Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్నపానస్వరూపం శరీరసంధారణార్థం ప్రాగుక్తం| పథ్యమపి చాన్నపానం విషాద్యుపహతం రోగాయ మృత్యవే వా సంపద్యతే, అతస్తద్రక్షార్థమధ్యాయోఽయమారభ్యతే-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౭. అన్నరక్షాధ్యాయః
Adhikarana అన్నరక్షాధ్యాయః సప్తమః (౨-౩) · Śloka ౩
అథాతోఽన్నరక్షాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||
View original
अथातोऽन्नरक्षाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నస్య రక్షా-అన్నరక్షా| సోపదిష్టా యత్రాధ్యాయే, సోఽప్యుపచారాదన్నరక్షేత్యుచ్యతే| యథా, శిశుపాలవధః కావ్యమితి| శేషం వ్యాఖ్యానమత్ర పూర్వవత్కార్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్నరక్షాధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి యతః పూర్వయోరధ్యాయయోరాహార ఉక్తః| స చారక్షితో రోగహేతుః అతో రక్షా వక్తవ్యా| సా చాస్మిన్నధ్యాయే, అత ఏవాయమన్నరేక్షాఖ్యః|
Adhikarana రాజనికటే వైద్యస్థితిః (౧) · Śloka ౧
రాజా రాజగృహాసన్నే ప్రాణాచార్యం నివేశయేత్| సర్వదా స భవత్యేవం సర్వత్ర ప్రతిజాగృవిః||1||
View original
राजा राजगृहासन्ने प्राणाचार्यं निवेशयेत्| सर्वदा स भवत्येवं सर्वत्र प्रतिजागृविः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రాజా-నృపః, ప్రాణాచార్యం-వైద్యం, రాజగృహాసన్నే నివేశయేత్-ఆవాసయేత్| ఏవం సతి యో గుణః స్యాత్తమాహ-సర్వదేత్యాది| సర్వదా-సర్వకాలం రాత్రిదివసమేవ, నృపభవనసమీపస్థితః సః-వైద్యః సర్వత్ర-అన్నపానశయనమాల్యాదౌ, ప్రతిజాగృవిః-దత్తావధానో భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్నరక్షా చ విషవిరూద్ధావిధిసేవనశయన సంభోగేభ్యః| తే చ రాజ్ఞః ప్రాయేణ సంభవంతి, తేభ్యశ్చ రక్షా వైద్యాధీనా| తస్మాద్రాజ్ఞో వైద్యసన్నిధిం విధత్తే-రాజేతి| ప్రాణాచార్యం-వైద్యం,ఏవం-సన్నిధౌ సత్యాం, సః-వైద్యః, సర్వదా-సర్వేషు కాలేషు, సర్వత్ర-సర్వేషు కార్యేషు, ప్రతిజాగృవిః-ప్రతిపదార్థం జాగరూకః సమ్యగవహితో భవతి|
Adhikarana వైద్యేన రాజ్ఞోఽన్నపానం విషాద్రక్ష్యం (౨) · Śloka ౨
నను, కిమేవం క్రియతే? ఇత్యాహ- అన్నపానం విషాద్రక్షేద్విశేషేణ మహీపతేః| యోగక్షేమౌ తదాయత్తౌ ధర్మాద్యా యన్నిబంధనాః||2||
View original
ननु, किमेवं क्रियते? इत्याह- अन्नपानं विषाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः| योगक्षेमौ तदायत्तौ धर्माद्या यन्निबन्धनाः||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మహీపతేః సంబంధ్యన్నపానం విషాత్-విషసంస్పర్శాత్, విశేషేణ-అతిశయేన రక్షేత్| అన్నపానమిత్యుపలక్షణం| శయనవస్త్రగంధరత్నమాల్యాదీనామపి పరిరక్ష్యత్వాత్| నను, కిమితి, నృపాన్నపానాది విశేషేణ రక్షేత్ ? ఇత్యాహ-యోగేత్యాది| యోగః-అన్నవస్త్రాదిభిః సంబంధః| క్షేమః-తేషామన్నాదీనాం చౌరాద్యుపద్రవరక్షణాత్| ద్వావప్యేతౌ తదాయత్తౌ-నృపాయత్తౌ స్యాతాం| క్షేమశబ్దోఽర్ధర్చాదిః| ధర్మాద్యా ఇతి ధర్మార్థకామమోక్షాః| యన్నిబంధనాః-యోగక్షేమనిబంధనాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ విషరక్ష| వైద్యస్య విషాదన్నపానరక్షాం విధత్తే-అన్నపానమితి| స ఇత్యనువర్తతే| విశేషేణ-అన్యపదార్యేభ్యః, అన్యనరరక్షాతో విశేషతో రాజ్ఞః, అన్నపానం రక్షేత్| కుతః? యతః యోగక్షేమౌ తదాయత్తౌ,-తస్య-రాజ్ఞోఽధీనౌ| అలబ్ధలాభో-యోగః| లబ్ధపరిపాలనం-క్షేమః| కీదృశౌ తౌ? యన్నిబంధనా ధర్మాద్యాః,-ధర్మార్థకామమోక్షణాం యస్మాద్యోగక్షేమౌ సాధనం,తయోశ్చ రాజా,తతః సోఽతిశయేన విషాదిభ్యో రక్షణీయః|
Adhikarana సవిషాన్నలక్షణం (౩-౪) · Śloka ౪
సంప్రతి విషదుష్టస్య భక్తస్య లక్షణమాహ ఓదనో విషవాన్ సాంద్రో యాత్యవిస్త్రావ్యతామివ| చిరేణ పచ్యతే పక్వో భవేత్పర్యుషితోపమః||3|| మయూరకంఠతుల్యోష్మా మోహమూర్ఛ్హాప్రసేకకృత్| హీయతే వర్ణగంధాద్యైః క్లిద్యతే చంద్రికాచితః||4||
View original
सम्प्रति विषदुष्टस्य भक्तस्य लक्षणमाह ओदनो विषवान् सान्द्रो यात्यविस्त्राव्यतामिव| चिरेण पच्यते पक्वो भवेत्पर्युषितोपमः||३|| मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्छाप्रसेककृत्| हीयते वर्णगन्धाद्यैः क्लिद्यते चन्द्रिकाचितः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషవానోదనః సాంద్రో-విలేప్యాకారః| తథా, విస్రావయితుం శక్యో-విస్రావ్యః, నైవం యోఽసౌ-అవిస్రావ్యః, తస్య భావః, అవిస్రావ్యతామివ యాతి| చిరేణ కాలేన పచ్యతే| పక్వశ్చ పర్యుషితభక్తముపమా యస్య స పర్యుషితోపమో భవేత్, నిరూష్మా స్తబ్ధశ్చ సద్యోఽవతారితోఽపి స్యాదిత్యర్థః| తస్య చ భక్తస్య సంబంధీ మయూరకంఠతుల్యోష్మా మోహాదీన్ కరోతి| మయూరకంఠేన తుల్యో నానావర్ణో మయూరకంఠతుల్యః, స చాసావూష్మా చేతి| ఊష్మా-బాష్పః| తథా, అసావోదనో వర్ణగంధాద్యైర్హీయతే| ఆది (ద్య) శబ్దేన రసాదీనాం గ్రహణం| క్లిద్యతే-ప్రక్లిన్నో భవతి| తథా, జలమధ్యక్షిప్తతైలబిందుసదృశైశ్చంద్రికైరాచితో భవతి| ఇతి చక్షురాదిభిః పరీక్షా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ సవిషాన్నపానలక్షణం| తత్ర ఓదనం లక్షయతి-ఓదన ఇతి| సాంద్ర ఇవావిస్త్రావ్యతాం యాతి-సద్రవోఽప్యద్రవ ఇవ స్త్రావయితుం న శక్యతే| పవ్కః పర్యుషితోపమో భవేత్-సద్యస్కోఽప్యహోరాత్రోషితవన్నిరూష్మా స్తబ్ధశ్చ స్యాత్| మయూరకంఠతుల్యోష్మా-నీలబాష్పః| మోహాదికర్తృత్వమూష్మసంబంధాత్, సాక్షాత్సంబంధే ధోషాణాం వక్ష్యమాణత్వాత్| మోహో-విచారాశక్తిః,మూర్చ్ఛాంతర్భూతస్యాపి తస్య మూర్చ్ఛావసానేఽప్యనువృస్యర్థం పృథగ్గ్రహణం| ఆద్యశబ్దాద్రసాదయః| క్లిద్యతే-సమ్యక్ స్త్రావితోఽపి క్లేదం ధతే| చంద్రికాన్వితః- చంద్రికైరన్వితోభవతి,- మయూరపిచ్ఛతుల్యో జలక్షిత్పతైలబిందుసద్యశో భవతి|
Adhikarana వ్యంజనాదీనాం పరీక్షా (౫-౬) · Śloka ౬
వ్యంజనానాం పరీక్షామాహ వ్యంజనాన్యాశు శుష్యంతి ధ్యామక్వాథాని తత్ర చ| హీనాఽతిరిక్తా వికృతా ఛ్హాయా దృశ్యేత నైవ వా||5|| ఫేనోర్ధ్వరాజీసీమంతతంతుబుద్బుదసంభవః| విచ్ఛిన్నవిరసా రాగాః ఖాండవాః శాకమామిషం||6||
View original
व्यञ्जनानां परीक्षामाह व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति ध्यामक्वाथानि तत्र च| हीनाऽतिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा||५|| फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः| विच्छिन्नविरसा रागाः खाण्डवाः शाकमामिषम्||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యంజనాని-వార్తాకాదీని దధితక్రదాడిమాదిసంస్కృతాని, ఆశు-క్షిప్రం శుష్యంతి| తథా, ధ్యామో-మలినః క్వాథో యేషాం తాన్యేవం| తత్ర చ-తేషు వ్యంజనవత్సు క్వాథేషు, హీనా-భుజాదిహీనా, అధికా, వికృతా-శిరోవిరహాదిలక్షణవికారోపేతా చాత్మీయా ఛాయా-ప్రతిబింబం, దృశ్యతే| నైవ వా-కీదృశ్యపి ఛాయా న దృశ్యతే| న చేదమరిష్టం, సనిమిత్తత్వాత్| తేష్వేవ వ్యంజనేషు ఫేనాదీనాం సంభవః| తత్రేతి ప్రకృతవ్యంజనోపలక్షితేషు సర్వద్రవేష్వేవ| విశేషేణ పునర్లవణోల్బణద్రవే ఫేనమాలా| ఊర్ధ్వరాజీసంభవం తు రసకాదిషు స్వయం దర్శయిష్యతి| విచ్ఛిన్నవిరసా రాగా ఇతి| రాగాః-ద్రాక్షాదికృతాః, ఋతుచర్యోక్తలక్షణాః, విచ్ఛిన్నా విరసాశ్చ భవంతి| క్వచిద్రాగో దృశ్యతే క్వచిన్నేతి విచ్ఛిన్నత్వం| క్వచిద్రసో దృశ్యతే క్వచిన్నేతి విరసత్వం| ఏవం ఖాండవోఽపి| శాకమామిషం చ విచ్ఛ్హిన్నం-స్థానే స్థానే త్రుటితం, విరసం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వ్యంజనాని లక్షయతి-వ్యంజనానీతి| వ్యఞ్జాని-సూప్యాదీని, ఆర్ద్రాణ్యప్యాశు విషవంతి శుష్యంతి-శోషంయాంతి| ధ్యామవ్కాథాని- మలినద్రవాణి బవంతి| తత్ర-తేషు క్వాథవత్సు వ్యంజనేషు, హీనాదికా ఛాయా-ప్రతిబింబం, దృశ్యతే నైవ వా దృశ్యతే| హీనా-బింబప్రమాణన్యూనా| అతిరిక్తాఅధికా| వికృతా-తుల్యప్రమాణాప్యన్యజాతీయా| ఫేనాదీనాం వ సంభవః| ఊర్ధ్వరాజీ-ఉపరిభాగే రేఖా| సీమంతో-విచ్ఛేదః| తంతుః-పిచ్ఛా| అథ వ్యంజన విశేషాః| తత్ర రాగాదీన్ లక్షయతి| విచ్ఛిన్నేతి| విచ్ఛిన్నాః- నష్టక్షీరవత్ పృథగ్భూతఘనద్రవభాగాః| విరసాః-వికృతరసాః| రాగాః ఖాండవాశ్చ-పానకభేదాః| ఏవం శాకం పాఠాది| ఆమిషం-మాంసం| తాని సర్వాణి రాగఖాండవాదీని సవిషాణి విచ్ఛిన్నవిరసాని భవంతి|
Adhikarana మాంసరసాదిద్రవేషు రేషా విశేషః,ఫలేషుపాకవిశేషః మాల్యవస్త్రధాత్వాదిషు విశేషః (౭-౧౨) · Śloka ౧౨
యత్ర ద్రవే యాదృశీ రాజీ సంభవతి, తాం విశేషతో దర్శయన్నాహ నీలా రాజీ రసే, తామ్రా క్షీరే, దధని దృశ్యతే| శ్యావాఽఽపీతాసితా తక్రే, ఘృతే పానీయసన్నిభా||7|| మస్తుని స్యాత్కపోతాభా, రాజీ కృష్ణా తుషోదకే| కాలీ మద్యాంభసోః, క్షౌద్రే హరిత్తైలేఽరుణోపమా||8|| పాకః ఫలానామామానాం పక్వానాం పరికోథనం| ద్రవ్యాణామార్ద్రశుష్కాణాం స్యాతాం మ్లానివివర్ణతే||9|| మృదూనాం కఠినానాం చ భవేత్స్పర్శవిపర్యయః| మాల్యస్య స్ఫుటితాగ్రత్వం మ్లానిర్గంధాంతరోద్భవః||10|| ధ్యామమండలతా వస్త్రే, శదనం తంతుపక్ష్మణాం| ధాతుమౌక్తికకాష్ఠాశ్మరత్నాదిషు మలాక్తతా||11|| స్నేహస్పర్శప్రభాహానిః సప్రభత్వం తు మృణ్మయే| |12|
View original
यत्र द्रवे यादृशी राजी सम्भवति, तां विशेषतो दर्शयन्नाह नीला राजी रसे, ताम्रा क्षीरे, दधनि दृश्यते| श्यावाऽऽपीतासिता तक्रे, घृते पानीयसन्निभा||७|| मस्तुनि स्यात्कपोताभा, राजी कृष्णा तुषोदके| काली मद्याम्भसोः, क्षौद्रे हरित्तैलेऽरुणोपमा||८|| पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम्| द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते||९|| मृदूनां कठिनानां च भवेत्स्पर्शविपर्ययः| माल्यस्य स्फुटिताग्रत्वं म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः||१०|| ध्याममण्डलता वस्त्रे, शदनं तन्तुपक्ष्मणाम्| धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलाक्तता||११|| स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं तु मृण्मये| |१२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసే-మాంసరసే విషవతి, నీలా-నీలవర్ణా, రాజీ దృశ్యత ఇతి ప్రకృతేన సంబంధః| ఏవం చాగ్రేఽపి రాజీ దృశ్యత ఇతి యోజ్యం| క్షీరే-క్షీరమధ్యే, తామ్రా-తామ్రవర్ణా| దధని-దధ్నిశ్యావా| తక్రే ఆపీతాసితా-ఆనీలపీతా| ఘృతే సలిలనిభా| మస్తుని కపోతాభా| తుషోదకే-కాంజికే, రాజీ కృష్ణా| మద్యేఽంభసి చ కాలీ| మాక్షికే హరిద్వర్ణా| తైలేఽరుణోపమా-ఈషల్లోహితవర్ణా| ఉదాహరణమాత్రం త్వేతత్, తేన వసాగంధస్య చ తైలే సంభవః, ద్రవౌషధస్య కపిలా, ఇతి| తథా, ఆమానాం ఫలానాం పాకః| పక్వానాం పరికోథనం-శాతనం భవతి| ఆర్ద్రశుష్కాణాం యథా సంఖ్యం మ్లానతా-శుష్కాభాసత్వం, తథా వివర్ణతా-శ్యావత్వాది లక్షణా| మృదూనాం కఠినత్వం, కఠినానాం మృదుత్వం, అయం స్పర్శవిపర్యయః| మాల్యస్య-పుష్పస్య, స్ఫుటితం-విశీర్ణం, అగ్రం-ప్రాంతో యస్య తత్స్ఫుటితాగ్రం, తస్య భావస్తత్త్వం| తథా, మ్లాన్యుద్భవో-మ్లానతా, గంధాంతరోద్భవః-స్వగంధనాశోఽన్యగంధసంభవశ్చ| ధ్యామాని-మలినాని, మండలాని-వృత్తాని, తేషాం భావో ధ్యామమండలతా, వస్త్రే-ఆస్తరణప్రావరణాదిరూపే స్యాత్| శదనం-శాతః పాతః స్యాత్| కేషాం ? తంతుపక్ష్మణాం,-తంతూనాం-సూత్రాణాం పక్ష్మణాం చ పార్శ్వవర్తినాం, వస్త్రసంబంధినామేవ| ధాతుః-సువర్ణాదిః మౌక్తికం-ముక్తా, కాష్ఠం-దారు, అశ్మా-పాషాణః, రత్నాని-వజ్రమరకతాదీని, ఆదిశబ్దేన శంఖశుక్త్యాదిపరిగ్రహః, తేషు మలాక్తతా-పంకమలోపదిగ్ధతా| స్నేహహానిః-తేషామేవ ధాత్వాదీనాం స్నేహస్య వ్యపగమః| ఏవం స్పర్శప్రభాహానిః| మృణ్మయే తు భాండే సవిషే నిష్ప్రభేఽపి సప్రభత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మాంసరసాదీన్ రాజీవిశేషేణ లక్షయతి-నీలేతి| రసే-మాంసరసే, నీలవర్ణా రజీ-రేఖా| క్షీరే తామ్రా| దంధి స్యావా-కపిశా| తక్రే పీతాఽసితా-గౌరశ్యామా| ధృతే పానీయసన్నిభా-ఉదకవర్ణా| మద్యేఽంభసి చ కాలీ-కృష్ణా| క్షౌద్రే హరిత్-మరకతవర్ణా| తైలే అరుణోపమా| ఫలాని లక్షయతి-పాక ఇతి| అపవ్కానాం ఫలానాం విషదుష్టానాం పాక ఉపజాయతే, పక్వానాం పరికోథనం-పూతీభావః| ఆర్ద్రశుష్కాణి లక్షయతి-ద్రవ్యాణామితి| ఆర్ద్రాణాం ద్రవ్యాణాం మ్లానిః-క్రించిచ్ఛుష్కత్వం, శుష్కానాం వివర్ణతా-వికృతవర్ణత్వం| మృదుకఠినాని లక్షయతి-మృదూనామితి| స్పర్శవిపర్యయః-మృదూనాం కాఠిన్యం కఠినానాం మృదుత్వం| మాల్యం లక్షయతి-మాల్యస్యేతి| మాల్యస్య-పుష్పస్య, అగ్రభాగేషు శీర్ణత్వం| వస్త్రం లక్షయతి-ధ్యామమండలతేతి| ధ్యామమండలతా-మలినమండలోత్పత్తిః| తంతూనాం పక్ష్మాణి-సూక్ష్మావయవాః,తేషాం శదనం-శాతః| ధాత్వాదీన్ లక్శయతి-ధాతుమౌక్తికేతి| ధాతవః-సువర్ణాదయః| రత్నం-మాణిక్యాది| ఆదిశబ్దేన శంఖశుక్త్యాదయః| మలాక్తతా-మలినఛైత్వం| స్నేహాదీనాం చ హానిః,- స్త్రిగ్ధానాం స్నేహస్య, శీతాదీనాం స్పర్శస్య, తేజస్వినాం ప్రభాయాః| మృణ్మయం లక్షయతి-సప్రభత్వమితి| సప్రభత్వం-నిష్ప్రభస్యాపు ప్రభోత్పత్తిః|
Adhikarana విషదాతృలక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
ఇదానీం యో విషం దదాతి, తస్య లక్షణమాహ | విషదః శ్యావశుష్కాస్యో విలక్షో వీక్షతే దిశః||12|| స్వేదవేపథుమాంస్త్రస్తో భీతః స్ఖలతి జృంభతే| |13|
View original
इदानीं यो विषं ददाति, तस्य लक्षणमाह | विषदः श्यावशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः||१२|| स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషం దదాతీతి-విషదో నరః, శ్యావం-శ్యామం శుష్కమాస్యంముఖం, యస్యాసౌ శ్యావశుష్కాస్యః,-శ్యామశుష్కవదనః| కిం కరోతి? విలక్షో వీక్షతే దిశః,- దిశ ఇతి సమంతాదిత్యర్థః, విలక్ష ఇతి లజ్జావాన్, వీక్షతే-అవలోకయతి| కించ, స్వదోషశంకయా స్వేదవాన్, వేపథుమాన్, త్రస్తః-శరీరేణ జాతకంపత్వాత్, భీతః-చిత్తేన సోద్వేగతయోపలక్ష్యమాణత్వాత్| స్తంభకుడ్యాదిభిరాత్మానమంతర్ధాపయితుమిచ్ఛన్నితస్తతో గచ్ఛంశ్చ స్ఖలితగతిర్భవతి, తత ఆహ-స్ఖలతి| పునఃపునశ్చ జృంభాం కరోతి, తేనాహ జృంభతే| ఉపలక్ష్ణం చేదం తత్తత్కాలభావినీనాం క్రియాణాం| తద్యథా (సంగ్రహే సూ.అ.8)-"అస్థానహాసీ, పృష్టోఽసంబద్ధముత్తరం దదాతి నైవ వా దదాతి, వివక్షుర్ముహ్యతి, అంగులీః స్ఫోటయతి, శిరః కండూయతే, ఓష్ఠౌ లేఢి, భువం విలిఖతి, క్రియాసు త్వరతే, విపరీతమాచరతి, స్వభూమౌ చ నావతిష్ఠతే|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విషప్రయోక్తారం లక్షయతి-విషద ఇతి| విలక్షః-చలదృష్టిః| దిశో వీక్షతే-ఇతస్తతోఽవలోకయతి| త్రస్తః-ఉద్విగ్నః| భీతః-చకితః| విషదలక్షణం తత్ప్రయుక్తవిషవిశేషప్రశ్నార్థం|
Adhikarana సవిషస్యాన్నస్యాగ్నిక్షేపాదినా పరీక్షా (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| |14|
View original
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సవిషమన్నం ప్రాప్యాఽగ్నిః స్ఫుటత్యతి-చటచటాయతే, అతిశయేనేత్యర్థః| ఏకావర్త ఇతి ఏక ఏవావర్తో యస్య, సంహతసర్వజ్వాలత్వాదసావేకావర్తః| శిఖికంఠాభధూమార్చిః,-శిఖీ-మయూరః, తస్య కంఠః-ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణః, తస్యేవాభా యయోర్ధూమార్చిషోస్తే శిఖికంఠాభే, తే తాదృశే ధూమార్చిషీ యస్యాగ్నేరసౌ శిఖికంఠాభధూమర్చిః ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణధూమజ్వాల ఇతి యావత్| అనర్చిర్వా-అజ్వాల ఇతి వా| ఉగ్రగంధవానితి కుణపగంధవాన్| నిదర్శనం చేదం| ధూమోఽప్యస్య ప్రసేకరోమహర్షశిరోవేదనాపీనసదృష్ట్యా కులతా అప్యుత్పాదయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథాగ్నిక్షేపాదినా సవిషాన్నలక్షణం| తత్రాగ్నిప్రక్షేపేణాహ-ప్రాప్యాన్నమితి| ఏకావర్తః-వామత ఏవ దక్షిణత ఏవ వా చలితజ్వాలః| స్ఫుటత్యతి-భృశం చటచటాయతే| శిఖికంటభధూమార్చిః-నీలధూమో నీలజ్వాలశ్చ| అనర్చిర్వాఅనుత్పన్నజ్వాలో వా|
Adhikarana మక్షికాకాకాదిభిః పరీక్షా సవిషాన్నత్యాగప్రకారః (౧౪-౧౮) · Śloka ౧౮
స్నేహలవణయోగాదప్యగ్నిరేవం స్యాత్, అతః పక్షిమృగైరపి పరీక్షాప్రకారాంతరం దర్శయన్నాహ | మ్రీయంతే మక్షికాః ప్రాశ్య కాకః క్షామస్వరో భవేత్|14| ఉత్క్రోశంతి చ దృష్ట్వైతచ్ఛుకదాత్యూహసారికాః| హంసః ప్రస్ఖలతి, గ్లానిర్జీవంజీవస్య జాయతే||15|| చకోరస్యాఽక్షివైరాగ్యం, క్రౌంచస్య స్యాన్మదోదయః| కపోతపరభృద్దక్షచక్రవాకా జహత్యసూన్||16|| ఉద్వేగం యాతి మార్జారః శకృన్ముంచతి వానరః| హృష్యేన్మయూరస్తదృష్ట్యా మందతేజో భవేద్విషం||17|| ఇత్యన్నం విషవజ్జ్ఞాత్వా త్యజేదేవం ప్రయత్నతః| యథా తేన విపద్యేరన్నపి న క్షుద్రజంతవః||18||
View original
स्नेहलवणयोगादप्यग्निरेवं स्यात्, अतः पक्षिमृगैरपि परीक्षाप्रकारान्तरं दर्शयन्नाह | म्रीयन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्|१४| उत्क्रोशन्ति च दृष्ट्वैतच्छुकदात्यूहसारिकाः| हंसः प्रस्खलति, ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते||१५|| चकोरस्याऽक्षिवैराग्यं, क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः| कपोतपरभृद्दक्षचक्रवाका जहत्यसून्||१६|| उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः| हृष्येन्मयूरस्तदृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विषम्||१७|| इत्यन्नं विषवज्ज्ञात्वा त्यजेदेवं प्रयत्नतः| यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సవిషమన్నమిత్యనువర్తతే| మక్షికాః సవిషమన్నం ప్రాప్యమ్రియంతే-మక్షికాః సవిషేఽన్నే న నిలీయంతే, నిలీనాస్తు సద్యో విపద్యంతే| విషదుష్టాహారాత్ కాకః క్షామస్వరో భవేత్| ఉత్క్రోశంతి-ఉచ్చైః కూజంతి, దర్శనాదేవ శుకదాత్యూహసారికాః| విషదర్శనమాత్రాదేవ చ హంసగతిః స్ఖలతి| గ్లానిర్జీవంజీవస్య జాయతే| ఉపలక్షణం చేదం| మరణమపి కస్యచిన్న గ్లానిరేవ, ఏవం జీవంజీవకస్య| చకోరస్య అక్షివిరక్తతా| 'దృష్ట్వైతట్ ఇతి సర్వత్ర యోజనీయం| క్రౌంచస్య మదోదయో-మదోత్పత్తిః స్యాత్| కపోతపరభృద్ద్దక్షచక్రవాకాస్త్యజంత్యసూన్-ప్రాణాన్విముంచంతి, చాత్యర్థం మరణదుఃఖాభ్యాహతాః| ఉద్విజతేఽత్యర్థం మార్జారః| వానరస్తు శకృత్పురీషం ముంచతి| ఉపలక్షణం చేదం| పృష్ఠతోముఖో రోదితి చ| తథా, హృష్యేన్మయూరస్తద్దృష్ట్వా| తదితి సవిషాన్నపరామర్శః| దృష్ట్వేత్యనువర్తమానేఽపి పునర్దృష్ట్వేతి వచనం సర్వత్ర మధ్యే సంప్రత్యయార్థం, ఆద్యంతాభ్యం గృహీతత్వాత్| విషం చాస్య దర్శనాదేవ మందతేజస్కం భవతి| ఇతి-ఏవం పూర్వోక్తాభిః పరీక్షాభిః, అన్నం-భక్తాది, విషవత్-విషసంసృష్టం, జ్ఞాత్వా త్యజేదేతత్| కథం? ప్రయత్నతః-ప్రయత్నేన| తమేవ ప్రయత్నం దర్శయన్నాహ-యథా-యేన ప్రకారేణ త్యజ్యమానేన, క్షుద్రజంతవో-మక్షికాదయోఽపి, తేన-విషేణ, న విపద్యేరన్ న నశ్యేయుః తథా త్యజేత్| క్షుద్రజంతవోఽపి కిం పునర్మహాంతః, ఇత్యపి శబ్దార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మక్షికాదిప్రాశనేన సవిషం సూచయతి-త్రియంత ఇతి| ప్రాశ్య-సవిషమన్నం భుక్త్వా, కాకః క్షామస్వరః-క్రుశస్వరో భవేత్| శుకాదిదర్శనేన లక్షయతి-ఉత్క్రోశంతీతి| శుకాదయో సవిషాన్నదర్శనేన ఉత్క్రోశంతి-ఉచ్చైః శబ్దం కుర్వంతి| దాత్యూహః-అంధకాకః| ఏతత్-సవిషమన్నం| అక్షివైరాగ్యం-నేత్రరాగాపగమః| కపోతాదయః ప్రాణాంస్త్యజంతి| పరభృత్-కోకిలః| దక్షః-కుక్కుటః| మయూరో హ్రష్యేత్-హర్షం ప్రాప్నోతి| మయూరస్య విషంధత్వం దర్శయతి-తదృష్టచేతి| తదృష్టచా-మయూరావలాకనేన| మందతేజః-అల్పప్రభావం| సవిషాన్నస్య యాగప్రకారం దర్శయతి-ఇత్యాన్నమితి| యథా తేన-సవిషాన్నేన,క్షుద్రజంతవోఽపి న విపద్యేరన్-న మ్రియేరన్, ఏవం త్యజేత్|
Adhikarana సవిషస్యాన్నస్యాగ్నిక్షేపాదినా పరీక్షా (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
ఇదానీం సవిషయస్యాగ్నిప్రక్షేపణాదికముపదిశన్నాహ | ప్రాప్యాన్నం సవిషం త్వగ్నిరేకావర్తః స్ఫుటత్యతి||13|| శిఖికంఠాభధూమార్చిరనర్చిర్వోగ్రగంధవాన్| ||14||
View original
इदानीं सविषयस्याग्निप्रक्षेपणादिकमुपदिशन्नाह | प्राप्यान्नं सविषं त्वग्निरेकावर्तः स्फुटत्यति||१३|| शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनर्चिर्वोग्रगन्धवान्| ||१४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సవిషమన్నం ప్రాప్యాఽగ్నిః స్ఫుటత్యతి-చటచటాయతే, అతిశయేనేత్యర్థః| ఏకావర్త ఇతి ఏక ఏవావర్తో యస్య, సంహతసర్వజ్వాలత్వాదసావేకావర్తః| శిఖికంఠాభధూమార్చిః,-శిఖీ-మయూరః, తస్య కంఠః-ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణః, తస్యేవాభా యయోర్ధూమార్చిషోస్తే శిఖికంఠాభే, తే తాదృశే ధూమార్చిషీ యస్యాగ్నేరసౌ శిఖికంఠాభధూమర్చిః ఇంద్రాయుధవదనేకవర్ణధూమజ్వాల ఇతి యావత్| అనర్చిర్వా-అజ్వాల ఇతి వా| ఉగ్రగంధవానితి కుణపగంధవాన్| నిదర్శనం చేదం| ధూమోఽప్యస్య ప్రసేకరోమహర్షశిరోవేదనాపీనసదృష్ట్యా కులతా అప్యుత్పాదయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథాగ్నిక్షేపాదినా సవిషాన్నలక్షణం| తత్రాగ్నిప్రక్షేపేణాహ-ప్రాప్యాన్నమితి| ఏకావర్తః-వామత ఏవ దక్షిణత ఏవ వా చలితజ్వాలః| స్ఫుటత్యతి-భృశం చటచటాయతే| శిఖికంటభధూమార్చిః-నీలధూమో నీలజ్వాలశ్చ| అనర్చిర్వాఅనుత్పన్నజ్వాలో వా|
Adhikarana వక్త్రగే విషే లాలాదయః తేషామౌషధం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
లాలా జిహ్వోష్ఠయోర్జాడ్యమూషా చిమిచిమాయనం| దంతహర్షో రసాజ్ఞత్వం హనుస్తంభశ్చ వక్త్రగే||21|| సేవ్యాద్యైస్తత్ర గండూషాః సర్వం చ విషజిద్ధితం| |22|
View original
लाला जिह्वोष्ठयोर्जाड्यमूषा चिमिचिमायनम्| दन्तहर्षो रसाज्ञत्वं हनुस्तम्भश्च वक्त्रगे||२१|| सेव्याद्यैस्तत्र गण्डूषाः सर्वं च विषजिद्धितम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వక్త్రగే-ముఖప్రాప్తే, లాలా భవతి| జిహ్వోష్ఠయోర్జాడ్యం భవతి, ఊషాదయశ్చ స్యుః| రసాజ్ఞత్వం-జిహ్వా రసం న చేతయత ఇత్యర్థః| హన్వోః స్తంభశ్చ స్యాత్| తత్ర సేవ్యాద్యైః-పూర్వోక్తైః, గండూషా హితాః| సర్వం చ-అన్యదపి, యద్విషం జయతి తద్ధితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సవిషాన్నభక్షణజాన్ రోగానాహ-లాలేతి| లాలా-శ్లేష్మతంతుస్త్రావః| జిహ్వౌష్ఠయోర్జాడచం-స్తంభః| ముఖే చిమిచిమాయనం-సర్వత్ర ముఖే సర్షపలిప్తస్యేవ దుఃఖం| దంతహర్షో-దంతరోగవిశేషః| లాలాదీనామౌషధమాహ-సేవ్యాద్యైరితి| సేవ్యాద్యైః-పూర్వోక్తైః| సర్వం విషిజిత్_విషతంత్రోక్తం ప్రతిసారణప్రలేపాదికం|
Adhikarana ఆమాశయగతే వమనాదయః పక్కాశ్యగతే వమనాదయః తేషామౌషధం (౨౨-౨౬) · Śloka ౨౬
| ఆమాశయగతే స్వేదమూర్చ్ఛ్హాధ్మానమదభ్రమాః||22|| రోమహర్షో వమిర్దాహశ్చక్షుర్హృదయరోధనం| బిందుభిశ్చాచయోఽంగానాం, పక్వాశయగతే పునః||23|| అనేకవర్ణం వమతి మూత్రయత్యతిసార్యతే| తంద్రా కృశత్వం పాండుత్వముదరం బలసంక్షయః||24|| తయోర్వాంతవిరిక్తస్య హరిద్రే కటభీం గుడం| సిందువారితనిష్పావబాష్పికాశతపర్వికాః||25|| తండులీయకమూలాని కుక్కుటాండమవల్గుజం| నావనాంజనపానేషు యోజయేద్విషశాంతయే||26||
View original
| आमाशयगते स्वेदमूर्च्छाध्मानमदभ्रमाः||२२|| रोमहर्षो वमिर्दाहश्चक्षुर्हृदयरोधनम्| बिन्दुभिश्चाचयोऽङ्गानां, पक्वाशयगते पुनः||२३|| अनेकवर्णं वमति मूत्रयत्यतिसार्यते| तन्द्रा कृशत्वं पाण्डुत्वमुदरं बलसङ्क्षयः||२४|| तयोर्वान्तविरिक्तस्य हरिद्रे कटभीं गुडम्| सिन्दुवारितनिष्पावबाष्पिकाशतपर्विकाः||२५|| तण्डुलीयकमूलानि कुक्कुटाण्डमवल्गुजम्| नावनाञ्जनपानेषु योजयेद्विषशान्तये||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషాన్నే ఆమాశయం ప్రాప్తే స్వేదాదయః స్యుః| అక్షిహృదయయోః రోధనం-స్తంభః| బిందుభిః-నానావర్ణైః, అంగానామాచయః-సమంతాచ్చయనం| పక్వాశయగతే తు విషేఽనేకవర్ణం వమతి, మూత్రయతి, అతిసార్యతే, తంద్రాదయశ్చ భవంతి| తయోః-ఆమపక్వాశయగతయోర్విషయోః, వర్తమానస్య పుంసో యథాయోగం వాంతవిరిక్తస్య హరిద్రే కటభీత్యాదికమౌషధం నావనాదిషు యోజయేత్| తత్ర మదనఫలాలాబుకుంభీకోశాతకీఫలైర్మధుయుక్తైర్నిష్పావాంబుయుక్తైర్వమనం| వాంతస్య స్నేహయిత్వా విరేచనం| పక్వాశయగతే త్వవమితస్యైవ నీలినీఫలయుక్తేన ఘృతేన విరేచనమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సవిషాన్నామాశయప్రప్తిజాన్ రోగానాహ-ఆమాశయగత ఇతి| చక్షుర్హృదయరోధనం-నేత్రయోర్మనసశ్చ క్రియాప్రతి బంధః| బిందుభిరంగానామాచయః-జలబింద్వాకారస్ఫోటవ్యాప్తాంగత్వం| సవిషాన్నపవ్కాశయప్రప్తిజాన్ రోగానాహ-పవ్కశయగత ఇతి| పాండుత్వం-శుల్కత్వం| ఉదరం_ఉదరాఖ్యో రోగః| ఆమపవ్కాశయవికారయోరౌషధమాహ-తయోరితి| వాంతవిరిక్తిస్యేతి క్రమాద్యోజ్యం| ఆమాశయవికారేషు వాంతస్య| పక్వాశయవికారేషు విరిక్తస్య| హరిద్రాదీని నావనాదిషు యోజయేత్| హరిద్రే-హరిద్రాద్వయం నిశా దార్వీ చ| కటభీ-గిరికర్ణకా| సిందువారితో-నిర్గుండీ| నిష్పావో-వల్లః| బాష్పికా-హింగుపత్రీ| శతపర్వికా-వచా| కుక్కుటస్య పక్షిణోఽండం| అవల్గుజో-బాకూచీ| ఆహారం వినాపి ప్రయుక్తస్య విషస్య శాంత్యర్థమయం యోగః స్యాదితి " ఇత్యుక్తం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 8)-"ఈశ్వరాణాం వసుమతాం విశేషేణ తు భూభుజాం ప్రాయేణ మిత్రేభ్యోఽప్యమిత్రా భూయాంసో భవంతి| తతస్తత్ప్రయుక్తాః సమాసన్నవర్తినోఽన్నపానాదిషు విషం ప్రయచ్ఛంతి, స్త్రియశ్చ తత్ప్రణిధిప్రయుక్తాః సౌభాగ్యలోభేన| తస్మాద్రాజా కులీనం స్నిగ్ధమాత్పమాస్తికమార్యమార్యపరిగ్రహం దక్ష దక్షిణం నిభృతం శుచిమనుద్ధతమనలసమవ్యసనమనహంకృతమకోపనమసాహసికం వాక్యార్థావబోధకుశలం నిష్ణాతమష్టాంగే యథాగ్నాయమాయుర్వేదే సువిహితయోగక్షేమం సన్నిహితాగదాదియోగం సాత్మ్యజ్ఞం చ ప్రాణాచార్యం పరిగృహ్ణీత| తమర్థమానాభ్యాం యథామ్నాయం సంప్రదాయానతిక్రమేణ కాలేఽనుకాలం గురుమివ శిష్యః పితరమివ పుత్రః పూజయేత్| ప్రతికూలమపి చ తద్వచః సాంప్రతమితి మన్యేత| న హి భద్రోఽపి గజపతిర్నిరంకుశః శ్లఘనీయో జనస్య| తస్మాత్తదాయత్తమాహారవిహారం ప్రతి చాత్మనః కుర్యాత్| ఉపాత్తమపి ఖలు జీవితముపాయబలేన స్వసమయమధితిష్ఠతి| అపి చ బహుపరిగ్రహా నరపతయః| సంతి చాశుకారిణః శూలసత్ర్యాసాదయః| ప్రతిక్షణం ప్రత్యవేక్షణీయావస్థాశ్చ రోగిణో, విశేషేణ రాజానః| తే హి ప్రమాదపరిగతా దుఃఖాహిష్ణవః స్వయమప్యపథ్యరుచయః సన్నిహితాహితప్రియవచనప్రాయపరివారాశ్చ| తస్మాద్భిషజో రాజా రాజగృహాసన్నే సన్నివేశనం కారయేత్| తథా హి స సర్వోపకరణేషు నృపతిశరీరిపయోగిష్వపరోక్షవృత్తిర్భవాతి| స సమ్యక్సంపన్నమన్నం సుపరీక్షితం విశుద్ధమగ్నయాదిషు ప్రాగుపనీతం శిఖినా దృష్టమభిప్రోక్షితం ప్రోక్షణైః పురః స్థితో రాజానం హస్తబద్ధౌషధిరత్నం భోజయేత్| భుంజానస్య చాస్య దుందుభీనగదప్రలిప్తాన్ వాదయేత్| దంతకాష్ఠప్రయుక్తే తు విషే కూర్చకవిశరణమౌషధగంధో రూక్షతా జిహ్వాదంతౌష్ఠమాంసశోఫశ్చ| తత్ర ప్రచ్ఛాయ ధాతకీపుష్పజాంబవాస్థిహరీతకీచూర్ణైః సేక్షోద్రైః సప్తచ్ఛదకల్కేన వా ప్రతిసారణం కుర్యాత్| దాడిమకరమర్దకభవ్యామ్రాతకకోలబదరరసక్షౌద్రయుక్తం గండూషం| అనేన జిహానిర్లేఖనకవలగండూషా వ్యాఖ్యాతాః| అంజనప్రయుక్తేఽశ్రూపదేహదాహరాగవేదనా దృష్టివిభ్రమా భవంత్యాంధ్యం చ| తత్ర సర్పిష్పానం యోజ్యం| శృతేన పయసా సత్పకృత్వః పిప్పలీర్భావయేత్| తతస్తకల్కేన సర్పిర్విపధ్కం నేత్రతర్పణం| కపిత్థమేషశృంగీభల్లాతకానాం పుష్పైర్వరణనిర్యాసేన చాంజనం| బృహతీశిరీషబీజప్రపౌండరీకనాగబలాచూర్ణం సత్పకృత్వో మధునా భావయేత్| తచ్చ స్రోతోంజనసువర్ణచూర్ణచూర్ణయుక్తమంజనం| నస్యధూమప్రయుక్తే శిరిరుక్కఫాస్త్రావః ఖేభ్యో రుధిరాగమనమింద్రియవైకృతం చ| తత్రాతివిషాశ్వేతాకాకమాచీమదయంతికాకల్కక్షీరసిద్ధం సర్పిర్నస్యే పానేచ విదధ్యాత్| మదయంతికా-మల్లికా| అభ్యంగప్రయుక్తే త్వగ్దాహస్వేదపాకస్ఫోటావదరణాని| తత్ర శీతాంబుపరిపిక్తస్య చందనతగరోశీరకుష్ఠవేణుపత్రికాఽమృతాసోమవల్లీశ్వేతాపద్మకాలీయకైరనులేపనం| వేణుపత్రికా-బాష్పికా| ఏతాన్యేవ చ సకపిత్థరసగోమూత్రాణి పానం| గిరికర్ణికాశ్వేతామూలప్రియంగుసారివామధుకసర్పసుగంధామృగైర్వారుమూలాని శేలుక్వాథపిష్టాని ప్రలేపః| అనేనోద్వర్తనోద్ధర్షణపరిషేకానులేపనభూషణయానశయ్యాస్తరణవస్త్రకవచపాదుకోపానత్పాదపీఠా వ్యాఖ్యాతాః| విశేషతస్త్వాభరణకృతే వికారేఽశ్వగంధాపామార్గకిణిహీఖదిరశిరీషకల్కైర్గోపిత్తసంయుక్తైః ప్రదేహః| పాదపీఠకృతే శ్లేష్మాతకసర్పసుగంధాకల్కో మధుయుక్తః| ఛత్రప్రయుక్తే స్ఫోటానాం క్షిప్రపాకానాం పవ్కజాంబవప్రకాశానాం ప్రాదుర్భావః| తత్ర మధుకపాటలాకపాటలాకసేరుకరోధ్రాంజనకుష్ఠసర్పసుగంధాఖదిరశిరీషకల్కైర్గోపిత్తప్రయుక్తైః సర్వ గాత్రప్రదేహః| అనేన చామరవ్యజనే వ్యాఖ్యాతే| శిరోఽభ్యంగప్రయుక్తే వేదనారంథిజన్మ కేశచ్యవనం చ| తత్ర శ్యామాపాలిందీతందులీయకచూర్ణధృతర్క్షపిత్తైః సుభావితా కృష్ణా మృత్ప్రలేపః| గోమయమాలతీమూషికపర్ణ్యన్యతమరసః కల్కో వాఽగారధూమో వా| శ్లేష్మాతకరత్వక్పాటలాశిరీషమధూకహరిద్రాద్వయైరజాక్షీరాలోడితైః పరిపేకః| అనేన శిరఃస్నానస్నపనోదకకంకతకస్త్రగుష్ణీషా వ్యాఖ్యాతాః| కర్ణపూరణప్రయుక్తే శోఫశూలపాకాః శ్రోత్రవైగుణ్యం చ్చ్| తత్ర బహుపత్రాస్వరసో ధృతక్షౌద్రయుక్తః కర్ణపూరణం, సోమవల్కలరసో వా సుశీతః| ముఖాలేపప్రయుక్తే ముఖస్య శ్యావతా పద్మకంటకాశ్చ భవంత్యభ్యంగజాశ్చ వికారాః| తత్ర మధుకపయ స్యాబంధుజీవఫంజీపునర్నవాచందనైః సధృతైర్లేపో మధుసర్పిషోః పానం చ| సవిషపుష్పాధ్రాణాత్ శిరోనాసావ్యథా సాశ్రునేత్రతా గంధాజ్ఞానం చ| తత్రానంతరోక్తో విధిర్బాష్పోదితశ్చేతి| భవతి చాత్ర| ఫలమూలచ్ఛదాదీనాం దద్యాత్ప్రక్షాలనోదకం| భాజనవ్యంజానాం చ తథా కుర్యాదతందిర్తః|| ఘ్రేయాణి ఘ్రాపయిత్వా తు స్పృశ్యాన్ సంస్పృస్య తానపి| ప్రతీవాపం తతో దత్వా ప్రతీక్ష్యైవైకనాడికాం|| తతో విజ్ఞాయ శుద్ధిం చ భాజనస్యోదకస్య చ| ఆహారముపయుంజీత యథావద్వసుధాధిపః|| మందం తీక్ష్ణవిషాభ్యాసే విషముత్తీర్యతే భృశం| తస్మాత్తీక్ష్ణవిషం హస్తే బధ్నీయాత్కుశలో భిషక్|| విషసంధారణం ధన్యం రక్షోఘ్నం ప్రీతివర్ద్ధనం| అపి చ| సాపిధానఘటీమూటఫలకస్థాపితౌషధం| ప్రాగుదీచ్యోర్దిశోర్గుప్తం భైషజ్యాగారమిష్యతే|| ఘఠ్యాదీని-మృత్తృణకాష్ఠమయాని| ఉచ్చైః ప్రశస్తదిగ్దేశం బహువాతాయనం మహత్| మహానసం సుసంమృష్టం విశ్వాస్యజనసేవితం|| సద్ద్వాఃస్థాధిష్ఠితద్వారం కక్ష్యావత్సవితానకం| సుధౌతద్దఢకుంభాది పరిశుద్ధజలేంధనం|| స్వకర్మకుశలా దక్షాః సూదాస్తత్రాప్రమాదినః| క్లుప్తకేశనఖాః పిత్ర్యా రాజ్ఞః కృత్యైరంగతాః|| తేషామధిపతిర్విప్రః కులజః సిపరీక్షితః| సంవిభక్తశ్చ భక్తశ్చ శుచిర్వైద్యవశానుగః|| సంవిభక్తః-ఉదాసీనః| సర్వేఽపి భూభృదాసన్నాః శస్తాః సతతమీద్దశాః| మిథో విగ్రహసంఘాతరహితా భూభృతే హితాః|| తాన్ వైద్యో గుణవానేకో మనసా ప్రతిజాగృయాత్| భూభృద్దేహోపకరణసంరక్షణసముద్యతః|| అథాభ్యమిత్రం వ్రజతో జిగీషోర్వైద్యః సుసజౌషధశస్త్రయంత్రః| తుంగధ్వజాఖ్యాతనివాసభూమిర్యుద్ధాగతం యోధజనం చికిత్సేత్|| పంథానముదకం ఛాయాం భక్తం యవసమింధనం| దూషయంత్యరయో యస్మాత్తద్విద్యాచ్ఛోధయేత చ| ప్రస్థానం వా నివేశం వా నావిజ్ఞాయ ప్రయోజయేత్| భూవారితృణకాష్ఠాశ్మమార్గన్ మార్గవనస్పతీన్|| విషేణోపహతా భూమిః క్వచిద్దగ్ధేవలక్ష్యతే| ప్రమ్లానతృణగుల్మాదిర్మృతకీటసరీసృపా|| విశీర్యంతే ఖురనఖా దాహకండూరుజాన్వితాః| ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా జ్వరో మోహః శిరోదుఃఖం చ జాయతే|| తత్ర సౌభాంజనాన్మూలం వల్లీం సోమముశీరకం| మాతులుంగరసం హింగు పాయయేద్దధిమాత్రయా|| వల్లీప్రియంగుః| మూత్రాణ్యజావిహస్తిభ్యో మాంసాని రుధిరాణి చ| సర్వగంధైః సమాయోజ్య పచేత్పక్వే చ నిక్షిపేత్|| సోమరాజీం సునందాఖ్యాం సరలాం గంధనాకులీం| చారటీం త్రాయమాణాం చ ప్రోక్షయేత్తేన తాం భువం|| సునందాఖ్యా-గోరోచనా| చారటీ-పద్మచారిణీ| సవిషం విరసం తోయం కోవిష్ణం రాజిభిశ్చితం| ఫేనిలం గురు విచ్ఛిన్నం ఖగైరనభినందితం|| మృతాకులితమత్స్యం చ స్పర్శాత్తచ్ఛోఫకండుమత్| ఓదనః సాధితస్తేన భుక్తమాత్రో విదహ్యాఏ|| విదగ్ధః పచ్యతే కృచ్ఛ్రాత్పవ్కో మూర్చ్ఛాజ్వరప్రదః| దర్శయేత్సర్వతో నీలపీతకర్బురలోహితం|| తత్ర శిగ్ర్వాదిమగదం భూమిదోషోదితం పిబేత్| అజశృంగీం విశాలాఖ్యాం విషఘ్నీముత్తమారణీం|| ఫణిజ్జకం ప్రతివిషాం దగ్ధ్వా తద్భస్మ గాలయేత్| బహుశో గాలితం తచ్చ పాచయేత్తత్ర చ క్షిపేత్|| కల్కయేత్వా ప్రతీవాపం సరలాం రజనీద్వయం| ఏలాముదీచ్యం మంజిష్ఠాం సునందాం బాకుచీమపి|| పాత్యంతే బిందవస్తస్మాద్యత్ర తన్నిర్విషీభవేత్|| పాటలాపారిభద్రాశ్వకర్ణస్యామాక శిగ్రుకాన్|| కలశాంతర్గతాన్ ద్గ్ధ్వా ప్రక్షిపేత్సవిషేఽంభసి| శీతే ఘర్మో హిమశ్చోష్ణే మారుతో విషసంయుతః|| భ్రమమూర్చ్ఛాదికారీ చ శిగ్ర్వాదిస్తత్ర చేష్యతే| దేవదారునతానంతామధుకాంజనగైరికం|| వజ్రకందం లతాం రోధ్రం వికిరేత్ శ్లక్ష్ణచూర్ణితం| వృక్షాగ్రేషు పతాకాసు దూష్యేషు సుమహత్సు చ|| సర్వతశ్చూర్ణసంపర్కాన్నిర్విషో జాయతేఽనిలః| వికృతా భవతి చ్ఛాయా పాదపే విషదూషితే|| నిర్గంధమతిగంధం వా తత్పుష్పం హృచ్ఛిరోరుజం| కుర్యాత్, ఫలపలాశాది కండూఆకాతిసారకృత్|| భూమి ముద్దిశ్య యత్ప్రోక్తం తత్సర్వం తత్ర శస్యతే| న చ కన్యామవిదితాం సంస్పృశేదపరీక్షితాం|| వివిధాన్ కుర్వతే యోగాన్ కుశలాః ఖలు మానవాః| ఆజన్మవిషసంయోగాత్కన్యా విషమయీ కృతా|| స్పర్శోచ్ఛ్వాసాదిభిర్హంతి తస్యాస్త్వేతత్పరీక్షణం| తద్ధస్తకేశాసంస్పర్శాన్మ్లాయతే పుష్పపల్లవైః|| శయ్యాయాం మత్కుణైర్వస్త్రే యూకాభిః స్నానవారిణి| జంతుభిర్మ్రియతే జ్ఞాత్వా తామేవం దూరతస్త్యజేత్|| నాప్రోక్షితం నావిదితం భిషజా నానవిక్షితం| నాప్రాశితం చ సూదాద్యైః కించిదాహారయేన్నృపః|| ధన్యం సర్వార్థసిద్ధాఖ్యం పాత్మరక్షోవిషాపహం| పరం చక్షుష్యమాయుష్యం శత్రుఘ్నం వక్ష్యతేఽంజనం|| అథ శుక్లపక్షే పుణ్యేఽహని పుష్పపునర్వసుహస్తచిత్రామృగశిరః శ్రవణరేవతీశతభిషక్ప్రాజాపత్యోత్తరాణామన్యతమేన నక్షత్రేణ యోగముపగతే భగవత్యోషధిపతౌ ప్రశస్తే ముహూర్తే సింధుస్త్రోతః సముత్థం స్నిగ్ధం సప్రభం గంధవర్ణచ్ఛేదైర్నీలిత్పలాభమంజనమాహరేత్| తస్యాష్టౌ భాగాః, కనకరజతోదుంబరాణామేకైకో భాగః, తత్సర్వం మూషాయాం ప్రక్షీప్య, బలిమంగలపూర్వకమగ్నిముపసమాధాయ, ఖదిరకదరధవస్యందనాన్యతమదారుభిర్గోమయైర్వా ప్రజ్వాలయేత్| తతశ్చార్యావలోకితేశ్వరమార్యతారాం బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేంద్రాత్యసోమవరుణ- వైశ్వానరవాయువిష్ణుజనకభరద్వాజ్ధన్వంతరిసుశ్రుతభవసుకన్యా-స్కందచ్యవనవైనతేయానన్యాశ్చ యథావిధ్యుక్తదేవతాః సుమనోఽక్షతలాజాస్వస్తికసంయావనిస్తుషయవసంస్కృతగుడధృతమిశ్రపాయసైరర్చయిత్వా,వృద్ధవైద్యబ్రాహ్రాణాంశ్చ శుక్లవాససో మహతీభిర్దక్షిణాభిః పూజయిత్వా, తస్మిన్నగ్నౌ తదంజనం ధ్మాతం ధ్మాతమావర్త్య పృథక్పృథంగిషేచయేత్| గోశకృద్రసమూత్రఘృతదధిక్షౌద్రవసామజ్జతైలమద్యసర్వగంధాంబుశర్కరోదకేక్షురసేషు, తథా హరీతక్యామలకబిభీతకకాశ్మర్యమృద్వీకాశృంగాటకకసేరుకోత్పలనలినసౌగంధికమృణా-లికాక్వాథేషు, తథాలావకపింజలైణశశహరిణకులీరరసేషు, తథా మధుకచందనకాలానుసార్యనలదపద్మకోశీరమంజిష్ఠానంతాగైరికకుంకుమోదకేషు| కాలానుసార్యం-శైలేయం| తతః శుక్లే వాససి బద్ధ్వా ద్వాదశరాత్రమాంతరిక్షేఽంభసి వాసయేత్| తత్శ్ఛాయాయాం విశోష్య స్ఫటికముక్తాప్రవాలకాలానుసార్యప్రతీవాపం పునరపి బలిమంగలపూర్వకమహరవాససా కన్యయా ద్దషది పేషయిత్వా సువర్ణరజతతామ్రశంఖశైలద్విరదరనగవలవైడూర్యస్ఫటికమేషశృంగ్యసనసారాన్యతమధటి-తాయామంజనికాయాం నిధాపయీ| గవలం-మాహిషం శృంగం| అథ పునరపి పూర్వవత్కృతస్వస్త్యయనం సావిత్రేణ కర్మణాఽథర్వవిద్ద్విజన్మనా విధివత్ తదభిసంస్కుర్యాత్| తతో గజస్కంధమారోప్య పాండురచ్ఛత్రచామరవాలవ్యజనైరనుగతం తథా శంఖదుందుభిస్వనైర్ద్విజాతివరప్రయుక్తైశ్చ వేదవాదమిశ్రైః పుణ్యాహఘోషైః కృతపుశ్పోహారం వైద్యగృహాన్నాయకగృహమనుప్రవేశయేత్| అనంతరం చ తేన విదేహాధిపోపదిష్టేన సర్వార్థేషు సిద్ధేనాంజనేన యథోక్తానామేవాంజనభాజనద్రవ్యానామన్యతమయా శలాకయా గోబ్రాహ్రాణపూజాపూర్వకం శుచిః సనియమో భూత్వా ధారిణీమిమాం విద్యామధీయానః పూర్వమక్షి దక్షిణమంజయేత్| నమశ్చక్షుఃపరిశోధనరాజాయ తథాగతాయార్హతే సమ్యక్సంబుద్ధాయ| తద్యాథా ఊఁచక్షుఃప్రజ్ఞాచక్షుర్జ్ఞానచక్షుర్విజ్ఞానచక్షుర్విశోధయ స్వాహా| తత్ పరం తామేవ ధారిణీమనుసంస్మరత్ సాయంప్రతః ప్రత్యహమేతేత్పరమం పవిత్రమారోగ్యకరమూర్జస్కరం సర్వ విఘ్నహరమంజానమశ్విభ్యామింద్రస్య వృత్రవధాభ్యుద్యతస్య ప్రాక్ప్రకల్పితం| త స్మాదేతద్రాజ్ఞాం రాజమహామాత్రాణాం చ మహీం విజిగీషమాణానాం బ్రాహ్రాణానాం చ వేదాధ్యయనమన్యద్వా మహచ్ఛాస్త్రమవగాహమానానాం ప్రసన్నమనా భిషక్ ప్రకల్పయేదితి| భవంతి చాత్ర| అథ యోగాః ప్రవక్ష్యంతే బృహస్పతికృతాః| శివాః| యాన్ సేవమానో నృపతిః శత్రుభ్యో నైతి వంచనం|| బిల్వాఢకీయవక్షారపాటలాబాష్పికోషణాః| శ్రీపర్ణీశల్లకీయుక్తా నిష్వ్కాథః ప్రోక్షణం పరం|| ఆఢకీ-సౌరాష్ట్రీ| సవిషం ప్రోక్షితం తేన సద్యో భవతి నిర్విషం| యవసేంధనపానీయవస్నశయ్యాసనౌదనం|| కవచా భరణచ్ఛత్రవాలవ్యజనవేశ్మ్ చ| శేలుపాటల్యతివిషాశిగ్రుగోపీపునర్నవం|| సమంగావృక్షమూలత్వక్కపిత్థవృషశోణితం| సహదంతశఠం తద్వత్ప్రోక్షణం విషనాశనం|| శోణితం-కుంకుమం| లాక్షాప్రియంగుమంజిష్ఠాసమంగాలహరేణుకాః| సయష్ట్యాహ్వా మధుయుతా బభ్రుపిత్తేన కల్కితాః|| నిఖనేద్గోవిషాణస్థాః సప్తరాత్రం మహీతలే| తతః కృత్వా మణిం హేమ్నా బద్ధం హస్తేన ధారయేర్|| సంసృష్టం సవిషం తేన సద్యో భవతి నిర్విషం| బభ్రుః-నకులః| మనోహ్వాలశమీపుష్పత్వఙ్నిశాశ్వేతసర్షపాః|| కపిత్థకుష్ఠమజిష్ఠాః పిత్తేన శ్లక్ష్ణకల్కితాః| శునో గోః కపిలాయాశ్చ సౌమ్యా ఖ్యోఽయం వరోఽగదః|| విషజిత్పరమం కార్యో మణిరత్రచపూర్వవత్| మూషికాఽజరుహా వాపి హస్తే బద్ధా విపాపహా|| హరేణుమాంసీమంజిష్టారజనీమధుకం మధు| అక్షత్వక్ సురసం లాక్షా శ్వపిత్తం పూర్వవన్మణిః|| వాదిత్రాణి పతాకాశ్చ పిష్టైరేభిశ్చలేపితాః| శ్రుత్వా ద్దష్వా తమాఘ్రాయ సద్యో భవతి నిర్విషః|| త్ర్యూషణం పంచలవణం మంజిష్ఠాం రజనీద్వయం| సూక్ష్మైలాం త్రివృతాం పత్రం విడంగానీంద్రవారూణీం|| మధుకం చేతి సక్షౌద్రం గోవిషాణే నిధాపయేత్| తస్మాదుష్ణాంబునా మాత్రాం ప్రాగ్భక్తాం యోజయేత్తథా|| విషం భుక్తం జరాం యాతి నిర్విషేఽపి న దోషకృత్| జతుసర్జరసోశీరసర్షపాపాత్రవాలకైః|| సవేల్లారుష్కరపురైః కుసుమైరర్జునస్య చ| ధూపో వాసగృహే హంతి విషం స్థావరజంగమం|| న తత్ర కీటాః సవిషా నోందురా న సరీసృపాః| న కృత్యాః కార్మణాద్యశ్ర ధూపోఽయం యత్ర దహ్రాతే|| శిఖిపిచ్ఛం బలాకాస్థి సర్షపాశ్చందన ఘృతం| ధూపో విషఘ్నః శయనవసనాసనగేహగః|| విశాలావ్యోషమంజిష్ఠాయష్టీలవణపంచకం| ద్వినిశాపత్రవేల్లైలాత్రివృచ్చూర్ణం సమాక్షికం|| పూర్వోక్తం త్ర్యూషణాదిం చ స్నానీయేఽంభసి యోజయేత్| క్వాథోఽథవాఽర్కకుసుమశ్వేతాపామార్గసర్షపైః|| సదధ్యాజ్యః కృతో యుక్తైః కామాతానాకులీయకైః| కల్కో వా చందనక్షీరిపలాశద్రుమవల్కలైః|| మూర్వైలవాలుసురసానాకులీతందులీయకైః| క్వాథః సర్వోదకార్యేషు కాకమాచీయుతైర్హితః|| రోచనాపత్రనేపాలీకుంకుమైస్తిలకం వహన్| విషైర్న బాధ్యతే స్యాంచ నారీనరనృపప్రియః|| చూర్ణైర్హద్రామంజిష్ఠాకిణిహీకణనింబజైః|| దిగ్ధం నిర్విషతామేతి గాత్రమిత్యాహ గౌతమః|| నస్యపానాసానాలేపైర్యుంజ్యాత్సంజీవనాదికాన్| అగదాన్ విషజగ్ధస్య తీక్ష్ణాని దమనాని చ|| అగదాన్-విషతంత్రోక్తాన్| పిప్పలీమధుకక్షౌద్రశర్కరేక్షురసైః సహ| విరేచనం శిరామోక్షం ప్రప్తం విస్రావణం యది|| హ్రదయావరణం కార్యం ప్రాగేవామిత్రమధ్యగః| పిబేద్ధృతమజేయాఖ్యమమృతం వాఽప్యభుక్తవాన్|| అజేయామృతే-విషతంత్రోక్తే| సర్పిః క్షౌద్రం దధి క్షీరమంతతః శీతలం జలం|| అంతతః-అంతే సర్వాభావే, అత ఏవ పూర్వేషు పూర్వాభావే పరమిత లభ్యతే| సితామధుకపాలిందీకల్కవన్మాంసమిష్యతే|| గోధాహరిణబభ్రూణాం సకణాశుంఠి పార్షత్తం| సనాగరం సాతివిషం శిఖినః ససితోఫలం|| సుశీతాః సఘృతాశ్చైషాం యథాస్వం కల్పితా రసాః| ఇథ్యం విషగరాదిభ్యో రక్షేద్వైద్యో నరేశ్వరం| స్యాత్తదుచ్ఛేద ఉచ్ఛేదః ప్రజానాం సర్వకర్మణాం|| ఆజ్ఞాధైర్యక్షమాత్యాగా మానుషత్వేఽప్యమానుషాః| యద్రాజ్ఞః కర్మభిస్తస్మాదారాధ్యోఽసావతీంద్రియైః|| యత్ర సాక్షాన్నృపస్తత్ర నిజ్ఞాతః ప్రవిశేద్భిషక్| న సమ్మతోఽప్యనుచితం యానస్థానాసనం భజేత్|| ఉచితం పురతో రాజ్ఞస్తిష్ఠేద్వాక్యం చ నాక్షిపేత్| అహీనకాలం రాజార్థం, స్వార్థం ప్రియహితైః సహ|| దేశే కాలే పరార్థం చ వదేద్ధర్మార్థసంహితం| నానుశిష్యాదపృచ్ఛంతం మహదేతద్ధి సాహసం|| నాచరేదహితేనైనం మూలోచ్ఛేదకరం హి తత్| అనుకూలం హితం వాచ్యమహితాద్వారయేన్మిథః|| ఉదారైః సాంత్వథన్వాక్యైర్దోషశ్చేత్తదుపేక్షయా| తూష్ణీం వా ప్రతివాక్యే స్యాద్వర్జయేద్ద్వేష్యసంకథాం|| విపశ్చిదప్యచిత్తజ్ఞో బాలశోఽపి తు భావవిత్| అతిప్రియోఽపి ద్వేష్యోఽపి యాత్యాశు విపరీతతాం|| నివేద్య రాజ్ఞే కుర్వీత కార్యాణి సులఘూన్యపి| న యాయాన్న చిరం తిష్ఠేత్కోశస్థానావరోధయోః|| స్వల్పేఽపి దర్శయే త్తుష్టిం లాభేఽనుద్ధతమానసః| మిథః కథనమన్యేన కౌలీనం ద్వంద్వవాదితాం|| వస్త్రాది రాజ్ఞః సద్దశం రాజలీలాం చ వర్జయేత్| దత్తం యత్తు నృపేణైవ తద్ధార్య తుష్టివృద్ధయే|| హసితవ్యే స్మితం కుర్యాత్ప్రభోరేవానువృత్తితః| ఉచ్యమానేఽవలంబేత పరమర్మణి మూకతాం|| స్వమర్మణి తు బాధిర్యం ధైర్యమాధుర్యసౌష్ఠవం| అత్యాయాసేన నాత్మానం కుర్యాదతిసముచ్ఛ్రితం|| పాతో యథా హిదుఃఖాయ నోచ్ఛ్రాయః సుఖకృత్తథా| ఆసన్నసేవా నృపతేః క్రీడాశస్త్రాహి పావకైః|| కౌశలేనామహతా వినీతైః సా నిరుధ్ద్యతే| ప్రాప్య దుష్ప్రాపమైశ్వర్యం బహుమానం చ భూపతేః|| యథోపయుంజీత చిరం తథాస్యాదప్రమాదవాన్| విదధ్యాత్పరితః శయ్యాం రక్షామంత్రాభిమంత్రితాన్|| రాత్రౌ సిద్ధార్థకాన్ భూతిమక్షతైరన్వితాం శుచిం| రక్షాశక్తిం తథోచ్ఛీర్పే సయవాంకురయావకాం| సదూర్వం పూర్ణకలశం సపుష్పఫలపల్లవం| ఉపహారం చ సంధ్యాయాం భుక్త్వా చాంతే నిశాసు చ|| ఏతస్వస్త్యనం కర్మ కర్తవ్యం శుచినా శుచేః| ఆయుష్యం పౌష్టికం భూతవిషకార్మణపాప్మజిత్|| సంక్షేప ఏషవిషపాలనసాధనాయ ప్రోక్తస్తు విస్తరవిధిః పునరుత్తరేషు| ఆలోచ్య సమ్యగఖిలం మతిపూవకారీ యుంజీత తత్పరికలయ్యవికారచిహ్నం|| ఇతి విషగరరక్షోణాయోపదేశం భజతి నరపతిర్యో నిత్యమేవాప్రమత్తః| నిజపరరిపువృందైప్రధృష్యో మహాత్మా స జనయతి జనానాం క్షేమయోగౌ చిరాయ|| "ఇతి|
Adhikarana భుక్తవిషస్యౌషధం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
విషభుక్తాయ దద్యాచ్చ శుద్ధాయోర్ధ్వమధస్తథా| సూక్ష్మం తామ్రరజః కాలే సక్షౌద్రం హృద్విశోధనం||27|| శుద్ధే హృది తతః శాణం హేమచూర్ణస్య దాపయేత్| |28|
View original
विषभुक्ताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||२७|| शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విషభుక్తాయ పుంసే ఊర్ధ్వమధశ్చ శుద్ధాయ కాలే సూక్ష్మం- అతిశ్లక్ష్ణం తామ్రచూర్ణం సమాక్షికం దద్యాత్| కింభూతం? హృద్విశోధనం,- హృదయశుద్ధయే ఇత్యర్థః| విషభుక్తాయేతి 'ఆహితాగ్న్యాదిత్వాట్ పరనిపాతః| కాల ఇత్యుపలక్షణం| దేశసాత్మ్యాగ్న్యాదీన్ వ్యపేక్షేతేత్యర్థః| శుద్ధే హృదే-స్వలింగే జ్ఞాతే, తతః-అనంతరం, హేమచూర్ణస్య శాణం-కర్షచతుర్థాంశం, దాపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కృతపూర్వోక్తోపచారస్య విషశేషశంకానివృత్యర్థముపచారమాహ-విషభుక్తాయేతి| శుద్ధాయేతి పునరపి కృతవమనవిరేచనాయ| కాలే-ఔషధకాలే, సంసర్జనక్రమానంతరమిత్యర్థః| హృద్విశోధనం-హృదయస్థితవిషనిర్హరణం, తామ్రచూర్ణం ప్రయోజయేత్| తతః-కర్షచతుర్థాంశం,హేమచూర్ణమద్యాత్|
Adhikarana సువర్ణప్రయోగఫలం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
హేమ్ని దత్తే సతి, యో గుణః స్యాత్తమాహ | న సజ్జతే హేమపాంగే పద్మపత్రేఽంబువద్విషం||28|| జాయతే విపులం చాయుర్గరేఽప్యేష విధిః స్మృతః| |29|
View original
हेम्नि दत्ते सति, यो गुणः स्यात्तमाह | न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्||२८|| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- హేమ పిబతీతి-హేమపః, తస్యాంగే విషం న సజ్జతే| కథం? పద్మపత్రే జలమివ| తస్య చ హేమపస్య విస్తీర్ణమాయుర్జాయతే| ఏష విధిర్గరేఽపి స్మృతః, యో విష ఉక్తః| సజ్జత ఇత్యత్రాత్మనేపదం చింత్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సువర్ణప్రయోగఫలమాహ-న సజత ఇతి| హేమం పిబతీతి-హేమపః, తస్యాంగే విషం న సజతే-సంగం న గచ్ఛతి, విపులం చాయుర్జాయతే| సజ్జత ఇతి పాఠే సంగార్థకషంజేరాత్మనేపదత్వం చింత్యం| విషోక్తవిధిం గేరేఽప్యతిదిషతి-గరేఽప్యేష ఇతి| గరంకృత్రిమం విషం| "గౌణముఖ్యయోర్ముఖ్యే కార్యసంప్రత్యయః" ఇతి న్యాయాత్ గరే విషవిధేరప్రాత్పత్వాదతిదేశః|
Adhikarana విరూద్ధాహారస్య విషగరీపమత్వం (౨౯) · Śloka ౨౯
| విరుద్ధమపి చాహారం విద్యాద్విషగరోపమం||29||
View original
| विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्विषगरोपमम्||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విరుద్ధం చాహారం విషగరోపమం విద్యాత్| విషగరవద్విరుద్ధాహారా అపి వ్యాధిమృత్యుహేతవ ఇత్యర్థః| తథా చోక్తం సఙ్హ్గ్రహే(సూ.అ.9)-"విస్ఫోటగుల్మమదవిద్రధిమేహయక్ష్మతేజోబలస్మృతిమతీంద్రయచిత్తనాశం| కుర్యాద్విరుద్ధమశనం జ్వరమస్రపిత్తమష్టౌ గదాంశ్చ మహతో విషవచ్చ మృత్యుం|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ విరోధాదన్నపాఅనక్షా| విరుద్ధాన్నస్య దోషహేతుత్వమాహ-విరుద్ధమపీతి| విరుద్ధం-సంయోగాదివిరోధవత్| కస్యచిద్విరుద్ధాహారస్య విషవత్సద్యో నాశకత్వాత్ కస్యచిద్గవత్కాలాంతరనాశకత్వాద్రోగజనకత్వాచ్చోపమానద్వయముక్తం| ఉక్తం చ సంగ్రహే( సూ. అ. 9 ) "విస్ఫోటగుల్మమదవిదధిశోఫయ-క్ష్మతేజోబలస్మృత్తిమతీంద్రియవిత్తనాశాన్| కుయాద్విరుద్ధమశనం జ్వరమస్రపిత్తమష్టౌ గదాంశ్చ మహతో విషవచ్చ మృత్యుం|| " ఇతి "| విరోధశ్చ సప్తధా,-సంయోగసంస్కారమాత్రాదేశకాలావస్థాస్వభవభేదాత్| సంయోగస్త్రిధా,- బలవద్గుణానాం సామ్యత్ వైషమ్యాత్ సామ్యవైషమ్యాభ్యాం చ| ఏవం నవ భేదాః| నే చ సోదాహరణాః సంగ్రహే దర్శితాః (సూ. అ. 9)- " బలినాం మిథా గుణానాం విషమతయా సమతయాఽప్యుభయథాఽపి| సంస్కరదివశాదపి భవతి నిసర్గాదపి విరోధః|| క్షీరం కులత్థైః పనసేన మత్స్యైస్తప్తం దధి క్షౌద్రఘృతే సమాంశే| వార్యూషరే రాత్రిషు సక్తవశ్చ తోయాంతరాస్తే యవకాస్తథా చ||" ఇతి| తే చ వక్ష్యమాణేషు స్వబుద్ధయా వివేచనీయాః|
Adhikarana విరూద్ధభోజనం (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
తదేవ విరుద్ధభోజనమాహ ఆనూపమామిషం మాషక్షౌద్రక్షీరవిరూఢకైః| విరుధ్యతే సహ బిసైర్మూలకేన గుడేన వా||30|| విశేషాత్పయసా మత్స్యా మత్స్యేష్వపి చిలీచిమః| |31|
View original
तदेव विरुद्धभोजनमाह आनूपमामिषं माषक्षौद्रक्षीरविरूढकैः| विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा||३०|| विशेषात्पयसा मत्स्या मत्स्येष्वपि चिलीचिमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆమిషం-మాంసం, ఆనూపం-మహామృగవారిచరవారిశయాఖ్యం, మాషాదిభిః సప్తభిః సహ విరుధ్యతే| ఆనూపేష్వపి మధ్యే విశేషాత్-అతిశయేన, పయసా సహ మత్స్యా విరుధ్యంతే| యతో మత్స్యక్షీరే స్వాదురసవిపాకిత్వాన్మహాభిష్యందినీ, శీతోష్ణయోగాచ్చ పరస్పరవిరుద్వే| మస్త్యేష్వపి చిలీచిమాఖ్యో మత్స్యః పయసా సహాత్యంతవిరుద్ధః| స పునః శకలీ లోహితాక్షః సర్వతో లోహితరాజిః ప్రాయో భూమౌ చరతి, సోఽత్యభిష్యందితమత్వాత్సుతరాం విరుద్ధః| ఏష చాహారోఽనిర్దిష్టవికారకారీ యథోక్తాన్ విస్ఫోటాదీన్ కరోతి| కాలాంతరేణ చ చికిత్సాం వినా ప్రాణానపి హరతి| కశ్చిచ్చ విరుద్ధాహారో నిర్దిష్టవికారకారీ| యథా "ఉపోదకాఽతిసారాయ" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తత్రానూపమాంసస్య భాషాదిర్భిదిర్విరోధమాహ-ఆనూపమామిషమితి| విరూఢకం-అంకురితం ధాన్యం| మాషాదిష్వే కేనాపి విరోధో జ్ఞేయః| యదాహ ఖారణాదిః-"గుడమాషతిల క్షీరవిరూఢబిసమూలకైః| గ్రామ్యానూపౌదమాంసాని త్వేకేనాపి విరుధ్యతే||" ఇతి| విరోధశ్చైకధ్యమభ్యవహారే నతు క్రమేణ| యదాహ సుశ్రుతః (యదుక్తం సంగ్రహే సూ. అ. 9, చరకే చ సూ. అ. 26|86) "గ్రామ్యానూపౌదకపిశితాని మధుగుడతిలపయోమాషమూలకబిసవిరూఢకైశ్చ నైకధ్యమద్యాత్|" ఇతి| ఉక్తేష్వపి మత్స్యపయసోర్విశేషాద్విరోధః| తతోఽపి పయశ్చిలీచిమయోః|
Adhikarana అనూపమాంసస్య మాషాదిభిర్విరోధః పయసోఽమ్లాదిభిర్విరోధః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
విరుద్ధమమ్లం పయసా సహ సర్వం ఫలం తథా||31|| తద్వత్కులత్థవరకకంగువల్లమకుష్టకాః|32|
View original
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा||३१|| तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुष्टकाः|३२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అమ్లం ద్రవ్యం పయసా సహ సర్వం విరుద్ధం| సర్వగ్రహణం ద్రవాద్రవగ్రహణార్థం| ద్రవం-కాంజికాది, అద్రవం-చుక్రికాదికమిత్యర్థః| అన్యథా పయసో ద్రవసమానజాతీయత్వాత్ కాంజికాద్యేవ ద్రవద్రవ్యం విరుధ్యేత, న చుక్రికాదికమపి| నను, తృతీయయైవ సహార్థో లబ్ధ ఏవ| యథా-"వారాహం శ్వావిధా నాద్యాత్" ఇత్యత్ర| తతః కిం సహశబ్దేన| సత్యమేతత్| సహగ్రహణం తు నియమార్థం| సహైకధ్యమమ్లేనోపయుజ్యమానం విరుద్ధం| యదా త్వమ్లేన గోరసాదినా క్షీరశాకసంజ్ఞవ్యంజనకరణార్థం పయః సంస్క్రియతే తదా తస్య ద్రవ్యాంతరత్వాపత్తేర్విరోధో నాస్తి| తథా, దధిక్షీరాదినా ఘృతం పచ్యతే తత్రాఽప్యవిరోధ ఏవ, ద్రవ్యాంతరత్వాత్| పూర్వస్యాఽపి సహశబ్దస్యైవం ప్రాయమేవ ప్రయోజనమభ్యూహ్యమితి| అపి చ, క్షీరే భుక్తే ఉత్తరకాలమప్యమ్లం న భోజ్యమితి ప్రతిపాదనార్థం చ సహగ్రహణం| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.)-"సర్వం చామ్లం పయసా సహైకధ్యం తదుత్తరం వా విరుద్ధం" ఇతి| ఫలం తథేతి| ఫలం-అక్షోడాది చ, పయసా సహ విరుద్ధం| సర్వశబ్దః సర్వత్ర న సంబంధనీయః, యతో న సర్వం ఫలం పయసా సహాభ్యవహర్తుం విరుద్ధం| అపి తు కించిదేవ| తథా చ మునిః పరిసంఖ్యయైవాఽపఠత్(చ.సూ.అ.26|86)- "తథాఽఽమ్రామ్రాతకలకుచకరమర్దమోచదంతశఠబదరకోశామ్రభవ్య జాంబవకపిత్థతింతిడీకపాలేవతాక్షోడపనసనారికేరదాడిమామలకాన్యేవం ప్రకారాణి చాన్యాని" ఇతి| తస్మాన్న సర్వం ఫలం పయసా సహాభ్యవహర్తుం విరుద్ధం, కింతు మున్యుక్తమేవ| తద్వదితి ఫలవత్, కులత్థాదయః పయసా సహ విరుద్ధాః| వరకో-వ్రీహిభేదః, "వరకోద్దాలక" ఇతి ప్రాగుక్తేః (హృ.సూ.అ.6|9)| వల్లమకుష్టకౌ శింబీధాన్యవిశేషౌ| ఉపలక్షణం చేదం| 'మాషనిష్పావావపీ హి విరుద్ధౌ పయసా సహేతి సంగ్రహే (సూ.అ.9) కథితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అమ్లాదిభిః పయసో విరోధమాహ-విరుద్ధమ్మ్లమితి| సర్వమమ్లం-ద్రవమద్రవం చ, పయసా సహ విరుద్ధం| సహభావోఽత్ర పయస ఉత్తరమపి సేవితేనామ్లేన జ్ఞేయః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 9)- " సర్వం చామ్లం *పయసైకధ్యం తత ఉత్తరం వా విరుద్ధం|" ఇతి| తథా సర్వం ఫలం-అమ్లమనమ్లం చ| తద్వత్కులత్థాదయః| వరకో-వ్రీహిభేదః| కంగుః-ప్రియంగుః| వల్లః-నిష్పావః| మకుష్టః-కలాయభేదః| సుశ్రుతస్త్వాహ (సూ. అ.20/8)- "వల్లీఫలకవకకరీరామ్లఫలలవణకులత్థపిణ్యాక-దధితైలానూపౌదకవిరోహిశుష్కశాకాజావికమాంసద్యజాంబవ-చిలీచిమమత్స్యగోధవరాహమాషాంశ్చ నైకధ్యమశ్నీయాత్ పయసోఽంతే వా|" ఇతి|
Adhikarana పయోహరీతకయోర్విరోధః (౩౨) · Śloka ౩౨
| భక్షయిత్వా హరితకం మూలకాది పయస్త్యజేత్||32||
View original
| भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భక్షయిత్వేతి| హరితకం మూలకకుఠేరాది భుక్త్వా పయస్త్యజేత్, న పునః శాకం మూలకాది స్నిగ్ధస్విన్నం శాకసాధనేన సాధితం భుక్త్వా క్షీరం న భక్షయేత్| ఏతస్మాదేవ చ జ్ఞాపకాత్ మూలకాదీనాముభయరూపత్వం వేద్యం, హరితకత్వం శాకత్వం చ| తథా చ మూలకాదీనాం యది శాకత్వప్రసిద్ధిరేవాఽభవిష్యత్, తతో "హరితకం మూలకాది భక్షయిత్వా" ఇతి తంత్రకృన్నావక్ష్యత్| తస్మాన్మూలకస్య హరితకత్వం శాకత్వం చ జ్ఞేయం| లశునేన సహ క్షీరస్య ప్రయోగో య ఉక్తః (హృ.చి.అ.94|45)-"సాధయేచ్ఛుద్ధుశుష్కస్య లశునస్య చతుఃపలం|" ఇతి| స న విరుద్ధః, అగ్న్యాదిసంపర్కాద్రవ్యాంతరత్వాపత్తేః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పయోహరితకయోర్విధమాహ-భక్షయిత్వేతి| హరితకాఖ్యం శాకం భక్షయిత్వా పయో న పేయం| కస్య శాకస్య హరితకసంజ్ఞా? ఇత్యపేక్షాయామాహ-మూలకాది,-మూలకాదారభ్య శాకవర్గోక్తం హరితకసంజ్ఞమిత్యర్థః|
Adhikarana వరాహశ్వావిధోః పృషతకుక్కుటయోర్దగ్ధా ఆమమాంసపిత్తయోః మాషసూపమూలకయోః అవికుసుంభశాకయోః బిసవిరూదకయోః లకుచఫలస్య మాషాదిభిః కదలీఫలస్య తక్రదిభిః కాకమాచ్యాః కణాదిభిః (౩౩-౩౬) · Śloka ౩౬
వారాహం శ్వావిధా నాద్యాద్దధ్నా పృషతకుక్కుటౌ| ఆమమాంసాని పిత్తేన, మాషసూపేన మూలకం||33|| అవిం కుసుంభశాకేన, బిసైః, సహ విరూఢకం| మాషసూపగుడక్షీరదధ్యాజ్యైర్లాకుచం ఫలం||34|| ఫలం కదల్యాస్తక్రేణ దధ్నా తాలఫలేన వా| కణోషణాభ్యాం మధునా కాకమాచీం గుడేన వా||35|| సిద్ధాం వా మత్స్యపచనే పచనే నాగరస్య వా| సిద్ధామన్యత్ర వా పాత్రే కామాత్తాముషితాం నిశాం||36||
View original
वाराहं श्वाविधा नाद्याद्दध्ना पृषतकुक्कुटौ| आममांसानि पित्तेन, माषसूपेन मूलकम्||३३|| अविं कुसुम्भशाकेन, बिसैः, सह विरूढकम्| माषसूपगुडक्षीरदध्याज्यैर्लाकुचं फलम्||३४|| फलं कदल्यास्तक्रेण दध्ना तालफलेन वा| कणोषणाभ्यां मधुना काकमाचीं गुडेन वा||३५|| सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा| सिद्धामन्यत्र वा पात्रे कामात्तामुषितां निशाम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్వావిధా-సేధామాంసేన సహ, వారాహం మాంసం నాద్యాత్| అగ్రేఽపి నాద్యాదితి క్రియాయోగో యావత్త్యజేదితి క్రియాంతరం| పృషతకుక్కుటౌ దధ్నా సహ నాద్యాత్| ఆమాని-అపక్వాని మాంసాని పిత్తేన సహ| మాషసూపేన సహ మూలకం| ఆవిం-మేషం, కుసుంభశాకేన సహ| విరూఢకం-అంకురితధాన్యం, బిసైః సహ| మాషసూపాదీనామన్యతమేన సహ లకుచఫలం| కదల్యాః ఫలం తక్రేణ సహ, దధ్నా వా, తాలఫలేన వా| కణోషణాభ్యాం సహ కాకమాచీం, కేవలేన మాక్షికేణ సహ కాకమాచీం, గుడేన వా సహ కాకమాచీం, మత్స్యాః పచ్యంతే యస్మిన్ భాండే తత్ర వా సిద్ధాం కాకమాచీం, నాద్యాత్| నాగరస్య వా పచనే-శుంఠీపాకభాండే సిద్ధాం కాకమాచీం, తథాఽన్యత్ర వా భాజనే యథారుచిసిద్ధాం కామాత్తాం కాకమాచీం, రత్రిముషితాం-పర్యుషితాం, నాద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వారాహశ్వావిధోర్విరోధమాహ- వారాహమితి| శ్వావిత్-సూచీసద్దశరోమా| దధిపృషతయోర్దధికుక్కుటయోశ్చ విరోధమాహ-దధ్నేతి| పిత్తామమాంసయోర్విరోధమాహ-ఆమమాంసానీతి| ఆమమాంసాని-అపక్వమాంసాని| మాషసూపమూలకయోర్విరోధమాహ-మాషసూపేనేతి| అవికుసుంభశాకయోర్విరోధమాహ-అవిమితి| బిసాంకురితధాన్యయోర్విరోధమాహ-బిసైరితి| లకుచఫలస్య మాషసూపాదిభిర్విరోధమాహ-మాషసూపేత్యాది| ఆజ్యం-ధృతం| "ఫలం తథా" ఇతి క్షీరేణ సహ విరోధే సిద్ధే పునః క్షీరగ్రహణం ప్రాక్పశ్చాద్వా విరోధార్థం| తథా చ సుశ్రుతః (సూ. అ. 20113)- "లకుచఫలం దధ్నా పయసా మాషసూపేనప్రాక్పశ్చాద్వా పయసా సహ వా విరుద్ధం|" ఇతి| కదలీఫలస్య తక్రాదిభిర్విరోధమాహ-ఫలం కదల్యా ఇతి| కాకమాచ్యాః కణాదిభిర్విరోధమాహ-కణోషణాభ్యామితి| పిప్పలీమరిచాభ్యాం మిలితాభ్యాం, కణోషణాభ్యామితి సమాసకరణాత్| ఛందోనురోధాత్సమాస ఇతి చేత్ న| "పిప్పలీమరిచాభ్యాం మధునా గుడేన వా కాకమాచీం|" ఇతి సంగ్రహేఽపి (సు. అ. 9)| గుడమధుభ్యాం పృథక్, సమాసాకరణాత్| పాత్రవిశేషసంస్కారాత్కాకమాచ్యా విరోధమాహ-సిద్ధాం వేతి| మత్స్యాః పచ్యంతే యస్మిన్ పాత్రే తత్-మత్స్యపచనం| నాగరస్య పచనే-శుంఠీపచనే| కాకమాచ్యాః పర్యుషితత్వాద్విరోధమాహ-సిద్ధామన్యత్ర వేతి| కామాతా-కాకమాచీ| అన్యత్ర వా పాత్ర ఇతి పాత్రవిశేషనివృత్యర్థం, యత్ర క్వాపి పాత్రే సిద్ధా సతీ పర్యుషితా విరుద్ధేత్యర్థః|
Adhikarana పిప్పల్యాః మత్స్యనిస్తలనస్నేహేన సర్షిషః కాంస్యే దశాహముషితస్య ఉష్ణారూష్కరయోః (౩౭) · Śloka ౩౭
మత్స్యనిస్తలస్నేహే సాధితాః పిప్పలీస్త్యజేత్| ` కాంస్యే దశాహముషితం సర్పిరుష్ణం త్వరుష్కరే||37||
View original
मत्स्यनिस्तलस्नेहे साधिताः पिप्पलीस्त्यजेत्| ` कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिरुष्णं त्वरुष्करे||३७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- మత్యానిస్తల్యంతే- భృజ్యంతే, యేన స్నేహేన సహ- మత్స్యనిస్తలస్నేహః, తత్ర సాధితాః పిప్పలీస్త్యజేత్, విరుద్ధత్వాత్| నాద్యాదితి ప్రకృతేఽపి త్యజేదితి వచనం న కేవలం నాద్యాత్, లేపాదికమపి న కుర్యాదితి ప్రతిపాదనార్థం| ఉత్తరత్రాపి త్యజేదిత్యస్యానువృత్తావేతదేవ తాత్పర్యం| కాంస్యపాత్రే దశరాత్రముషితం సర్పిస్త్యజేత్| దశాహాదర్వాగవిరుద్ధమేవ| అరుష్కరే- భల్లాతకవిషయే, ఉష్ణం- అన్నపానాదికం త్యజేత్| తథా, "పేయం నోష్ణోపచారేణ" ఇత్యనేన మద్యస్యోష్ణం నిషిద్ధం| తథా, "ఉష్ణముష్ణార్తముష్ణే చ యుక్తం చోష్ణైః "ఇతి మాక్షికస్య| తథా, దధ్నో-"నైవాద్యాన్నిశినైవోష్ణం వసంతోష్ణ" ఇత్యాదిభిః| తస్మాన్మధుమద్యదధిభల్లాతకేష్వప్యుష్ణం విరుద్ధమిత్యత్రాచార్యో యుక్త్యా ప్రత్యపాదయత్| సంగ్రహే తు స్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 9)-"మద్యమధుదధిభల్లాతకేషు చోష్ణం|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నేహవిశేషసంస్కారాత్పిప్పల్యా విరోధమాహమత్స్యనిస్తలనేతి| మత్స్యా నిస్తల్యంతే భృజ్యంతే, యేన స్నేహేన సః-మత్స్యనిస్తలనః| పాత్రకాలవిశేషసంస్కారాత్సర్పిషో విరోధమాహ-కాంస్యే దశాహమితి| కాంస్యే-కాంస్యపాత్రే| దశాహం- దశాహోరాత్రాన్| ఉష్ణారుష్కరయోర్విరోధమాహ-ఉష్ణం త్వితి| ఉష్ణస్పర్షం ద్రవ్యం భల్లాతకే ప్రయుజ్యమానం విరుద్ధం|
Adhikarana భాసస్య శూలసంస్కారాత్ కంపిల్లస్య తక్రసంస్కారాత్ (౩౮) · Śloka ౩౮
భాసో విరుధ్యతే శూల్యః కంపిల్లస్తక్రసాధితః| |38|
View original
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लस्तक्रसाधितः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- భాసః-పక్షివిశేషః శూల్యో విరుధ్యతే, శూలే సంస్కృతో భాసః కృతపక్తిర్విరుధ్యత ఇత్యర్థః| శూల్య ఇతి "శూలోఖాద్యత్" ఇతి యత్| కంపిల్లస్తక్రసాధితో విరుధ్యతే| సంగ్రహే చాతోఽధికమప్యుక్తం| యథా (సూ.అ.9)-"సౌవీరేణ తిలశష్కులీ| క్షీరేణ లవణం| నవనీతేన శాకం| నవపురాణమామపక్వం చైకధ్యం| తథా సలిలావగాహః సహసోష్ణాభితప్తస్య త్వగ్దృష్ట్యపఘాతాయ తృష్ణాతివృద్ధయే చ| తథైవ పయఃపానం రక్తపిత్తాయ| శరీరేణాఽయస్తస్య సహసాఽఽభ్యవహారశ్ఛ్హర్దిషే గుల్మాయ వా| వాచా త్వాయస్తస్య స్వరసాదాయ|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- భాసస్య శూలసంస్కారాద్విరోధమాహ-భాస ఇతి| భాసః-ప్రసహపక్షివిశేషః| శూల్యః-శూలప్రోతోఽంగరేషు పక్వః|కంపిల్లస్య తక్రసంస్కారాద్విరోధమాహ-కంపిల్ల ఇతి| కంపిల్లో-విరేచనద్రవ్యవిశేషో రోచనికాఖ్యః|
Adhikarana పాయసాదీనాం మిథః సంయోగాత్ (౩౮) · Śloka ౩౮
| ఏకధ్యం పాయససురాకృశరాః ప్రివర్జయేత్||38||
View original
| एकध्यं पायससुराकृशराः प्रिवर्जयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏకధ్యం-ఏకత్ర, పాయససురాకృశరాస్త్యజేత్| ఏకధ్యమితి "ఏకాద్ధో ధ్యముఞ్" ఇతి ధ్యముఞ్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పాయసాదీనాం మిథః సంయోగాద్విరోధమాహ-ఏకధ్యమితి| ఏకధ్యం-ఏకత్ర సంయోజ్య| పాయసః-క్షైరేయీ| కృశరా-తిలతందులమాషకృతా పేయా |
Adhikarana మధ్వాదీనాం మిథః సంయుక్తానాం (౩౯) · Śloka ౩౯
మధుసర్పిర్వసాతైలపానీయాని ద్విశస్త్రిశః| ఏకత్ర వా సమాంశాని విరుధ్యంతే పరస్పరం||39||
View original
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः| एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम्||३९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధ్వాదీని సమాంశాని-తుల్యప్రమాణాని, మిథో విరుధ్యంతే| కథం ? ద్వే వా, త్రీణి వా, ఏకత్ర వా సర్వాణి| యథా-మధుసర్పిషీ, మధువసే, మధుతైలే, మధుసర్పిర్వసాః, మధుసర్పిర్వసాతైలాని, ఇత్యేవమాదీని| నను, యద్యేవంవిధో విరోధ ఉచ్యతే తత్కథమగస్త్యలేహే (హృ.చి.అ.3|128)-"కుడవం చ పృథగ్ఘృతాత్| తైలాత్సపిప్పలీచుర్ణాత్సిద్ధశీతే చ మాక్షికాత్||" ఇతి తైలఘృతమధూనాం తుల్యాంశానాం ప్రయోగః ? బ్రూమః| కేవలానాం మధ్వాదీనాం సమాంశానాముపయోగో విరుద్ధః న తు ద్రవ్యాంతరసంయుక్తానాం| అపి తు ద్రవ్యాంతరసంయుక్తానాం తేషాం సంయోగసంస్కారాదివశాద్విశిష్టగుణాంతరోత్పత్తిర్దృష్టా| తస్మాదగస్త్యలేహాదౌ ద్రవ్యాంతరసంయోగాదివశాదవిరుద్ధ ఏవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మధ్వాదీనాం మిథః సంయుక్తానాం మానతో విరోధమాహ-మధుసర్పిరితి| ద్విశస్త్రిశ ఇత్యపలక్షణం, తేన చతుష్పంచశోఽపి జ్ఞేయం| ఉక్తం హ్యన్యత్ర_"మధుసర్పిర్వసాతైలపానీయానాం మానవిరూద్ధానాం ద్విత్రిచతుఃపంచధామిలితానాం షడ్వింశతిర్విరుద్ధప్రకారా భవంతి|" ఇతి|
Adhikarana మధ్వాజ్యయోర్దివ్యానుపానాత్ మధుపుష్కరబీజయోః మధుమైరేయశార్కరాణాం క్షైరేయస్య మంథానుపానాత్ హారిద్రకటుతైలయోః (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
భిన్నాంశే అపి మధ్వాజ్యే దివ్యవార్యనుపానతః| మధుపుష్కరబీజం చ, మధుమైరేయశార్కరం||40|| మంథానుపానః క్షైరేయో, హారిద్రః కటుతైలవాన్| |41|
View original
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः| मधुपुष्करबीजं च, मधुमैरेयशार्करम्||४०|| मन्थानुपानः क्षैरेयो, हारिद्रः कटुतैलवान्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భిన్నాంశే అపి మధ్వాజ్యే దివ్యవార్యనుపానేన విరుధ్యేతే| తృతీయార్థే తసిప్రత్యయః| అపిశబ్దాన్న కేవలం సమాంశ ఇత్యర్థః| మధు-మాక్షికం, పుష్కరబీజం చైకధ్యం విరుధ్యతే| తథా, మధుమార్ద్వీకం, మైరేయం-ఖర్జూరాసవం, శార్కరం-శర్కరయా కృతం మద్యం, ఏతదేకత్రోపయుక్తం విరుధ్యతే| క్షైరేయః-పాయసో, మంథానుపానో విరుద్ధః| మంథోఽనుపానం యస్య స ఏవం| క్షైరేయ ఇతి "క్షీరాడ్ఢఞ్" ఇతి ఢఞ్| హారిద్రః-కుప్రసవః శాకవిశేషః సర్పచ్ఛత్రానుకారీ పీతాభాసః, కటుతైలవాన్-సర్షపతైలభృష్టో, విరుద్ధః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మధ్వాజ్యయోర్దివ్యానుపానాద్విరోధమాహ-భిన్నాంశే ఇతి| అపిశబ్దాత్సమాంశే చ| మధుపుష్కరబీజయోర్విరోధమాహ-మధ్వితి| మధు-మాక్షికం| పుష్కరబీజం-పద్మబీజం| మధ్వాదీనాం విరోధమాహ-మధుమైరేయేతి| మధు-క్షౌద్రం, 'మార్ద్వీకం' ఇత్యరుణదత్తః| మైరేయో-'ధాన్యాసవః' ఇతి చంద్రనందనః, 'ఖర్జూరాసవః' ఇత్యరుణదత్తః ఇందుశ్చ| 'మైరేయో-ధాతుకీపుష్పగుడధాత్ర్యక్షసంహితః' ఇతి మాధవకారః| 'ఆసవస్య సురాయాశ్చ ద్వయోరప్యేకభాజనే| సంధానం తద్విజానీయాన్మైరేయముభయాత్మకం||' ఇతి జేజ్జటో బ్రహ్రాదేవశ్చ| 'పైష్టీగుడాసవమధుభిః పైష్టిమధ్వాసవదుడైర్వా త్రియోనిః-మైరేయః' ఇతి డల్హణః| సర్వమేతత్ప్రమాణం, సర్వేషామాప్తత్వాత్ శంక్యమానస్యాపి విరోధస్య పరిహరణీయత్వాచ్చ| శార్కరః-శర్కరాకృతం మద్యం| అత్ర చకారమనువర్త్య పద్మోత్తరికాశాకమనుక్తమపి సముచ్చేయం, చతుర్ణాం సంయోగస్య విరుద్ధత్వాత్| తథా చ చరకః (సూ. అ. 26|86)- "పద్మోత్తరికాశాకం శార్కరో మైరేయో మధు చ సహోపయుక్త విరుద్ధం వాతం చాతికోపయతి|" ఇతి| సంగ్రహేఽప్యేవమేవోక్తం| పద్మోత్తరికాశాకం-కుసుంభశాకం| క్షైరేయస్య మంథానుపానాద్విరోధమాహ-మంథానుపాన ఇతి| ద్రవాలోడితాః సక్తవో-మంథాః| క్షైరేయః-పాయసః| హారిద్రకటుతైలయోర్విరోధామాహ-హారిద్ర ఇతి| హారిద్రఃపీతవర్ణశ్ఛత్రాకవిశేషః కందః| కటుతైలవాన్-సర్షపతైలభృష్టః|
Adhikarana ఉపోదకాయాస్తిలకల్కసంస్కారేణ (౪౧) · Śloka ౪౧
| ఉపోదకాఽతిసారాయ తిలకల్కేన సాధితా||41||
View original
| उपोदकाऽतिसाराय तिलकल्केन साधिता||४१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉపోదకా తిలకల్కేన సాధితాఽతిసారాయ| తాదర్థ్యే చతుర్థ్యత్ర| అర్థో-నిమిత్తం, తస్మై ఇదం-తదర్థం, తదర్థమేవతాదర్థ్యం| తేనాతీసారకారణమిత్యయమర్థో జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉపోదకాయాస్తిలకల్కసంస్కారేణ విరోధమాహ ఉపోదకేతి|
Adhikarana బలాకాయా వరాహవసాభర్జనాత్ (౪౨) · Śloka ౪౨
బలాకా వారుణియుక్తా కుల్మాషైశ్చ విరుధ్యతే| భృష్టా వరాహవసయా సైవ సద్యో నిహంత్యసూన్||42||
View original
बलाका वारुणियुक्ता कुल्माषैश्च विरुध्यते| भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून्||४२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాకా-పక్షిజాతిః, వారుణ్యా-ప్రసన్నయా యుక్తా, విరుద్ధా| కుల్మాషైః-నాతిస్విన్నముద్గాదిభిశ్చ సహ విరుధ్యతే| సైవ బలాకా, వరాహవసయా భృష్టా సద్యః-తత్క్షణాదేవ, ప్రాణాన్ మారయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- బలాకాయా వారుణీయోగాత్ కుల్మాషయోగాచ్చ చిరోధమాహ-బలాకేతి| అర్ద్ధస్విన్నా ముద్గాదయః-కుల్మాషాః| బలాకాయా వరాహవసయా భర్జనాదిరోధమాహ-భృష్టేతి|
Adhikarana తిత్తిర్యాదీనాం సంస్కారవిశేషాత్ (౪౩) · Śloka ౪౩
తద్వత్తిత్తిరిపత్రాఢ్యగోధాలావకపింజలాః| ఏరండేనాగ్నినా సిద్ధాస్తత్తైలేన విమూర్చ్ఛితాః||43||
View original
तद्वत्तित्तिरिपत्राढ्यगोधालावकपिञ्जलाः| एरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిత్తిర్యాదయ ఏరండేనాగ్నినా సిద్ధాః, తత్తైలేన-ఏరండతైలేన, విమూర్చ్ఛితాః-బహుశో భృష్టాః, తద్వత్-బలాకావత్ సద్యో జీవితహరాః| పత్రాఢ్యో-మయూరః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తిత్తిర్యాదీనాం సంస్కారవిశేషాద్విరోధమాహ-తద్వదితి| పత్రాఢ్చో-మయూరః| కపింజలో-గౌరతిత్తిరిః| ఏరండేన-ఏరండకాష్ఠోత్థేన| తత్తైలేన-ఏరండతైలేన| విమూర్చ్ఛితాః-భృష్టాః| తద్వత్-బలాకావత్, సద్యో ఘ్నంతి|
Adhikarana హారీతస్య సంస్కారవిశేషాత్ (౪౪) · Śloka ౪౪
హారీతమాంసం హారిద్రశూలకప్రోతపాచితం| హరిద్రావహ్నినా సద్యో వ్యాపాదయతి జీవితం||44||
View original
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतपाचितम्| हरिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హారీతస్య-పక్షివిశేషస్య, మాంసం హారిద్రశూలకే ప్రోతం- ఆసక్తం, చ తత్పాచితం చ హారిద్రాగ్నినా సద్యో జీవితం హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హారీతస్య సంస్కారవిశేషాద్విరోధమాహ-హారీతమాంసమితి| హారీతః-ప్రతుదపక్షివిశేషః| హారిద్రశూలకం-దారుహరికాష్ఠకృతం శూలం| హరిద్రావహ్నినా-దారురిద్రాకాష్ఠాగ్నినా|
Adhikarana హారితస్య భస్మాదిసంయోగాత్ (౪౫) · Śloka ౪౫
భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం తదేవ చ సమాక్షికం| |45|
View original
भस्मपांशुपरिध्वस्तं तदेव च समाक्षिकम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తదేవ-హారీతమాంసం, భస్మపాంశుపరిధ్వస్తం సమాక్షికం విరుద్ధం| భస్మ చ పాంశుశ్చ భస్మపాంశూ,-భూతిరేణూ, తాభ్యాం పరిధ్వస్తం-ధూసరితం| సిద్ధసారే చోక్తం-"న జాతు కటుతైలేన భృష్టామద్యాదుపోదకాం| ప్రియంగుకల్కదిగ్ధాంగః పాయసం న సమాచరేత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హారీతమాంసస్య భస్మాదిసంయోగాద్విరోధమాహభస్మేతి| భస్మనా పాంశునా వా పరిధ్వస్తం-సద్యో విలులితం, మధుయుక్తం తదేవ-హారీతమాంసం, సద్యో జీవితం వ్యాపాదయతీత్యర్థః|
Adhikarana విరూద్ధస్య సామాన్యలక్షణాం (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| యత్కించిద్దోషముత్క్లేశ్య న హరేత్తత్సమాసతః||45|| విరుద్ధం| |46|
View original
| यत्किञ्चिद्दोषमुत्क्लेश्य न हरेत्तत्समासतः||४५|| विरुद्धं| |४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ద్రవ్యాణామానంత్యాత్ ప్రతిపదోక్త్యాఽశేషవిరుద్ధసంగ్రహః కర్తుమశక్యః, ఇతి తత్సంగ్రహార్థం వ్యాపి లక్షణమాహ- స0-యత్కించిత్-అన్నపానమౌషధం వా, దోషముత్క్లేశ్య-స్వస్థానాత్సంచలయ్య, న హరేత్-బహిర్న నిష్కాసయేత్, తత్ర సమాసతః సంక్షేపతో విరుద్ధం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనుక్తవిరోధసంగ్రహార్థం విరోధసామాన్యలక్షణమాహ-యత్కించిదితి| యక్తించిద్ద్రవ్యం దోషముత్ల్కేశయతి న తు నిర్హరతి, తత్సర్వం విరుద్ధం| సమాసతః-సంక్షేపాత్| విస్తరస్తు సంయోగాదిభేదైరనంతః| శోధనమప్యుత్ల్కేశయతి పరం నిర్హరతి, శమనమపి న నిర్హరతి పరం నోత్ల్కేశయతి, ఇతి న తయోర్విరుద్ధత్వం|
Adhikarana విరూద్ధజవ్యాధీనాం ప్రతీకారః (౪౬) · Śloka ౪౬
శుద్ధిరత్రేష్టా శమో వా తద్విరోధిభిః| |46|
View original
शुद्धिरत्रेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుద్ధిరత్రేష్టా| అత్ర-విరుద్ద్ధాహారకృతే వికారే, శుద్ధిః వమనవిరేకాదిరూపా, ఇష్టా-శ్రేష్ఠా| కుపితదోషసమూహస్య వమనాదిభిర్నిర్హరణాత్తన్నిర్హారే చారోగ్యోత్పత్తిః| శమో వేతి| న కేవలం శుద్ధిరిష్టా, శమశ్చేష్టః| కైః? తేషాం-వైరోధికకోపితదోషాణాం తత్కృతానాం వా విస్ఫోటాదీనాం వికారాణాం, విరోధిభిః-ప్రతిపక్షభూతైరోషధైః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ విరుద్ధాన్నపానజానాం వ్యాధీనాం ప్రతీకారః| తత్ర ఉత్పన్నానాం పరతీకారమాహ-శుద్దిరితి| శుద్ధిః-వమనవిరేచనాదికా| అత్ర-విరుద్ధాన్నజేషు వ్యాధిషు| యే తు శుద్ధిం నార్హంతి తేషాం శమః-శమనం, ప్రతీకార ఇష్టః| కైః? తద్విరోధిభిః,-తస్య-విరుద్ధాన్నస్య, విరోధిభిః-ప్రతిపక్షభూతైరాహారవిహారౌషధైః|
Adhikarana అనుత్పన్నానాం ప్రతిబంధహేతుః ప్రతీకారః (౪౬) · Śloka ౪౬
న చ శోధనశమనరూప ఏవోపక్రమోఽత్రేత్యాహ- | ద్రవ్యైస్తైరేవ వా పూర్వం శరీరస్యాభిసంస్కృతిః||46||
View original
न च शोधनशमनरूप एवोपक्रमोऽत्रेत्याह- | द्रव्यैस्तैरेव वा पूर्वं शरीरस्याभिसंस्कृतिः||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తైరేవ-వైరోధికకుపితదోషప్రతిపక్షభూతైర్ద్రవ్యైః, పూర్వం-ప్రథమం, యా శరీరస్యాభిసంస్కృతిః, సా చ విరుద్ధాహారకృతే వికారే ప్రశస్తేతి| యథా,-మాక్షికహరీతక్యాదినా పిత్తశ్లేష్మహరణౌషధేన సంతతశీలనాదభిసంస్కృతే దేహే పిత్తశ్లేష్మకరం విరుద్ధముపయుక్తం సద్వికర్తుమశక్తం| ఏతదుక్తం భవతి,-విరుద్ధప్రతిపక్షగుణవతా ద్రవ్యేణ దేహస్తథా దార్ఢ్యం గ్రాహితో యథా విరుద్ధమపి ద్రవ్యం వికారం కర్తుం నాలం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అనుత్పన్నానాముత్పత్తిప్రతిబంధహేతుం ప్రతీకారమాహ-ద్రవ్యైస్తైరేవేతి| తైరేవ- విరుద్ధాన్నవిరోధిభిరేవ| పూర్వంచిరుద్ధాన్నసేవనాత్ప్రాక్| అభిసంస్కృతిః- తద్గుణభావితత్వం| తైః-విరుద్ధానైరేవ శరీరస్యాభిసంస్కృతిరితి వ్యాఖ్యానే "సాత్మ్యమల్పం చ భోజనం" ఇతి వక్ష్యమాణేన సాత్మ్యేన పౌనరుక్తయం|
Adhikarana వ్యాయామాదీనామనుత్పత్తిహేతుత్వం (౪౭) · Śloka ౪౭
వ్యాయామస్నిగ్ధదీప్తాగ్నివయఃస్థబలశాలినాం| విరోధ్ద్యపి న పీడాయై సాత్మ్యమల్పం చ భోజనం||47||
View original
व्यायामस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम्| विरोध्द्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యాయామో విద్యతే యేషామితి "అర్శఆదిత్వాత్" అచ్| వయఃస్థాః-తరుణాః| బలేన శాలితుం-శ్లాఘితుం శీలం యేషాం తే-బలశాలినః| స్నిగ్ధాః స్నిగ్ధవృష్యాహారసాత్మ్యాః| వ్యాయామినాం విరోధ్యపి భోజనం న పీడాయై-న రోగోత్పత్తయే| ఏవం స్నిగ్ధాదీనాం ప్రత్యేకం సంబంధః కార్యః| కేచిత్ "వ్యాయామి" ఇతి పఠంతి| తథా, విరుద్ధమప్యన్నం యదభ్యాసాత్ సాత్మ్యం-సాత్మీభూతం, తథా, అల్పం-అల్పమాత్రయా చ యద్భోజనం, తచ్చ విరుద్ధమపి న పీడాయై ఇతి యోజ్యం| అథ యద్యపథ్యమపి సాత్మ్యతాం ప్రాప్తం తత్కిం త్యాజ్యం న వా? కథం చ త్యాజ్యం ? కథం చ పథ్యం భోజ్యం? ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వ్యాయామాదీనామనుత్పత్తిహేతుత్వమాహ-వ్యాయామీతి| వ్యాయామినో-వ్యాయామనిత్యాః| స్నిగ్ధాః-స్నేహభావితశరీరాః| వయఃస్థాః-తరుణాః| బలశాలినః-సహజబలయుక్తాః| సహాత్మనా భూతం-సాత్మ్యం, ఆత్మనః సహాయభూతమనుకూలం సుఖావహమిత్యర్థః| తచ్చ ద్వివిధం,-కృత్రిమమకృత్రిమం చ| తత్ర యదభ్యాసేన కియతే తత్-కృత్రిమం| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 9)- "అహితాన్యపి చాన్యేషామభ్యాసాదుపశేరతే|" ఇతి| అకృత్రిసం తు ద్వివిధం,-నిరుపాధికం సోపాధికం చ| తత్ర దోషాదినిరపేక్షం-నిరుపాధికం, తద్దోషసాత్మ్యాఖ్యం| యదాహ చరకః-"ఉపశేతే యదౌచిత్యాద్దోషసాత్మ్యం తదుచ్యతే|" ఇతి| దోషాదిసాపేక్షం-సోపాధికం| తత్ర దోషాదివిపరీతగుణత్వంఉపాధిః| యదాహ ఖారణాదిః- "దోషప్రకృతిదేశర్తువ్యాధీనాం స్వగుణైః పృథక్| విపరీతగుణైః సాత్మ్యం తుల్యం చాసాత్మ్యముచ్యతే||" ఇతి| అసాత్మ్యం తు-యథాయథం సాత్మ్యవిపరీతం| తత్తు కృత్రిమం చిరపరిత్యాగేన క్రియతే| సోపాధికే దోషాదితుల్యగుణత్వం-ఉపాధిః| సాత్మ్యాసాత్మ్యే ఏవ నిరుపాధికే పథ్యా పథ్యే ఉచ్యేతే| సోపాధికే త్వౌషధానౌషధే| తత్ర విరుద్ధభోజనస్య నిరుపాధికాసాత్మ్యస్య కృత్రిమత్వేన సోపాధికత్వేన వాసాత్మ్యత్వే సతి న పీడాకరత్వం| నిరుపాధికసోపాధికకృత్రిమాణాముత్తరోత్తరం బలత్వాత్| కిమత్ర ప్రమాణం ? ఇతి చేత్, నిరుపాధికాత్సోపాధికం బలీయ ఇత్యర తావత్సంగ్రహవచనం ప్రమాణం (సూ. అ. 9)- "దోషాదివైపరీత్యేన హరతే రోగిణాం రుజం| ఏకధ్యం దధిదిగ్ధాదియోజనా న విరుధ్యతే||" ఇతి| తాభ్యామపి కృత్రిమం బలీయ ఇత్యత్ర ఋతుచర్యోక్త ఋతుసంధిక్రమః| తత్ర హి పూర్వర్తుచర్యాయా ఉత్తరర్తుసంబంధాత్సోపాధికమసాత్మ్యత్వం| పూర్వర్తుశీలనాచ్చ కృత్రిమం సాత్మ్యత్వం| ఉత్తరర్తుచర్యాయాస్తు తత్సంబంధాత్సోపాధికం సాత్మ్యత్వం| పూర్వర్తావశీలనాంచ కృత్రిమమసాత్మ్యత్వం| తత్ర కృత్రిమాభ్యాంసాత్మ్యాసాత్మ్యాభ్యాం సోపాధికయోరసాత్మ్యసాత్మ్యయోర్బాధం మత్వాతన్నివృత్యర్థమృతుసంధిక్రమ ఉక్తః| దేశకాలప్రకృతిదోషవ్యాధిసాత్మ్యానాముత్తరోత్తరం బలవత్, ఉత్తరోత్తరమేవాంతరంగత్వాత్| అల్పం-హీనమాత్రం| నను, అల్పమప్యల్పాం పీడాం కరోత్యేవ| తత్కథం న పీడాయై ? సత్యం| కరోత్యేవ| కింత్వసావల్పత్వేనానభివ్యక్తత్వాదసద్వదుపచర్యతే, అనుదరా కన్యేతివత్| అసకృదుపయుజ్యమానే తు తస్మిన్నభివ్యజ్యత ఏవ|
Adhikarana సాత్మ్యీకరణే క్రమః (౪౮) · Śloka ౪౮
పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం పాదపాదేన వా త్యజేత్| నిషేవేత హితం తద్వదేకద్విత్ర్యంతరీకృతం||48||
View original
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत्| निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम्||४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపథ్యం-అహితమన్నం పానం వా యల్లంఘనప్లవనజాగరణస్వప్నాదికం వా చేష్టితమహితమభ్యస్తం తత్ పాదేన-చతుర్థాంశేన త్యజేత్, అహితఫలత్వాత్| తద్ధి శరీరోచితమప్యపథ్యత్వాదుదర్కే దోషాయ సంపద్యతే, న గుణాయ| యది తు తదపథ్యమభ్యస్తం తథా సాత్మ్యీభూతం యస్మింశ్చతుర్థాశేనాఽపి త్యజ్యమానేన శరీరబాధా శంక్యతే వహ్నిమాంద్యాద్వా, తదా పాదపాదేన-షోడశాంశేన వా త్యజేత్| ఇతి వాశబ్దార్థః| తేన తుల్యం వర్తతే-తద్వత్,-తేనైవ క్రమేణ పాదేన పాదపాదేన వా, హితం నిషేవేత-శీలయేత్| కథమేతద్ద్వయమప్యపథ్యపథ్యరూపం త్యాజ్యం నిషేవ్యం చ ? ఇత్యాహ-ఏకేత్యాది| ఏకశ్చ ద్వౌ చ త్రయశ్చ తైరంతరీకృతం| ఏకద్విత్రిభిరన్నకాలైర్వ్యవధానం కృత్వా [యథా భవతి తథా] అపథ్యం పాదేన పాదపాదేన వా త్యజేత్| తద్వత్ హితం సేవేత| ఏకద్విత్ర్యంతరీకృతమితి క్రియావిశేషణత్వాదత్ర నపుంసకలింగత్వం| అధునైతదేవ స్పష్టీకృత్యోచ్యతే| అపథ్యాత్పాటలవ్రీహ్యాదేరభ్యస్తాత్పాదమేకం త్యక్త్వాఽనుచితాత్పథ్యాద్రక్తశాల్యాదేస్తమేవ పాదం దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య యోజ్యం| ఏవమన్నకాలమేకమతివాహయేత్| ఏవం పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం త్యక్తం భవతి| పథ్యం చానుచితం నిషేవితం భవతి| తతో ద్వితీయేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం యోజనీయం| ఏవమేకేనాన్నకాలేనాపథ్యపాదోఽంతరీకృతః| తతస్తృతీయేఽప్యుచితాదపథ్యాత్ పాదద్వయమపాస్యానుచితాత్పథ్యాత్ పాదద్వయముపయుజ్య, తతశ్చతుర్థే సర్వమపథ్యం భోజ్యం పంచమే చ| ఏవమన్నకాలద్వయేన పథ్యపాదద్వయసహితమపథ్యపాదద్వయమంతరీకృతం| తతః షష్ఠేఽన్నకాలే పాదముచితాదపథ్యాత్ పాదత్రయమనుచితాత్పథ్యాద్భుక్త్వా, సప్తమాష్టమనవమాన్నకాలేషు సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవమన్నకాలత్రయేణాపథ్యమంతరీకృతం| తతో దశమేఽన్నకాలే సర్వం పథ్యం సేవనీయం| ఏవం పాదపాదేనాప్యయమేవ క్రమః| స్పష్టార్థం చ దిక్ప్రదశర్యతే| యథా-యవకాదేః షోడశాంశం త్యక్త్వాఽనుచితాచ్ఛాల్యాదేః పథ్యాత్షోడశాంశమేవ దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య భోజ్యం| ఏవమపథ్యమభ్యస్తం పాదపాదేన త్యక్తం భవతి పథ్యం చానుచితం నిషేవితం భవతి| ద్వితీయేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం సేవ్యం| ఏవమేకే (నాన్నకాలే) నాపథ్యషోడశాంశోఽంతరీకృతః| తతస్తృతీయేఽప్యుచితాదపథ్యాత్ పాదపాదద్వయమపాస్యానుచితాత్పథ్యాత్ పాదపాదద్వయం దత్త్వా చతుష్పాత్త్వం సంపాద్య సేవ్యం| తతశ్చతుర్థే పంచమే చాన్నకాలే సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవం కాలద్వయేన పాదపాదద్వయమపథ్యస్యాంతరీకృతం| తతః షష్ఠేఽన్నకాలేఽనుచితాత్పథ్యాత్ పాదపాదత్రయముచితాదపథ్యాత్ పాదపాదాస్త్రయోదశేతి భోజ్యం| తతః సప్తమాష్టమనవమాన్నకాలేషు సర్వమపథ్యం భోజ్యం| ఏవం కాలత్రయేణాంతరీకృతం| తతో దశమేఽన్నకాలే పథ్యాదనుచితాత్ పాదపాదాశ్చత్వారః, అపథ్యపాదపాదా ద్వాదశేతి భోజ్యం| తత ఏకాదశేఽన్నకాలే సర్వమపథ్యం భోజ్యం| తత ఏకేనాన్నకాలేనాంతరీకృతం| ఏవమన్నకాలద్వయత్రయాంతరితం చ తావద్యోజ్యం, యావత్పథ్యస్య షోడశపాదాః సేవ్యతయా సంపద్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విరుద్ధమపి సాత్మ్యం న బాధ్యతే, కిం పునరవిరుద్ధం? అతః సాత్మ్యీకరణమాహ| తత్ర సాత్మ్యీకరణే క్రమమాహ-పాదేనేతి| అభ్యస్తం-అభ్యాసాత్సాత్మ్యతాం యాతం, యదపథ్యం తత్ పాదేన-చతుర్థాంశేన, పాదపాదేన-షోడశాంశేన వా త్యజేత్| తద్వత్-అపథ్యవత్, హితం-పథ్యం, నిషేచేత-యావతాంఽశేనాపథ్యం త్యక్తం తావతాంఽశేన పథ్యం భజేత్, నిత్యసేవ్యస్యాహారరాశేర్యదపథ్యేన న్యూనత్వం తత్పథ్యేన పూరయేదిత్యర్థః| కథం త్యజేత్ ? ఏకద్విత్ర్యంతరీకృతమితి,-ఏకద్విత్రిభిర్దివసైరంతరీకృతం-విజాతీ-యభోజనేన వ్యవహితం| ఏతదుక్తం భవతి,-యదా పాదేన త్యాగః క్రియతే తదా ప్రాథమేఽహన్యపథ్యస్య పాదాస్త్రయః, పథ్యస్యైకః| ద్వితీయేఽహని చత్వారోఽప్యపథ్యస్య| తృతీయే ప్రథమవత్| ఇత్యేకాంతరీకరణం| చతుర్థేఽహని ద్వౌ పాదావపథ్యస్య, ద్వౌ పథ్యస్య| పంచమషష్ఠయోస్తృతీయవత్| సప్తమే చతుర్థవత్| ఇతి వ్ద్యంతరీకరణం| అష్టమే త్వపథ్యస్యైకః, పథ్యస్య త్రయః| నవమదశమైకాదశేషు సప్తమవత్| ద్వాదశేఽష్టమవత్| ఇతి త్ర్యంతరీకరణం| త్రయోదశే చత్వారోఽపి పథ్యస్య| చతుర్దశే ద్వాదశవత్| పంచదశే త్రయోదశవత్| ఇతి పునరేకాంతరీకరణం| వ్ద్యంతరత్ర్యన్రరీకరణపునర్నాస్తి, చతుర్ణామపి పాదానాం పూర్ణత్వాత్| షోడశాంశపక్షే త్వేకద్విత్ర్యంతరీకరణస్య పంచకృత్వ ఆవృత్తిః| తత ఏకమేకాంతరీకరణం| ఏవం త్రిషష్ట్యా దివసైః షోడశాంశాః పూర్యంతే| అత్ర యద్యపి వ్యవధాయకవిశేషో నోక్తః, తథాఽపి పూర్వస్మిన్నంతరే యవ్ద్యవధేయం, తదేవోత్తరస్మిన్ర్ వ్యవధాయకం జ్ఞేయం| ఏవమపథ్యత్యాగే పథ్యసేవాయాం చ క్రమ ఆద్దతో భవేత్| యది త్వపథ్యమేవ వా సర్వత్ర వ్యవధాయకం క్రియతే, తదా న క్రమ ఆద్దతో భవేత్| క్రమశ్చాత్ర ప్రధానం| అంతరం చ దినైరేవ, న భోజనకాలైః| ఉక్తం చ తంత్రాంతరే-"అపథ్యం సాత్మ్యప్యన్నం చేష్టాం వా పాదశస్త్యజేత్| భజేచ్చ పాదశః పథ్యమేకద్విత్రిదినాంతరం||" ఇతి| చతుర్భాగషోడశభాగయోరధరోత్తరకల్పనానిషేధపరత్వాత్ పంచషట్సత్పభాగాదికల్పనానాం న నిషేధః| అతస్తా అప్యవస్థానుసారతః స్వయమూహ్యాః| యద్యప్యత్ర వాక్యే భట్టారకహరిశ్చంద్రాదిభిర్బహవః పక్షా దర్శితాః, తథాప్యమేవ పక్షో జ్యాయానిత్యస్మాభిర్దర్శితః| జ్యాయస్త్వం త్వస్య వాక్యస్యార్జవేనైవ ప్రతీయమానత్వాత్ చతుర్దశాహర్తుసంధికరణేనాచార్యస్యాభిప్రేతత్వాచ్చ|
Adhikarana అక్రమేణ సాత్మ్యీకరణే దోషః (౪౧) · Śloka ౪౧
ఏవమనేన క్రమేణాపథ్యదోషాస్త్యక్తాః పీడాయై న భవంతి, పథ్యగుణాశ్చ సంవర్ధితాః స్థిరతాం ప్రాప్నువంతి| ఇత్యత ఆహ అపథ్యమపి హి త్యక్తం శీలితం పథ్యమేవ వా| సాత్మ్యాసాత్మ్యవికారాయ జాయతే సహసాఽన్యథా||41||
View original
एवमनेन क्रमेणापथ्यदोषास्त्यक्ताः पीडायै न भवन्ति, पथ्यगुणाश्च संवर्धिताः स्थिरतां प्राप्नुवन्ति| इत्यत आह अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा| सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसाऽन्यथा||४१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, సహసా-క్రమమిమమనాలోచ్య, అన్యథా ఉక్తవిధ్యతిక్రమేణ, అపథ్యమపి త్యక్తం సాత్మ్యవికారాయ జాయతే| పథ్యమేవ వా సహసా శీలితమసాత్మ్యవికారాయ జాయతే| సాత్మ్యాసాత్మ్యాభ్యాం వికారః-సాత్మ్యాసాత్మ్యవికారః, తస్మై "క్ల్Rపిసంపద్యమానే" ఇతి చతుర్థీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అక్రమేణ సాత్మ్యీకరణే దోషమాహ-అపథ్యమపీతి| హి-యస్మాత్, అన్యథా-ఉక్తక్రామాదన్యేన ప్రకారేణ, త్యక్తమపథ్యమపి, శీలితం పథ్యమపి, సహసా వికారాయ- వికారకారణాయ జాయతే| కుతః ? సాత్మ్యాసాత్మ్యం,- యతః అపథ్యం హి సాత్మ్యం, పథ్యం హ్యసాత్మ్యం, అతస్తయోరక్రమేణ త్యజనభజనే రోగాయ భవత ఇత్యర్థః|
Adhikarana క్రమేణ సాత్మ్యీకరణే గుణాః (౫౦) · Śloka ౫౦
క్రమేణ త్వపథ్యత్యాగపథ్యశీలనే విధీయమానే గుణాయ స్యాతామితి దర్శయతి క్రమేణాపచితా దోషాః క్రమేణోపచితా గుణాః| సంతో యాంత్యపునర్భావమప్రకంప్యా భవంతి చ||50||
View original
क्रमेण त्वपथ्यत्यागपथ्यशीलने विधीयमाने गुणाय स्यातामिति दर्शयति क्रमेणापचिता दोषाः क्रमेणोपचिता गुणाः| सन्तो यान्त्यपुनर्भावमप्रकम्प्या भवन्ति च||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాః అపథ్యాభ్యాసజాః, క్రమేణ-పూర్వోక్తేన, అపచితాః-క్షయం నీతాః, గుణాశ్చ-పథ్యోపయోగజాః, క్రమేణ-పూర్వోక్తేనైవ, ఉపచితాః-వృద్ధిం నీతాః సంతః, పురుషాణాం యథాసంఖ్యమపునర్భావం యాంతి దోషాః| గుణాశ్చాప్రకంప్యాః-స్థిరా భవంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్రమేణ సాత్మ్యీకరణే గుణమాహ-క్రమేణేతి| సంతో యాంత్యపునర్భావమితి| గుణో ద్వివిధః,-దోషాపచయో గుణోపచ్చయశ్చ| తత్ర క్రమేణ- సాత్మ్యీకరణక్రమేణ, దోషా అపచీయంతే గుణాశ్చోపచీయంతే| తత్ర దోషాః క్రమాపచితాః సంతోఽ పునర్భావం యాంతి,-యథా పునర్నోత్పద్యంతే తథా నశ్యంతీత్యర్థః| గుణాస్తు క్రమేణోపచితాః సంతోఽప్రకంప్యా భవంతి, యథా పునర్న క్షీయంతే తథా వర్ద్ధంత ఇత్యర్థః|
Adhikarana అపథ్యస్య సాత్మ్యీకరణనిషేధః (౫౧) · Śloka ౫౧
సాంప్రతమహితాహారసేవనం సదా త్యాజ్యమితి సద్యుక్తిం దర్శయతి అత్యంతసన్నిధానానాం దోషాణాం దూషణాత్మనాం| అహితైర్దూషణం భూయో న విద్వాన్ కర్తుమర్హతి||51||
View original
साम्प्रतमहिताहारसेवनं सदा त्याज्यमिति सद्युक्तिं दर्शयति अत्यन्तसन्निधानानां दोषाणां दूषणात्मनाम्| अहितैर्दूषणं भूयो न विद्वान् कर्तुमर्हति||५१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దోషాణామహితైః-ఆహారాదిభిః దూషణం కర్తుం విద్వాన్-పండితో, నార్హతి-న యుజ్యతే| కింభూతానాం? అత్యంతం-అతిశయేన, సన్నిధానం-నికటత్వం, యేషాం దోషాణాం త ఏవం తేషాం| తథా, దూషణాత్మనాం-దూషణస్వభావానాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అపథ్యస్య సాత్మ్యీకరణం నిషేధతి-అత్యంతేతి| యద్యపి సాత్మ్యీభూతమపథ్యం దోషాన్న దూషయతి, తథాపి యావతా కాలేన తత్సాత్మ్యీభవతి తావంతం కాలం దూషయత్యేవ| దూషణం చ దోషాణామల్పమపి విద్వాన్-ఆత్మహితజ్ఞః పుమాన్, అహితైః- విరుద్ధైః కారణభుతైః, కర్తు నార్హతి| కథం? భూయః-పునః, తే హి దోషాః ప్రాగేవ దూషణాత్మానో-దూషకత్వస్వభావా అత్యంతసన్నిధానశ్చ,-దూష్యస్య-శరీరస్యాత్యంతం సన్నిహితాః| తస్మాచ్ఛరీరం రక్షతా విరుద్ధం న సాత్మ్యీకర్తవ్యం|
Adhikarana యుక్తిప్రయోజితైరాహారాదిభిః శరీరధారణం (౫౨) · Śloka ౫౨
ఏతత్ప్రసంగేన చేదమాహ ఆహారశయనాబ్రహ్మచర్యేర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః| శరీరం ధార్యతే నిత్యమాగారమివ ధారణైః||52||
View original
एतत्प्रसङ्गेन चेदमाह आहारशयनाब्रह्मचर्येर्युक्त्या प्रयोजितैः| शरीरं धार्यते नित्यमागारमिव धारणैः||५२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆహారః-అన్నపానసేవా| శయనం-స్వప్నః| అబ్రహ్మచర్యం స్త్రీణాం సేవా| ఆహారాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతైర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః శరీరం సతతం ధార్యతే| కిమివ కైః? ఆగారం-గృహమివ, ధారణైః స్తంభైర్యథా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అవిధిసేవనాదిభ్యోఽన్నపానం రక్షేదిత్యాహ-ఆహారేతి| ఆహారః-అన్నపానసేవా, శయనం-నిద్రా,అబ్రహ్మాచర్యే-సంభోగః, తైర్నిత్యం యుక్త్యా ప్రయోజితైః శరీరం ధార్యతే| ధారణైః-స్తంభైరాగారమివ| యుక్తిః-శాస్త్రోక్తప్రకారః ధారణం చ-అన్నపానసుఖపరిణామద్వారేణ|
Adhikarana తత్రాహారస్యాతిదేశః (౨) · Śloka ౨
ఆహారో వర్ణితస్తత్ర తత్ర తత్ర చ వక్ష్యతే| ||2||
View original
आहारो वर्णितस्तत्र तत्र तत्र च वक्ष्यते| ||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు త్రిషు మధ్యాత్, ఆహారో వర్ణితః-ఋతుచర్యాయాం ద్రవాన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయయోశ్చ| తత్ర తత్ర చ-శాస్త్రభాగే జ్వరచికిత్సాదౌ చ, వక్ష్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తత్రాహారమతిదేశేనాహ-ఆహార ఇతి| తత్రాహారః, తత్ర తత్ర- ఋతుచర్యాదౌ వర్ణితః| వక్ష్యతే చ-మాత్రాశితీయాదౌ|
Adhikarana నిద్రాయత్తం సుఖదుఃఖాదికం (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
శయనాబ్రహ్మచర్యయోస్త్విహైవ విధిం వక్తుకామ ఆహ- | నిద్రాయత్తం సుఖం దుఃఖం పుష్టిః కార్శ్యం బలాబలం||53|| వృషతా క్లీబతా జ్ఞానమజ్ఞానం జీవితం న చ| |54|
View original
शयनाब्रह्मचर्ययोस्त्विहैव विधिं वक्तुकाम आह- | निद्रायत्तं सुखं दुःखं पुष्टिः कार्श्यं बलाबलम्||५३|| वृषता क्लीबता ज्ञानमज्ञानं जीवितं न च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిద్రాయత్తం-నిద్రాధీనం| సుఖం-ఆరోగ్యం| దుఃఖం-రోగః| తథా, పుష్ట్యాది చ| జీవితం న చ జీవితమితి సంబంధః| అజీవితేన-మరణేన యోగో భవతీత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథావిధిశయనాదన్నపానరక్షా| తత్ర నిద్రాం స్తౌతి-నిద్రాయత్తమితి| నిద్రాయత్తం-నిద్రాధీనం| వృషతా-శుక్రవృద్ధిః| క్లీబతా-శుక్రక్షయః| న చేతి నఞో జీవితేన సంబంధః, అజీవితం మరణమిత్యర్థః|
Adhikarana నిద్రాయాశ్చతుర్విధత్వం (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
సాంప్రతం దుష్టనిద్రాం నిర్దిశతి- | అకాలేఽతిప్రసంగాచ్చ న చ నిద్రా నిషేవితా||54|| సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్ కాలరాత్రిరివాపరా| |55|
View original
साम्प्रतं दुष्टनिद्रां निर्दिशति- | अकालेऽतिप्रसङ्गाच्च न च निद्रा निषेविता||५४|| सुखायुषी पराकुर्यात् कालरात्रिरिवापरा| |५५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అకాలే నిషేవితాఽతి చ నిషేవితా న చ నిషేవితా నిద్రా సుఖం-ఆరోగ్యలక్ష్ణం, ఆయుశ్చ-జీవితం, తే సుఖాయుషీ పరాకుర్యాత్-నాశయేత్| కేవ? అపరా కాలరాత్రిరివ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఏకస్యా నిద్రాయాః పరస్పరవిరుద్ధసుఖదుఃఖాదిహేతుత్వాయోగాదౌపాధికభేదమాశ్రిత్య విభాదమాహ-అకాల ఇతి| అకాలే సేవితా-మిథ్యాయోగరూపా, అతిప్రసంగాత్సేవితా-అతియోగరూపా, న చ సేవితా-హీనయోగరూపా, నిషేవితా-నియతత్వేన సేవితా సమ్యగ్యోగరూపా చేతి చతుర్ధా నిద్రా| తత్ర పరా-చతుర్థీ నిద్రా, సుఖాయుషీ కుర్యాత్| అపరా-త్రివిధా అసమ్యగ్యోగరూపా, కాలరాత్రిరివ-సంహారప్రవృత్తమహాకాలీవ, సుఖాయుషీ హన్యాదిర్త్యర్థః| సుఖాయుషోరాద్యంతయోర్గ్రహణాత్ పాణినిప్రత్యాహారవత్ సుఖపుష్టిబలవృషతాజ్ఞాజీవితాని గ్రుహ్రాంతే| "కాలస్వభావామయచిత్తదేహఖేదైః కఫాగంతుతమోభవా చ| నిద్రా బిభర్తి ప్రథమా శరీరం పాప్మాఽంతగా వ్యాధినిమిత్తమన్యాః||" ఇతి సంగ్రహోక్తానాం (సూ. అ. 9) సప్తానాం చతసృష్వేవాంతర్భావః|
Adhikarana చతుర్విధాయాః స్వరూపం (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
అథ నిద్రాగుణప్రసంగేన తత్ప్రతిపక్షభూతస్య జాగరణస్యాపి గుణమాహ | రాత్రౌ జాగరణం రూక్షం, స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం దివా||55|| అరూక్షమనభిష్యంది త్వాసీనప్రచలాయితం| |56|
View original
अथ निद्रागुणप्रसङ्गेन तत्प्रतिपक्षभूतस्य जागरणस्यापि गुणमाह | रात्रौ जागरणं रूक्षं, स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा||५५|| अरूक्षमनभिष्यन्दि त्वासीनप्रचलायितम्| |५६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపిశబ్దావత్ర సామర్థ్యలబ్ధౌ బోద్ధవ్యౌ| తేన రాత్రావపి జాగరణం రూక్షం, దివా త్వాగ్నేయమత్యర్థం రూక్షం కాలేనాహితబలత్వాత్| తథా, ప్రస్వపనం దివాఽపి స్నిగ్ధం, రాత్రౌ తు సౌమ్యే కాలేఽతిశయేన స్నిగ్ధమిత్యవతిష్ఠతే| అపిశబ్దాభ్యామంతరేణ తు రాత్రావేవ జాగరణం రూక్షం, దివా తు స్నిగ్ధమిత్యర్థో జాయతే| వ్యవచ్ఛేద్యఫలత్వాద్వాక్యానాం| ఏవం దివస ఏవ స్నిగ్ధం ప్రస్వపనం, రాత్రౌ తు రూక్షమితి| న చైతద్యుజ్యతే| యది జాగరణం సదా రూక్షం నాభవిష్యత్, తత్కథమిదముపపత్స్యతే ? "బహుమేదఃకఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని| విషార్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||" ఇతి| ఏషాం హ్యాపతర్పణమేవ హితం| యచ్చాపతర్పణం తదవశ్యం రూక్షం| తస్మాదేతైరపతర్పణస్వభావం జాగరణమేవ సేవ్యం| తథా, "గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః| దివాస్వప్నోహితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః|| ముక్త్త్వా తు భాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః|| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్శూలపీడితాన్| అజీర్ణ్యభిహితోన్మత్తాన్ దివా స్వప్నోచితానపి||" తదేతేషాం సంతర్పణార్హత్వాత్సంతర్పణమేవ హితం| యచ్చ సంతర్పణం తదవశ్యం స్నిగ్ధం| తస్మాదేతైః సంతర్పణస్వభావమేవ సదా ప్రస్వపనం సేవ్యం| ఏవం చ పూర్వమేవ వ్యాఖ్యానం యుక్తం| ప్రస్వప్నజాగరణక్రియయోరద్రవ్యయోరపి రూక్షస్నిగ్ధత్వముపచారాదుపపన్నం| యథా,-రూక్షం ద్రవ్యం గుగ్గుల్వాది కఫమేదఃప్రభృతీన్ సౌమ్యాన్ భావాన్ క్షపయతి, తథైవ యదా జాగరణమపి తత్క్షపయద్దృష్టం తదా తద్రూక్షకార్యకరణాదరూక్షమపి రూక్షమిత్యుపచర్యతే| తథా, ప్రస్వపనాదర్వాక్ కఫమేదఃప్రభృతీనాం సోమ్యానాం భావానాం స్వహేతోరుత్పాదస్తథా నోపలభ్యతే, యథా ప్రస్వపనాదనంతరం| తస్మాత్ప్రస్వపనమస్నిగ్ధమపి స్నిగ్ధమిత్యుపచర్యతే| ప్రచల ఇవాచరతీతి క్యఙంతాన్నిష్ఠా| ఆసీనస్య ఉపవిష్టస్య, ప్రచలాయితం-అవఘూర్ణితం,-ఆసీనప్రచలాయితం, న తు ప్రస్వపనం సర్వసర్వికయా| యేన స్నేహనహేతుః స్యాత్| రూక్షకార్యా కరణాదరూక్షం| అనభిష్యంది తు విశేషేణ| ఆసీనప్రచలాయితం పునరీదృగ్రూపమిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- చతుర్విధాయాః స్వరూపమాహ-రాత్రావితి| రాత్రౌజాగరణం-కాలేఽప్యశయనం,హీనయోగాఖ్యం| తద్రూక్షం-వాతవ్యాధిహేతుః| దివా ప్రస్వపనం-అకాలే శయనం| తచ్చ కాలేఽతిసుప్తస్యాతిరోగాఖ్యం, అకాలే సుప్తస్య మిథ్యాయోగాఖ్యం, తదుభయమపి స్నిగ్ధం-కఫపిత్తవ్యాధిహేతుః| ఆసీనప్రచలాయితం-కాలే శయనం, సమ్యగ్యోగాఖ్యం| తద్ధ్యాసీనప్రచలాయితస్య భవతి| స హి సిస్వోపవిష్టః శయనం యదైవ చల ఇవాచరితుమారభతే, తదైవస్వపితి| న త్వనుదీర్ణాం నిద్రాముదీరయతి, నాప్యుదీణాం ధారయతి| తచ్చ న రూక్షం, నాపి స్నిగ్ధం| ఉక్తం చ ఖారణాదినా-"ఇంద్రియాతిశ్రమాద్రూక్షో వాతలో జాగరో నిశి| తదాలస్యాద్దివాస్వప్నః స్నిగ్ధః పిత్తకఫోల్బణః|| ఆసీనప్రచలః స్వప్నో నిరభిష్యందిబృంహణః|" ఇతి| ప్రచలాయిత ఇతి ప్రచలప్రాతిపదికాత్కండ్వాదియగంతాదాదికర్మణి నిష్ఠాయాం రూపం| అన్యే త్వాసీనప్రచలాయితశబ్దేనోపష్టస్యైవ శయనమాహుః| తే చ దివేత్యనివర్త్య దివైవ తత్కార్యమిత్యాహుః| యదాహ భేడః-స్వప్నకామో దివా కామముపవిష్తః శయీత వా| ప్రస్తీర్ణాంగస్య జంతోర్హి శ్లేష్మా కోష్ఠే ప్రవర్తతే||" ఇతి|
Adhikarana దివాస్వప్నస్యాపవాదః (౫౬-౫౯) · Śloka ౫౯
యది స్నిగ్ధత్వాదభిష్యందీ దివాస్వప్నః, తత్కిం కదాచిదపి న కార్యః? ఇత్యాహ- గ్రీష్మే వాయుచయాదానరౌక్ష్యరాత్ర్యల్పభావతః||56|| దివాస్వప్నో హితోఽన్యస్మిన్ కఫపిత్తకరో హి సః| ముక్త్వా తు భాష్యయానాధ్వమద్యస్త్రీభారకర్మభిః||57|| క్రోధశోకభయైః క్లాంతాన్ శ్వాసహిధ్మాతిసారిణః| వృద్ధబాలాబలక్షీణక్షతతృట్శూలపీడితాన్||58|| అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాన్ దివాస్వప్నోచితానపి| ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి||59||
View original
यदि स्निग्धत्वादभिष्यन्दी दिवास्वप्नः, तत्किं कदाचिदपि न कार्यः? इत्याह- ग्रीष्मे वायुचयादानरौक्ष्यरात्र्यल्पभावतः||५६|| दिवास्वप्नो हितोऽन्यस्मिन् कफपित्तकरो हि सः| मुक्त्वा तु भाष्ययानाध्वमद्यस्त्रीभारकर्मभिः||५७|| क्रोधशोकभयैः क्लान्तान् श्वासहिध्मातिसारिणः| वृद्धबालाबलक्षीणक्षततृट्शूलपीडितान्||५८|| अजीर्ण्यभिहतोन्मत्तान् दिवास्वप्नोचितानपि| धातुसाम्यं तथा ह्येषां श्लेष्मा चाङ्गानि पुष्यति||५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రీష్మకాలే దివాస్వప్నో హితః| యతస్తస్మిన్ కాలే పవనచ్చయో భవతి| ఆదానస్య చ పరిపుష్టత్వాదతిరౌక్ష్యం భవతి| రాత్రయశ్చనిద్రాసమాప్త్యయోగ్యా అల్పా భవంతి| దివాస్వప్నశ్చ సంతర్పకః| గ్రీష్మాదపరస్మిన్ కాలే కఫపిత్తకరః| సోఽచింత్యత్వాద్ధేతుప్రభావస్య| భాష్యాదిక్లాంతాదీన్ ముక్త్వా-వర్జయిత్వా| తేనైతదుక్తం భవతి,-గ్రీష్మాదపరస్మిన్నపి కాలే స్వప్న ఏషాం హిత ఏవ| యానం అశ్వాది| క్షతః-ఖడ్గాదిచ్ఛ్హిన్నః| అభిహతో-లగుడాదినా| దివాస్వప్నోచితాః-శీలితదివాస్వప్నాః| తత్ర భాష్యాదిక్లాంతానాం పవనకోపాత్ స్వప్నోఽనుజ్ఞాతః| శ్వాసహిధ్మాదీనాం వేగవిస్మరణార్థం| వృద్ధాదీనాం యథాయథం సంతర్పణార్థం వేగవిస్మరణార్థం చ| అజీర్ణినాం దివాస్వప్నోచితానాం చ ధాతువైషమ్యపరిహారార్థం దివాస్వప్నోఽనుమతస్తంత్రకృతా| తథా చోక్తం-"ఉచితో హి దివాస్వప్నో యేషాం నిత్యం శరీరిణాం| వాతాదయః ప్రకుప్యంతి తేషామస్వపతాం దివా||" ఇతి| నను, అజీర్ణినాం దివాస్వప్నో న యుక్తః, దివాస్వప్నస్య కఫవృద్ధికరత్వాత్| కఫవృద్ధ్యా చాగ్నిమాంద్యం| అగ్నిమాంద్యాదజీర్ణాన్నస్యాపాక ఇత్యనుక్తస్తేషాం దివాస్వప్నః| అత్రోచ్యతే| దివాస్వప్నేనాజీర్ణినాం ధాతుసామ్యం భవతి| ధాతుసామ్యే చ సతిస్వస్థానస్థితైర్దోషైరనుపహతో వహ్నిః పచనక్షమో భవతి| కఫస్తు వృద్ధోఽపి నైతేషామగ్నిమాంద్యం విధత్తే| అపి త్వంగానాం పుష్టిమాదధాతి| అత ఏవానంతరమేవోవాచ శాస్త్రకారః-"ధాతుసామ్యం తథా హ్యేషాం శ్లేష్మా చాంగాని పుష్యతి|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దివాస్వంపస్యాసమ్యగ్యోత్వమపత్రదతి-గ్రీష్మ ఇతి| గ్రీష్మే వాయుచయాదీనాం స్ద్భావాత్ దివాస్వప్నో హితః| ఆదానగ్రహణం శిశిరదినాదారభ్య ప్రతిదినవృద్ధ్యాఽతిశయితస్య రౌక్ష్యస్య రాత్ర్యల్పభావస్య చ ప్రాప్త్యర్థం| అన్యథా వాయుచయవత్తయోరపి గ్రీష్మమాత్రహేతుకయోః ప్రాప్తిః| తత్ర దివాస్వప్నః స్నిగ్ధత్వాద్వాయుచయం రౌక్ష్యం చ హంతి, మాత్రాపూరణాద్రాత్ర్యల్పత్వకృతం హీనయోగం చ| నను, వాతఘ్నోఽపి దివాసంపః కఫపిత్తకరత్వాదహితః| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ. అ. 13/16)- "ప్రయోగః శమయేవ్ద్యాధిం యోఽన్యమన్యముదీరయేత్| నాసౌ విశుద్ధః, శద్ధస్తు శమయేద్యో న కోపయేత్||" ఇతి| అత ఆహ-అన్యస్మిన్నిత్యాది| హి-యస్మాత్, సః-దివాస్వప్నో, గ్రీష్మాదన్యస్మిన్నృతౌ భాష్యక్లాంతదీన్ ముక్త్వా కఫపిత్తకరః| న చ గ్రీష్మే, న చ భాష్యక్లాంతాదీన్| తత్ర గ్రీష్మే కాలస్వభావాత్| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 89/44)- "గ్రీష్మవర్జ్యేషు కాలేషు దివాస్వంపాత్ప్రకుప్యతః| శ్లేష్మపిత్తే దివాస్వంపస్తస్మాత్తేషు న శస్యతే||" ఇతి| భాష్యక్లాంతాదీనాం తు కుతః ? ఇత్యాహ-ధాత్విత్యాది| హి-యస్మాత్, ఏషాం-భాష్యక్లాంతాదీనాం, తథాతేనప్రకారేణ,ధాతుసామ్యం భవతి| సమీభూతః శ్లేష్మా శిరఃకరచరణాదీణ్యంగాని పుష్ణాని| ధాతవో-వాతాదయో రసాదయశ్చ| ధాతుసామ్యహేతుత్వాన్న కఫపిత్తకరత్వం| కఫపిత్తవృద్ధేః సామ్యార్థత్వాన్న వికారారంభకదోషహేతుత్వం| భాష్యం-వాగ్వ్యాపారః| యానం-అశ్వాదినా గమనం| అధ్వా-పద్భయాం గమనం| మద్యం-మద్యపానం| స్త్రీ-సంభోగః| భారః-శిరః స్కంధాదిభిర్గురువస్తువహనం| కర్మ-కాయవ్యాపారః| క్షతః-క్షాకాసీ| అభిహతః-శస్త్రప్రహారాదిపీడితః| దివాస్వప్నోచితః-సాత్మ్యీభూతదివాస్వప్నః| అయం చ దివాస్వప్నో ముహూర్తమేవ కర్తవ్యః| యదాహ సుశ్రుతః (శా. అ. 4/38)- "ప్ర్తిషిద్ధేష్వపి బాలవృద్ధ" ఇత్యాది యావత్ "ముహూర్తమాత్రం స్వపనం" ఇతి|
Adhikarana దివాస్వప్నస్యాసమ్యగ్యోగత్వం,రాత్రిస్వప్నస్యాపవాదః (౬౦) · Śloka ౬౦
బహుమేదఃకఫాః స్వప్యుః స్నేహనిత్యాశ్చ నాహని| విషార్తః కంఠరోగీ చ నైవ జాతు నిశాస్వపి||60||
View original
बहुमेदःकफाः स्वप्युः स्नेहनित्याश्च नाहनि| विषार्तः कण्ठरोगी च नैव जातु निशास्वपि||६०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, బహుమేదఃశ్లేష్మాణః స్నిగ్ధాహారాదిశీలినశ్చ గ్రీష్మేఽప్యహని న స్వప్యుః| విషార్తః కంఠరోగీ చ రాత్రిష్వపి కదాచిదపి న స్వప్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- దివాస్వంపస్యాసమ్యగ్యోగత్వం ప్రతిప్రసవతి-బహుమేద ఇతి| బహుమేదఃప్రభృతయో గ్రీష్మేఽపి భాష్యక్లాంతాదిత్వేఽపి న దివా స్వప్యుః| రాత్రిస్వప్నస్య సమ్యగ్యోగత్వమపవదతి-విషార్త ఇతి| జాతుకదాచిత్|
Adhikarana అకాలశయనాన్మోహాదయః (౬౧) · Śloka ౬౧
అకాలశయనాన్మోహజ్వరస్తైమిత్యపీనసాః| శిరోరుక్శోఫహృల్లాసస్రోతోరోధాగ్నిమందతాః||61||
View original
अकालशयनान्मोहज्वरस्तैमित्यपीनसाः| शिरोरुक्शोफहृल्लासस्रोतोरोधाग्निमन्दताः||६१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అకాలే శయనం-స్వప్నః,-అకాలశయనం, తస్మాదకాలశయనాత్ మోహాదయః స్యుః| స్తైమిత్యం-గాత్రాణాం నిరుత్సాహత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథాసమ్యగ్యోగజా రోగాః| తత్ర మిథ్యాయోగాతియోగజాన్ రోగానాహ-అకాలశయనాదితి| అకాలశయనాత్-ద్వివిధాత్ప్రాగుక్తాత్| స్తైమిత్యం-ఆర్ద్రపటావనద్ధాంగత్వం| సంగ్రహే (సూ. అ. 9)- "కండూసకోఠపిటికాః కాసతంద్రాగలామయాః| హలీమకార్ద్ధావభేదశోఫారోచకగౌరవం|| విషవేగప్రవృత్తిశ్చ భవేదహితనిద్రయా||" ఇతి|
Adhikarana తత్ర చికిత్సా (౬౨-౬౩) · Śloka ౬౩
అత్ర చ కా చికిత్సా? ఇత్యాహ తత్రోపవాసవమనస్వేదనావనమౌషధం| యోజయేదతినిద్రాయాం తీక్ష్ణం ప్రచ్ఛ్హర్దనాంజనం||62|| నావనం లంఘనం చింతాం వ్యవాయం శోకభీక్రుధః| ఏభిరేవ చ నిద్రాయా నాశః శ్లేష్మాతిసంక్షయాత్||63||
View original
अत्र च का चिकित्सा? इत्याह तत्रोपवासवमनस्वेदनावनमौषधम्| योजयेदतिनिद्रायां तीक्ष्णं प्रच्छर्दनाञ्जनम्||६२|| नावनं लङ्घनं चिन्तां व्यवायं शोकभीक्रुधः| एभिरेव च निद्राया नाशः श्लेष्मातिसङ्क्षयात्||६३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేష్వకాలస్వప్నజేషు రోగేషు, ఉపవాసాద్యౌషధం యోజయేత్| నిద్రాయాశ్చ బాహుల్యేన రాత్రిః కాలః| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.9)-"లోకాదిసర్గప్రభవా తమోమూలా తమోమయీ| బాహుల్యాత్తమసో రాత్రౌ నిద్రా ప్రాయేణ జాయతే||" ఇతి| అతినిద్రాయాం సత్యాం తీక్ష్ణాని వమనాంజననస్యాని యోజయేత్, లంఘనాది చ| ఏభిరేవ చ-తీక్ష్ణవమనాదిభిర్నిద్రాయా నాశో భవతి| శ్లేష్మాఖ్యస్య ధాతోరతిశయేనాపచయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అకాలశయనజానామౌషధమాహ-తత్రేతి| అతియోగస్యౌషధమాహ-యోజయేదితి| స ద్వివిధః,-వేగోదీరణజే నిద్రాధిక్యజశ్చ| తత్రాద్య ఉక్తో రోగానుత్పాదనీయే, ఇహ ద్వితీయః| తస్య హేతురుక్తః సంగ్రహే (సూ. అ. 9)-"అపచ్యమానో బాహుల్యాత్స్త్రోతాంస్యావృణుతే కఫః| తతః స్త్రోతఃసు రుద్ధేషు జాయతే గాత్రగౌరవం|| గురుగాత్రస్య చాలస్యమాలస్యాదతినిద్రతా|" ఇతి| లంఘనం-ద్వాదశవిధం| వమననావనయోస్తు గ్రహణమతిశయార్థం| వ్యవాయం-సంభోగం| హీనయోగస్య హేతుమాహ-ఏభిరేవేతి| స ద్వివిధః,- నిద్రావిధారణజో నిద్రావినాశజశ్చ| తత్రాద్య ఉక్తో రోగానుత్పాదనీయే, ఇహ ద్వితీయః| ఏభిః-అతినిద్రౌషధైః| శ్లేష్మాతిసంక్షయాదితి హేతుకథనమన్యేషామపి శ్లేష్మక్షపణానాం నిద్రానాశహేతుత్వఖ్యాపనార్థం|
Adhikarana నిద్రానాశజన్యవికారాః (౬౪) · Śloka ౬౪
సంప్రతి నిద్రానాశజాన్ వికారానాచష్టే నిద్రానాశాదంగమర్దశిరోగౌరవజృంభికాః| జాడ్యగ్లానిభ్రమాపక్తితంద్రా రోగాశ్చ వాతజాః||64||
View original
सम्प्रति निद्रानाशजान् विकारानाचष्टे निद्रानाशादङ्गमर्दशिरोगौरवजृम्भिकाः| जाड्यग्लानिभ्रमापक्तितन्द्रा रोगाश्च वातजाः||६४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిద్రానాశాదంగమర్దాదయో వాతోత్థాశ్చ రోగాః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- నిద్రానాశజాన్ రోగానాహ-నిద్రానాశాదితి| జాడ్యం-జ్ఞానభ్రంశః| అపక్తిః-ఆహారస్యావిపాకః| వాతజా రోగాః- ఆక్షేపకాదయః|
Adhikarana యథాకాలం రాత్రౌ నిద్రా రాత్రావనిద్రితస్య దివాస్వంపః (౬౫) · Śloka ౬౫
యథాకాలమతో నిద్రాం రాత్రౌ సేవేత సాత్మ్యతః| అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ధం ప్రాతః స్వప్యాదభుక్తవాన్||65||
View original
यथाकालमतो निद्रां रात्रौ सेवेत सात्म्यतः| असात्म्याज्जागरादर्धं प्रातः स्वप्यादभुक्तवान्||६५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యతశ్చ సమ్యక్ సేవితాయా నిద్రాయా అసమ్యక్ సేవితాయాశ్చాఽనంతరోక్తా గుణదోషాః| అతః-అస్మాద్ధేతోః, కాలానతిక్రమేణ సాత్మ్యతో-యామద్వయం త్రయం వా, నిశి నిద్రాం భజేత్| అసాత్మ్యాజ్జాగరాదర్ద్ధేన ప్రాతః స్వప్యాత్| అభుక్తవాన్-అభుక్తే సతి| అసాత్మ్యగ్రహణేనైతత్ ద్యోతయతి,-న సర్వస్య రాత్రావసుప్తస్య జాగరణకాలాదర్ధేన దివాస్వప్న ఇష్యతే, కిం తర్హి ? యో యావంతం కాలముచితం స్వపితి తస్మాత్కాలాద్యావంతం కాలం నిశి జాగృయాత్తావతోఽర్ధేనాసౌ ప్రాతః స్వప్యాత్| కేచిద్ధి స్వల్పనిద్రాః స్వభావతో భవంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అసమ్యగ్యోగం నిషిధ్య సమ్యాగ్యోగం విధత్తేయథాకాలమితి| నిద్రాం రాత్రౌ సేవేత, న దివా| రాత్రావపి యథాకాలం-ప్రవృత్తికాలానతిక్రమేణ, యస్య యస్మిన్ రాత్రివిభాగే నిద్రా ప్రవర్తతే స తస్మిన్నేవ సేవేతేత్యర్థః| సత్మ్యతః-యామద్వయయామత్రయాదిసాత్మ్యానురోధేన| రాత్రావనిద్రితస్య దివా స్వంపం విధత్తే-అసాత్మ్యేతి| ప్రాతః పూర్వాహ్ణే స్వప్యాత్| అభుక్తవాన్-అకృతభోజనః| అసాత్మియారాత్రిజాగరణకాలాదర్ద్ధకాలం| సాత్మ్యశ్చేద్రాత్రిజాగరస్తదా ప్రాతర్నైవ స్వప్యాత్| అర్ద్ధమిత్యసాత్మ్యజాగరజనితదోషనివర్తకనిద్రాపర్యాప్తకాలోపలక్షణం| అత ఏవాహ ఖారణాదిః-" అసుప్తానాం తథా రాత్రౌ తన్మాత్రం స్వపనం దివా||" ఇతి| భేదోఽపిరాత్రౌ స్వప్యాన్న యామాంస్త్రింస్తాన్స్వప్యాద్ద్విర్దివా నరః| ఏతదప్యాహురారోగ్యం నాత్ర దోషోఽస్తి కశ్చన||" ఇతి|
Adhikarana మందనిద్రస్య క్షీరాదిసేవనం (౬౬-౬౮) · Śloka ౬౮
శీలయేన్మందనిద్రస్తు క్షీరమద్యరసాన్ దధి| అభ్యంగోద్వర్తనస్నానమూర్ధకర్ణాక్షితర్పణం||66|| కాంతాబాహులతాశ్లేషో నిర్వృతిః కృతకృత్యతా| మనోఽనుకూలా విషయాః కామం నిద్రాసుఖప్రదాః||67|| బ్రహ్మచర్యరతేర్గ్రామ్యసుఖనిఃస్పృహచేతసః| నిద్రా సంతోషతృప్తస్య స్వం కాలే నాతివర్తతే||68||
View original
शीलयेन्मन्दनिद्रस्तु क्षीरमद्यरसान् दधि| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमूर्धकर्णाक्षितर्पणम्||६६|| कान्ताबाहुलताश्लेषो निर्वृतिः कृतकृत्यता| मनोऽनुकूला विषयाः कामं निद्रासुखप्रदाः||६७|| ब्रह्मचर्यरतेर्ग्राम्यसुखनिःस्पृहचेतसः| निद्रा सन्तोषतृप्तस्य स्वं काले नातिवर्तते||६८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యో మందనిద్రః స క్షీరాదీన్ శీలయేత్| కాంతాబాహులతాశ్లేషాదయో నిద్రాసుఖహేతవః| కాంతాబాహులతాశ్లేషగ్రహణమాశ్లేషమాత్రమేవ నిద్రాసుఖహేతుః, న తు గ్రామ్యధర్మసేవేతి దర్శనార్థం| అత ఏవానంతరమాహ-"బ్రహ్మచర్యరతేర్నిద్రా స్వం కాలం నాతివర్తతే|" ఇతి| బ్రహ్మచర్యరతస్యాప్యనురాగతో మైథునాభిలాషో నిద్రాం నాశయేదిత్యాహ-గ్రామ్యసుఖే నిఃస్పృహం చేతో యస్య స తస్య| తథా, సంతోషతృప్తస్య|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ సమ్యగ్యోగహేతుః| స త్రివిధః,-జఘన్యమధ్యమోత్తమభేదాత్| తత్ర జఘన్యమాహ-శీలయేదితి| మందామూఢా స్వకాలానభిజ్ఞా, నిద్రా యస్య సః-మందనిద్రః| రసాన్మాంసరసాన్| మూర్ద్ధతర్పణం-మూర్ద్ధతైలం| కర్ణతర్పణం-కర్ణపూరణం| అక్షితర్పణం-ప్రసిద్ధం| మధ్యమమాహ-కాంతేతి| నిర్వృతిః-సిఖం| కృతకృత్యతాపూర్ణమనోరథత్వం| విషయాః-శబ్దాదయః| మధ్యమమాహ-కాంతేతి| నిర్వృతిః-సుఖం| కృతకృత్యతాపూర్ణమనోరథత్వం| విషాయాః-శబ్దాదయః| కామం-అత్యంతం| ఉత్తమమాహ-బ్రహ్మచర్యరతేరితి| బ్రహాచర్యరతేః-బ్రహ్మచర్యాసక్తస్య| గ్రామ్యసుఖం సంభోగః, తత్ర నిఃస్పృహం-తతో నివృత్తం, చేతో యస్య| సంతోషతృప్తస్య- యథాలాభతుష్టస్య| స్వం కాలం నాతివర్తతే-ఉచిత ఏవ కాలే ఆయాతీత్యర్థః|
Adhikarana మైథునే నిషిద్ధాని (౬౯-౭౨) · Śloka ౭౨
యదా తు గ్రామ్యధర్మేణ వినా న రతిః, అపత్యార్థితా వా, తదా తదధికారార్థముచ్యతే గ్రామ్యధర్మే త్యజేన్నారీమనుత్తానాం రజస్వలాం| అప్రియామప్రియాచారాం దుష్టసంకీర్ణమేహనాం||69|| అతిస్థూలకృశాం సూతాం గర్భిణీమన్యయోషితం| వర్ణినీమన్యయోనిం చ గురుదేవనృపాలయం||70|| చైత్యశ్మశానాఽఽయతనచత్వరాంబుచతుష్పథం| పర్వాణ్యనఙ్హ్గం దివసం శిరోహృదయతాడనం||71|| అత్యాశితోఽధృతిః క్షుద్వాన్ దుఃస్థితాంగః పిపాసితః| బాలో వృద్ధోఽన్యవేగార్తస్త్యజేద్రోగీ చ మైథునం||72||
View original
यदा तु ग्राम्यधर्मेण विना न रतिः, अपत्यार्थिता वा, तदा तदधिकारार्थमुच्यते ग्राम्यधर्मे त्यजेन्नारीमनुत्तानां रजस्वलाम्| अप्रियामप्रियाचारां दुष्टसङ्कीर्णमेहनाम्||६९|| अतिस्थूलकृशां सूतां गर्भिणीमन्ययोषितम्| वर्णिनीमन्ययोनिं च गुरुदेवनृपालयम्||७०|| चैत्यश्मशानाऽऽयतनचत्वराम्बुचतुष्पथम्| पर्वाण्यनङ्ह्गं दिवसं शिरोहृदयताडनम्||७१|| अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् दुःस्थिताङ्गः पिपासितः| बालो वृद्धोऽन्यवेगार्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రామ్యధర్మే-స్త్రీపుంసంయోగవిషయే, అనుత్తానం స్త్రియం త్యజేత్, ఉత్తానాం- భజేదిత్యర్థః| తథా, రజస్వలత్వాదియుతాం త్యజేత్| దుష్టం వ్యాధిమలాదిభిః, సంకీర్ణం-సంకటం చ, మేహనం-యోనిర్యస్యాస్తాం| తథా, వర్ణినీం-బ్రహ్మచారిణీం| అన్యయోనిం-అజామహిష్యాదిం చ త్యజేత్| గుర్విత్యాది| గ్రామ్యధర్మే నిర్వర్తనే సతి గురుదేవనృపాలయాంస్త్యజేత్| తథా, చైత్యాదీంస్త్యజేత్| తేషు స్త్రియం న సంగచ్ఛ్హేదిత్యర్థః| చైత్యాదీనాం పర్యాయా దినచర్యాయాముక్తాః| ఆయతనం-దుష్టానాం నిగ్రహస్థానం| పర్వాణి-రవిసంక్రాంత్యాదీని త్యజేత్, తేషు కామం న సేవేతేత్యర్థః| తథా, అనంగం,-అంగం-జఘనం, నాంగం-అనంగమంగసదృశం జఘనకార్యనిర్వర్తనయోగ్యం ముఖాదికముచ్యతే| దాక్షిణాత్యా హి ముఖేన తత్ కుర్వంతి, తన్నిషిధ్యతే| దివసం చ త్యజేత్, దినే రతం న కుర్వంతి, తన్నిషిధ్యతే| దివసం చ త్యజేత్, దినే రతం న కుర్వీతేత్యర్థః| మూర్ధవక్షోఽభిఘాతం చ త్యజేత్| తథా, అత్యాశితాదయః సురతం త్యజేయుః| అత్యాశితఃఅతిసుహితః| అధృతిః-దుర్మనాః| అన్యవేగార్తః-పురీషాదివేగాతురః| నను, క్షుద్వేగార్త ఉచ్యతే| తతోఽన్యవేగార్త ఇత్యనేనైవాస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్ కిం క్షుద్వానిత్యనేన? సత్యమేతత్| అతిశయార్థం త్వేతత్| యథా క్షుద్వేగార్తః స్త్రియం గచ్ఛన్నతిశయేన పీడయా బాధ్యతే, న తథాఽన్యవేగార్త ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథావిధిసంభోగాదాహారరక్షా| తత్ర సంభోగనిషిద్ధాన్యాహ- గ్రామ్యేత్యాది| గ్రామ్యధర్మే-సంభోగే, అనుత్తానత్వాదివిశిష్టం నారీం త్యజేత్| అప్రియాం-అనభీష్టాం| అప్రియారాం-అనిష్టాచరణాం| దోషమేహనాం-దోషదూషితయోనిం| సక్రీర్ణమేహనాం-సంకుచితయోనిం| అతిస్థూలామతికృశాం చ| సూతాం-అసంపూర్ణాధ్యర్ద్ధమాసప్రసూతిం| అన్యయోషితం- పరస్త్రియం| వర్ణినీం-బ్రహాచారిణీం| అన్యయినిం-విజాతీయామజామహిష్యాదిం| గుర్వాలయాదీంశ్చ త్యజేత్| చైత్యాదయో దినచర్యాయాం వ్యాఖ్యాతాః| అంబు-జలాశయః| ఆయతనం-వధస్థానం| పర్వాణి-పుణ్యకాలాః| అనంగం-హస్తముఖాది| దివసంఅపర్వణ్యపి| శిరస్తాడనం హృదయతాడనం చ-ముష్త్యాదినా| దినచర్యాయాం సామాన్యతో నిషిద్ధస్యాపి దేవాలయాదేః పునర్నిషేధః సంభోగే దేషభూయస్త్వఖ్యాపనార్థః| అత్యాశితాదేః సంభోగం నిషేధతి-అత్యాశిత ఇతి| అత్యాశితః-అతితృప్తః| అధృతిః-అహృష్టః| క్షుద్వాన్-క్షుధితః| దుఃస్థితాంగః-విషమస్థితగాత్రః| పిపాసితః-తృషితః| అన్యవేగార్తః-శుక్రేతరవేగపీడితః| క్షుత్తృషోర్వేగత్వేఽపి పృథగ్గ్రహణమల్పయోరపి తయోర్నిషేధార్థం|
Adhikarana ఋతువిశేషే సంభోగనియమః (౭౩) · Śloka ౭౩
సంప్రతి ఋతువిశేషేషు నిధువనం నియమయతి సేవేత కామతః కామం తృప్తో వాజీకృతాం హిమే| త్ర్యహాద్వసంతశరదోః పక్షాద్వర్షానిదాఘయోః||73||
View original
सम्प्रति ऋतुविशेषेषु निधुवनं नियमयति सेवेत कामतः कामं तृप्तो वाजीकृतां हिमे| त्र्यहाद्वसन्तशरदोः पक्षाद्वर्षानिदाघयोः||७३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృప్తో-వాజీకరణైః సంజాతసంతర్పణః సన్, కామతో- యథేచ్ఛయా, హిమే-హేమంతర్తౌ శిశిరే చ, కామం-యథేచ్ఛం, సేవేత| వాజీకృతామితి సంపదాదిత్వాత్క్విప్| తృప్త ఇతి క్తోఽధికరణే చ ధ్రౌవ్యేత్యాదినాఽధికరణే క్తః| అధికరణవాచినశ్చేతి షష్ఠీ| వసంతే శరది చ త్ర్యహాత్-త్రయహమతిక్రమ్య, మైథునం నిషేవేత| వర్షాగ్రీష్మయోః పక్షాత్ కామం భజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఋతువశాత్సంభోగం విధత్తే-సేవేతేతి| హిమేహేమంతశిశిరయోః| కామం-సంభోగం| కామతః-స్వేచ్ఛయా| వసంతే శరది చ వ్ద్యహాత్-వ్ద్యహమంతరం కృత్వా| వృష్టినిదాధయోః పక్షాత్-పక్షమంతరం కృత్వా| "సప్తమీపంచమ్యౌ కారకమధ్యే " ఇతి పంచమీ| వాజీకృతాం తృప్త ఇతి సర్వత్ర సంబధ్యతే| వాజీకృతాం-వాజీకరణానాం| "కరణే సుహితార్థానాం" ఇతి షష్ఠీ| అయం చ విధిరుత్తమబలాపేక్షః| హీనబలానాం మైథునం తు సమాచరేత్| వర్షాసు నవరాత్రాత్తు దశారాతాచ్ఛరద్యపి|| పంచాహాచ్ఛీతసమయే సత్పాహాచ్ఛిశిరే తథా| పక్షాద్వసంతే, గ్రీష్మే తు మాసి మాసి సమాచరేత్|| నిదాఘే పశ్చిమే మాసి మైథునం న సమాచరేత్||" ఇతి|
Adhikarana అన్యప్రకారేణ స్త్రీగమనే భ్రమాదయః (౭౪) · Śloka ౭౪
భ్రమక్లమోరుదౌర్బల్యబలధాత్వింద్రియక్షయాః| అపర్వమరణం చ స్యాదన్యథా గచ్ఛతః స్త్రియం||74||
View original
भ्रमक्लमोरुदौर्बल्यबलधात्विन्द्रियक्षयाः| अपर्वमरणं च स्यादन्यथा गच्छतः स्त्रियम्||७४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్యథా-ఉక్తాద్విధేరన్యేన ప్రకారేణ, స్త్రియం గచ్ఛతో భ్రమాదయః స్యుః| అపర్వణి-అకాలే మరణం-అపర్వమరణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తావిధ్యతిక్రమే దోషమాహ-భ్రమేతి| ఊరుదౌర్బల్యం-సక్థిశైథిల్యం| బలాదీనాం క్షయః| అపర్వమరణంఅకాలమృత్యుః| అన్యథా స్త్రియం గచ్ఛతః-ఉక్తప్రకారాదన్యేన ప్రకారేణ సంభోగం భజతః| ఉక్తం చ రసాయుర్వేదే-"విపరీతరతప్రాప్త్యా లింగే దాహః ప్రజాయతే| కార్శ్యం చ సర్వగాత్రేషు, తత్ప్రతీకార ఉచ్యతే|| ప్రత్యగ్బస్తిం నిబధ్యైవ లింగాచూషణమాచరేత్| క్షరణే తస్య సంజాతే స్నాపయేచ్ఛీతలాంబునా|| కోలనిర్యాసమాదాయ పాయయేత్తం సశర్కరం| శాల్మలీదూర్వయోర్మూలరసం పాయసమాశయేత్||" ఇతి|
Adhikarana సమ్యక్సంభోగాచరణే ఫలం (౭౫) · Śloka ౭౫
స్మృతిమేధాయురారోగ్యపుష్టీంద్రియయశోబలైః| అధికా మందజరసో భవంతి స్త్రీషు సంయతాః||75||
View original
स्मृतिमेधायुरारोग्यपुष्टीन्द्रिययशोबलैः| अधिका मन्दजरसो भवन्ति स्त्रीषु संयताः||७५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్త్రీషు సంయతాః-స్త్రీః సమ్యక్ సేవమానాః, స్మృత్యాదిభిరధికా అల్పజరాశ్చ భవంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విధ్యాచరణే ఫలమాహ-స్మృతీతి| స్త్రీషు సంయతాఃవిధినా స్త్రీః సేవమానాః, స్మృత్యాదిభిరధికా మందజరసశ్చ భవంతి| ఇంద్రియం-శుక్రం| మందజరసః-చిరస్థాయియౌవనాః|
Adhikarana సంభోగావసానే సేవ్యాః (౭౬) · Śloka ౭౬
స్నానానులేపనహిమానిలఖండఖాద్య శీతాంబుదుగ్ధరసయూషసురాప్రసన్నాః| సేవేత చాను శయనం విరతౌ రతస్య తస్యైవమాశు వపుషః పునరేతి ధామ||76||
View original
स्नानानुलेपनहिमानिलखण्डखाद्य शीताम्बुदुग्धरसयूषसुराप्रसन्नाः| सेवेत चानु शयनं विरतौ रतस्य तस्यैवमाशु वपुषः पुनरेति धाम||७६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రతాంతే యథౌచిత్యేన స్నానాదీన్ సేవేత| ఖండ్దఖాద్యం ఖండకృతం కణికేత్యాది(?)| రసో-మాంసరసః| చానుశయనమితి| అను-పశ్చాచ్చ, స్వప్నం సేవేత| తస్య-స్నానాదిసేవినః శరీరస్య, ఏవం-అస్మింకృతే, ధామ-తేజో, భూయ ఆగచ్ఛతి| త్మౌ జౌ వసంతతిలకం గురుకద్వయం చ| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.9)- "స్నానాంగరాగవ్యజనేందుపాదయూషాసవక్షీరరసాన్ రసాలాం| భక్ష్యాన్ సితాఢ్యాన్ సలిలం సుశీతం సేవేత నిద్రాం చ రతాంతతాంతః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం- సంభోగావసానే సేవ్యానాహ-స్నానేతి| హిమానిలః- శిశిరమారుతః| ఖండఖాద్యం-శర్కరాప్రచురం భక్షయం| శీతాంబు-శీతోదకం| రసో-మాంసరసః| ప్రసన్నా-అచ్ఛసురా| శయనం-నిద్రా| ఏతాని రతస్య విరతౌ, అను-సమనంతరమేవ సేవేత| ఏవం కృతే, తస్య-రతక్షీణతేజసః, వపుషోధామ-శారీరం తేజః, పునరప్యాశు-శీధ్రం, ఏతి-ప్రాప్నోతి|
Adhikarana వైద్యాధీనే దేహరక్షణే ఫలం (౭) · Śloka ౭
ఏతంచ సర్వం పూర్వోక్తం హితాహితం వైద్య ఏవ వేత్తి| తస్మాద్వైద్యస్య సర్వథా శరీరం రాజ్ఞా నివేద్యమితి దర్శయన్నాహ శ్రుతచరితసమృద్ధే కర్మదక్షే దయాలౌ భిషజి నిరనుబంధం దేహరక్షాం నివేశ్య| భవతి విపులతేజఃస్వాస్థ్యకీర్తిప్రభావః స్వకుశలఫలభోగీ భూమిపాలశ్చిరాయుః||77|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నరక్షా నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||
View original
एतञ्च सर्वं पूर्वोक्तं हिताहितं वैद्य एव वेत्ति| तस्माद्वैद्यस्य सर्वथा शरीरं राज्ञा निवेद्यमिति दर्शयन्नाह श्रुतचरितसमृद्धे कर्मदक्षे दयालौ भिषजि निरनुबन्धं देहरक्षां निवेश्य| भवति विपुलतेजःस्वास्थ्यकीर्तिप्रभावः स्वकुशलफलभोगी भूमिपालश्चिरायुः||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नरक्षा नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భిషజి శరీరరక్షణం నిరనుబంధం-నిర్వికల్పమాధాయ, పృథ్వీశో బహుకాలమాత్మీయ శ్రేష్ఠఫలభోగవాన్ భవతి| తథా, తేజశ్చ స్వాస్థ్యం చ కీర్తిశ్చ ప్రభావశ్చ, త ఏవం, విపులాః విస్తీర్ణాః, తేజఃస్వాస్థ్యకీర్తిప్రభావా యస్య స ఏవంవిధః| కీదృశో భిషజి ? శ్రుతం-శాస్త్రావబోధః, చరితం-ఆచారః, తాభ్యాం సమృద్ధే-సంపూర్ణే| తథా, క్రియాచతురే| తథా, కృపాలౌ| వసుమునివిరతిశ్చేన్మాలినీ నౌ మయౌ యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదతపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽన్నరక్షాధ్యాయః సప్తమః సమాప్తః|| 7||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అధ్యాయార్థముపసంహరతి-శ్రుతేతి| ఉక్తప్రకారాన్నక్షాద్వారేణ దేహరక్షాం భిషజి నివేశ్య, భూమిపాలశ్చిరాయుర్భవతి| కీదృశే భిషజి ? శ్రుతచరితసమృద్ధే-శాస్త్రశాస్త్రోక్తానుష్ఠానసంపన్నే, కర్మదక్షే-ఉపచారకుశలే, దాయాలౌ-కారుణికే| నిరనుబంధం-నిఃశంకం| తేజః-కాంతిః| స్వాస్థ్యం-ఆరోగ్యం| కీర్తిః-యశః| ప్రభావః-ప్రతాపః| స్వకుశలఫభోగీ-స్వోపార్జితపుణ్యఫలోపభోగక్షమః| చిరాయుః-దీర్ఘాయుః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 9)- "మనఃశరీరస్థితిమాత్రమేవ వ్యవాయం సేవేత| న తు తత్పరః స్యాదితి| భవతి చాత్ర| విశ్రబ్ధహృష్టో రహసితత్కామస్తరుణః పుమాన్| సమస్థితాంగః సురభిర్ముక్తమూత్రాదిరవ్యథః|| నానాశితో నాత్యశితో వృష్యాణాం తర్పితస్త్ర్యహం| నారీం నారీగుణైర్యుక్తాం సహపూర్వగుణాం వ్రజేత్|| (స్త్రీసంసర్గాద్ధి సద్యః స్యాత్ క్లీబతా బలినామపి| ఏవం చాప్యాయ్యతే శీఘ్రం తేషాం శుక్రం చ ధామ చ||) ద్దష్ట్యాయురోజః శుక్రాణాం క్షయం మేఢ్రాశ్రయాన్ గదాన్| వాయోః కోపమధర్మం చ మూఢః ప్రాంపోత్యతోఽన్యథా|| ఉత్తానో వేగరోధీ చ వృద్ధిమేహాశ్మశర్కరాః| తిమిరా దిగదోత్పత్తిర్మూర్ద్ధాద్యాహననాద్ధువం|| న చార్వాక్ షోడశాద్వర్షాత్ సప్తతేః పరతో న చ| ఆయుశ్కామో నరః స్త్రీభిః సంయోగం కర్తుమర్హతి|| అతిబాలో హ్రాసంపూర్ణసర్వధాతుః స్త్రియం వ్రజన్| ఉపరప్యేత సహసా తడాగమివ కాజలం|| శుష్కం రూక్షం యథా కాష్ఠం జంతుజగ్ధం విజర్జరం| స్పృష్టమాశు విశీర్యేత తథా వృద్ధః స్త్రియం వ్రజన్|| కాయస్య తేజః పరమం హి శుక్రమాహారసారాదపి సారభూతం| జితాత్మానా తత్పరిరక్షణీయం తతో వపుః సంతతిరప్యుదారా|| అప్రమత్తో భజేద్భావాంస్తదాత్వసుఖసంజ్ఞకాన్| సుఖోదర్కేషు సజ్జేత దేహస్యైతదలం హితం|| ప్రజ్ఞాపరాధోఽసాత్మ్యార్థసంయోగః కాలవైకృతం| హితేఽపి రతమాహారే యోజయంత్యామయైర్నరం|| నాపథ్యసేవినం సద్యః ప్రబాధంతే తదా మలాః| ప్రకోపం ప్రతివిఘ్నంతి భిన్నైర్దూష్యాదిభిర్యదా|| న చ సర్వోఽపచారోఽపి సర్వదా సర్వదోషకృత్| న హిసర్వాణ్యపథ్యాని తుల్యదోషాణి నైవ చ|| సర్వే తుల్యబలా దోషా న సర్వాణి వపూంషి చ వ్యాధిక్షమత్వే శక్తాని యతోఽపథ్యం తదేవ తు|| గచ్ఛత్యపథ్యతమతాం తుల్యదూష్యాదివర్ద్ధితం| త ఏవ చ పునర్దోషా హేతుభిర్బహు భిశ్చితాః|| మిథో విరుద్ధా బలినో దీర్ఘకాలానువర్తినః| సర్వే సమం ప్రక్రుపితాః ప్రాప్యాల్పమపి కారణం|| ప్రాణాయతనమాశ్రిత్య గంభీరాః సర్వమార్గగాః| దేహే హితోచితే తే స్యుశ్చిరాదప్యాశుకారిణః|| అహితాన్యపి చాన్యే పామభ్యాసాదుపశేరతే| దోషాస్చైవ క్షాయం యాంతి కర్మవాతాతపాదిభిః|| అథ బహూనామేకరోగోత్పత్తిః| భిన్నాహారవయః సాత్మ్యప్రకృతీనాం సమం భవేత్| ఏకో వికృతవాయ్వాదియుగపత్సేవనాద్గదః|| వాతాదీనాం తు వికృతిర్వికృతాదగ్రహచారతాః భౌమాంతరిక్షదివ్యేభ్య ఉత్పాతేభ్యశ్చ జాయతే|| సంభవః పునరేతేషాం కర్మణః సాసుదాయికాత్| దుష్టో వాయురభిశ్యందీ స్తిమితోఽత్యుష్ణశీతలః|| కుండలీ భైరవరవః పరుషోఽనార్తవో బలీ| అన్యోన్యవ్యాహతగతిః పాంశుబాష్పవిషాన్వితః|| రసవర్ణాదివికృతమపక్రాంతవిహంగమం| నిందితప్రభవం తోయముపక్షీణజలేశయం|| మక్షికామూషికవ్యాలబహూత్పాతప్రదూషితాః|దేశోఽప్థ్యాన్నబహులో నష్టధర్మమహౌషధిః|| కాలశ్చ విపరీతాతిహీనలిఙో యథాయథం | ఏతే దుష్పరిహారత్వాదహితాయోత్తరోత్తరం|| యేషామనియతం కర్మ తస్మిన్ కాలే సుదారుణే| కర్మ పంచవిధం తేషాం యోజ్యం తద్వద్రసాయనం|| శస్యతే దేహవృత్తిశ్చ భేషజైః పూర్వముద్ధృతైః| బ్రహ్రాచర్యం దయా దానం జితాత్మనాం| దేశానామవిపన్నానాం సాధూనాం చ నిషేవణం|| దైవవ్యపాశ్రయం చేష్టం కర్మ దీవితరక్షణం| హేమంతాదిషు కుర్వీత స్వం స్వం చాకాలికేష్వపి|| విధిం తచ్ఛీలనం యస్మాచ్ఛీతాదిద్వంద్వకారితం| ఋతుచర్యా హి శీతోష్ణవృష్టిదోషప్రతిక్రియా|| అత ఏవ చ చర్యాయాం హేమంతశిశిరౌ సమౌ| అథాకాలమృత్యుః| సర్వప్రాణభృతాం నిత్యమాయుర్యుక్తిమపేక్షతే| దైవే పురుషకారే చ స్థితం హ్యస్య బలాబలం|| అన్యజన్మకృతం కర్మ దైవం పౌరుషమైహికం| విద్యాత్తే కర్మణీ త్రేధా శ్రేష్ఠమధ్యావరత్వతః|| తయోరుదారయోర్యుక్తిర్దీర్ఘస్య సుసుఖస్య చ| నియతస్యాయుషో హేతుర్విపరీతస్య చావరా|| మధ్యా మధ్యస్య, మిశ్రస్య సంకీర్ణా, శృణు చాపరం| దైవం పురుషకారేణ దిర్బలం హ్రాపహన్యతే|| తథా దైవేనబలినా పౌరుషం కర్మ దుర్బలం| ద్దష్ట్వా యదేకే మన్యంతే నియతం మానమాయుషః|| కర్మ కించిత్ క్వచిత్కాలే విపాకనియతం మహత్| కించిత్వకాలనియతం ప్రత్యయైః ప్రతిబోధ్యతే|| ఏవం చ ద్వివిధో మృత్యుః కాలాకాలవిభేదతః| ఉపదిష్టస్తతశ్చైష హితాహితవిధిక్రమః|| ఏకోత్తరం మృత్యుశతం బ్రువతే వేదవాదినః| తత్రైకః కాలసంయుక్తః శేషాస్త్వాగంతవః స్మృతాః|| శ్యేనాజిరాదియాగేన భ్రాతృవ్యస్య తథా చ తైః| దైర్ధ్యశ్రవససోమాద్యైర్విహితస్త్వాత్మనో వధః|| ఆయుష్కామస్య తత్ప్రాప్తిస్తత్రేష్ట్యా మిత్రవిందయా| సర్వస్మాదేవ చాత్మానం గోపాయేదీద్దశీ స్మృతిః|| తథా మరణముద్దిష్టం సౌగతానాం చతుర్విధం| విషమాపరిహారేణ జాయతే నియతాయుషామ|| ధ్రువం రోగిత్వమన్యేషాం మృత్యురేవ త్వపర్వణి| అకాండే శస్త్రధారాద్యైః ప్రత్యక్షో మృత్యురన్యథా|| ఉద్భ్రా ంతచండమాతంగతురంగాదిసమాగమం| అరాతిదుష్టవాతాదిసాహసాహితభోజనం|| వర్జయేదితి న బ్రూయుర్మునయో దివ్యా చక్షుషః| దైవవ్యపాశ్రయాదీశ్చ రసాయనవిధిం వినా|| న వా తేఽపి యథాకామమాయుషః స్థితిమాప్నుయుః| అహిసింహగజాదిభ్యో విదుషాం న భయం భవేత్|| మిథ్యా ప్రాకారదుర్గాణి మిథ్యా మారణరక్షణం| ఆయుష్కామస్య మిథ్యైవ పరదారాదివర్జనం|| మంత్రదేవతయాఽఽహూతా నాచక్షీరన్ మహాహయః| విషసుత్పప్రబుద్ధస్థా భావాభావౌ తదాయుషః| సంన్యాసరోహిణీకాదిగ్రస్తస్య సహసా భవేత్| ఉపేక్షయా న మరణం జీవితం వా చికిత్సయా|| ప్రత్యహం నృసహస్త్రస్య యుద్ధేఽన్యోన్యమభిఘ్నతః| సాధువృత్తస్య చాతుల్యా న భవేదాతుషః స్థితిః|| నాయుధైర్ద్విషమింద్రాద్యా నౌషధైరార్తమశ్వినౌ| ఉపక్రమేరన్న భవేదకాలామరణం యది|| ఘటానామామపక్వానాం పాలనాపరిపాలనైః| చిరాల్పకాలవర్తిత్వం చిత్రస్థానాం చ ద్దశ్యతే| ఇత్యత్యంతప్రసిద్ధేఽపి సిద్ధే సర్వాగమైరపి| ద్దష్టేఽప్యకాలమరణే విచికిత్సేత్ కథం బుధః|| గుణవద్భిషగాదీనాం సంభవే సంభవేత్తు యః| మృత్యుస్తం కాలజం ప్రాహురితరం తద్విపర్యయే|| యథా రథో వాహ్యమానో న్యాయేన క్రమశః క్షయం| యాయాదాత్మవతామాయుస్తథాఽన్యేషాం విపర్యయః|| శుచితైలదశోదీపః కీటవాతాద్యపీడితః| దీప్తిమాన్ వర్తతే సమ్యక్ యథైవ స్నేహసంక్షయాత్|| స ఏవాతో యథా చ స్యాద్విపరీతో విపర్యయే| హితాహితోపచారేణ తథైవ పురుషో ధ్రువం|| సర్వమన్యత్ పరియజ్య శరీరం పాలయేదతః| తదభావే హి భావానాం సర్వాభావః శరీరిణాం|| నగరీ నగరస్యేవ రథస్యేవ రథీ సదా| స్వశరీరస్య మేధావీ కృత్యేష్వవహితో భవేత్|| ఆహారకల్పనాహేతూన్ స్వభావాదీన్ విశేషతః| సమీక్ష్య హితమశ్నీయాద్దేహోహ్యహారసంభవః|| భీలజ్జాయంత్రణాలోభహర్షశోకవశంగతః| న జాతు ధారయేద్వేగాంస్తద్ధి సర్వాపదాం పదం|| హితమభ్యస్యతః పుంసో నాకాలే కాలదంష్ట్రయా| సంజాయతే పరామర్శో బలోత్సాహేంద్రియాయుషాం||అహితాని చ సంత్యజ్య దోషమప్యాప్నుయాద్యది| తథాఽప్యానృణ్యమాయాతి సాధూనామాత్మవానితి|| యచ్చ రోగసముత్థానం న శక్యమిహ కేనచిత్| పరిహర్తుం న తత్ప్రాప్య శోచితవ్యం మనీషిణా|| హితాహారవిహారాణాం సదాచారనిషేవిణాం| లోకద్వయవ్యపేక్షణాం జీవితం హ్రామృతాయతే|| గృధ్నుర్గ్రామ్యసుఖే వశ్యః క్లేశానాం హతసత్పథః| మూఢో జీవత్యనర్థాయ దుర్గతిం పరిబృంహయన్|| విదుషాఽంతఃశరీరస్థాన్నిత్యం సన్నిహితానరీన్| జిత్వా వర్జ్యాని చిరం జీవితుమిచ్ఛతా|| తదాత్వే చానుబంధే వా తస్మాత్ కర్మాశుభోదయం| స్మరన్నాత్రేయవచసో న ధీమాన్ కర్తుమర్హతి|| ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| అన్నరక్షాప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 7||