁਣਭੂਸਣਭੂਤਸ਼੍ਚ| ਵਿ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਆ ਸ਼ਿਸ੍ਯਬੋਧੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮੋ ਵਰ੍ਣਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਨਨੁ ਕੀਦਸ਼ਂ ਤਦ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰਮਾਖ੍ਯਾਨਮ੍| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪਦਤਃ, ਤਦਰ੍ਥਤਃ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਤਃ, ਚੋਦ੍ਯਤਃ, ਪਰਿਹਾਰਤਃ, ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯਤਸ਼੍ਚ| ਪਦਤੋ ਯਥਾ, ਆਯੁਰਿਤੀਦਂ ਪਦਮ੍| ਤਦਰ੍ਥਤੋ ਯਥਾ ਏਤੀਤ੍ਯਾਯੁਃ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਤੋ ਯਥਾ, ਅਤ੍ਰੈਵ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਚੋਦ੍ਯਤੋ ਯਥਾ, ਨਨੁ ਕਥਮੇਤਤ੍ਕੇਵਲਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ| ਯਤੋਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਕਰ੍ਮੈਵ ਕੇਵਲਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨੋ ਪਾਰ੍ਯਤੇ| ਯਤੋਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਕਾਕਗਧ੍ਰਭਾਸਾਦਯੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਭੋਜ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਤੇ| ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯੋਰਭਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਮਭਕ੍ਸ੍ਯਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਧਿਂਸਯਾ ਚ ਪਾਪਯੋਗਃ| ਤਦ੍ਯੋਗਾਚ੍ਚਾਧਰ੍ਮਸਾਧਨਂ ਨ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮਿਤਿ| ਪਰਿਹਾਰਤੋ ਯਥਾ, ਅਤ੍ਰੈਵਂ ਪਰਿਹਾਰੋ ਯਜ੍ਞਾਧਿਕਾਰਿਸ਼ਰੀਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਕਾਕਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ਸਨਂ ਭਕ੍ਸਣਂ ਵਿਧੀਯਮਾਨਂ ਨਾਧਰ੍ਮਾਯ| ਇਤਰਥਾ ਕ੍ਰੀਡਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਧਰ੍ਮਾਯੈਵ| ਤਥਾ ਚ ਕਾਕਾਦਯੋਪਿ ਤਤ੍ਸਾਧਨੋਪਯੋਗਾਦ੍ਧਰ੍ਮੇਣ ਤਤ੍ਫਲੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਜ੍ਞਿਯਾ ਇਵ ਪਸ਼ਵਃ| ਤਦੇਵਮਾਯੁਸੋ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯੌ ਤੂਕ੍ਤਾਵੇਵ| ਨਨੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਮਹਰ੍ਸਿਪ੍ਰਣੀਤਾਨ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ, ਕਿਮਨੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਤੇਨੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਅਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਵਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਦੋਸਾਣਿ| ਤਥਾ ਹਿ| ਯਦੇਤਤ੍ਤਾਵਦ੍ਭਗਵਤਾ ਚਰਕਮੁਨਿਨਾ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਤ੍ਨਾਕਰ ਇਵ ਗਨ੍ਭੀਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਦ੍ਦੁਰ੍ਬੋਧਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਦੋਸਤਾਂ ਪ੍ਰਕਟਯਨ੍ਤਿ ਵਾਚਾਟਾਃ| ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਦੌ ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਥਾਤੋ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧ ਸ਼੍ਲੋ. ੩) ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਕਰਣਂ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ| ਸੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇਸ੍ਤੀਤਿ ਛਃ| ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰ੍ਲੁਕਿ ਸਤਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਦਿਦਮਵਿਦਿਤਪਰਮਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਵਚਨਮ੍| ਤਥਾਹਿ| ਅਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਚਾਯਂ ਲੁਗਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜਗਾਦ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਲੁਕਃ ਪਾਕ੍ਸਿਕਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਲੁਕ੍ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮਿਦਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਣੋਭਿਧੀਯਤੇ ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਿ ਗੁਣ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਗੁਣਤ੍ਵਾਦਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਯਤੋ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾਃ| ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਅਥ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲੁਪ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਿਤੀਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵੈਤਤ੍| ਤਥਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥਮੇਵਂ ਵਿਧੀਯਤਾਂ ਯਤੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਏਵਮਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਭਾਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲਭਾ| ਤਥਾ ਦਿਵ੍ਯਾਮ੍ਭਸੋ ਗਾਙ੍ਗਸਮੁਦ੍ਰਭੇਦਃ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਚ ਨੋਕ੍ਤਾ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਤਤ੍ਰ ਪਠ੍ਯਤੇ| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੧੯੧)- "ਜਲਮੇਕਵਿਧਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਤਤ੍ਯੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਨਭਸ੍ਤਲਾਤ੍| ਤਤ੍ਪਤਤ੍ਪਤਿਤਂ ਚੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਨਾਲਿਕੇਰੋਦਕਸ੍ਯ ਗੁਣਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ, ਅਪਕ੍ਵਕ੍ਵਥਿਤਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨੋਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਕਸਾਯੇ ਕਿਯਦੌਸਧਂ ਕਿਮਵਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਥਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਮਿਸ਼੍ਰਕੇ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵਮਭ੍ਯਧਾਦਸੌ| "ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਦਨ੍ਤੀਂ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਸਾਮੌਸਧਾਨਾਂ ਕਿਯਨ੍ਮਾਨਮਪਿ ਸਲਿਲੇਨੈਤਾਵਤਾ ਕੀਦਸ਼ਂ ਕਿਮੁਤ ਕ੍ਵਾਥਨਿਰ੍ਯਾਸਾਵਿਤਿ| ਤਥਾ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਤੋਯਮਪਿ ਕਿਯਤਾ ਪਾਕੇਨ ਪਥ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਮੁਦ੍ਗੋ ਗ੍ਰਾਹੀਤਿ ਚ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਤ੍ਪਾਠਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੨)-"ਕਸਾਯਮਧੁਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਾਕੇ ਕਟੁਰ੍ਲਘੁਃ| ਵਿਸ਼ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸੂਪ੍ਯੋਤ੍ਤਮੋ ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਵਾਸ੍ਤੁਕਾਦੀਨਾਂ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਚ ਤਤ੍ਪਾਠਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੮੫)- "ਪਾਠਾਸੁਸਾਸਠੀਸ਼ਾਕਂ ਵਾਸ੍ਤੁਕਂ ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤੁ ਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗੇ, (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੩੪)- " ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਾਦਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਵਾਂਸ਼ਿਕੋ ਵਰਃ" ਇਤ੍ਯਸਾਵਭ੍ਯਧਾਤ੍| ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਸ਼੍ਚ ਵਾਂਸ਼ਿਕਾਦ੍ਵਰ ਇਤਿ ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮੇਤਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਮਤਿਵੈਭਵਾਦ੍ਭਟ੍ਟਾਰਕਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਮਵੋਚਤਾਮ੍| ਯਥਾ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਵਾਂਸ਼ਿਕੋਵਰ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚੈਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ| ਤਦੇਵਮਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯਾਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਯਤੋ ਬਹਵੋ ਦੋਸਾ ਉਦ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤਃ ਕਾ ਗਣਨਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਣਾਮ੍| ਤਥਾ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ਸਦੋਸਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕਤਾ| ਤਥਾ ਹਿ| ਆਯੁਸੋ ਵੇਦ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ| ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਂ ਕਤ੍ਵੇਹ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ| ਏਵਮਪਿ ਸਤਿ ਲੋਪਸ੍ਤਾਵਦਮਙ੍ਗਲਃ| ਸੋਪ੍ਯਾਯੁਸਃ ਸ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੌ| ਇਤ੍ਯਨ੍ਯਾਯ੍ਯੈਵੈਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਕਿਂਚ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਤਾਵਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਵੇਦਸ੍ਯ| ਨਿਤ੍ਯੋ ਹ੍ਯਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਆਯੁਃਸਨ੍ਤਾਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਯੁਃਸਂਤਾਨਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸਂਵੇਦ੍ਯਸ਼ਰੀਰਾਪਰਸ਼ਰੀਰਗੋ ਮਨਃਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਿਤ੍ਯਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਃ| ਅਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਿ ਨਿਤ੍ਯਃ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤੁਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨ੍ਵਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਾਸਾਵੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਮੁਪਦੇਸ਼ਦ੍ਵਾਰੇਣੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੂਚੇ| ਨੈਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤਃ ਸਤੋ ਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ੌ ਸ੍ਤੋ ਨਾਸਤਃ| ਤਥਾ ਚਾਚਸ੍ਟੇ ਲੋਕਃ| ਅਮੁਨਾ ਗੁਰੁਣਾ ਛਾਤ੍ਰਾਯੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮਿਤਿ| ਸਤ ਏਵੋਪਦੇਸ਼ਾਵਬੋਧੌ ਸ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਤੋਪਿ ਹੇਤੋਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞੇਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ| ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਸਾਵਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਨਿਰਵਦ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਸਂਜ੍ਞਾ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਤਾ| ਯਯੋਚ੍ਚਾਰਿਤਮਾਤ੍ਰਯੈਵਾਸ਼ੇਸਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਯਾ ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਯੇਧ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਥਜਾਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਇਦਮਿਦਾਨੀਂ ਪਛ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ| ਯਦਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਿਂਚਿਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਮ ਭਵਦ੍ਭਿਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮੁਤ ਨੇਤ੍ਯਾਹ| ਸ੦ - ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਮਰ੍ਥੇ| ਯਥਾ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮ, ਤਾਨਾਹ| ਹਸ਼ਬ੍ਦੋਨੁਕਮ੍ਪਾਯਾਮ੍| ਬ੍ਰੂਧਾਤੋਃ ਸ੍ਮ ਉਪਪਦੇ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਪਰੋਕ੍ਸੇ 'ਲਟ੍ ਸ੍ਮੇ' ਇਤਿ ਲਟ ਆਹਾਦੇਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰੇਰਪਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇਯਃ| 'ਇਤਸ਼੍ਚਾਨਿਞਃ' ਇਤਿ ਢਕ੍| ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਮਹਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਯਸ਼੍ਚ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਮਹਤ੍ਵਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਤ੍| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥੋਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ, ਨ ਤੁ ਫਲਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਯਾ, ਭਗਵਨ੍ਤ ਆਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯੋਬ੍ਰੁਵਨ੍| ਨਾਸ੍ਮਾਭਿਃ ਸ੍ਵਮਤਿਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| ਕੇਵਲਂ ਦੂਤਸਨ੍ਦੇਸ਼ਵਚਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਃ ਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰੋਨ੍ਯਥਾ ਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਯੈਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ- (ਸੂ. ਅ. ੧) "ਨ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਤੇਰ੍ਥਾਃ ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਨ੍ਦਰ੍ਭਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਯ ਕ੍ਰਮੋਨ੍ਯਥਾ" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਮਾਗਮਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਮਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ ਅਥੇਤਿ| ਅਥ ਸ੍ਵੇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਯਤੋਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮ੍| ਆਯੁਰ੍ਵੈਰਿਣੋ ਹਿ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਚ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਕਤਾ ਸੁਗ੍ਰਹਾ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਂਕ੍ਸੇਪਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਰ੍ਥਮਯਮਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਹਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਚੇਤ੍ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਃ| ਸਤ੍ਯਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋਯਮਧ੍ਯਾਯੋ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਾ ਚੇਯਂ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਮਙ੍ਗਲਾਦੀਨਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਥਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੇਯਂ ਸਂਜ੍ਞਾ ਕਤਾ| ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਰ੍ਥਾਨੁਰੂਪਾ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾਃ ਕਰਿਸ੍ਯਤਿ| ਆ੦ ਰ੦- ਆਤ੍ਮਕਤਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਯਤਿ-ਇਤਿ ਹੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਂ ਚਾਪ੍ਤਵਾਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਪ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਤੇ ਚ, ਇਤਿ ਹ ਏਵਮੇਵ, ਆਹੁਃ ਸ੍ਮ ਉਕ੍ਤਵਨ੍ਤਃ, ਯਥਾ ਵਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ| ਤੇਨ ਵਯਮਪ੍ਯਾਪ੍ਤਾਃ|
Adhikarana ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ (੨) · Śloka ੨
ਆਯੁਃਕਾਮਾਯਮਾਨੇਨ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸੁ ਵਿਧੇਯਃ ਪਰਮਾਦਰਃ||੨||
View original
आयुःकामायमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्|
आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਰਸਾਯਨਦੂਤਾਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਤਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਃ| ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਉਪਪਤ੍ਤਿਭਿਰਿਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ| ਤੇਸੁ ਪਰਮਾਦਰਃ ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਰੂਪ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੋ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਯਮਰ੍ਥੋ ਬੋਧ੍ਯਤੇ| ਬਹੁਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਅਨੇਕਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਲੋਕਨਾਦ੍ਧਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਮਨਾਗਪਿ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਜਾਯਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਪੁਰੁਸੇਣ-ਆਯੁਃ ਕਾਮਯਮਾਨੇਨ ਜੀਵਿਤਮਭਿਲਸਤਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਾਯੁਃ, ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਧ੍ਰਿਯਤੇ ਲੋਕੋਨੇਨੇਤਿ ਧਰ੍ਮਃ| ਅਰ੍ਥ੍ਯਤੇ ਯਾਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਖਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍, ਤਾਦਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਚ| ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਖਾਵਭਾਸਂ, ਨ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਸੁਖਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੮/੩੭) 'ਤਾਦਾਤ੍ਵਸੁਖਸਂਜ੍ਞੇਸੁ ਭਾਵੇਸ੍ਵਜ੍ਞੋਨੁਰਜ੍ਯਤੇ'| ਇਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸੁਖਂ ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸੁਖਸਂਜ੍ਞੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮੁਨਿਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਸੁਖਂ ਮੋਕ੍ਸਾਖ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਨ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਧਨਮੁਪਾਯੋ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਾਵਤ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਧਿਕਾਰਿਣੌ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਆਯੁਰਿਤਿ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਚਾਯੁਃ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਨਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੁਖਂ ਕਾਮੋ ਮੋਕ੍ਸਸ਼੍ਚ| ਅਤ ਏਵ ਯਃ ਆਯੁਃ ਕਾਮਯਤੇ ਸੋਤ੍ਰ ਅਧਿਕਾਰੀ| ਤੇਨ ਚ, ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਸ੍ਮਦ੍ਵਾਕ੍ਯੇਸੁ, ਪਰਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਆਦਰੋ ਵਿਧੇਯਃ ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨੈਰ੍ਯਤਿਤਵ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਆਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ (੩-੪) · Śloka ੪
ਅਥਾਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਗੌਰਵੋਤ੍ਪਾਦਨਾਯਾਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਯੁਸੋ ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਜਿਗ੍ਰਹਤ੍|
ਸੋਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਂ ਸੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ਮੁਨੀਨ੍||੩||
ਤੇਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਂਸ੍ਤੇ ਤੁ ਪਥਕ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਨਿਰੇ|
|੪|
View original
अथास्यायुर्वेदस्य गौरवोत्पादनायागमशुद्धिं दर्शयति ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्|
सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन्||३||
तेऽग्निवेशादिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे|
|४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਆਯੁਸੋ ਵੇਦਂ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਦਕ੍ਸਮਜਿਗ੍ਰਹਦ੍ ਅਵਾਬੋਧਯਤ੍| ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਗਮਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵਾਤ੍ਰ ਨ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਗ੍ਰਹੇਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਗਤਿਬੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਾ| ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਸ਼੍ਵਿਨਾਵਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਤੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਮਜਿਗ੍ਰਹਤਾਮਿਤਿ ਵਚਨਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ ਸ਼ਕ੍ਰੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਨੀਨ੍ ਬੋਧਯਾਮਾਸ| ਅਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰ ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਨਿਮਿਕਾਸ਼੍ਯਪਾਦੀਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਤੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਨਜਿਗ੍ਰਹਨ੍| ਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣਪਰਾਸ਼ਰਹਾਰੀਤਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਮਾਭਿਧੇਯਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਨਿਰੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਏਭਿਰਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਾਨਭਿਧੇਯਤ੍ਵਸ਼ਙ੍ਕਾਂ ਨਿਰਾਕਰ੍ਤੁਂ ਪੁਰਾਵਤ੍ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਅਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ੍ਭਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਦਕ੍ਸਮਜਿਗ੍ਰਹਤ੍ ਗ੍ਰਾਹਿਤਵਾਨ੍, ਅਧ੍ਯਾਪਿਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਯੁਸੋ ਵੇਦਮਿਤ੍ਯਸਮਾਸਕਰਣਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਯੁਸਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਵੇਦ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦ ਇਤਿ| ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਪਾਲ੍ਯਪਾਲਕਲਕ੍ਸਣਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂਂ ਅਂ ੧)-"ਆਯੁਸਃ ਪਾਲਕਂ ਵੇਦਮੁਪਵੇਦਮਥਰ੍ਵਣਃ" ਇਤਿ| ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਸ਼੍ਵਿਨਾਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਮਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਤਾਵਸ਼੍ਵਿਨੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਮਜਿਗ੍ਰਹਤਾਮ੍| ਸ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਨੀਨਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਤੇਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਨੀਨਜਿਗ੍ਰਹਨ੍| ਤੇ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ, ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ, ਤੇਨਿਰੇ ਵਿਰਚਯਾਞ੍ਚਕ੍ਰੁਃ| ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰੈਰਭਿਦਧੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯੋਪਯੋਗਃ (੪-੫) · Śloka ੫
ਨਨੁ ਯਦਿ ਤੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਨਰ੍ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਸਨ੍ਦਰ੍ਭੈਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਨਿ|
ਤਤ੍ਕਿਮਿਦਾਨੀਮਨੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਤੇਨੇਤ੍ਯਾਹ |
ਤੇਭ੍ਯੋਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਃ||੪||
ਕ੍ਰਿਯਤੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਂ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍|
|੫|
View original
ननु यदि तैस्तन्त्राणि पुनर्युगानुरूपसन्दर्भैः सङ्गृहीतानि|
तत्किमिदानीमनेन शास्त्रेण कृतेनेत्याह |
तेभ्योऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः||४||
क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं नातिसंक्षेपविस्तरम्|
|५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ| ਤੇਭ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਭ੍ਯੋਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਭ੍ਯ ਉਚ੍ਚਾਵਚੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਤਯੈਵੇਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਗਤੇਭ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਾਰ੍ਥਃ ਕਸ੍ਮਾਦੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਨ ਤਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਜਨਕਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਥਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਨ ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍| ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਉਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਅਨੇਨੇਤ੍ਯੁਚ੍ਚਯਃ| ਯਥਾ ਵਾ ਯਵਾਦੀਨਾਂ ਬਹੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜਾਤਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇ ਉਚ੍ਚਯੋ ਰਾਸ਼ੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਥੇਹ ਸਾਰਤਰਾਣਾਮੁਚ੍ਚਯਃ| ਸਾਰਤਰਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੈਵ ਸਾਰਾਣਾਮੁਚ੍ਚਯਃ ਕਤਃ| ਅਨੇਨ ਤਥਾ ਸਾਰਤਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨਾਮੁਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ| ਕਿਂ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਨ੍ਵਯਾਰ੍ਥਮਸ੍ਯ ਨਾਮ| ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਦੇਸ਼ੋ ਹਿ ਹਦਯਮ੍, ਤਥੇਦਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਹਦਯਮਿਵ ਹਦਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਉ. ਅ. ੪੦|੮੮)- ਹਦਯਮਿਵ ਹਦਯਮੇਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਚ ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਹਦਯਂ, ਸਾਰਤਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਮ੍| ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਸਂਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੌ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੌ ਯਤ੍ਰ ਨ, ਤਨ੍ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਸਿਦ੍ਧਸਾਰਾਦਿ, ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਂ ਯਥਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਦਿ| ਇਦਂ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਅਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਧਿਯਾਂ ਨੋਪਕਤਯੇ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਗਮਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ, ਨ ਤੁ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਾਦਧਿਕਃ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਅਤਿਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨੈਸ੍ਤੇਸਾਂ ਦੁਃਸ਼ਕ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਲ੍ਪਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤ੍ਕਸ੍ਟਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਤਦੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵਪਿ ਸ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੋਪਯੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ| ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਮਯੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਾਰਤਰਾਣਾਂ ਬਹੂਪਯੋਗਾਨਾਮਰ੍ਥਾਨਾਮੁਚ੍ਚਯਃ| ਉਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਏਕਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਅਰ੍ਥਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੁਚ੍ਚਯਃ| ਨਨੁ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਪਿ ਮਹਾਕਸਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵੇਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਮ੍| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਹਦਯਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਸਂਜ੍ਞਾਚੇਯਮਸ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਉ. ਅਂ. ੪੦/੮੮)-"ਹਦਯਮਿਵ ਹਦਯਮੇਤਤ੍ਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਵਾਙ੍ਮਯਪਯੋਧੇਃ" ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਪਿ ਕ੍ਵਚਿਲ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਰੂਪਾਣੀਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤਵਿਸ੍ਤਤਮ੍, ਅਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਰਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਂਪੂਰ੍ਣਮ੍| ਨਨੁ ਨ੍ਯੂਨਪੂਰਣਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਮੂਲਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਤੇਭ੍ਯਃ,ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯ ਏਵੋਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਚੇਤ੍ਕਿਮਨੇਨੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਅਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ, ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰਣਾਰ੍ਥਾਃ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਵਿਚ੍ਛਿਦ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਾਨਿ ਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾਨਿ, ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਤਾਨ੍ਯਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾਨਿ ਇਤਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਪੂਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਰ੍ਥਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਅਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਦੁਰ੍ਗ੍ਰਹਾਃ| ਇਹ ਤੁ ਰਚਨਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸੁਗ੍ਰਹਾ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਪਯੋਗਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੁ. ਅ. ੧)-"ਨ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਤੇਰ੍ਥਾਃ ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਯ ਕ੍ਰਮੋਨ੍ਯਥਾ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ (੫-੬) · Śloka ੬
ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਾਹ |
ਕਾਯਬਾਲਗ੍ਰਹੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ਲ੍ਯਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਜਰਾਵਸਾਨ੍||੫||
ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯੇਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ|
|੬|
View original
कानि पुनस्तान्यष्टाङ्गानीत्याह |
कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषान्||५||
अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिता|
|६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਕਾਯੇਤਿ| ਕਾਯਸ਼੍ਚ ਬਾਲਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਚ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਚ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਚ ਜਰਾ ਚ ਵਸਸ਼੍ਚੇਤੀਤਰੇਤਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋਰ੍ਥਾਦਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਏਵ| ਤਤ੍ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਦੀਯਤੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ ਪੁਰੁਸਾਯ ਅਭਿਰੂਪਾਯ ਕਨ੍ਯਾ ਦੇਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਦਭਿਰੂਪਤਮਾਯੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਯਃ ਕਾਯਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾ ਚ ਯਾਵਸ੍ਥਾ, ਤਥਾ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ 'ਚਿਞ੍ ਚਯਨੇ' ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਃ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਚੀਯਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੋਸਧਾਤੁਮਲੈਰਿਤਿ ਕਾਯਃ| ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰੋਪਤਾਪਕਾਨਾਮਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਨੋਦ੍ਭਵਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਯਤ੍ਰੋਪਸ਼ਮਯੋਗੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਾਮਾਙ੍ਗਮ੍| ਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਯੌਵਨਾਵਸ੍ਥਕਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਬਾਲਦੇਹੇਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਬਲਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਂ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਬਾਲੌਪਯਿਕਭੇਸਜਂ ਧਾਤ੍ਰੀਦੁਗ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਦੁਗ੍ਧੋਦ੍ਭਵਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾਯਾ ਅਭਾਵਾਤ੍ਤਦ੍ਦੇਹੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਕਥਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਗਤ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਦੇਹੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਭੂਤਾ| ਅਤੋ ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਗਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਏਵਂ ਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਮ, ਯਤ੍ਰ ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਯਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂਨੇਤ੍ਰਕਰ੍ਣਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਾਸ਼੍ਚੋਤਨਸ਼ਲਾਕਾਦਿਨੋਪਸ਼ਮੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਾਮਾਙ੍ਗਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਵਿਚਾਰੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸੈਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਾ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਬਾਲਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਤਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੂਲਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ ਨਾਮ| ਤਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਪੀਡਾਕਰਣਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਵਿਸਾਤ੍ਮਿਕਾ| ਵਿਸੇਣਾਸ਼ੁ ਚ ਮਰਣੇ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਮਾਨੇ ਰਸਾਯਨੋਪਯੋਗੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਅਥਵਾ ਵਿਸਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਜੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਯਨਕਥਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਃ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਜੀਕਰਣਸ੍ਯ ਭਰਣੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਧੀਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤ੍ (ਉ.ਅ.੪੦|੧)- "ਵਾਜੀਕਰਣਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛੇਤ੍ਸਤਤਂ ਵਿਸਯੀ ਪੁਮਾਨ੍ " ਇਤਿ| ਰਸਾਯਨਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸਾਂ ਤਦਾਪ੍ਯਾਯਨਪ੍ਰਸਾਦੋਪਜਨਨਰੂਪਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਕਾਯਾਦੀਨਿ, ਤਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ, ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਦਨ੍ਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯੇਸੁ ਕਾਯਾਦਿਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ| (ਚ.ਸੂ.ਅ.੯|੫)- " ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੁਵੈਕਤੇ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|" ਇਤਿ ਮੁਨਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨੇਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਵ੍ਯਧਤ੍ਤ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦਾਦੇਵਾਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ| ਨਿਨ੍ਦਾਕ੍ਸਮਾਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਵਿਚਾਰਣਾਸੁ ਸਾ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਕਿਤੇਰ੍ਧਾਤੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਏਵਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ-ਕਾਯੇਤਿ| ਤਨਿ ਚ ਕਾਯਾਦੀਨਿ ਅਸ੍ਟਾਵਾਹੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵਂ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਬਾਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਤ੍ਵਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਬਾਲਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਯਃ, ਗ੍ਰਹੋ ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਸ਼ਿਰਃ, ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਵ੍ਰਣਾਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਵਿਸਾਰ੍ਤਵਂ, ਸ਼ਲ੍ਯਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦੌ ਵ੍ਰਣਵਿਸਮਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣੌ| ਜਰਾ ਪਸ਼੍ਚਿਮਂ ਵਯਃ, ਵਸਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪ੍ਰਸਙ੍ਗਿਤ੍ਵਮ੍| ਏਸਾਂ ਚ ਕਾਯਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮੇਵਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯੇਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਅਤ ਏਵ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਯੋਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਵਿਵੇਕਾਚ੍ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਏਵ ਹ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਅਙ੍ਗਾਨ੍ਯਵਯਵਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਾਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਬਾਲਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮਵਯਵਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤੁ ਤਤ੍ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਕਨਿਸ੍ਠਾਨਾਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾ|
Adhikarana ਦੋਸਾਃ (੬) · Śloka ੬
ਕਾਯਸ੍ਯ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਮੁਦਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਹ |
ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਸਤਃ||੬||
View original
कायस्य दोषधातुमलसमुदायत्वात्तानेव दोषादीन् निर्दिदिक्षुराह |
वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः||६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਵਾਯੁਰਿਤਿ| ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਕਫੋ ਦੋਸਮਧ੍ਯੇ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਤ੍, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ| ਨਨੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਤ੍ਵਾਦਿਹ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾਃ, ਨ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯਾ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਸਾਦਿਦੂਸਣਪੂਰ੍ਵਕਮੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਕਰਣੇ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ , ਨ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਯਾ| ਨ ਹ੍ਯੇਤੇ ਧਾਤੁਰੂਪਾ ਜਾਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਦੇਹਧਾਰਣਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇ ਮੁਨਿਨਾਪਿ ਚਰਕੇਣ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸੂ.ਅ.੧/੫੬)- "ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਦੋਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ " ਇਤਿ| 'ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਸਮਾਸਤਃ ' ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦੇਸਾਂ ਪਥਗ੍ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ , ਸ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਬਹੁਵਚਨਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ , ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੋਸ੍ਤੀਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਾ ਹਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਦੋਸਮੀਹਨ੍ਤੇ| ਤੇਸਾਂ ਹ੍ਯਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਥਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸਣਕਾਰ੍ਯਵਿਕਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਂ , ਸਰ੍ਵਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਪਿ ਪ੍ਲੀਹਯਕਤੀ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ, ਪਦ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਹੇਮਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਂ, ਦੇਹਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤੀ| ਵਿਕਾਰਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਲੀਹਾਦਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ| ਤਦੇਤਦਸਾਰਮ੍| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤਃ ਕਥਂ ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਨ੍ਵਰ੍ਥਨਾਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੇਵ ਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਨ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹਿ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਤੇਸਾਮੇਵ ਚਾਨੁਗਤਾਰ੍ਥਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ| ਰਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਤੇ ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਦੂਸਣਾਦ੍ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਹਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਦੂਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨੇ (ਨਿ.ਅ.੧੩) ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੂਸ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਯੋ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਿਸਮ ਉਪਨ੍ਯਾਸਃ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਰਸਾਦੀਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਰਸਾਦਯਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਯਦਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਨੈਵਂ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਯਥਾ ਵਾਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰੋਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਰਕ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯੇਪਿ ਰਕ੍ਤਜਾ ਵਿਕਾਰਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯਸ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਘਤਦਗ੍ਧਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਯਥਾ ਘਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੋ ਘਤਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਾਤੋ ਰਕ੍ਤਜੋਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾ ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਦੌ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ, ਨਾਸਾਵਨੁਗਤਾਰ੍ਥਾ| ਤਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਤਥਾ ਚੈਵਂ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧੮|੩੮)- "ਨ ਘਤਂ ਬਹੁਦੋਸਾਯ ਦੇਯਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤੇਨ ਦੋਸੋ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਤਬ੍ਧਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥੋਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚਰਕਸ੍ਯ, ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਾ ਅਸ੍ਯ, (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧|੧੦)- "ਦੋਸੇਣ ਭਸ੍ਮਨੇਵਾਗ੍ਨੌ ਛਨ੍ਨੇਨ੍ਨਂ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਦੋਸਪਚਨਾਜ੍ਜ੍ਵਰਿਤਾਨੁਪਵਾਸਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਆਮਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ, ਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਤਤ੍ ਸਮਾਸਤਃ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਯਸਮਤਾਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਚ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਸ ਤੁ ਤ੍ਰੇਧਾ, ਹੇਤੁਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੌਸਧਂ ਚੇਤਿ| ਹੇਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ, ਅਨ੍ਤਰਙ੍ਗੋ ਬਹਿਰਙ੍ਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਅਨ੍ਤਰਙ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਦੋਸਾ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨਾਹ-ਵਾਯੁਰਿਤਿ| ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਯਃ, ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਏਸਾਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਚ ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪੇਣ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਪਾਚਕਾਦ੍ਯਵਲਮ੍ਬਕਾਦ੍ਯਵਾਨ੍ਤਰਭੇਦਪ੍ਰਭੇਦੈਰਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਸਮਾਸਤ ਇਤਿ ਅਧ੍ਯਾਯਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਤਿਵਾਕ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍|
Adhikarana ਦੋਸਾਵਸ੍ਥਾਦ੍ਵਯਮ੍ (੭) · Śloka ੭
ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ|
|੭|
View original
विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च|
|७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਿਕਤਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਃ, ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਦੇਹਪਦਮਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਜੀਵਿਤੇਨ ਵਿਨਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਕਤਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਂ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਕਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨ੍ਯਾਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਿਸਜਾ ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਭਾਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੋਸਾਵਸ੍ਥਾਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਕਤਤ੍ਵਮਵਿਕਤਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਪਦਂ ਵਾਕ੍ਯਤ੍ਰਯਸ਼ੇਸਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਦਿਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍|
Adhikarana ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ (੭) · Śloka ੭
ਇਦਾਨੀਮੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ |
ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੭||
View original
इदानीमेषां व्यापिनामपि विशिष्टस्थानं विवक्षुराह |
ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਧਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਹਚ੍ਚ ਨਾਭਿਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਨਾਭੀ, ਤਯੋਰ੍ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਃ| ਤੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾ ਅਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ ਕਿਮਿਦਂ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ ਨਾਮ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਖਲੁ ਪਦੇਨੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯਮਾਣੇਰ੍ਥਗਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਃ, ਤਚ੍ਛੇਸਮਿਤਿ| ਉਚ੍ਚਾਰਣਕਾਲੇ ਤੇਨ ਵਿਨਾਭਿਧੇਯਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕਾਲੇ ਤੁ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਨਾਭੇਰਧੋ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਹਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਯ| ਨਨੁ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਿਤਿ ਕਥਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯਾਵਤਾ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵੇ ਸਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇ ਹਨ੍ਨਾਭਿ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰ ਏਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਤਦਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਵਿਭਾਸੈਕਵਦ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਤਥਾ ਚ ਰੁਦ੍ਰਭਟ੍ਟਃ (ਰੁਦ੍ਰਟਃ ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ.੭/੮੧)- - "ਕੌਟਿਲ੍ਯਂ ਕਚਨਿਚਯੇ ਕਰਚਰਣਾਧਰਦਲੇਸੁ ਰਾਗਸ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯੈਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਃ (ਨਿ.ਅ.੭/੧੯) "ਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠੋਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਂ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, (ਨਿ.ਅ.੧੬|੬) "ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, "ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਹ-ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨ ਇਤਿ| ਤਾਨਿ ਚ ਤ੍ਰੀਣਿ| ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਯ| ਸਰ੍ਵਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਪਿ ਯੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਨ੍ਨਾਭਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਤਦੁਭਯਾਵਧਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਹਦੋਪ੍ਯਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਨਾਭੇਰਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍|
Adhikarana ਦੋਸਕਾਲਾਃ (੮) · Śloka ੮
ਅਥੈਸਾਂ ਸਕਲਕਾਲਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਨਿਯਤਕਾਲਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|
|੮|
View original
अथैषां सकलकालव्यापिनामपि नियतकालत्वं दर्शयन्नाह वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्|
|८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਯਸ਼੍ਚ ਅਹਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੇਸਾਂ, ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਥਾਸਂਖ੍ਯਂ, ਤੇ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੇਸੁ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਡਃ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ, ਵਯਸਃ ਮਨੁਸ੍ਯਾਯੁਸਃ, ਅਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੋ ਭਾਗਃ, ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਭਾਗਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦ੍ਯੋ ਭਾਗਃ ਕਫਸ੍ਯ| ਏਵਮਹ੍ਨੋ ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਦ੍ਰਸਾਨਾਂ ਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਾਯਾਵਸ੍ਥਾ, ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਧੁਰੀਭਾਵ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਯ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਦ੍ਬਹ੍ਵ੍ਯੋਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਅਵਸ੍ਥਾਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਤਾਸਾਮੇਵ ਸੁਤਰਾਮੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦਿਹ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾ ਏਤਾ ਏਵ ਤਿਸ੍ਰੋਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼ਾ.ਅ.੩/੫੭)- - "ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍| ਫੇਨੀਭੂਤਂ ਕਫਂ, ਯਾਤਂ ਵਿਦਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਤਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ, ਚ੍ਯੁਤਂ ਪੁਨਃ| ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੋਸਕਾਲਾਨਾਹ-ਵਯ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਯਃ ਸ਼ਰੀਰਪਰਿਣਾਮਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾ ਵਾਯੋਃ ਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯਃ ਯੌਵਨਾਵਸ੍ਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦਿਰ੍ਬਾਲ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਕਫਸ੍ਯ| ਅਹ੍ਨੋਨ੍ਤਃ ਅਪਰਾਹ੍ਣਃ ਵਾਯੋਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦਿਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਃ ਕਫਸ੍ਯ| ਰਾਤ੍ਰੇਰਨ੍ਤੋਪਰਰਾਤ੍ਰੋ ਵਾਯੋਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਰਾਤ੍ਰਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦਿਃ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਃ ਕਫਸ੍ਯ| ਭੁਕ੍ਤਂ ਨਿਗੀਰ੍ਣਮਨ੍ਨਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਪਕ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾ ਵਾਯੋਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਵਿਦਗ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦਿਰਾਮਾਵਸ੍ਥਾ ਕਫਸ੍ਯ| ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪੀਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ|ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਵਤ੍|
Adhikarana ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੮) · Śloka ੮
ਅਧੁਨਾਗ੍ਨਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ |
ਤੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਸਮੈਃ ਸਮਃ||੮||
View original
अधुनाऽग्निस्वरूपं प्रस्तौति |
तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪੁਂਸੋ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍| ਵਾਤਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦਿਤਾ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਜਨਨੇ ਸਮਰ੍ਥਾਃ, ਇਤ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਇਹ ਤੁ ਯ ਏਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਸਮਃ, ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਨ੍ਦ ਇਤਿ| ਸਮੈਰ੍ਹਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਜਿਤੈਃ ਸਮਃ| ਲਕ੍ਸਣਮੇਸਾਮਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੭੪)- ਯਃ ਪਚੇਤ੍ਸਮ੍ਯਗੇਵਾਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਚ੍ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਦਿਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਧਿਯਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ| ਏਵਂ ਵਾਤਕਫਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਮਨ੍ਦਃ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਸ੍ਤੂਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਆਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ਾਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਨ੍ਦ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਗ੍ਨ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਖ੍ਯਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਮਾਹ-ਤੈਰਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸਮੋ ਭਵੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ| ਮਨ੍ਦਃ ਕਫੇਨ| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਮੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮਃ| ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਵਿਸਮੈਰ੍ਦੋਸੈਃ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ, ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮੀਦ੍ਦਕ੍ਕਾਰ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਨਿਯਤਪਾਕੋ ਵਿਸਮਃ, ਆਸ਼ੁਪਾਕਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਚਿਰਪਾਕੋ ਮਨ੍ਦਃ| ਸ਼ੇਸਃ ਸਮਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੧)-"ਯਾਮੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਭੋਜ੍ਯਭੈਸਜ੍ਯਯੋਃ ਸਮੇ| ਪਾਕੋਗ੍ਨੌ ਯੁਕ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਤੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਮਨ੍ਦੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍" ਇਤਿ| ਯੁਕ੍ਤਯੋਰੁਚਿਤਯੋਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਸ੍ਤ੍ਵਵਸ੍ਥਾ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰਵਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾਃ| ਯਥਾ ਵਾਤਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਦਾਹਃ, ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਕਫਜੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਦਾਹਸ਼ੀਤੇ| ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਯੁਗਪਦਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ਨ ਚੋਭਯੋਰਭਾਵਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮਪ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੧)-"ਆਰਮ੍ਭਕਂ ਵਿਰੋਧੇਪਿ ਮਿਥੋ ਯਦ੍ਵਦ੍ਗੁਣਤ੍ਰਯਮ੍| ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਂ ਯੁਗਪਵ੍ਦ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਂ ਤਥਾ||" ਇਤਿ| ਤਦ੍ਵਦਿਹਾਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਂ, ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨ੍ਦਤ੍ਵਂ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਮਨ੍ਦਤ੍ਵੇ| ਨ ਚੈਵਂ ਚਤੁਸ੍ਟ੍ਵਹਾਨਿਃ, ਅਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਨ੍ਦਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵੈਸਮ੍ਯੇ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍|
Adhikarana ਕੋਸ੍ਠਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੯) · Śloka ੯
ਅਗ੍ਨਿਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ ਕੋਸ੍ਠਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਮਦੁਰ੍ਮਧ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਃ ਸਮੈਰਪਿ|
|੯|
View original
अग्निचातुर्विध्यमुक्त्वा तदाश्रयस्य कोष्ठस्य चातुर्विध्यं विवक्षुराह कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि|
|९|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕ੍ਰੂਰਮਦੁਮਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਭਵਤਿ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਕ੍ਰੂਰਃ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਦੁਃ| ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਃ| ਸਮੈਃ ਪੁਨਰੇਤੈਰ੍ਹਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਜਿਤੈਰ੍ਮਧ੍ਯ ਏਵ ਕੋਸ੍ਠਃ| ਕ੍ਰੂਰਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧੌ (ਸੂ.ਅ.੧੮/੩੪) ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਨਨੁ ਸਮੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਕਥਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਸਮਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵਮਦੁਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਖ੍ਯਂ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮ ਯੁਗਪਤ੍ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਘਟਤੇ| ਤਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਮ ਏਵ ਕਫਃ| ਸੋਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਵਤ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨੈਕੇਨਾਪਿ ਸਹ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਂ ਨੈਵ ਘਟੇਤੇ| ਏਵਂ ਚ ਤੇਨਾਵਸ਼੍ਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਯਤੋ ਵਾਤਕਰ੍ਮਣਃ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤੋ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤੈਵ ਸਮੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾ| ਇਤ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪੂਰ੍ਵੋ ਯੋ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਃ ਸੋਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕੇਨ ਕਫੇਨ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਮਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਃ ਸਮੈਰਪੀਤਿ ਸਮਗ੍ਰਹਣਲਿਙ੍ਗਾਤ੍| ਇਤਰਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਃ ਸਮਦੋਸਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਸਮੇਨੈਵ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਿਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਨਯਾ ਰੀਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੇਦਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਭੇਦੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਚ.ਸਿ.ਅ.੧/੮)- "ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯਤੇ ਹ੍ਯਦੁਃਖਂ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਕਫਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍" ਇਤਿ| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠੇ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਿਰੇਚਿਤ੍ਵਂ, ਸਮਕਫੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠੇ ਸੁਵਿਰੇਚਿਤ੍ਵਮਿਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕੋਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਖ੍ਯਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਮਾਹ-ਕੋਸ੍ਠ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਕ੍ਰੂਰਃ ਕੋਸ੍ਠਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮਦੁਃ, ਕਫੇਨ ਮਧ੍ਯਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮੈਰਪਿ ਮਧ੍ਯਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਵਵ੍ਦ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਮਧ੍ਯਮੇਨ ਸ਼ੋਧਨੇਨ ਹੀਨਯੋਗੀ ਕ੍ਰੂਰਃ, ਅਤਿਯੋਗੀ ਮਦੁਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੀ ਮਧ੍ਯਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਸ੍ਤ੍ਵਵਸ੍ਥਾਃ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਯ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ- "ਵਾਤੋਲ੍ਬਣਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ| ਪਿਤ੍ਤਲਾ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹੀ ਤਯੋਃ ਕਫਃ||" ਇਤਿ| ਤੇਨ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰੂਰਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚ ਮਦੁਃ| ਨਨੁ "ਬਹੁਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰੂਰਃ" ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ (ਚਿ.ਅ,੩੩) ਬਹੁਕਫਸ੍ਯ ਕ੍ਰੂਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਇਤਿ ਵਿਰੋਧਃ|ਮੈਵਮ੍, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਪਰਤ੍ਵਾਤ੍|
Adhikarana ਦੇਹਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੯-੧੦) · Śloka ੧੦
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਃ||੯||
ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਪਥਕ੍|
ਸਮਧਾਤੁਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਃ||੧੦||
View original
इदानीं प्रकृतिस्वरूपं प्रस्तौति शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः||९||
तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्|
समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪਥਗ੍ਭਵੇਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰਿਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਿਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਾਵਸ੍ਥਂ ਰੇਤਃ| ਤੌ ਭਵਮਾਰ੍ਤਵਮ੍, ਮਾਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਾਵਸ੍ਥਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਾਰ੍ਤਵਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵੇ, ਤਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥਾਃ, ਤੈਸ੍ਤਥਾਵਿਧੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਕਾਲੇ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਗਰ੍ਭਾਦਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਚ ਯਦਾ ਵਾਤਾਦਯੋਧਿਕਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਕੁਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਯਤਸ਼੍ਚ ਯੋ ਦੋਸਾਣਾਮਧਿਕੋ ਭਾਵਃ ਸੈਵ ਵਿਕਤਿਃ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਦੋਸਾ ਆਧਿਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕਾਰਣਤਾਮੁਤ੍ਸਹਨ੍ਤੇ, ਵਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਿਕਤਿਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਾਰਣਸਦਸ਼ੇਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਂਕ੍ਯ ਸਪਰਿਹਾਰਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ| ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਰਿਤਿ| ਯਥਾ ਵਿਸੇਣ ਜੀਵਿਤਨਾਸ਼ਹੇਤੁਨਾਸ੍ਯ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਰ੍ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸਮ੍ਭਵੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਏਤੈਰ੍ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵੈਰਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰੇਵ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਹੀਨਾ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਮਾ| ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੋਤ੍ਤਮਾ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯਾ ਸਮਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਸਾ ਸਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋਤ੍ਤਮਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਸਮਾ ਧਾਤਵੋ ਯਸ੍ਯਾਃ| ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦੋਸਪਰ੍ਯਾਯਃ, "ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵਃ" ਇਤਿ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨੦) ਵਚਨਾਤ੍| ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾ ਇਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਜਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਗਰ੍ਹਣੀਯਾਃ, ਅਨਾਰੋਗ੍ਯਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੇਹਜਨ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਮਾਹ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਜਨ੍ਮ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤਮਾਰ੍ਤਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪੁਂਰੇਤਃ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੇਤਸੋ ਜਨ੍ਮਾਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| (ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੧)-"ਯੋਸਿਤੋਪਿ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪੁਂਸਃ ਸਮਾਗਮੇ| ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਤੁ ਨ ਤਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰੋਤੀਤਿ ਨ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਆਰ੍ਤਵਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਜਃ|ਕਦਾ, ਆਦੌ ਜੀਵਸਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸਮਯੇ| ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਜੈਸ੍ਤੁ ਦੋਸੈਰਵਿਕਤੈਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ, ਵਿਕਤੈਰ੍ਨਾਸ਼ਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ "ਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ" ਇਤਿ| ਯੇ ਤ੍ਵਾਦੌ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥਾਃ,ਤੈਰ੍ਵਿਕਤੈਰਪਿ ਜਨ੍ਮ ਭਵਤਿ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਵਿਕਤੈਰਵਿਕਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਂ, ਵਿਕਤੈਰ੍ਵਿਕਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੧/੬)-"ਵਿਯੋਨਿਵਿਕਤਾਕਾਰਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਕਤੈਰ੍ਮਲੈਃ" ਇਤਿ| ਨਨੁ ਵਿਕਤੈਰ੍ਨਾਸ਼ਹੇਤੁਭਿਃ ਕਥਂ ਜਨ੍ਮੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਰਿਤਿ| ਵਿਸਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਮੇਰ੍ਨਾਸ਼ਹੇਤੁਨਾਪਿ ਵਿਸੇਣ ਜਨ੍ਮ ਯਥਾ, ਤਥਾ ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਾਸ਼ਹੇਤੁਭਿਰਪਿ ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਖ੍ਯਂ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਮਾਹ-ਤੈਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤੈਰ੍ਜਨ੍ਮਹੇਤੁਭਿਰ੍ਦੋਸੈਃ, ਪ੍ਰਕਤਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤ| ਤਤ੍ਰ ਪਥਗ੍ਭੂਤੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ| ਵਾਤੇਨ ਹੀਨਾ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮਧ੍ਯਾ, ਕਫੇਨੋਤ੍ਤਮਾ| ਸਮਧਾਤੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਸਾ ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਗੁਣੈਃ ਪੂਰ੍ਣਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣਪ੍ਰਧਾਨਾ ਉਤ੍ਤਮਾਯਾ ਅਪ੍ਯੁਤ੍ਤਮਾ| ਧਾਤਵੋ ਦੋਸਾਃ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ, ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾਃ, ਹੀਨਾਯਾ ਅਪਿ ਹੀਨਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜਾ ਹੀਨਾ, ਤਤੋ ਵਾਤਕਫਜਾ, ਤਤੋਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇਤ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਕਫਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਂ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਕਾਰ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ.੩/੮੪)- "ਬਲਿਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਭੁਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯਕੋਪਨਾਤ੍| ਸ੍ਵਾਤਤ੍ਰ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਰੋਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਬਲੋਨਿਲਃ||" ਇਤਿ| ਤਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾਃ, ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦੁਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ| ਉਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਤਿਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਬਾਧਕੋ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਪ੍ਰਕਤ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਥਂ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਪਿ ਪ੍ਰਕਤੌ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤ੍ਵਮੁਪਦੇਸ਼ਬਲਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸ਼ਾ.ਅ. ੪)- "ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਤਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਦੋਸੈਃ ਪਥਗ੍ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ|" ਤਥਾ, "ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾ ਤਿਸਣਾਂ ਵਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੈਃ| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕਤੀਰਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਯਗ੍ਰੇ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ. ੩/੧੦੪)- "ਪ੍ਰਕਤੀਰ੍ਦ੍ਵਯਸਰ੍ਵੋਤ੍ਥਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਰ੍ਵਗੁਣੋਦਯੇ| ਸ਼ੌਚਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੈਵਂ ਗੁਣੈਰ੍ਗੁਣਮਯੀਰ੍ਵਦੇਤ੍" ਅਤ੍ਰ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨਾਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵਂ, ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਾਮ੍ਯੇਨ, ਤਚ੍ਚਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨੋਪਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸ਼ਾ.ਅ. ੪)-"ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸਂਯੋਗੇ ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਦੋਸ ਉਤ੍ਕਟਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇਨ ਤਸ੍ਯਾ ਮੇ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼ਣੂ"| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ. ੩/੮੩)-"ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸਗ੍ਗਰ੍ਭਿਣੀਭੋਜ੍ਯਚੇਸ੍ਟਾਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਰ੍ਤੁਸੁ| ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸੋਧਿਕਸ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸਪ੍ਤਧੋਦਿਤਾ" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਵਾ, ਸਮੈਰ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮਧਾਤੁਰਿਤਿ| ਤਤੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜੇ ਤੂਹ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਗੁਣੈਃ ਪੂਰ੍ਣਾ| ਉਤ੍ਤਮਾਦਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਨ੍ਯੂਨਾਃ, ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਾਤ੍ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਚ੍ਚ|
Adhikarana ਤ੍ਰਿਦੋਸਗੁਣਾਃ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ|
ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍||੧੧||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਰ੍ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਕਫਃ|੧੨|
View original
तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः|
पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्||११||
स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः|१२|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਨਿਲੋ ਵਾਯੁਃ, ਰੂਕ੍ਸੋ, ਲਘੁਃ, ਸ਼ੀਤਃ, ਖਰੋਮਦੁਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਚਲੋ ਗਮਨਸ਼ੀਲੋ ਨੈਕਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ| ਨਨ੍ਵਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤੋ ਵਾਯੁਃ ਕਾਣਾਦੈਃ ਪਠਿਤਃ| ਇਹਾਪਿ ਯੋਗਵਾਹ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਨਾਦਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤ ਏਵੇਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚ.ਚਿ.ਅ.੩/੩੮)- "ਯੋਗਵਾਹੀ ਪਰਂ ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਾਦੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍| ਦਾਹਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਕਤ੍ਸੋਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾ" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹਂਇ.ਅ.੨/੪੮)- "ਪਵਨੇ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍| ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ" ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਯਮੇਤਦਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤ ਏਵ ਵਾਯੁਃ| ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਦਾਹੋਦਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਗੁਣਵ੍ਯਾਵਰ੍ਣਨੇ ਚੇਦਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮੁਸ੍ਣੇਨਾਯਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸ੦-ਸਸ੍ਨੇਹਮੀਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਯਥਾ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੭/੨੩੭)- "ਸਤਿਕ੍ਤਾ ਯਾ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ"| ਏਵਮੀਸਤ੍ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਸ੍ਨੇਹਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿ ਮਨ੍ਦਵਿਪਰੀਤਂ ਸੂਚੀਵ ਭਿਨਤ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣਮ੍| ਲਘੁ| ਵਿਸ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਿ| ਸਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਂ ਸਰਣਸ਼ੀਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸ੍ਤੇ, ਸ਼ਕਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਿ ਵਾ| ਦ੍ਰਵਂ ਚ| ਸ੦-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਸ਼ੀਤੋਨੁਸ੍ਣਃ| ਗੁਰੁਰ੍ਲਘੁਰ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰੀ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਪਰੀਤਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋਪਰੁਸਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਨੋ ਮਦ੍ਯਮਾਨੋਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹੀ ਪਿਚ੍ਛਿਲਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ ਚਕਚਕਾਯਮਾਨਃ| ਸ੍ਥਿਰੋਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਃ| ਏਵਂ ਤਦ੍ਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਦ੍ਵਾਤਾਦਯੋ ਗੁਣਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਣਾਨਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸ ਇਤਿ| ਤੇ ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸਟ੍| ਆ੦ ਰ੦- ਪਿਤ੍ਤਗੁਣਾਨਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਤੇ ਚ ਸਸ੍ਨੇਹਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ| ਸਸ੍ਨੇਹਮੀਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਵਿਸ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ| ਆ੦ ਰ੦-ਕਫਗੁਣਾਨਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਤੇ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ| ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ|
Adhikarana ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਏਸਾਂ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਮਾਹ |
ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕ੍ਸਯਕੋਪਤਃ||੧੨||
View original
एषां च मिश्रीभूतानां तन्त्रव्यवहारार्थं संज्ञाद्वयमाह |
संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः||१२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਯੋਃ ਕ੍ਸੀਣਯੋਰ੍ਵਾ ਸਂਯੋਗਃ ਸਂਸਰ੍ਗਃ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਾ ਸਂਯੋਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਂਯੋਗਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਸਂਸਰ੍ਗ ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਂ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਃ ਕ੍ਸੀਣਯੋਃ ਕੁਪਿਤਯੋਰ੍ਵਾ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ, ਸ ਸਂਸਰ੍ਗਃ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ| ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਤ੍ਰਿਤ੍ਵਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਸਂਖ੍ਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਨ ਤੁ ਕ੍ਸਯਕੋਪਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਯਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯਾਪਿ ਵਦ੍ਧਿਭੇਦਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਸਯਭੇਦਾਨ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਇਤਿ ਦੋਸਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ|
Adhikarana ਧਾਤਵਃ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਦੋਸਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਾਤਵ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ|
ਸਪ੍ਤ ਦੂਸ੍ਯਾਃ|੧੩|
View original
दोषानुक्त्वा धातव उच्यन्ते रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः|
सप्त दूष्याः|१३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵਃ| ਤੇ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਃ, ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾ, ਸਾਨ੍ਵਰ੍ਥਸਂਜ੍ਞਾ| ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾਃ| ਅਤੋਵਸ਼੍ਯਂ ਤੇ ਦੂਸ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ| ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਤੁਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਨਾ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸ੍ਯਨਾਮ ਨ ਘਟਤੇ| ਤੈਰ੍ਵਿਨਾਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਨਾਮ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਨਯੋਰ੍ਦੂਸ੍ਯਦੋਸਯੋਰ੍ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸਂਜ੍ਞਾਲਾਭਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੂਸ੍ਯਾਪਰਨਾਮਧੇਯਾਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਮਲਾਂਸ਼੍ਚਾਹ-ਰਸਾਸਗਿਤਿ| ਰਸਾਦਯੋ ਯੇ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ, ਤੇ ਦੂਸ੍ਯਾਃ|
Adhikarana ਮਲਾਃ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਮਲਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋਪਿ ਚ||੧੩||
View original
मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦਾਦਯੋ ਮਲਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਿਚੇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਰਸਾਦਯ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਃ, ਯਾਵਨ੍ਮਲਾਸ੍ਤੇਪਿ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਏਵਂ ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾ ਚ| ਤਥਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਮਲਸਂਜ੍ਞਾ ਦੂਸ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਚ| ਇਤਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਦੇਹੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਤਥਾ ਚੋਤ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥੇ (ਸੂ.ਅ.੧੧/੧)- "ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾ ਮੂਲਂ ਸਦਾ ਦੇਹਸ੍ਯ" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਦੇਹਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕੇਨਚਿਦੁਪਾਯੇਨ ਪਰਿਪਾਲਨਂ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਮੁਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਮੂਤ੍ਰਾਦਯੋ ਯੇ ਸਪ੍ਤ ਮਲਾਸ੍ਤੇਪਿ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤੀ ਅਨ੍ਨਮਲੌ, ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੇਦੋਮਲਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਮਲਾਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼ਾ.ਅ. ੩/੬੩)- "ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਖੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ||" ਇਤਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਦੋਸਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧)-"ਰਸਾਦਿਸ੍ਥੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ| ਤਜ੍ਜਾ ਇਤ੍ਯੁਪਚਾਰੇਣ ਤਾਨਾਹੁਰ੍ਘਤਦਾਹਵਤ੍||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ| ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਰਙ੍ਗੋ ਹੇਤੁਃ|
Adhikarana ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਦ੍ਦਿਕ੍ਸਯੌ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|
|੧੪|
View original
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः|
|१४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ, ਸਮਾਨੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਸਦ੍ਭਾਵੈਃ, ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਯਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੈਃ, ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਕ੍ਸਯਃ| ਅਯਨਂ ਅਯਃ ਗਤਿਃ, ਵਿਪਰੀਤਾ ਗਤਿਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋਪਚਯਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹੁਃ- "ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕ੍ਰਿਯੈਃ| ਭਾਵੈਰ੍ਭਵਤਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ"| ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੧੯)- "ਰਕ੍ਤਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਰਕ੍ਤੇਨ, ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ, ਮੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥ੍ਨਾ, ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਨਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚਾਮਗਰ੍ਭੇਣ"| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਭਯਮਪ੍ਯੌਦਕਮ੍| ਮਾਂਸੇਨ ਮਾਂਸਮਿਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸਲਿਲਾਤ੍ਮਕਂ ਪਯਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਕਮੇਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਕ੍ਸੀਰਜਾਤਂ ਘਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਜੀਵਨ੍ਤੀਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਯਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤ੍ਵੇਕਕਾਰਣਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਬਲਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੌਜਾਂਸਿ| ਮਰੀਚਪਞ੍ਚਕੋਲਭਲ੍ਲਾਤਕਾਦਯੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸਂਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ| ਗੁਣਤਃ- ਚੋਚਮੋਚਖਰ੍ਜੂਰਾਣਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਦਕਾਤ੍ਮਕਮਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਦਿਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਿਕਾਨਿ- ਧਾਵਨਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਦੀਨਿ ਚਲਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਯੇ| ਵਾਚਿਕਾਨਿ--ਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਗੇਯਾਦੀਨਿ, ਮਾਨਸਾਨਿ-ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਮਨਸਃ ਕ੍ਸੋਭਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਾਣਿ| ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਲਸ੍ਯਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਾਦੀਨਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕਫਸ੍ਯੇਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਾਯ| ਯਥਾਹ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੧੪, ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੫)- "ਗਵੇਧੁਕਾਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍"| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਗਵੇਧੁਕਯਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਥਾ ਤੈਜਸੇਨ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਗੁਣਤੋ ਯਥਾ- ਆਰਨਾਲਮੌਦਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸ਼ਦਗੁਣੈਃ ਕ੍ਸਪਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਤਃ- ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸੌਮਨਸ੍ਯਾਨਿ ਸਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਵਾਤਮਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵਤਯਾਪਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਾ ਮਨ੍ਦਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍ਕਫਮਿਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਬਹਿਰਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ-ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵਿਕਤ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਾਰਣਂ, ਸ ਬਹਿਰਙ੍ਗਃ| ਸ ਚ ਦ੍ਵੇਧਾ, ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਮਾਹ-ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਸਮਾਨੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਧਰ੍ਮਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਤ੍| ਯਥਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ, ਤਤ੍ਸਮਾਨਗੁਣਂ ਸ਼੍ਯਾਮਾਮਾਕਾਦਿ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਮ੍| ਸਸ੍ਨੇਹਾਦਿਗੁਣਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੈਲਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿ| ਦੂਸ੍ਯੇਸ਼ੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸੂ.ਅ. ੧੧/੨੬)-"ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਨਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ| ਸ਼ੇਲ੍ਸ੍ਮਾ ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਤੇਨੈਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਮਿਥਃ|| ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਮਾਰੁਤਯੋਰ੍ਨੈਵਮ੍|" ਇਤਿ| ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਮਾਹ- ਵਿਪਰੀਤੈਰਿਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਧਰ੍ਮਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਕ੍ਸਯੋ ਭਵੇਤ੍|ਯਥਾ- ਵਾਯੋਰ੍ਗੋਧੂਮਦਿ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਵਾਦਿ| ਕਫਸ੍ਯ ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਿ| ਦੂਸ੍ਯੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|
Adhikarana ਰਸਾਃ (੧੪-੧੫) · Śloka ੧੫
ਵਰ੍ਣਿਤਮੇਵ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ, ਕ੍ਸਯੋ ਵਿਪਰੀਤੈਰਿਤਿ|
ਤੌ ਤੁ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਯਤੋ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਭਵਤਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਾਹ ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕਾਃ||੧੪||
ਸਡ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂਬਲਾਵਹਾਃ|
|੧੫|
View original
वर्णितमेव वृद्धिः समानैः, क्षयो विपरीतैरिति|
तौ तु वृद्धिक्षयौ यतो वाय्वादीनां भवतः, तत्प्रख्यापनार्थमाह रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः||१४||
षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वंबलावहाः|
|१५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਯਃ ਸਡ੍ਰਸਾਃ, ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਃ| ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਬਲਾਵਹਾਃ| ਯੋ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ, ਬਲਾਵਹਾ ਬਲਪ੍ਰਾਪਕਾਃ| ਬਲਮਾਵਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਰਸੇਭ੍ਯੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਦੇਹਿਨਾਂ ਬਲਕਰਃ| ਕਸਾਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਜਘਨ੍ਯਬਲਾਵਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰੋ ਘਤਗੁਡਾਦਿਃ| ਅਮ੍ਲੋਮ੍ਲਿਕਾਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਃ| ਲਵਣਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਃ| ਤਿਕ੍ਤੋ ਭੂਨਿਮ੍ਬਾਦਿਃ| ਊਸਣਃ ਕਟੁਕੋ ਮਰੀਚਾਦਿਃ| ਕਸਾਯੋ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਊਸਣਃ ਕਟੁਕਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਯਥਾ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯ ਏਵ ਕਸਾਯਕਃ, ਯਥਾ ਕਟੁਰੇਵ ਕਟੁਕਃ| ਸਡਿਤਿ ਸਡੇਵ, ਨ ਨ੍ਯੂਨਾ ਅਧਿਕਾ ਵਾ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤੇ ਰਸਾ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭੇਦਤਸ੍ਤਥਾ ਸਂਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤਥਾਨੁਰਸਤਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾਵਸ਼ਤੋਪਿ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਰੂਪਾ ਅਪਿ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਰ੍ਮਾਨਾਹ-ਤੇ ਚ ਰਸਪ੍ਰਭਾਵਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਗੁਣਭੇਦਾਤ੍ਪਞ੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਰਸਨਾਗ੍ਰਾਹ੍ਯੋ ਰਸਃ| ਸ਼ੇਸੋ ਗੁਣਃ| ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਪਾਕਜੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਰਸੋ ਵਿਪਾਕਃ| ਤਥੈਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਗੁਣੋ ਵੀਰ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਰਸਭੇਦਾਨਾਹ-ਰਸਾ ਇਤਿ| ਤੇ ਚ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਯਃ ਸਟ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰਃ, ਊਸਣਃ ਕਟੁਕਃ| ਤੇ ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਧਰ੍ਮਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਾਚਿਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਾਚਿਤ੍ਵੇਪਿ ਲਵਣਵਿਸ਼ੇਸਵਾਚਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਪ੍ਤਮਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਬਲਾਵਹਾਖ੍ਯਂ ਰਸਕਰ੍ਮਾਹ-ਤੇ ਚੇਤਿ| ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਬਲਾਵਹਾਃ| ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਃ ਸ ਤਸ੍ਮਾਦਧਿਕਂ ਬਲਮਾਵਹਤਿ| ਯੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਃ ਸ ਤਸ੍ਮਾਦਧਿਕਂ ਬਲਮਾਵਹਤਿ| ਕਸਾਯੋ ਬਲ੍ਯਸ੍ਤਤ ਊਸਣਸ੍ਤਤਸ੍ਤਿਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
Adhikarana ਰਸਾਨਾਂ ਗੁਣਾਃ (੧੫-੧੬) · Śloka ੧੬
|
ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਃ ਕਫਮ੍||੧੫||
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|
|੧੬|
View original
|
तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्||१५||
कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते|
|१६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ, ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਸ੍ਤਮੇਵ ਚਾਨਿਲਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ| ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਃ ਕਫਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਸ੍ਤਮੇਵ ਕਫਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਸ੍ਤਦੇਵ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਏਤੇਨੇਦਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਮਧੁਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਲਵਣੋ ਮਾਰੁਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਯਤਿ, ਵਾਤਂ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਊਸਣਃ ਕਫਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਕਸਾਯਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਹਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਂ ਤੁ ਕਰੋਤੀਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਰਸਾਕਥਨਾਦਸ੍ਪਸ੍ਟੇ ਦੋਸਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਃ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯੇ ਸ੍ਪਸ੍ਟਯਤਿ-ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਰਯੋ ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ, ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਃ ਕਫਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾ ਵਾਯੁਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲ ਲਵਣਾਃ ਕਫਮ੍| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਤੇ ਤੇ ਰਸਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨੁਮੇਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਕਪਿਲੇਨ-"ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਃ ਕਫਃ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦਸ੍ਟੋਨੁਮਾਨਤਃ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਰਸਾਸ਼੍ਰਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮ੍ ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਃ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਏਸਾਂ ਚ ਰਸਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਹ ਸ਼ਮਨਂ ਕੋਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ||੧੬||
View original
एषां च रसानामाश्रयो द्रव्यं, तच्च त्रिप्रकारमित्याह शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||१६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਇਤਿ ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ਼ਮਨਾਦਿਭੇਦੇਨ, ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦ੍ਵਿਧਾ ਅਥਵਾ ਅਨੇਕਧਾ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਰ੍ਥੇਭਿਹਿਤਃ| ਯਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਤਚ੍ਛਮਨਮ੍| ਯਥਾ- ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵਯੋਗਾਦ੍ਵਾਤਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਮਾਨ੍ਦ੍ਯਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਮਧੁ ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਕਸਾਯਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਕਫਮ੍| ਯਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਰਸਾਦੀਨ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਮਲਾਂਸ਼੍ਚ ਕੋਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਕੋਪਨਮ੍| ਯਥਾ- ਯਵਕਪਾਟਲਭਾਸਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਮੂਲਕਸਾਰ੍ਸਪਮਨ੍ਦਕਦਧਿਕਿਲਾਟਵਿਰੁਦ੍ਧਮਤ੍ਸ੍ਯਪਯਃ ਪ੍ਰਭਤਿ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਮਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਕਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਾਦਿ| ਤਥਾ ਯਦੂਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼ੀਲਨੀਯਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾਨਾਹ- ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ| ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਤਰਙ੍ਗ ਇਤਿ ਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਃ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧੇਤਿ| ਸ਼ਮਨਂ ਕੋਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਮੈਃ ਸਮਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਸ਼ਮਯਤਿ ਤਚ੍ਛਮਨਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਾਪਿ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਕਫਂ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਕਟੁਪਾਕਰਸੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਪਿ ਰਸੋਨਃ ਕਫਵਾਤੌ| ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਪਰੀਤੈਃ ਸਮਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਾ ਰਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਕੋਪਯਤਿ ਤਤ੍ਕੋਪਨਮ੍| ਯਥਾ-ਗੁਰੂਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਮਪਿ ਫਾਣਿਤਂ ਵਾਤਂ ਕੋਪਯਤਿ| ਤੈਰੇਵ ਗੁਣੈਰ੍ਮਾਸਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ| ਯਦ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਹੇਤੁਰਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਨ ਤਥਾ, ਤਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਮ੍| ਯਥਾ-ਗੁਰੁਮਧੁਰਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤੋਪਿ ਯਵਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕ੍ਸਪਯਤਿ| ਗੁਰੁਮਧੁਰਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਮਪਿ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕਫਂ ਨ ਕੋਪਯਤਿ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਦਾਹਰਣੀਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚ (ਸੂ.ਅ. ੯/੨੬)-"ਰਸਾਦਿਸਾਮ੍ਯੇ ਯਤ੍ਕਰ੍ਮ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਜਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ਮਨਾਦੀਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਨਾਹੁਃ| ਤਤ੍ਤੁ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਤ੍ਵੇ ਯਦੇਵ ਸ਼ਮਨਂ, ਤਦੇਵ ਕੋਪਨਂ ਤਦੇਵ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਮਿਤਿ ਸਙ੍ਕਰੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਧਰ੍ਮਭੇਦਤ੍ਵੇ ਤੁ ਰਸਾਦਿਸਙ੍ਕਰਵਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਕਿਞ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਾਸ਼੍ਵੇਦਮੀ ਤਦਾ ਰਸਾਦਿਧਰ੍ਮਭੇਦਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਅਭਿਧੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਨ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਭਾਵਭੇਦਾ ਏਵ ਸ਼ਮਨਾਦਯਃ|
Adhikarana ਵੀਰ੍ਯਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਮਾਹ ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍|
|੧੭|
View original
तस्य वीर्यमाह उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्|
|१७|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਵਿਂਸ਼ਤੇਰ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਾਵੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੌ, ਤਦੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ, ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਗੁਣੌ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੌ ਵੀਰ੍ਯਕਰਣਹੇਤੂ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਉਸ੍ਣਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸ ਉਸ੍ਣਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯ ਏਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯ ਏਵ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤੋ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਵੀਰ੍ਯਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਉਸ੍ਣੇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਉਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤਂ ਚ| ਨਨੁ ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਮਪਿ ਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਕਥਂ ਦ੍ਵੇ ਏਵੇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਪਾਕਾਦਸ੍ਟੌ ਗੁਣਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਯੋਰ੍ਗੁਣਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਤਿਰਸ੍ਕਾਰੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੋਕੇਪਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ| ਵੀਰ੍ਯਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਵਿਪਾਕਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਪਾਕਮਾਹ |
ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਪਾਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਕਟੁਕਾਤ੍ਮਕਃ||੧੭||
View original
द्रव्यविपाकमाह |
त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||१७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਵਿਪਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ, ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਕਾਲਭਾਵੀ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਰਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਸ ਤ੍ਰਿਧੈਵ, ਰਸਸਟ੍ਤ੍ਵੇਪਿ ਨ ਸੋਢਾ| ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਵਿਪਾਕਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਟੁਵਿਪਾਕਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਲਵਣਯੋਰ੍ਮਧੁਰੋ ਵਿਪਾਕਃ| ਅਮ੍ਲਸ੍ਯਾਮ੍ਲਃ| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕਃ| ਸ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸੂ.ਅ.੯/੨੦)- 'ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ' ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸੋਪਸਰ੍ਗਃ ਪਾਕਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਤ੍ਤਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਪਾਕੋ ਵਿਪਾਕਃ, ਨ ਪਾਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਃ| ਤਥਾ ਚ ਭਟ੍ਟਾਰਕਚਰਕਮੁਨੀ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੬/੬੮)-'ਰਸੋ ਨਿਪਾਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਠਯਾ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਯਾਵਦਧੀਵਾਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ| ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਠਾਨੁਮਿਤ ਏਕਰੂਪਾਵਸ੍ਥੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯੋ ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਾਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵਃ, ਸ ਏਵ ਵਿਪਾਕਃ| ਨ ਤੁ ਯੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਸਾਨਾਮਨੇਕਾਵਸ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਧੁਰੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ ਏਵ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋਮ੍ਲਸ੍ਤਤੋ ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਃ ਸ ਏਵ ਕਟੁਰ੍ਵਿਪਾਕਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਪਾਕਭੇਦਾਨਾਹ-ਤ੍ਰਿਧੇਤਿ| ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਯਃ, ਸ੍ਵਾਦੁਰਮ੍ਲਃ ਕਟੁਕਸ਼੍ਚੇਤਿ|
Adhikarana ਗੁਣਾਃ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨਾਹ ਗੁਰੁਮਨ੍ਦਹਿਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਦੁਸ੍ਥਿਰਾਃ|
ਗੁਣਾਃ ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ਦਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ||੧੮||
View original
द्रव्यस्य गुणानाह गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः|
गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः||१८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਗੁਣਾਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵੇਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਏਸਾਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਲਘੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਖਰਦ੍ਰਵਕਠਿਨਸਰਸ੍ਥੂਲਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ| ਗੁਰੁਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਲਘੁਃ| ਮਨ੍ਦਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ| ਹਿਮਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਉਸ੍ਣਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਰੂਕ੍ਸਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਖਰਃ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਦ੍ਰਵਃ| ਮਦੁਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਕਠਿਨਃ| ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਸਰਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਸ੍ਥੂਲਃ| ਵਿਸ਼ਦਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਗੁਣਭੇਦਾਨਾਹ-ਗੁਰੁਮਨ੍ਦੇਤਿ| ਤੇ ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਦਸ਼, ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚ ਲਘੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਖਰਦ੍ਰਵਕਠਿਨਚਲਸ੍ਥੂਲਪਿਚ੍ਛਿਲਾ ਦਸ਼| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਬਂਹਣੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਗੁਰੁਃ, ਲਙ੍ਘਨੇ ਲਘੁਃ, ਸ਼ਮਨੇ ਮਨ੍ਦਃ, ਸ਼ੋਧਨੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੇ ਹਿਮਃ, ਸ੍ਵੇਦਨੇ ਉਸ੍ਣਃ, ਕ੍ਲੇਦਨੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ, ਸ਼ੋਸਣੇ ਰੂਕ੍ਸਃ, ਰੋਪਣੇ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਲੇਖਨੇ ਖਰਃ, ਪ੍ਰਸਾਦਨੇ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਃ, ਵਿਲੋਡਨੇ ਦ੍ਰਵਃ, ਸ਼੍ਲਥਨੇ ਮਦੁਃ, ਦਢਨੇ ਕਠਿਨਃ, ਧਾਰਣੇ ਸ੍ਥਿਰਃ, ਪ੍ਰੇਰਣੇ ਚਲਃ, ਵਿਵਰਣੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ, ਸਂਵਰਣੇ ਸ੍ਥੂਲਃ, ਕ੍ਸਾਲਨੇ ਵਿਸ਼ਦਃ, ਲੇਪਨੇ ਪਿਚ੍ਛਿਲ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸੁਗਨ੍ਧਾਦਯਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੇਪਿ ਗੁਣਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਯਮੇਵਾਹ (ਨਿ.ਅ. ੬/੧)-"ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮ੍ਲਵ੍ਯਵਾਯ੍ਯਾਸ਼ੁਕਰਂ ਲਘੁ| ਵਿਕਾਸ਼ਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਮਦ੍ਯਮੋਜਸੋਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||" ਚਰਕਃ (ਸੂ.ਅ.੨੭/੨੧੩)- "ਸ੍ਵਾਦੁ ਸ਼ੀਤਂ ਮਦੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਬਹਲਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਚ੍ਛਿਲਮ੍| ਗੁਰੁ ਮਨ੍ਦਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਂ ਚ ਗਵ੍ਯਂ ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਪਯਃ|| ਤਦੇਵਙ੍ਗੁਣਮੇਵੌਜਃ ਸਾਮਨ੍ਯਾਦਭਿਵਰ੍ਧਯੇਤ੍||" ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੪੬/੧੮੯)- "ਕਸਾਯਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਿਕ੍ਤਂ ਰੁਚਿਪ੍ਰਦਮ੍| ਹਦ੍ਯਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਵਿਸ਼ਦਂ ਲਵਲੀਫਲਮੁਚ੍ਯਤੇ||" ਅਯਮੇਵ (ਸੂ.ਅ. ੧/੧੧)-"ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍||" ਚਰਕਃ (ਸੂ.ਅ. ੨੭/੧੯੩)- "ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼ੁਚਿ ਸ਼ਿਵਂ ਮਸ੍ਟਂ ਵਿਮਲਂ ਲਘੁ ਸਡ੍ਗੁਣਮ੍| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਦਿਵ੍ਯਮੁਦਕਂ ਭ੍ਰਸ੍ਟਂ ਪਾਤ੍ਰਮਪੇਕ੍ਸਤੇ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯ ਏਤੇਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਤੇ ਵਿਂਸ਼ਤਾਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾਃ| ਤਥਾਹਿ-ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਸ੍ਤਾਵਨ੍ਮਦ੍ਯੇ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ ਕ੍ਸੀਰੇ| ਮਦ੍ਯਗੁਣਵਿਪਰੀਤਾ ਓਜਸਿ| ਯ ਏਵੌਜਸਿ ਤ ਏਵ ਕ੍ਸੀਰੇ| ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਪਰਸ੍ਪਰਵਿਪਰ੍ਯਯਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਯਾ ਵ੍ਯਵਾੀ-ਦ੍ਰਵੇਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਃ| ਵਿਕਾਸ਼ੀ-ਖਰੇ| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ-ਚਲੇ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਃ-ਸ੍ਥੂਲੇ| ਤੇ ਹਿ ਪਾਰਿਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍ ਬਹਲਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਥਿਰਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ| ਸ੍ਵਦੁਸ਼ੀਤਮਨ੍ਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪਿਚ੍ਛਿਲਗੁਰੂਣਾਂ ਹ੍ਯਮ੍ਲੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਵਿਸ਼ਦਲਘਵੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਏਵ| ਵ੍ਯਵਾਯ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਦ੍ਰਵਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੪੬/੫੨੧)- "ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਦੇਹਮਖਿਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਪਾਕਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ| ਵਿਕਾਸ਼ੀ ਵਿਕਸਨ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ|| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਤਥਾਸ਼ੁਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਵਤ੍ਯਮ੍ਭਸਿ ਤੈਲਵਾਤ੍" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਥੂਲ ਏਵ, ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫੁਟਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੁਗਨ੍ਧਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੌ ਤੁ ਮਨ੍ਦਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸ਼ੇਸੌ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਨੋਦ੍ਵੇਜਨਦ੍ਵਾਰਾ ਸ਼ਮਨਸ਼ੋਧਨਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ.ਅ. ੪੬/੫੨੦)- "ਸੁਗਨ੍ਧੋ ਰੋਚਨੋ ਮਦੁਃ| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧੋ ਵਿਪਰੀਤੋਸ੍ਮਾਤ੍" ਇਤਿ| ਸ਼ੁਚਿਵਿਮਲੌ ਤੁ ਵਿਸ਼ਦਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਅਦਸ੍ਟਾਨਾਂ ਹਿ ਮਲਾਨਾਂ ਕ੍ਸਾਲਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ੁਚਿਤ੍ਵਮ੍| ਦਸ੍ਟਾਨਾਂ ਵਿਮਲਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਵਂ ਪਰਿਣਾਮੇ ਹਿਤਮ੍| ਮਸ੍ਟਂ ਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਤੇ ਚ ਗੁਣਕਾਰ੍ਯੇ| ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਤੂਪਚਾਰਾਤ੍| ਯਥਾ- "ਕ੍ਸੁਦ੍ਬੋਧਨੋ ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੋਧਨਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਪ੍ਰਦਃ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਧਨਸ਼੍ਚ| ਜ੍ਵਰਾਪਹਾਰੀ ਕਫਪਿਤ੍ਤਹਨ੍ਤਾ ਵਾਯੁਂ ਜਯੇਦਸ੍ਟਗੁਣੋ ਹਿ ਮਣ੍ਡਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦੌ| ਯਤ੍ਤੁ ਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼ਿਨੌ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ. ੧)- "ਸਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਪ੍ਰਕਰ੍ਸੌ ਤੁ ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੌ ਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤੌ" ਇਤਿ| ਤਦੇਕੀਯਮਤਤ੍ਵਾਦਨਾਦਰਣੀਯਮ੍| ਤਦਾਦਰਣੇ ਯਤ੍ਤੈਲੇ ਵ੍ਯਵਾਯਿਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਯੋਰਭਿਧਾਨਂ ਤਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਚ੍ਚ ਮਦ੍ਯੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਕਾਸ਼ਿਨੋਸ੍ਤਤ੍ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸ੍ਰਯੋਰਭਿਧਾਨਂ, ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਦ੍ਵੇਜਕਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਪਿ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯੋਦ੍ਵੇਜਨਾਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੧)- "ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾ ਵ੍ਯਵਾਯੀ ਚ ਵਿਕਾਸ਼ੀ ਚਾਪਰੇ ਗੁਣਾਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਮਹਾਗੁਣਾਃ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਰੋਗਕਾਰਣਮਾਹ ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗੋ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ|
ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍||੧੯||
View original
रोगकारणमाह कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः|
सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||१९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ| ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ (ਚ.ਸ਼ਾ.ਅ.੧/੨੯)- "ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗੋਚਰਾ ਵਿਸਯਾ ਗੁਣਾਃ" ਇਤਿ| ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ| ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ ਤਾਨਿ ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ, ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਸ੍ਤਥਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯੇ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਯੋਗਾ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਾਃ, ਤੇ ਰੋਗੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਤੇਸਾਮੇਵ ਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ, ਸ ਆਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਮਿਤਿ| ਏਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਧਾਨਵਚਨਃ| ਯਥਾ- 'ਏਕਃ ਪਾਰ੍ਥੋ ਧਨੁਰ੍ਧਰਃ' ਇਤਿ| ਕਾਲਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਹਾਨਿਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਾਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਾਤਿਸ਼ਯਃ| ਯਥਾ- ਹੀਨਸ਼ੀਤਤਾ ਹੀਨੋਸ੍ਣਤਾ ਹੀਨਵਰ੍ਸਤਾ ਹੀਨਯੋਗੇ| ਸ਼ੀਤਕਾਲਾਵਸਰੇਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਮੁਸ੍ਣਕਾਲਾਵਸਰੇ ਸ਼ੀਤਂ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇਵਸ੍ਟਿਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇ| ਅਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਮਤਿਵਰ੍ਸਣਮਤਿਯੋਗੇ| ਏਤਦ੍ਯੋਗਤ੍ਰਯਂ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਯਥਾਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਰਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਹੀਨਃ ਸਂਯੋਗੋ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਪੁਰੁਸਾਨਭਿਮਤਾਦਿਨਾਰ੍ਥਜਾਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੋਤਿਯੋਗਃ| ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗ ਆਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਯੋਗਃ| ਵੇਗੋਦੀਰਣਾਦਿਕਂ ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਭਾਸਣਾਦਿਕਂ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਕਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ (ਸੂ.ਅ.੧੨/੪੦) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮਯੋਗਃ| ਤੇਨ ਹੀਨਾਦਯੋ ਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਉਕ੍ਤਧਰ੍ਮਕਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮ੍ ਸਦੋਪਯੋਗਾਤ੍ਸਦੈਵ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਕਾਲਾਰ੍ਥੇਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਨਿ (ਸੂ. ਅ. ੧/੪੭)- "ਖਾਦੀਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਮਨਃ ਕਾਲੋ ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ|" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਃ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਤ੍ਵਰ੍ਥਦ੍ਵਾਰੇਣ| ਦਿਗਾਤ੍ਮਮਨਾਂਸਿ ਕਰ੍ਮਦ੍ਵਾਰੇਣ| ਕਾਲੋ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਭੇਦਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਧਾ| ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਭੇਦਾਦਰ੍ਥਃ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਕਾਯਿਕਵਾਚਿਕਮਾਨਸਿਕਭੇਦਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤ੍ਰਿਧਾ| ਤੇਸਾਮਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਰਾਗਕਾਰਣਂ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ, ਹੀਨਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੋਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸ਼ੀਤਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਕਾਲਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਃ, ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਆਧਿਕ੍ਯਮਤਿਯੋਗਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯੋਲ੍ਪਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਸੋਰ੍ਥਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਃ, ਅਨੁਚਿਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਧਿਕੋਤਿਯੋਗਃ| ਅਲ੍ਪਾ ਚੇਸ੍ਟਾ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਹੀਨਯੋਗਃ, ਅਨੁਚਿਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਅਧਿਕੋਤਿਯੋਗਃ| ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਯੋਗਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਯਦਾ, ਤਦਾ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਮ੍| ਯਦਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਤਦਾ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਮ੍| ਇਤਿ ਬਹਿਰਙ੍ਗੋ ਹੇਤੁਃ|
Adhikarana ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੇ ਕੇ ਉਚ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ ਰੋਗਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਮਰੋਗਤਾ|
|੨੦|
View original
रोगारोग्ये के उच्येते इत्याह रोगास्तु दोषवैषम्यं, दोषसाम्यमरोगता|
|२०|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦੇਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯੋ ਵਾ, ਰੁਜਾਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਰੋਗ ਏਵ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਸਮਤਾ ਸ੍ਵਰੂਪਾਚ੍ਚ੍ਯਾਵਃ| ਤਤਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੇਨ ਪਠਿਤੋ ਰੋਗ ਇਤਿ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰੂਪਾਦਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਿਃ ਸਮਭਾਵੋਰੋਗਤਾ ਆਰੋਗ੍ਯਂ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਰੋਗਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਰੋਗਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਯਦ੍ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਕਤਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਰੋਗਃ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋਨ੍ਤਰਙ੍ਗਹੇਤੁਮਾਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਾਰੋਗ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਮਿਤਿ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਯਤ੍ਸਾਮ੍ਯਮਵਿਕਤਤ੍ਵਂ ਤਦਾਰੋਗ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਰੋਗਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੨੦) · Śloka ੨੦
|
ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਭਾਗੇਨ ਤਤ੍ਰ ਰੋਗਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਾਃ||੨੦||
View original
|
निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः||२०||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯਯੋਃ, ਰੋਗਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ| ਨਿਜਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਨ੍ਮਾਨਃ| ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਬਾਹ੍ਯਹੇਤਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਚਾਰ੍ਯਵਚਨਮ੍ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨੨)- "ਨਿਜਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਤ੍ਥਾਃ| ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤਵਃ"| ਅਨਯੋਰਿਯਾਨ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਨਿਜੇ ਰੋਗੇ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਆਗਨ੍ਤਵਃ ਪੁਨਃ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ| ਅਨੇਨੋਭਯਸ੍ਯ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚੇਤਃ ਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰੋਗਭੇਦਾਨਾਹ-ਨਿਜੇਤਿ| ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਰੋਗਃ, ਨਿਜ ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਯਦ੍ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਵ੍ਯਥਾਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਸ ਨਿਜੋ ਰੋਗਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ, ਸ ਆਗਨ੍ਤੁਃ|
Adhikarana ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਯਤ ਏਵਂ ਦੇਹਮਨਸੀ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤੇ, ਨ ਕੇਵਲੋ ਦੇਹੋ ਨਾਪਿ ਕੇਵਲਂ ਮਨਃ|
ਤਸ੍ਮਾਦਤੋਨਨ੍ਤਰਮਿਦਮਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਕਾਯਮਨੋਭੇਦਾਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ|
|੨੧|
View original
यत एवं देहमनसी रोगाधिष्ठानत्वेन स्थिते, न केवलो देहो नापि केवलं मनः|
तस्मादतोऽनन्तरमिदमाह- तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा|
|२१|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਤੇਸਾਂ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਕਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਕਾਯਮਨੋਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਾਸਾਦੀਨਾਂ ਕਾਯਃ| ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਗ੍ਰਹਭੂਤੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦੀਨਾਂ ਮਨਃ| ਅਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਕਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਨਸ਼੍ਚ|
Adhikarana ਮਨਸੋ ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਨਨੁ ਕਾਯਿਕਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹੇਤਵੋ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ|
ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕੋ ਹੇਤੁਃ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ |
ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਦ੍ਵੌ ਚ ਦੋਸਾਵੁਦਾਹਤੌ||੨੧||
View original
ननु कायिकानां रोगाणामुत्पत्तौ हेतवो वातादयो दोषाः प्रकुपिता उक्ताः|
मानसानां च रोगाणां को हेतुः, तदर्थमाह |
रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||२१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਦੋਸੌ, ਉਪਪ੍ਲਵਾਵਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵੌ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਾਦੌ ਰਜੋ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਵਨਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਪਿ ਮਨਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਉ.ਅ.੯)- "ਸਡੁਨ੍ਮਾਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਧਿਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਤੌ ਇਤ੍ਯੁਦਾਹਰਣਮਾਤ੍ਰਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਵਚਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਰ੍ਨ ਸਾਕਲ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਕਰਣਮਨਿਲਾਦੀਨਾਮਿਵ| ਤੇ ਖਲ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਰਸ਼ੇਸਮੁਕ੍ਤਾਃ, ਨ ਤੁ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਮਨਸੋ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਿਹੇਤੁਮਾਹ-ਰਜ ਇਤਿ| ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ, ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ| ਦ੍ਵੌ ਦੋਸੌ ਦ੍ਵੇ ਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਤ੍ਵਨਯੋਰ੍ਵਾਤਾਦਿਵਦ੍ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍, ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮਨੁਕ੍ਤੇਰ੍ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦਿਸੁ ਚਾਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਕਾਯੋਪਿ ਦੁਸ੍ਟ ਏਵ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟਿਕਾਰਣਮ੍|
Adhikarana ਰੋਗਿਪਰੀਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਰੋਗੋਪਹਤਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੈਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਚ ਰੋਗਿਣਮ੍|
|੨੨|
View original
रोगोपहतशरीरज्ञानोपायमाह दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्|
|२२|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਰੋਗੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗੀ ਵ੍ਯਾਧਿਤਃ, ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਕਾਸਮੇਹਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤੇਸੁ ਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋਪਚਯਚ੍ਛਾਯਾਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਾਦਿਕਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਹਸ੍ਤਕਾਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ, ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਮ੍, ਤਥਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਕਂ ਚ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਪਚ੍ਛਯਾ, ਸ਼ੂਲਾਰੋਚਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਦਰ੍ਦਤ੍ਵਂ ਸੁਚ੍ਛਨ੍ਦਦੁਸ਼੍ਛਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਮਦੁਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਜਨ੍ਮਾਮਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇਸ੍ਟਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ ਚ, ਇਤ੍ਯਾਤੁਰਮੁਖਾਤ੍ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰੋਗਿਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ-ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਤਿ| ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਧਾ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਸ਼ੂਲਾਦਿਕਂ, ਨਿਰ੍ਧਾਰ੍ਯ ਰੋਗ੍ਯਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ|
Adhikarana ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮੋਪਾਯਃ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮੋਪਾਯਮਾਹ |
ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣੋਪਸ਼ਯਾਪ੍ਤਿਭਿਃ||੨੨||
View original
रोगविशेषाधिगमोपायमाह |
रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||२२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਸਨ੍ਨਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਆਸਨ੍ਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍, ਆਸਨ੍ਨਾਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਭੇਦੇਨ| ਆਸਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਤੁ ਯਤਃ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਯਥਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਯਤ੍ ਆਦਿਕਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਦਿ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਹਵਿਃਪ੍ਰਾਸ਼ਾਦਿ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੇਨੈਵਂਵਿਧਮਰ੍ਥਜਾਤਮੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਤੋ ਨਿਦਾਨਾਜ੍ਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਰੋਗਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਸ੍ਠਿਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਉਦ੍ਬੁਭੂਸੁਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਰਾਮਯੋ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਲਿਙ੍ਗਿਤਰੂਪਾਭਾਸੋ ਯੇਨਾਵਭਾਸ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਯਥਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਯਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਸ੍ਫੁਟਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਯੇਨ ਸਕਲਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਲਿਙ੍ਗਿਤਃ ਸ੍ਫੁਟਲਿਙ੍ਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਸ਼ਯਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਹਾਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਃ| ਏਵਂਵਿਧੇਨਾਹਾਰਾਦਿਕੇਨ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਪੀਡਾ ਨਾਭੂਤ੍, ਏਵਂਵਿਧੇਨ ਚਾਭੂਤ੍, ਅਤ ਉਪਸ਼ਯਾਜ੍ਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਂ ਰੋਗ ਇਤਿ| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਃ ਸੁਖਾਵਹਃ| ਆਪ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਾਗਤਿਰ੍ਜਾਤਿਰਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟੇਨੈਵਂ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵਮਨੁਗਤੇਨਾਨਯਾ ਕਲ੍ਪਨਯੈਵਂਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੋਸੇਣੇਤਿ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨਮ੍, ਅਤ ਆਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਂ ਰੋਗ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਰੋਗਿਤ੍ਵੇ ਹਿ ਜ੍ਞਾਤੇ ਕੋਸੌ ਰੋਗ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ-ਰੋਗਮਿਤਿ| ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ, ਨਿਦਾਨਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ਉਪਸ਼ਯਃ ਆਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ| ਆਪ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਨਿਦਾਨਂ ਬਹਿਰਙ੍ਗੋ ਹੇਤੁਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਜੋ ਰੋਗਃ| ਰੋਗਸ੍ਯ ਹਿ ਰਾਜਵਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਵਾਰਭੂਤਾ ਰੋਗਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ, ਕੇਚਿਤ੍ਸਹ, ਕੇਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ, ਤੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਯੇ ਸਹ, ਤੇ ਰੂਪਮ੍| ਯੇ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਤੇ ਚੋਭਯੇਪਿ ਲਕ੍ਸਣਪਦੇਨ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਃ| ਉਪਸ਼ਯਃ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਆਪ੍ਤਿਰਨ੍ਤਰਙ੍ਗੋ ਹੇਤੁਃ| ਇਤਿ ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍|
Adhikarana ਦੇਸ਼ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਉਪਸ਼ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯੇਤੇ|
ਅਤਸ੍ਤਾਵਪਿ ਪਠਤਿ ਭੂਮਿਦੇਹਪ੍ਰਭੇਦੇਨ ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਰਿਹ ਦ੍ਵਿਧਾ|
|੨੩|
View original
उपशयादिप्रसङ्गे च देशकालावप्युपयुज्येते|
अतस्तावपि पठति भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा|
|२३|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਇਹਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਭੂਮਿਭੇਦੇਨ ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਥੌਸਧਂ ਵ੍ਯਾਚਸ੍ਟੇ| ਤਚ੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਾਵਦ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੇ ਭੇਦਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਭੂਮਿਦੇਹੇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਭੂਮਿਰ੍ਦੇਹਸ਼੍ਚ| ਇਹੇਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਦੇਹਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਭਾਵਾਤ੍|
Adhikarana ਭੂਦੇਸ਼ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍ (੨੩-੨੪) · Śloka ੨੪
ਦੇਹਦੇਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰਃਪਾਣ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ|
ਭੂਮਿਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੂਪਂ ਤੁ ਕਫੋਲ੍ਬਣਮ੍||੨੩||
ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਮਮਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੂਦੇਸ਼ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|
|੨੪|
View original
देहदेशः शिरःपाण्यादिलक्षणः प्रसिद्धः|
भूमिदेश उच्यते जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्बणम्||२३||
साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्|
|२४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਭੂਦੇਸ਼ਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਮ੍, ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍ ਵਦੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਦੇਸ਼ੋਲ੍ਪੋਦਕਤਰੁਪਰ੍ਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ, ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਵਾਤਪ੍ਰਚੁਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਓਸਧਿਖਗਪੁਰੁਸਮਗਾਦਯੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਚੁਰੋਦਕਵਕ੍ਸੋ ਯੋ ਨਿਰ੍ਵਾਤੋ ਦੁਰ੍ਲਭਾਤਪਃ ਸੋਨੂਪ ਇਤਿ| ਸ ਚ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਤਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚੌਸਧ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਧਾਰਣਃ ਪੁਨਰੁਭਯਲਕ੍ਸਣੋ ਮਧ੍ਯਪਤਿਤੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਰੂਪਃ| ਸ ਚ ਸਮਮਲੋ ਵਾਤਾਦਿਸਮਦੋਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਏਵ ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੨੦)| "ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਦਾਹਾਰਮਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਲਾਃ|"
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਭੂਦੇਸ਼ਭੇਦਾਨਾਹ-ਜਾਙ੍ਗਲਮਿਤਿ| ਤੇ ਚ ਤ੍ਰਯਃ, ਜਾਙ੍ਗਲੋਨੂਪਃ ਸਾਧਾਰਣਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਯੋ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਵਾਤਰੋਗਬਹੁਲਸ੍ਤਂ ਜਾਙ੍ਗਲਂ, ਯਃ ਕਫੋਲ੍ਬਣਃ ਕਫਰੋਗਬਹੁਲਸ੍ਤਮਨੂਪਂ, ਯਃ ਸਮਮਲਃ ਸਮਦੋਸਤ੍ਵਾਦਾਰੋਗ੍ਯਬਹੁਲਸ੍ਤਂ ਸਾਧਾਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਦੇਹਭੇਦਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤਿਭੇਦੈਰੁਕ੍ਤਾਃ|
Adhikarana ਭੇਸਜਕਾਲਃ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਹੇਤੁਂ ਕਾਲਮਾਹ ਕ੍ਸਣਾਦਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗਕਤ੍||੨੪||
View original
भेषजस्य सम्यग्योगहेतुं कालमाह क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भेषजयोगकृत्||२४||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਕ੍ਸਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚ| ਭੇਸਜਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ, ਯੋਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਦਰ੍ਥਸਮ੍ਪਾਦਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਭੇਸਜਯੋਗਃ, ਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਕ੍ਸਣਾਦਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਲ੍ਲਵਤ੍ਰੁਟਿਮੁਹੂਰ੍ਤਯਾਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕ੍ਸਣਾਦਿਕਾਲਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਮ੍| ਯਥਾ- "ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਮਨਂ ਦੇਯਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਤ੍ਤੇ ਬਸ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||" ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸਾਮਨਿਰਾਮਮਦੁਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਵਿਸਸ੍ਟਿਃ| ਯਥਾ (ਚ,ਚਿ.ਅ.੩/੧੪੦ , ਹ.ਚਿ.ਅ.੧/੨੧)- "ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਲੋ ਯਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ| ਮਲਾਨਾਂ ਪਾਚਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾ||" ਯਥਾ (ਚ.ਚਿ.ਅ.੩੦/੨੮੭)- "ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਸਡਹਂ ਯੁਂਜ੍ਯਾਦ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਬਲਾਬਲਮ੍||" ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧/੪੪)- "ਮਦੁਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਲਘੁਰ੍ਦੇਹਸ਼੍ਚਲਿਤਾਸ਼੍ਚ ਮਲਾ ਯਦਾ| ਅਚਿਰਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਸਜਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਦਾ||" ਅਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਾਲਭੇਦਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਕ੍ਸਣਾਦਿਰਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਕ੍ਸਣਾਦਿਰੂਪੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਰੂਪਸ਼੍ਚ| ਕ੍ਸਣੋ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਨਾਡਿਕਾਮੁਹੂਰ੍ਤਯਾਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਵਰ੍ਸਾਣਿ| ਤਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸੋ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਤਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕਾਸ੍ਠਾ, ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾ, ਤਾਃ ਸਦਸ਼ਭਾਗਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਨਾਡਿਕਾ, ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਮੂਹੂਰ੍ਤਃ, ਤੇ ਤੁਲ੍ਯਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਵੇ ਰਾਸ਼ਿਭਾਗੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪਾਦੋਨਾ ਯਾਮਃ, ਤੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਹੋ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਃ ਪਕ੍ਸਃ, ਤੌ ਦ੍ਵੌ ਮਾਸਃ, ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਤੁਃ, ਤੇ ਤ੍ਰਯੋਯਨਂ, ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਸਮ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਆਮਪਚ੍ਯਮਾਨਪਕ੍ਵਨਵਪੁਰਾਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਦੁਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਯੋਰੁਪਯੋਗਮਾਹ-ਭੇਸਜਯੋਗਕਦਿਤਿ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਾਕ੍ਯਯੋਃ ਸ਼ੇਸਭੂਤੋਯਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ| ਯੋਯਮੁਕ੍ਤੋ ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚ| ਤਦੁਭਯਂ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗਂ ਯੋਗ੍ਯਤਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ. ੨੩)- "ਭੇਸਜਮਵਚਾਰਯਨ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਤਾਵਦਾਤੁਰਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਯਂ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ੇ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਿਦਮਾਹਾਰਜਾਤਮਿਦਂ ਵਿਹਾਰਜਾਤਮੇਤਾਵਦ੍ਬਲਮੇਵਂਵਿਧਂ ਸਤ੍ਵਮੇਵਂਵਿਧਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਯਂ ਭਕ੍ਤਿਰਿਮੇ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਹਿਤਮਿਦਮਹਿਤਮਿਦਮਿਤਿ| ਤਥਾ, ਅਤਿਸ੍ਥੂਲੋਤਿਕਸ਼ੋ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਦੁਸ੍ਟਮਾਂਸਸ਼ੇਣਿਤਾਸ੍ਥ੍ਯਙ੍ਗਾਵਯਵੋਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਲ੍ਪਾਹਾਰੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਹਾਰੋਪਚਿਤਃ ਸਾਰਰਹਿਤੋ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਬਲਮੇਵ ਤਾਵਦਸਮਰ੍ਥਃ ਸੋਢੁਮ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਥਾਵਿਧੋ ਭੇਸਜਵੇਗਮਿਤਿ| ਤਥਾ, ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਾਪਾਦਯਤੀਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਾ ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਔਸਧਗ੍ਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧਾਰਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਦਨ੍ਤਰਾਲੇਸੁ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਤਥਾ, ਆਤੁਰਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਤੁ ਕਾਲਾਕਾਲਸਂਜ੍ਞਾ| ਯਥਾਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਕਾਲੋਕਾਲੋ ਵਾ| ਨ ਹ੍ਯਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਤੀਤਕਾਲਮੌਸਧਂ ਯੌਗਿਕਂ ਭਵਤਿ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਕਮੌਸਧਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਤਚ੍ਚੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਾਦੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਧਾ|
|੨੫|
View original
तच्चौषधं द्विप्रकारमाह शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा|
|२५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਕ੍ਸੇਪਤਃ, ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਗਤ੍ਯੌਸਧਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸਮ੍ਭਵਦਪਿ ਦ੍ਵੈਰੂਪ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮਾਚ੍ਛੋਧਨਸ਼ਮਨਲਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਕਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਮਪਰਂ ਸ਼ਮਨਰੂਪਮਿਤਿ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ਮਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮੇਵ ਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਔਸਧਭੇਦਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚ| ਸਮਾਸਤ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨੇਪਿ ਪੁਨਃ ਸਮਾਸਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਾਯ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਃ| ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਵਿਹਾਯ ਲਙ੍ਘਨਵਿਸ਼ੇਸਯੋਃ ਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨਯੋਰੁਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਃ| ਸ ਚ ਬਂਹਣਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਮਤ੍ਵਾ ਕਤਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸੂ.ਅ. ੧੪/੭)- "ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਵੇਵ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸ੍ਯ ਚ|" ਇਤਿ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਅਧਿਕਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸਨੇਨ ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਕਰਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਤ੍ਵਧਿਕਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਪਣਵਰ੍ਧਨਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਅਤਏਵਾਤ੍ਯਧਿਕੇ ਦੋਸੇ ਸ਼ੋਧਨਮ੍, ਅਧਿਕਕ੍ਸੀਣਯੋਃ ਸ਼ਮਨਮਿਤਿ ਵਿਭਾਗਃ ਸਿਦ੍ਧਃ|
Adhikarana ਔਸਧਵਿਸਯਵਿਭਾਗਃ (੨੫-੨੬) · Śloka ੨੬
ਔਸਧਮੁਕ੍ਤਮ੍|
ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ |
ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌਸਧਮ੍||੨੫||
ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਮਧੁ|
|੨੬|
View original
औषधमुक्तम्|
तस्य विषयमाह |
शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्||२५||
बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु|
|२६|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸਂਖ੍ਯੇਨ ਪਰਿਪਾਠ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ, ਪਰਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਧਾਨੌਸਧਂ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਮਨਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਂ, ਤੈਲਾਦਿਮਧ੍ਵਨ੍ਤਂ ਸ਼ਮਨਰੂਪਮ੍| ਤੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਗੁਦਪ੍ਰਣਿਧੇਯਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥਾਦਿ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਮੁਖਪੀਤਂ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗੇਣਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰਣਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਕਫਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਮੁਖੇਨ ਪੀਤਂ ਤੇਨੈਵ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰਣਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪੇਣ ਦੋਸਾਣਾਮੌਸਧਮ੍| ਤੈਲਾਦਿ ਤੁ ਸ਼ਮਨਸ੍ਵਰੂਪੇਣੌਸਧਮ੍| ਤਥੇਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ| ਵਾਤਸ੍ਯ ਤੈਲਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਘਤਂ, ਕਫਸ੍ਯ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਮੌਸਧਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸ਼ੋਧਨਸ਼ਮਨਵਿਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਵਿਸਯਵਿਭਾਗਮਾਹ-ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਵਿਸ਼ੇਸਾ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਦੋਸਾਣਾਮੌਸਧਮ੍| ਵਾਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਵਮਨਮ੍| ਤਥਾ ਸ਼ਮਨਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੈਲਾਦਯਃ| ਵਾਤਸ੍ਯ ਤੈਲਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਘਤਂ, ਕਫਸ੍ਯ ਮਧੁ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ, ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ, ਸ਼ਰੀਰੇ ਜਾਤਾਃ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਰੋਗਾਖ੍ਯਂ ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਸ਼ਰੀਰਜਾਃ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਕਥਂ, ਪਰਮਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਸ੍ਤਿਰੌਸਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਾਤਸ੍ਯ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਵਾਤਸ੍ਯੌਸਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਬਸ੍ਤਿਰੌਸਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛਰੀਰਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮ੍| ਏਵਂ ਵਿਰੇਕਾਦਿਸੁ ਵਾਚ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਮਨੋਦੋਸੌਸਧਮ੍ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਕਾਯਾਦਿਦੇਸ਼ਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਜਾਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌਸਧਮੁਕ੍ਤਮ੍|
ਅਥ ਮਾਨਸਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਃ ਕਿਂ ਤਤ੍ਪਰਮੌਸਧਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ |
ਧੀਧੈਰ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨੋਦੋਸੌਸਧਂ ਪਰਮ੍||੨੬||
View original
कायादिदेशमाश्रित्य सर्वत्र सर्वमेव शरीरजातानां दोषाणां क्रमेण परमौषधमुक्तम्|
अथ मानसयोर्दोषयोः किं तत्परमौषधं स्यादिति, तदर्थमाह |
धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||२६||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਮਨੋਦੋਸਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਃ, ਰੋਗਵਿਘ੍ਨਕਾਰਿ ਧੀਧੈਰ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਧੀਸ਼੍ਚ ਧੈਰ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਧੀਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਹਿਤਾਹਿਤਪਰਿਚ੍ਛੇਦਵਿਭਾਗਕਾਰਿਣੀ| ਧੈਰ੍ਯਂ ਧਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮਚਾਪਲਮ੍, ਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਹਿਤੇਸੁ ਚ ਨ ਸੀਦਤਿ| ਆਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਸਮਾਧਿਨਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਮਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਮਨੋਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਕਾਮਾਦਿਜਰੋਗਾਰ੍ਥਃ ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਧੀਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਧੀਪ੍ਰਭਤਿ| ਧੀਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਯਯਾ ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਵੇਕਃ| ਧੈਰ੍ਯਂ ਦੁਃਖਸਹਤ੍ਵਂ, ਯੇਨ ਹਿਤਸੇਵਨਮਹਿਤਤ੍ਯਾਗਃ| ਆਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਆਤ੍ਮਾਦਯਃ ਆਤ੍ਮਦੇਸ਼ਕਾਲਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮੀਦਸ਼ੋਹਮੀਦਸ਼ੇ ਦੇਸ਼ੇ ਈਦਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਵ੍ਯਵਹਰਾਮੀਤਿ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਯੇਨ ਹਿਤਸੇਵਨਸ੍ਯਾਵਿਚ੍ਛੇਦਃ| ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਨੋਦੋਸੌਸਧਂ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੌਸਧਂ ਪਰਂ, ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਮਨੋਦੋਸਾਣਾਮੌਸਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਧੀਪ੍ਰਭਤਿ| ਤਥਾ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਧੀਪ੍ਰਭਤ੍ਯੌਸਧਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਰੋਗੌਸਧਮ੍|
Adhikarana ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੨੭) · Śloka ੨੭
ਏਵਂ ਤਾਵਦਨੇਨ ਸਕਲਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਮ੍|
ਤਚ੍ਚ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰਂ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ ਭਿਸਕ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਤਾ ਰੋਗੀ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍||੨੭||
View original
एवं तावदनेन सकलचिकित्सितमुक्तम्|
तच्च पादचतुष्टययुक्तं कार्यकरं, तदर्थमाह भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्|
चिकित्सितस्य निर्दिष्टं, प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||२७||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ, ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮਙ੍ਗਚਤੁਸ੍ਟਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮੇਵਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਭੇਸਜਂ ਭਿਸਜੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ| ਭਿਸਗ੍ਵੈਦ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ (ਚਰਕੇ ਸੂ.ਅ.੯/੧੦)- "ਯੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਭਿਸਗਤ੍ਰ ਤੁ||" ਤਥਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ (ਸੂ.ਅ.੨)- "ਯਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇ ਵਿਗੁਣੇ ਪਾਦਾ ਗੁਣਵਨ੍ਤੋਪ੍ਯਨਰ੍ਥਕਾਃ| ਸ ਪਾਦਹੀਨਾਨਪ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਯਚ੍ਚ ਯਾਪਯੇਤ੍|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਦੁਃ|" ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੌਸਧਾਨਿ| ਉਪਸ੍ਥਾਤਾ ਪਰਿਚਾਰਕਃ| ਰੋਗੀ ਆਤੁਰਃ| ਏਤਤ੍ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਾਚਾਰ੍ਯੇਣ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਔਸਧਪਾਦਾਨਾਹ-ਭਿਸਗਿਤਿ| ਤੇ ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਭਿਸਗ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਪਸ੍ਥਾਤਾ ਰੋਗੀ ਚੇਤਿ| ਉਪਸ੍ਥਾਤਾ ਪਰਿਚਾਰਕਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ| ਪਾਦਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਸ੍ਪਾਦਕਾਵਯਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਾਦਾਨ੍ਵਿਸ਼ਿਨਿਸ੍ਟਿ-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਚ ਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਤਦ੍ਗੁਣਵਤਾਮੇਵੈਸਾਂ ਪਾਦਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਭਿਸਕ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ (੨੮) · Śloka ੨੮
ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਹ ਦਕ੍ਸਸ੍ਤੀਰ੍ਥਾਤ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭਿਸਕ੍|
|੨੮|
View original
उद्देशक्रमेण तेषां गुणानाह दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्|
|२८|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਦਕ੍ਸਃ- ਕਰ੍ਮਣਿ ਚਤੁਰਃ| ਤੀਰ੍ਥਾਦੁਪਾਧ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਦਾਤ੍ਤੋ ਗਹੀਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਯੇਨ ਸ ਤੀਰ੍ਥਾਤ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ, "ਅਨੇਕਮਨ੍ਯਪਦਾਰ੍ਥੇ" ਇਤਿ ਤਤੀਯਾਰ੍ਥੇ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਃ, ਆਗਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਃ| ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਂ ਸ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ-ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਸ਼ਤਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਰੋਗਃ| ਸ਼ੁਚਿਃ- ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਮਲੀਮਸੈਰਪਰਾਮਸ੍ਟਃ, ਅਲਿਪ੍ਸਾਵਾਨ੍ ਅਰ੍ਥੋਪਜੀਵਿਕਾਹੇਤੋਰ੍ਨ ਕਰੋਤਿ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮੋਪਾਰ੍ਜਨੇਨੇਤਿ ਸ਼ੁਚਿਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰ ਭਿਸਗ੍ਗੁਣਾਨਾਹ-ਦਕ੍ਸ ਇਤਿ| ਦਕ੍ਸਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰੀ| ਤੀਰ੍ਥਾਤ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ-ਗੁਰੋਰ੍ਗਹੀਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਃ| ਤੀਰ੍ਥਂ-ਗੁਰੁਃ| ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ-ਬਹੁਧਾਨੁਸ੍ਠਿਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨)- "ਅਭੇਦ੍ਯੋਨੁਦ੍ਧਤੋਸ੍ਤਮ੍ਬ੍ਧਃ ਸੂਰਤਃ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਃ| ਸੂਰਤਃ-ਕਾਰੁਣਿਕਃ| ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤਃ ਕਾਲਵੇਦੀ ਜ੍ਞਾਤਗ੍ਰਨ੍ਥੋਰ੍ਥਕਰ੍ਮਵਿਤ੍|| ਅਨਾਥਾਨ੍ ਰੋਗਿਣੋ ਯਸ਼੍ਚ ਪੁਤ੍ਰਵਤ੍ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਗੁਰੁਣਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਮਸ਼੍ਨੁਤੇ|| ਯਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮਸ੍ਵਪਰਿਸ੍ਠਿਤਃ| ਸ ਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯਾਤੁਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭੀਰੁਰਿਵਾਹਵਮ੍|| ਯਃ ਪੁਨਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਧਾਰ੍ਸ੍ਟ੍ਯਾਚ੍ਛਾਸ੍ਰਾਰ੍ਥਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਸ ਸਤ੍ਸੁ ਗਰ੍ਹਾਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵਧਂ ਚੇਚ੍ਛਤਿ ਰਾਜਤਃ|| ਹੇਤੌ ਲਿਙ੍ਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨੇ ਰੋਗਾਣਾਮਪੁਨਰ੍ਭਵੇ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਰਾਜਾਰ੍ਹੋ ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ|| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਲਿਲਂ ਗੁਣਦੋਸਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ| ਪਾਤ੍ਰਾਪੇਕ੍ਸੀਣ੍ਯਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਬਾਹੁਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯੇਨ ਬਂਹਯੇਤ੍|| ਪ੍ਰਦੀਪਭੂਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਹਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਿਪੁਲਾ ਮਤਿਃ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਤਃ ਸੁਯੁਕ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਨ੍ਨਾਪਰਾਧ੍ਯਤਿ|| ਆਹੂਤ ਏਵ ਯੋ ਯਾਤਿ ਸੁਵੇਸਃ ਸੁਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ| ਗਤ੍ਵਾਤੁਰਾਰ੍ਥਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨ ਨਿਧਤ੍ਤੇ ਮਨਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍|| ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪਰੀਕ੍ਸਤੇ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਹ੍ਨੇਪਣੀਯਾਂ ਚ ਤਦ੍ਵਾਰ੍ਤਾਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤੇ ਬਹਿਃ|| ਸਹਸਾ ਨ ਚ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਮਹਾਪਯਨ੍| ਜਾਨਾਤਿ ਚੋਪਚਰਿਤੁਂ ਸ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਿਦ੍ਧਿਮਸ਼੍ਰ੍ਨੁਤੇ|| ਨਾਦਦੀਤਾਮਿਸਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯਸ੍ਤਦਧ੍ਯਕ੍ਸੇ ਪਰਾਙ੍ਮੁਖੇ| ਤਾਭਿਸ਼੍ਚ ਰਹਸਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪਰਿਹਾਸਾਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|| ਜਿਜੀਵਿਸੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤੋਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਗੁਣਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਕ੍ਰਯਿਣੋ ਵੈਦ੍ਯਾਨ੍ ਮਤ੍ਯੋਰਗ੍ਰੇਸਰਾ ਹਿ ਤੇ|| ਯਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇ ਵਿਗੁਣੇ ਪਾਦਾ ਗੁਣਵਨ੍ਤੋਪ੍ਯਨਰ੍ਥਕਾਃ| ਸ ਪਾਦਹੀਨਾਨਪ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਯਚ੍ਚ ਯਾਪਯੇਤ੍|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਦੁਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪੁਰਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵਮਾਰਭੇਤ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍|| ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਮਨ੍ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਸਾਧ੍ਯਯੋਰਪਿ ਸਂਯੋਗੋ ਬਲਿਨੋਰ੍ਯਾਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਮ੍|| ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਮੇਵਾਤਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਸਮਾਗਮਮ੍| ਨਾਸਾਧ੍ਯਃ ਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ, ਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਤਿ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਤਾਮ੍|| ਪਾਦਾਪਚਾਰਾਦ੍ਦੈਵਾਦ੍ਵਾ ਯਾਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਗਦਃ| ਵਰਮਾਸ਼ੀਵਿਸਵਿਸਂ ਦੀਪ੍ਤਮਗ੍ਨਿਮਯੋਪਿ ਵਾ|| ਉਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਨ ਤ੍ਵਾਰ੍ਤਾਦਾਮਿਸਂ ਕਪਣਾਜ੍ਜਨਾਤ੍| ਪਰੋ ਭੂਤਦਯਾ ਧਰ੍ਮ ਇਤ੍ਯਾਰ੍ਤੇਸੁ ਭਿਸਗ੍ਵਰਃ|| ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਃ ਸੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸ ਸਰ੍ਵਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਔਸਧਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ (੨੮) · Śloka ੨੮
|
ਬਹੁਕਲ੍ਪਂ ਬਹੁਗੁਣਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯੋਗ੍ਯਮੌਸਧਮ੍||੨੮||
View original
|
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||२८||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਬਹਵਃ ਕਲ੍ਪਾਃ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਰਸਕ੍ਵਾਥਚੂਰ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਬਹੁਕਲ੍ਪਂ-ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਿਵਾਰਣਕ੍ਸਮਂ ਨ ਤੁ ਲਵਣਵਦੇਕਕਲ੍ਪਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਸੁਖਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਨਾਨਾਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ| ਬਹਵੋ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਗੁਰੁਮਨ੍ਦਾਦਯਸ੍ਤਦ੍ਬਹੁਗੁਣਮ੍, ਅਥਵਾ ਯਦਨੇਕਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ-ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਵਿਪਨ੍ਨਮ੍, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਭੂਮਿਦੇਸ਼ਜਾਤਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਹਦਯੇ ਕ.ਅ.੧/੧)- "ਧਨ੍ਵੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਮੇ ਸਨ੍ਮਤ੍ਤਿਕੇ ਸ਼ੁਚੌ| ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਚੈਤ੍ਯਾਯਤਨਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਲ੍ਮੀਕਵਰ੍ਜਿਤੇ|" ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਪਾਕਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯੋਗ੍ਯਂ-ਦਾਤੁਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਹਤਿ ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਯੋਗ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਦੇਸ਼ਕਾਲਦੋਸਦੂਸ੍ਯਦੇਹਵਯੋਬਲਾਦੀਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਦੀਯਤ ਇਤਿ ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਂ, ਰੋਗਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣਸ਼੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਨਾਹ-ਬਹੁਕਲ੍ਪਮਿਤਿ| ਬਹਵਃ ਕਲ੍ਪਾਃ ਸ੍ਵਰਸਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬਹੁਕਲ੍ਪਮ੍| ਬਹਵੋ ਗੁਣਾਃ ਗੁਰੁਮਨ੍ਦਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬਹੁਗੁਣਮ੍| ਰਸਾਦਿਸਮ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮ੍| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦ੍ਯੁਚਿਤਂ ਯੋਗ੍ਯਮ੍| ਔਸਧਮਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਰੂਪਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯਾਙ੍ਗਤ੍ਵਾਯੋਗਾਤ੍|
Adhikarana ਉਪਸ੍ਥਾਤਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਉਪਸ੍ਥਾਤਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ- ਅਨੁਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍ਸੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਰਿਚਾਰਕਃ|
|੨੯|
View original
उपस्थातापि चतुर्विधः- अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः|
|२९|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਨੁਰਕ੍ਤੋ-ਦਢਭਕ੍ਤ ਆਤੁਰਸ੍ਯ| ਸ਼ੁਚਿਃ- ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੈਰਪਰਾਮਸ੍ਟਃ| ਦਕ੍ਸਃ- ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸੁ ਚਤੁਰਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍- ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਵੀਣ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਪਰਿਚਾਰਕਗੁਣਾਨਾਹ-ਅਨੁਰਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਨੁਰਕ੍ਤਃਸ੍ਨੇਹਲਃ| ਸ਼ੁਚਿਦਕ੍ਸੌ ਵੈਦ੍ਯਵਤ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍-ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ|
Adhikarana ਰੋਗਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਃ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਰੋਗ੍ਯਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ |
ਆਢ੍ਯੋ ਰੋਗੀ ਭਿਸਗ੍ਵਸ਼੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਪਕਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨਪਿ||੨੯||
View original
रोग्यपि चतुर्विधः |
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्त्ववानपि||२९||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਆਢ੍ਯੋ-ਧਨਵਾਨ੍| ਭਿਸਗ੍ਵਸ਼੍ਯੋ-ਵੈਦ੍ਯਾਯਤ੍ਤਃ, ਤਦੁਕ੍ਤਕਾਰੀ| ਜ੍ਞਾਪਕੋ-ਨਿਦਾਨਾਵਸ੍ਥਾਦੀਨਾਮਾਵੇਦਕਃ, ਵੈਦ੍ਯਂ ਰੋਗਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦੀਨਾਮਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਂ ਬੋਧਯਿਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍-ਧੈਰ੍ਯਯੁਤੋ ਮੋਹਵਰ੍ਜਿਤਃ, ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰੋਗਿਗੁਣਾਨਾਹ-ਆਢ੍ਯ ਇਤਿ| ਆਢ੍ਯੋ-ਧਨਵਾਨ੍| ਭਿਸਗ੍ਵਸ਼੍ਯੋ-ਵੈਦ੍ਯਾਧੀਨਃ| ਜ੍ਞਾਪਕਃ-ਸ੍ਵਾਨੁਭੂਯਮਾਨਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਨਿਰੂਪਣਸਮਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍-ਰੋਗੌਸਧਕ੍ਲੇਸ਼ਸਹਃ| ਇਤਿ ਭਿਸਗਾਦਿਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍|
Adhikarana ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੯) · Śloka ੩੧
ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਦਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ (ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ, ਤੌ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ|
ਸੁਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਯਾਪ੍ਯੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨੁਪਕ੍ਰਮਃ||੧||
) ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹੇ ਯੂਨਃ ਪੁਂਸੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ|
ਅਮਰ੍ਮਗੋਲ੍ਪਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ||੩੦||
ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪਾਦਸਮ੍ਪਦਿ|
ਗ੍ਰਹੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵੇਕਦੋਸਮਾਰ੍ਗੋ ਨਵਃ ਸੁਖਃ||੩੧||
View original
सुखसाध्यादिकस्य व्याधिचतुष्टयस्य लक्षणमुच्यते (साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा, तौ तु पुनर्द्विधा|
सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च, याप्यो यश्चानुपक्रमः||१||
) सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः|
अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः||३०||
अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि|
ग्रहेष्वनुगुणेऽष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः||३१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਖੋਪਾਯਃ, ਤਥਾ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਯਃ ਕ੍ਸਮਤੇ ਸਹਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ੍ਮਧ੍ਯਮਦੁਰੂਪਾਣਿ ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਜਾਨਿ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਤਥਾ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਾਣਿ ਤਥਾ ਵਿਸਕ੍ਸਾਰਾਦੀਨਿ| ਯੂਨਃ- ਵਯਸ੍ਯਸ੍ਯ, ਤਰੁਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਂਸੋ- ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ| ਪੁਂਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭੀਰੁਤ੍ਵਮਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ, ਅਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨੁਰੂਪਗੁਣਾਭਾਵਃ| ਸਾ ਤੁ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੌਸਧਾਨਿ ਨ ਸਹਤੇ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦਿਯੋਗਾਤ੍| ਜਿਤਾਤ੍ਮਨੋਲੋਲੁਪਸ੍ਯ, ਜਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਯੇਨ, ਵਿਸਯਾਭਿਲਾਸਂ ਪਰਿਹਰਤਃ| ਅਮਰ੍ਮਗੋ- ਨ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਃ, ਮਰ੍ਮਾਣਿ- ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਤੇਸੁ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਮਰ੍ਮਗਃ, ਨ ਮਰ੍ਮਗੋਮਰ੍ਮਗਃ, ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਾਦਿਪੀਡਾਕਰਣਾਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪ ਇਤਿ| ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰਰੂਪਂ ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤਾਨਿ ਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪਾਣਿ, ਅਲ੍ਪਾਨਿ ਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾਵਿਧਃ| ਹੇਤੁਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍, ਅਗ੍ਰਰੂਪਂ- ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍, ਰੂਪਂ- ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਏਤਾਨ੍ਯਲ੍ਪਾਨਿ ਯਸ੍ਯ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ| ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਯਸ੍ਯ, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਜਾਯਤੇ ਯੋਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਨ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਭੂਤੋਪ੍ਰਧਾਨਃ, ਨ ਯਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ, ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਨਿਰੋਧਕਃ, ਸ ਉਪਦ੍ਰਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ- "ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਘਾਤੀ ਚ ਸ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ| ਦੂਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾ ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯਃ, ਅਤੁਲ੍ਯਾ ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯੋ ਯਸ੍ਯ| ਅਤੁਲ੍ਯਾਃ- ਨ ਸਦਸ਼ਾਃ| ਯਥਾ- ਦੂਸ੍ਯੇ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਦੌ, ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ, ਸ਼ੀਤਰ੍ਤੌ, ਆਤੁਰੋ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯੋ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ਼ੀਤੇਨ ਰਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਦੂਸਿਤਮ੍| ਅਤੁਲ੍ਯਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਯਥਾ- ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਃ| ਅਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਰ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਰਦਿ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ| ਅਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਭਵੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਨਨ੍ਵਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਾਦਸੌ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਨੇਕਸੁਖੋਪਕ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਮਨ੍ਯ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਏਕਸੁਖੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਮੇਹਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਵਾਤੋਤ੍ਥਾਃ (ਹਂਇ.ਅ.੧੦/੬)- "ਸਮਾਸਮਕ੍ਰਿਯਤਯਾ ਮਹਾਤ੍ਯਯਤਯਾਪਿ ਚ" ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਮੇਹਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਯਦੁਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹਃ ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹੋ ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ, ਮਹਾਤ੍ਯਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਮੇਹਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਕਿਞ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਰਮ੍ਭੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜਾਯਤੇ, ਅਤੋਸੌ ਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ| ਕੁਤ੍ਰਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧੌ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਾਦਿਰਪਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ- "ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤਵਃ||" ਪਾਦਸਮ੍ਪਦੀਤਿ| ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਾਦਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸਮਦ੍ਧਿਃ, ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ, ਅਙ੍ਗਚਤੁਸ੍ਟਯੇ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇ ਸਤਿ| ਗ੍ਰਹੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਗ੍ਰਹਾਃ- ਸੂਰ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵਨੁਕੂਲਰਾਸ਼ਿਸ੍ਥਿਤੇਸੁ ਸ਼ੋਭਨਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ| ਏਕਦੋਸਮਾਰ੍ਗ ਇਤਿ| ਦੋਸਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਦੋਸਮਾਰ੍ਗਮ੍, ਏਕਂ ਦੋਸਮਾਰ੍ਗਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥੋਕ੍ਤਃ| ਦੋਸੋ- ਵਾਤਾਦਿਃ| ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ਼ਾਖਾਦਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਧ੍ਯਭੇਦੇਨ| ਤੇਨੈਕੇਨ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯੋ ਜਾਤੋ ਨ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਤਥੈਕੇਨਾਪਿ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਧ੍ਯੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾ ਜਾਤਃ| ਨਵੋ- ਨ ਜਰਠਃ, ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਸ ਤਥਾਵਿਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸੁਖਃ- ਸੁਖੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨, ਚਂਇ.ਅ.੮)- "ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਖੋਪਾਯਃ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਮੌਸਧਮਸਾਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਵਿਵੇਕਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਸੁਖਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸਰ੍ਵੌਸਧੇਤਿ| ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮਦੇਹਤ੍ਵਾਦ੍ਯੇਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਲਕ੍ਸਣੋ ਰੋਗਃ ਸੁਖਃ-ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ| ਤਾਨਿ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਾਵਿਪਰ੍ਯਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਸੂਪਯੋਗਾਤ੍| ਸਵੌਸਧਕ੍ਸਮਦੇਹਜਤ੍ਵਂ, ਕਤਿਪਯੌਸਧਕ੍ਸਮਦੇਹਜਤ੍ਵਂ, ਔਸਧਮਾਤ੍ਰਾਕ੍ਸਮਦੇਹਜਤ੍ਵਮ੍| ੧| ਯੁਵਜਤ੍ਵਂ, ਬਾਲਵਦ੍ਧਜਤ੍ਵਂ, ਅਤਿਬਾਲਤਿਵਦ੍ਧਜਤ੍ਵਮ੍| ੨| ਪੁਂਜਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਪੁਂਸਕਜਤ੍ਵਂ, ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਸ੍ਤ੍ਰੀਲਕ੍ਸਣਨਪੁਂਸਕਜਤ੍ਵਮ੍| ੩| ਵਿਸਯਾਨਾਸਕ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਤ੍ਵਂ, ਵਿਸਯਾਸਕ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਤ੍ਵਂ, ਅਸਦ੍ਵਿਸਯਾਸਕ੍ਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਤ੍ਵਮ੍| ੪| ਅਮਰ੍ਮਗਤ੍ਵਂ, ਮਰ੍ਮਗਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਾਣਹਰਮਰ੍ਮਗਤ੍ਵਮ੍| ੫| ਅਲ੍ਪਨਿਦਾਨਤ੍ਵਂ, ਬਹੁਨਿਦਾਨਤ੍ਵਂ, ਯਾਵਦੁਕ੍ਤਨਿਦਾਨਤ੍ਵਮ੍| ੬| ਅਲ੍ਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤ੍ਵਂ, ਬਹੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤ੍ਵਂ, ਯਾਵਦੁਕ੍ਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍| ੭| ਹੇਤੁਰ੍ਨਿਦਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ| ਅਲ੍ਪਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਂ, ਬਹੁਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਂ, ਯਾਵਦੁਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਮ੍| ੮| ਅਲ੍ਪਰੂਪਤ੍ਵਂ, ਬਹੁਰੂਪਤ੍ਵਂ, ਯਾਵਦੁਕ੍ਤਰੂਪਤ੍ਵਮ੍| ੯| ਅਨੁਪਦ੍ਗਵਤ੍ਵਂ, ਸੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ, ਯਾਵਦੁਕ੍ਤੋਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮ੍| ੧੦| ਉਤ੍ਪਾਦਕਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯਾ ਵਿਪਰੀਤਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਰਸਗਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਰਕ੍ਤਗਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਾਨੇਕਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਰਕ੍ਤਸ੍ਵੇਦਗਤ੍ਵਮ੍| ੧੧| ਵਿਪਰੀਤਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਕਫਜੇ ਜਾਂਗਲਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਦੇਸ਼ਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਕਫਜੇਨੂਪਗਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਦੇਸ਼ਜਨ੍ਮਗਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਕਫਜੇ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿਸੇਵਿਤਾਨੂਪਗਤ੍ਵਮ੍| ੧੨| ਅਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਵਾਤਜੇ ਸ਼ਾਰਦਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਵਾਤਜੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਕੋਪਰ੍ਤੁਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਵਾਤਜੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਤ੍ਵਮ੍| ੧੩| ਵਿਪਰੀਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਕਫਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਤੁਲ੍ਯਨਿਨ੍ਦ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ-ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਮ੍| ਵਾਤਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍| ੧੪| ਪਾਦਸਮ੍ਪਦ੍ਭਾਵਤ੍ਵਂ, ਪਾਦਵਿਕਤਤ੍ਵਂ, ਸਰ੍ਵਪਾਦਵਿਕਤਤ੍ਵਮ੍| ੧੫| ਅਨੁਕੂਲਗ੍ਰਹਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਗ੍ਰਹਤ੍ਵਂ, ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਤ੍ਵਮ੍| ੧੬| ਏਕਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਸਰ੍ਵਦੋਸਤ੍ਵਮ੍| ੧੭| ਏਕਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਂ, ਅਨੇਕਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਂ, ਸਰ੍ਵਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ੧੮| ਅਨਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਂ, ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਂ, ਬਹ੍ਵਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਮ੍| ੧੯|
Adhikarana ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਹ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ ਤਤੋ ਗਦਃ|
|੩੨|
View original
कृच्छ्रसाध्यं व्याधिमाह शस्त्रादिसाधनः कृच्छ्रः सङ्करे च ततो गदः|
|३२|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਯੋ ਗਦੋ ਰੋਗਃ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧਨਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਮਹਦ੍ਭਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਚਿਰੇਣ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਕਚ੍ਛ੍ਰੈਰੁਪਾਯੈਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮਹਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਚਿਰੇਣ ਚ||" ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਸਲੇਪਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ, ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ- ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਤ੍ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸਤਿ- ਯੋ ਗਦ ਉਪ੍ਤਨ੍ਨਃ, ਸੋਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਃ ਸਙ੍ਕਰੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਥਾ ਚ- ਯੁਵਾ ਆਤੁਰਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਨ ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ| ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਾ ਕਿਨ੍ਤੁ ਰੋਗੋ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਗਃ| ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹੇ ਜਾਤਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧਃ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਯੁਵਾ ਨ ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੋ ਦੇਹਃ| ਏਵਮਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦੀਤਿ| ਯੋ ਗਦਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧਨਃ, ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਯਸ਼੍ਚ ਗਦਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣੇਭ੍ਯੋ ਜਾਤੇ ਸਙ੍ਕਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸੋਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ| ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਸਹੈਕਤ੍ਰਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਸਙ੍ਕਰਃ| ਯਥਾ-ਯੁਵਜਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ੍ਤ੍ਰੀਜਤ੍ਵੇਨ| ਬਾਲਜਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਜਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਸਹਾਨਵਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਨ ਸਙ੍ਕਰਃ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ| ਅਸ੍ਯ ਚ ਸਙ੍ਕਰਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਅਲ੍ਪਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਙ੍ਕਰੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ, ਤੁਲ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਰਃ, ਬਹੁਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਃ| ਤਥਾ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਸਾਧਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਸਙ੍ਕਰੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਯਾਪ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ (੩੨) · Śloka ੩੨
ਯਾਪ੍ਯੋਤ ਉਚ੍ਯਤੇ |
ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ||੩੨||
View original
याप्योऽत उच्यते |
शेषत्वादायुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद्विपर्यये||३२||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਯੁਸੋ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰਯਿਤੁਮਸਮਰ੍ਥਃ, ਪਥ੍ਯੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯੋ ਯਾਪਨੀਯਃ, ਨਾਸੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਏਤਾਵਾਨੇਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਦਾਯੁਃਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ, ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਯੁਃਸ਼ੇਸਮਾਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਨਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ| ਕਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ| ਪਥ੍ਯੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਰਭ੍ਯਸਨਮਭ੍ਯਾਸਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਨਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਲ੍ਪਂ ਸੁਖਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਸੋਲ੍ਪੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਾ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਂ ਸੁਖਮਲ੍ਪੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ੇਸਤਾਂ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਨਿਯਤਾਯੁਸਃ| ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਨਿਵ ਵਿਸ੍ਕਮ੍ਭੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇਤ੍ਰਾਤੁਰੋ ਹਿਤੈਃ"|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਯਾਪ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਤਤ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਯੋ ਗਦਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸ ਯਾਪ੍ਯਃ| ਨਨ੍ਵੌਸਧੈਰ੍ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਚੇਤ੍ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਨੋ ਚੇਦਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਕਿਮਿਦਂ ਤਤੀਯਂ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਾਮੇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍, ਪਥ੍ਯਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸੋ ਨਿਤ੍ਯਸੇਵਨਂ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਚ੍ਛੇਸਤ੍ਵਂ ਤਤੋ ਯਾਪ੍ਯਃ| ਸ਼ਿਸ੍ਯਤੇ ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੋਪਿ ਕਾਤ੍ਸ੍ਨ੍ਰ੍ਯੇਨ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਚ ਨਿਃਸ਼ੇਸਾਨਿਵਰ੍ਤਨਾਨ੍ਨ ਸਾਧ੍ਯ ਏਵ, ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਨਾਨ੍ਨਾਸਾਧ੍ਯ ਏਵ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯਾਖ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਯਾਪ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਆ ਆਯੁਸਃ, ਯਾਵਦਾਯੁਰਸ੍ਤਿ ਤਾਵਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨)- "ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਂ ਸੁਖਮਲ੍ਪੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ੇਸਤਾਂ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਨਿਯਤਾਯੁਸਃ|| ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਨਿਵ ਵਿਸ੍ਕਮ੍ਭੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇਤ੍ਰਾਤੁਰੋ ਹਿਤੈਃ" ਇਤਿ|
Adhikarana ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ (੩੩) · Śloka ੩੩
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ|
ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਦ੍ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨਃ||੩੩||
View original
प्रत्याख्येय उच्यते अनुपक्रम एव स्यात्स्थितोऽत्यन्तविपर्यये|
औत्सुक्यमोहारतिकृद् दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः||३३||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮੋਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਕੋਸਾਵਨੁਪਕ੍ਰਮਃ ? ਯੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਯੋ ਗਦੋਰ੍ਥਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਯੁਃ ਸ਼ੇਸਰੂਪਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਪਥਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ, ਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਗਤਃ, ਮਰ੍ਮਸਨ੍ਧਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵਾਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ, ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਾਦਿਕਦਿਤਿ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਰਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਤ੍| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਵਿਸਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾ, ਮੋਹੋ- ਵੈਚਿਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋਜ੍ਞਾਨਮ੍, ਅਰਤਿਰਸੁਖਂ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦਵਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸ੍ਥਾਨਾਸਨਾਦਿਸ੍ਵਨਿਰ੍ਵਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ, ਏਤਾਵਤੋ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਦਸ੍ਟਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟਃ, ਦਸ੍ਟਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਲਕ੍ਸਣੋਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ| ਤਥਾਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨ ਇਤਿ| ਅਕ੍ਸਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਸੋਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਰੋਧੀ ਰੋਗੋਨੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਘਾਤਕਤ੍| ਏਵਂ ਪੁਰਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਰਭੇਤ| ਅਨ੍ਯਥਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਦਿਹਾਨਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪੁਰਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵਮਾਰਭੇਤ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਮਨ੍ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਅਸਾਧ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ ਇਤਿ| ਯੋ ਗਦਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਯਸ਼੍ਚ ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਤ੍, ਯਸ਼੍ਚ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟਃ-ਦਸ੍ਟਮਰਣਚਿਹ੍ਨਃ, ਯਸ਼੍ਚ ਅਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨਃ- ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਘਾਤੀ, ਸ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਾਪ੍ਯਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਃ| ਯਾਪ੍ਯੋਪਿ ਨਿਃਸ਼ੇਸਾਨਿਵਰ੍ਤਨਾਦਨੁਪਕ੍ਰਮਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ਸੋਪਕ੍ਰਮੋਪਿ| ਅਯਂ ਤ੍ਵਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਰੌਸਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੁਕ੍ਤਮ੍|
Adhikarana ਅਨੁਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੪-੩੫) · Śloka ੩੫
ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੋਪ੍ਯਾਤੁਰੋ ਨੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤ੍ਯਜੇਦਾਰ੍ਤਂ ਭਿਸਗ੍ਭੂਪੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਸਂ ਦ੍ਵਿਸਮ੍|
ਹੀਨੋਪਕਰਣਂ ਵ੍ਯਗ੍ਰਮਵਿਧੇਯਂ ਗਤਾਯੁਸਮ੍||੩੪||
ਚਣ੍ਡਂ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਂ ਭੀਰੁਂ ਕਤਘ੍ਨਂ ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਮ੍|
|੩੫|
View original
साध्यलक्षणयुक्तोऽप्यातुरो नोपक्रमणीय इति दर्शयति त्यजेदार्तं भिषग्भूपैर्द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम्|
हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||३४||
चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्|
|३५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਏਵਂਵਿਧਮਾਰ੍ਤਮਾਤੁਰਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪਰਿਹਰੇਤ੍| ਭਿਸਗ੍ਭੂਪੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ- ਭਿਸਗ੍ਭਿਸ੍ਤਥਾ ਭੂਪੈ ਰਾਜਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍, ਵੈਦ੍ਯਾ ਰਾਜਾਨਸ਼੍ਚ ਯਂ ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਸਂ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ, ਭਿਸਗ੍ਭੂਪਾਨ੍ਯੋ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ| ਹੀਨੋਪਕਰਣਮਿਤਿ ਉਪਕਰਣਵਿਕਲਂ ਹੀਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਮ੍| ਵ੍ਯਗ੍ਰਂ- ਕਾਰ੍ਯਬਹੁਲਮਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਣਂ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਸਕ੍ਤਚੇਤਸਮ੍| ਅਵਿਧੇਯਂ- ਭਿਸਜਃ, ਤਦਾਜ੍ਞਾਂ ਯੋ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਗਤਾਯੁਸਂ- ਪਰਿਕ੍ਸੀਣਜੀਵਿਤਮ੍| ਚਣ੍ਡਂ- ਸਹਸਾਪਕਾਰਕਰਣਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਾਣਮ੍| ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਂ- ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਵਿਰਹੋਤ੍ਥੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸ਼ੁਚਾਰ੍ਤਮ੍| ਭੀਰੁਂ- ਸਭਯਮ੍| ਕਤਘ੍ਨਂ- ਯਃ ਕਤੋਪਕਾਰੋਪ੍ਯਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਂ- ਅਵੈਦ੍ਯੋਪਿ ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਮਤੇਨੈਵੌਸਧਂ ਕਰੋਤਿ ਮੂਢਃ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਆਤੁਰਵਿਸ਼ੇਸੇਪ੍ਯੌਸਧਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਤ੍ਯਜੇਦਿਤਿ| ਭਿਸਤ੍ਭੂਪੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮਾਰ੍ਤਂ ਰੋਗਿਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਭਿਸਜਸ਼੍ਚ ਭੂਪਾਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗ੍ਭੂਪਾਃ, ਤੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍-ਤੇ ਯਂ ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਸਂ-ਭਿਸਗ੍ਭੂਪਾਨ੍ ਯੋ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ| ਦ੍ਵਿਸਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਯੋ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ| ਹੀਨੋਪਕਰਣਂ-ਔਸਧਸਾਮਗ੍ਰੀਰਹਿਤਮ੍| ਵ੍ਯਗ੍ਰਂ-ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਕੁਲਮ੍| ਅਵਿਧੇਯਂ-ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯਾਨਧੀਨਮ੍| ਗਤਾਯੁਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਥਾਯਿਰਿਸ੍ਟਮ੍| ਭੀਰੁਂ-ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭਯਾਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤੌਸਧਮ੍| ਕਤਘ੍ਨਮੁਪਕਾਰੇਪ੍ਯਪਕਾਰਿਣਮ੍| ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਂ-ਅਵੈਦ੍ਯੋਪਿ ਯ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵੈਦ੍ਯਂ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਏਸਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਯੌਸਧਂ ਨ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍|
Adhikarana ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੩੫-੩੯) · Śloka ੩੯
ਏਵਂ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇਧ੍ਯਾਯੇ ਸਕਲਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਵਸ੍ਯ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍|
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸੁਖਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ |
ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਂ ਚਾਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੩੫||
ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵੀਹਾਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਦ੍ਰਵਾਃ|
ਅਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਸਂਰਕ੍ਸਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੩੬||
ਦੋਸਾਦਿਜ੍ਞਾਨਤਦ੍ਭੇਦਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਃ|
ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਵੇਦਰੇਕਾਸ੍ਥਾਪਨਨਾਵਨਮ੍||੩੭||
ਧੂਮਗਣ੍ਡੂਸਦਕ੍ਸੇਕਤਪ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਕਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਮ੍|
ਸ਼ਿਰਾਵਿਧਿਃ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਿਕੌ||੩੮||
ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਿਮੇਧ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍|੩੯|
View original
एवं च प्रथमेऽध्याये सकलतन्त्रार्णवस्य तात्पर्यं व्याख्यातम्|
अनन्तरं सुखस्मरणार्थमध्यायसङ्ग्रहं विवक्षुरिदमाह |
तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः||३५||
आयुष्कामदिनर्त्वीहारोगानुत्पादनद्रवाः|
अन्नज्ञानान्नसंरक्षामात्राद्रव्यरसाश्रयाः||३६||
दोषादिज्ञानतद्भेदतच्चिकित्साद्युपक्रमाः|
शुद्ध्यादिस्नेहनस्वेदरेकास्थापननावनम्||३७||
धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रकशस्त्रकम्|
शिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मिकौ||३८||
सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत्|३९|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਸ੍ਯ- ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ- ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਤਸ੍ਯ, ਅਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ- ਅਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪ ਏਕਤ੍ਰ ਰਾਸ਼ੀਕਰਣਮ੍, ਅਤਃ ਪਰਂ- ਅਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍, ਸੁਖਸ੍ਮਰਣਾਯ ਮਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ੦-ਇਮੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਸ਼੍ਚ ਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵੀਹੇ ਚ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਂ ਚ ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਈਹਾ ਚਰ੍ਯਾ ਚੇਸ੍ਟੇਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਨ੍ਨਸਂਰਕ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਰਸਭੇਦੀਯੋ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਗਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਧਿਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਰ੍ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਧੂਮਵਿਧਿਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿ ਰਾਸ਼੍ਚੋਤਨਾਞ੍ਜਨਵਿਧਿਸ੍ਤਰ੍ਪਣਪੁਟਪਾਕਵਿਧਿਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਃ ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ| ਸੂਚਨਾਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮ੍, ਸੂਚ੍ਯਤੇਨੇਨ ਸਕਲਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਸਕਲਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਾਨੀਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਇਤ੍ਯੇਸ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਂਕ੍ਸੇਪਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ, ਏਤਾਵਾਨੇਵਾਰ੍ਥੋਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਜ੍ਞਾਤੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਹਿ ਕੇਚਿਦਰ੍ਥਾ ਵਿਧੀਯਨ੍ਤੇ, ਕੇਚਿਦਨੂਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕੇਚਿਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਸਿਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਅਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾ ਅਪ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਵਿਧੇਯਾਦੀਨ੍ਵਿਵਿਚ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖੇਨ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਅਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਪਿ ਸੁਖਗ੍ਰਹਣੋਪਾਯਃ| ਤੇਨਾਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਤਃਪਰਂ-ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਆ੦ ਰ੦- ਅਧ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍|
Adhikarana ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੩੯-੪੦) · Śloka ੪੦
ਅਧੁਨਾ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪਦਙ੍ਗਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗਿਕਮ੍||੩੯||
ਵਿਕਤਿਰ੍ਦੂਤਜਂ ਸਸ੍ਠਮ੍|੪੦|
View original
अधुना शारीरमुच्यते शारीरमुच्यते|
गर्भावक्रान्तितद्व्यापदङ्गमर्मविभागिकम्||३९||
विकृतिर्दूतजं षष्ठम्|४०|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਂਸ੍ਥਾਨਮਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤੇ ? ਤਾਨਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ , ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਗਰ੍ਭਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਚ੍ਛਾਰੀਰਮ੍| ਅਙ੍ਗਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਦੂਤਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਏਵਮੇਤੇ ਸਡਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸਟ੍, ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍|
Adhikarana ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੪੦-੪੧) · Śloka ੪੧
ਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਿਦਾਨਂ ਸਾਰ੍ਵਰੋਗਿਕਮ੍|
ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ਸ਼੍ਵਾਸਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਮਦਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍||੪੦||
ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਚ|
ਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਸ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸੋਡਸ਼||੪੧||
View original
निदानमुच्यते निदानं सार्वरोगिकम्|
ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादिमदाद्यर्शोतिसारिणाम्||४०||
मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च|
पाण्डुकुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षोडश||४१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕਮਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸੋਡਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਦਯਃ ਸੋਡਸ਼, ਨਿਦਾਨਮ੍|
Adhikarana ਚਿਕਿਸ੍ਤਿਤਸ੍ਥਨਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੪੨-੪੪) · Śloka ੪੪
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਜ੍ਵਰੇ ਰਕ੍ਤੇ ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ|
ਵਮੌ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਰ੍ਸ਼ਃਸੁ, ਵਿਸ਼ਿ ਦ੍ਵੌ, ਦ੍ਵੌ ਚ ਮੂਤ੍ਰਿਤੇ||੪੨||
ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਗੁਲ੍ਮਜਠਰਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਿਸੁ|
ਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਵਾਤਾਸ੍ਰੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੪੩||
ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਮੇਧ੍ਯਾਯਾਃ|੪੪|
View original
चिकित्सितमुच्यते चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि|
वमौ मदात्ययेऽर्शःसु, विशि द्वौ, द्वौ च मूत्रिते||४२||
विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु|
कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्||४३||
द्वाविंशतिरिमेऽध्यायाः|४४|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਂ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਃ| ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਹਦ੍ਰੋਗਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਤੀਸਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਉਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕਮਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਇਮੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍|
Adhikarana ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਨਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੪੪-੪੫) · Śloka ੪੫
ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਰਤਃ ਪਰਮ੍|
ਕਲ੍ਪੋ ਵਮੇਰ੍ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾ||੪੪||
ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਪਦਾਂ ਸਸ੍ਠੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਃ|
|੪੫|
View original
कल्पसिद्धिरतः परम्|
कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना||४४||
सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो द्रव्यकल्पः|
|४५|
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪੇ ਵਮਨਕਲ੍ਪਃ| ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪਃ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਃ| ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਸਸ੍ਠੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਃ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਡਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦ - ਵਮਨਕਲ੍ਪਾਦਯਃ ਸਟ੍, ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਮ੍|
Adhikarana ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯਾਃ (੧) · Śloka ੧
ਅਤ ਉਤ੍ਤਰਮ੍|
ਬਾਲੋਪਚਾਰੇ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਦ੍ਗ੍ਰਹੇ, ਦ੍ਵੌ ਚ ਭੂਤਗੇ||੪੫||
ਜਨ੍ਮਾਦੇਥ ਸ੍ਮਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ੇ, ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਸਨ੍ਧਿਸੁ|
ਦਕ੍ਤਮੋਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋ, ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਚ ਸਰ੍ਵਗੇ||੪੬||
ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮੁਖਸ਼ਿਰੋਵ੍ਰਣੇ, ਭਙ੍ਗੇ ਭਗਨ੍ਦਰੇ|
ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਗੁਹ੍ਯਰੋਗੇ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍||੪੭||
ਵਿਸੇ ਭੁਜਙ੍ਗੇ ਕੀਟੇਸੁ ਮੂਸਕੇਸੁ ਰਸਾਯਨੇ|
ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨਪਤ੍ਯਾਨਾਮਧ੍ਯਾਯੋ ਬੀਜਪੋਸਣਃ||੪੮||
ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਵਿਂਸ਼ਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਰੁਦੀਰਿਤਮ੍|
੪੮ ੧/੨|
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
अत उत्तरम्|
बालोपचारे तद्व्याधौ तद्ग्रहे, द्वौ च भूतगे||४५||
जन्मादेऽथ स्मृतिभ्रंशे, द्वौ द्वौ वर्त्मसु सन्धिषु|
दृक्तमोलिङ्गनाशेषु त्रयो, द्वौ द्वौ च सर्वगे||४६||
कर्णनासामुखशिरोव्रणे, भङ्गे भगन्दरे|
ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्||४७||
विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने|
चत्वारिंशोऽनपत्यानामध्यायो बीजपोषणः||४८||
इत्यध्यायशतं विंशं षड्भिः स्थानैरुदीरितम्|
४८ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुवाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
Hide commentary
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਅਤ ਉਤ੍ਤਰਂ, ਅਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਬਾਲੋਪਚਰਣੀਯਃ| ਬਾਲਾਮਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਬਾਲਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭੂਤਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਭੂਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਉਨ੍ਮਾਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਅਪਸ੍ਮਾਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਸਿਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਤਿਮਿਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕਰ੍ਣਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਕਰ੍ਣਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਨਾਸਾਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਮੁਖਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵ੍ਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭਙ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭਗਨ੍ਦਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਸ਼੍ਲੀਪਦਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਰ੍ਵਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕੀਟਲੂਤਾਦਿਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਮੂਸਿਕਾਲਰ੍ਕਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਰਸਾਯਨਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਵਾਜੀਕਰਣਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ| ਏਵਮੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਦਿਤਿ ਬਾਲਸ੍ਯ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਦ੍ਵੌ, ਸਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵੌ, ਯਥਾਸਂਖ੍ਯੇਨ| ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਦਕ੍ਤਮੋਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕੈਕਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਗੁਹ੍ਯਰੋਗੇਸੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ| ਅਨਪਤ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯੋ ਬੀਜਪੋਸਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰਿਤਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਸੂਤ੍ਰਸ਼ਾਰੀਰਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੈਰੁਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ਭਦ੍ਰਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਥਮਃ|| ੧||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਬਾਲੋਪਚਰਣੀਯਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍, ਉਤ੍ਤਰਮ੍| ਆ੦ ਰ੦- ਇਤਿ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਰ੍ਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਉਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਯੁਸ੍ਕਾਮਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਦ੍ਰਵਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਦ੍ਗਵਦ੍ਗਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਕਾਃ| ਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵੀਹਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਦਿਨਚਰ੍ਯਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਵਾਚਕਾਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਃ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਾਃ| ਦਕ੍ਸੇਕਃ-ਆਸ਼੍ਚੋਤਨਮ੍| ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਿਕ ਏਕੋਧ੍ਯਾਯਃ| ਮਦਾਦਯੋ-ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਯਃ| ਵਿਸ਼ਿ-ਵਿਡ੍ਰੋਗਯੋਰਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣ੍ਯੋਃ| ਮੂਤ੍ਰਿਤੇ-ਮੂਤ੍ਰਰੋਗਯੋਃ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰ (ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤ) ਪ੍ਰਮੇਹਯੋਃ| ਭੂਤਗੇ-ਭੂਤਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਯੋਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ-ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਯੋਃ| ਸਨ੍ਧਿਸੁ-ਸਨ੍ਧਿਗਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਯੋਃ| ਦਗਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਯਃ, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍| ਸਰ੍ਵਗਾਦਿਸੁ ਸਟ੍ਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੌ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਭੇਦਾਤ੍, ਵ੍ਰਣੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਭੇਦਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਗੇ-ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗੇ| ਭਙ੍ਗੇ-ਅਸ੍ਥਿਭਙ੍ਗੇ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਪਥਕ੍ ਦ੍ਵਯਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿਸੇਧਭੇਦਾਤ੍| ਅਨਪਤ੍ਯਾਨਾਂ ਬੀਜਪੋਸਣੋ-ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਵਿਂਸ਼ਂਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਮ੍| ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਅਧ੍ਯਾਯ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਃ|| ੧||