੭. ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਅਨ੍ਨਪਾਨਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਥ੍ਯਮਪਿ ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਰੋਗਾਯ ਮਤ੍ਯਵੇ ਵਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯੋਯਮਾਰਭ੍ਯਤੇ-

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਸਾ-ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾ| ਸੋਪਦਿਸ੍ਟਾ ਯਤ੍ਰਾਧ੍ਯਾਯੇ, ਸੋਪ੍ਯੁਪਚਾਰਾਦਨ੍ਨਰਕ੍ਸੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲਵਧਃ ਕਾਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਸ਼ੇਸਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਮਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰਧ੍ਯਾਯਯੋਰਾਹਾਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ ਚਾਰਕ੍ਸਿਤੋ ਰੋਗਹੇਤੁਃ ਅਤੋ ਰਕ੍ਸਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸਾ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਅਤ ਏਵਾਯਮਨ੍ਨਰੇਕ੍ਸਾਖ੍ਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਾਜਾ-ਨਪਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਚਾਰ੍ਯਂ-ਵੈਦ੍ਯਂ, ਰਾਜਗਹਾਸਨ੍ਨੇ ਨਿਵੇਸ਼ਯੇਤ੍-ਆਵਾਸਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸਤਿ ਯੋ ਗੁਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਮਾਹ-ਸਰ੍ਵਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦਾ-ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਰਾਤ੍ਰਿਦਿਵਸਮੇਵ, ਨਪਭਵਨਸਮੀਪਸ੍ਥਿਤਃ ਸਃ-ਵੈਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸ਼ਯਨਮਾਲ੍ਯਾਦੌ, ਪ੍ਰਤਿਜਾਗਵਿਃ-ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨੋ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾ ਚ ਵਿਸਵਿਰੂਦ੍ਧਾਵਿਧਿਸੇਵਨਸ਼ਯਨ ਸਮ੍ਭੋਗੇਭ੍ਯਃ| ਤੇ ਚ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਸਾ ਵੈਦ੍ਯਾਧੀਨਾ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯਸਨ੍ਨਿਧਿਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਰਾਜੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਚਾਰ੍ਯਂ-ਵੈਦ੍ਯਮ੍,ਏਵਂ-ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਸਤ੍ਯਾਮ੍, ਸਃ-ਵੈਦ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵਦਾ-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ, ਪ੍ਰਤਿਜਾਗਵਿਃ-ਪ੍ਰਤਿਪਦਾਰ੍ਥਂ ਜਾਗਰੂਕਃ ਸਮ੍ਯਗਵਹਿਤੋ ਭਵਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਹੀਪਤੇਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਂ ਵਿਸਾਤ੍-ਵਿਸਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਰਕ੍ਸੇਤ੍| ਅਨ੍ਨਪਾਨਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼ਯਨਵਸ੍ਤ੍ਰਗਨ੍ਧਰਤ੍ਨਮਾਲ੍ਯਾਦੀਨਾਮਪਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਕਿਮਿਤਿ, ਨਪਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਸੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯੋਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗਃ-ਅਨ੍ਨਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕ੍ਸੇਮਃ-ਤੇਸਾਮਨ੍ਨਾਦੀਨਾਂ ਚੌਰਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਰਕ੍ਸਣਾਤ੍| ਦ੍ਵਾਵਪ੍ਯੇਤੌ ਤਦਾਯਤ੍ਤੌ-ਨਪਾਯਤ੍ਤੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਕ੍ਸੇਮਸ਼ਬ੍ਦੋਰ੍ਧਰ੍ਚਾਦਿਃ| ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾ ਇਤਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਾਃ| ਯਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਾਃ-ਯੋਗਕ੍ਸੇਮਨਿਬਨ੍ਧਨਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਵਿਸਰਕ੍ਸ| ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਾਦਨ੍ਨਪਾਨਰਕ੍ਸਾਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਮਿਤਿ| ਸ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ-ਅਨ੍ਯਪਦਾਰ੍ਯੇਭ੍ਯਃ, ਅਨ੍ਯਨਰਰਕ੍ਸਾਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਰਾਜ੍ਞਃ, ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਰਕ੍ਸੇਤ੍| ਕੁਤਃ? ਯਤਃ ਯੋਗਕ੍ਸੇਮੌ ਤਦਾਯਤ੍ਤੌ,-ਤਸ੍ਯ-ਰਾਜ੍ਞੋਧੀਨੌ| ਅਲਬ੍ਧਲਾਭੋ-ਯੋਗਃ| ਲਬ੍ਧਪਰਿਪਾਲਨਂ-ਕ੍ਸੇਮਃ| ਕੀਦਸ਼ੌ ਤੌ? ਯਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਾ ਧਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾਃ,-ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਣਾਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗਕ੍ਸੇਮੌ ਸਾਧਨਮ੍,ਤਯੋਸ਼੍ਚ ਰਾਜਾ,ਤਤਃ ਸੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਵਿਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਣੀਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਸਵਾਨੋਦਨਃ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ-ਵਿਲੇਪ੍ਯਾਕਾਰਃ| ਤਥਾ, ਵਿਸ੍ਰਾਵਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯੋ-ਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਃ, ਨੈਵਂ ਯੋਸੌ-ਅਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ, ਅਵਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯਤਾਮਿਵ ਯਾਤਿ| ਚਿਰੇਣ ਕਾਲੇਨ ਪਚ੍ਯਤੇ| ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਭਕ੍ਤਮੁਪਮਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤੋਪਮੋ ਭਵੇਤ੍, ਨਿਰੂਸ੍ਮਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯੋਵਤਾਰਿਤੋਪਿ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਤੁਲ੍ਯੋਸ੍ਮਾ ਮੋਹਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਮਯੂਰਕਣ੍ਠੇਨ ਤੁਲ੍ਯੋ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੋ ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਤੁਲ੍ਯਃ, ਸ ਚਾਸਾਵੂਸ੍ਮਾ ਚੇਤਿ| ਊਸ੍ਮਾ-ਬਾਸ੍ਪਃ| ਤਥਾ, ਅਸਾਵੋਦਨੋ ਵਰ੍ਣਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰ੍ਹੀਯਤੇ| ਆਦਿ (ਦ੍ਯ) ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ-ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਜਲਮਧ੍ਯਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਸਦਸ਼ੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕੈਰਾਚਿਤੋ ਭਵਤਿ| ਇਤਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਪਾਨਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਓਦਨਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਓਦਨ ਇਤਿ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵਾਵਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਿ-ਸਦ੍ਰਵੋਪ੍ਯਦ੍ਰਵ ਇਵ ਸ੍ਤ੍ਰਾਵਯਿਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਪਵ੍ਕਃ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤੋਪਮੋ ਭਵੇਤ੍-ਸਦ੍ਯਸ੍ਕੋਪ੍ਯਹੋਰਾਤ੍ਰੋਸਿਤਵਨ੍ਨਿਰੂਸ੍ਮਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਮਯੂਰਕਣ੍ਠਤੁਲ੍ਯੋਸ੍ਮਾ-ਨੀਲਬਾਸ੍ਪਃ| ਮੋਹਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮੂਸ੍ਮਸ੍ਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍, ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਧੋਸਾਣਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੋਹੋ-ਵਿਚਾਰਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ,ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਵਸਾਨੇਪ੍ਯਨੁਵਸ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਸਾਦਯਃ| ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ-ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਾਵਿਤੋਪਿ ਕ੍ਲੇਦਂ ਧਤੇ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਨ੍ਵਿਤਃ- ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕੈਰਨ੍ਵਿਤੋਭਵਤਿ,- ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛਤੁਲ੍ਯੋ ਜਲਕ੍ਸਿਤ੍ਪਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਸਦ੍ਯਸ਼ੋ ਭਵਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ-ਵਾਰ੍ਤਾਕਾਦੀਨਿ ਦਧਿਤਕ੍ਰਦਾਡਿਮਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਾਨਿ, ਆਸ਼ੁ-ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਧ੍ਯਾਮੋ-ਮਲਿਨਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਚ-ਤੇਸੁ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਵਤ੍ਸੁ ਕ੍ਵਾਥੇਸੁ, ਹੀਨਾ-ਭੁਜਾਦਿਹੀਨਾ, ਅਧਿਕਾ, ਵਿਕਤਾ-ਸ਼ਿਰੋਵਿਰਹਾਦਿਲਕ੍ਸਣਵਿਕਾਰੋਪੇਤਾ ਚਾਤ੍ਮੀਯਾ ਛਾਯਾ-ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਨੈਵ ਵਾ-ਕੀਦਸ਼੍ਯਪਿ ਛਾਯਾ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਨ ਚੇਦਮਰਿਸ੍ਟਮ੍, ਸਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੇਸੁ ਫੇਨਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਵ੍ਯਞ੍ਜਨੋਪਲਕ੍ਸਿਤੇਸੁ ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵੇਸ੍ਵੇਵ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਨਰ੍ਲਵਣੋਲ੍ਬਣਦ੍ਰਵੇ ਫੇਨਮਾਲਾ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਾਜੀਸਮ੍ਭਵਂ ਤੁ ਰਸਕਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਰਸਾ ਰਾਗਾ ਇਤਿ| ਰਾਗਾਃ-ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਕਤਾਃ, ਤੁਚਰ੍ਯੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਃ, ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਵਿਰਸਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਾਗੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਸੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਵਿਰਸਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਖਾਣ੍ਡਵੋਪਿ| ਸ਼ਾਕਮਾਮਿਸਂ ਚ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ-ਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰੁਟਿਤਮ੍, ਵਿਰਸਂ ਚ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨੀਤਿ| ਵ੍ਯਞ੍ਜ੍ਨਾਨਿ-ਸੂਪ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਣ੍ਯਪ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਸਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਯਨ੍ਤਿ-ਸ਼ੋਸਂਯਾਨ੍ਤਿ| ਧ੍ਯਾਮਵ੍ਕਾਥਾਨਿ- ਮਲਿਨਦ੍ਰਵਾਣਿ ਬਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਕ੍ਵਾਥਵਤ੍ਸੁ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੇਸੁ, ਹੀਨਾਦਿਕਾ ਛਾਯਾ-ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਂ, ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਨੈਵ ਵਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਹੀਨਾ-ਬਿਮ੍ਬਪ੍ਰਮਾਣਨ੍ਯੂਨਾ| ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਾਅਧਿਕਾ| ਵਿਕਤਾ-ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਾਪ੍ਯਨ੍ਯਜਾਤੀਯਾ| ਫੇਨਾਦੀਨਾਂ ਵ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਰਾਜੀ-ਉਪਰਿਭਾਗੇ ਰੇਖਾ| ਸੀਮਨ੍ਤੋ-ਵਿਚ੍ਛੇਦਃ| ਤਨ੍ਤੁਃ-ਪਿਚ੍ਛਾ| ਅਥ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਰਾਗਾਦੀਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਤਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾਃ- ਨਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ ਪਥਗ੍ਭੂਤਘਨਦ੍ਰਵਭਾਗਾਃ| ਵਿਰਸਾਃ-ਵਿਕਤਰਸਾਃ| ਰਾਗਾਃ ਖਾਣ੍ਡਵਾਸ਼੍ਚ-ਪਾਨਕਭੇਦਾਃ| ਏਵਂ ਸ਼ਾਕਂ ਪਾਠਾਦਿ| ਆਮਿਸਂ-ਮਾਂਸਮ੍| ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਾਗਖਾਣ੍ਡਵਾਦੀਨਿ ਸਵਿਸਾਣਿ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਵਿਰਸਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਸੇ-ਮਾਂਸਰਸੇ ਵਿਸਵਤਿ, ਨੀਲਾ-ਨੀਲਵਰ੍ਣਾ, ਰਾਜੀ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਵਂ ਚਾਗ੍ਰੇਪਿ ਰਾਜੀ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਸੀਰੇ-ਕ੍ਸੀਰਮਧ੍ਯੇ, ਤਾਮ੍ਰਾ-ਤਾਮ੍ਰਵਰ੍ਣਾ| ਦਧਨਿ-ਦਧ੍ਨਿਸ਼੍ਯਾਵਾ| ਤਕ੍ਰੇ ਆਪੀਤਾਸਿਤਾ-ਆਨੀਲਪੀਤਾ| ਘਤੇ ਸਲਿਲਨਿਭਾ| ਮਸ੍ਤੁਨਿ ਕਪੋਤਾਭਾ| ਤੁਸੋਦਕੇ-ਕਾਞ੍ਜਿਕੇ, ਰਾਜੀ ਕਸ੍ਣਾ| ਮਦ੍ਯੇਮ੍ਭਸਿ ਚ ਕਾਲੀ| ਮਾਕ੍ਸਿਕੇ ਹਰਿਦ੍ਵਰ੍ਣਾ| ਤੈਲੇਰੁਣੋਪਮਾ-ਈਸਲ੍ਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਾ| ਉਦਾਹਰਣਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵੇਤਤ੍, ਤੇਨ ਵਸਾਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਤੈਲੇ ਸਮ੍ਭਵਃ, ਦ੍ਰਵੌਸਧਸ੍ਯ ਕਪਿਲਾ, ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਆਮਾਨਾਂ ਫਲਾਨਾਂ ਪਾਕਃ| ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਿਕੋਥਨਂ-ਸ਼ਾਤਨਂ ਭਵਤਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਾਂ ਯਥਾ ਸਂਖ੍ਯਂ ਮ੍ਲਾਨਤਾ-ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਭਾਸਤ੍ਵਮ੍, ਤਥਾ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ-ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਾਦਿ ਲਕ੍ਸਣਾ| ਮਦੂਨਾਂ ਕਠਿਨਤ੍ਵਮ੍, ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਮਦੁਤ੍ਵਮ੍, ਅਯਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯ-ਪੁਸ੍ਪਸ੍ਯ, ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ-ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਂ, ਅਗ੍ਰਂ-ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਫੁਟਿਤਾਗ੍ਰਮ੍, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਮ੍ਲਾਨ੍ਯੁਦ੍ਭਵੋ-ਮ੍ਲਾਨਤਾ, ਗਨ੍ਧਾਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵਃ-ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਨਾਸ਼ੋਨ੍ਯਗਨ੍ਧਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ਚ| ਧ੍ਯਾਮਾਨਿ-ਮਲਿਨਾਨਿ, ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ-ਵਤ੍ਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਭਾਵੋ ਧ੍ਯਾਮਮਣ੍ਡਲਤਾ, ਵਸ੍ਤ੍ਰੇ-ਆਸ੍ਤਰਣਪ੍ਰਾਵਰਣਾਦਿਰੂਪੇ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ਦਨਂ-ਸ਼ਾਤਃ ਪਾਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਸਾਮ੍ ? ਤਨ੍ਤੁਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਮ੍,-ਤਨ੍ਤੂਨਾਂ-ਸੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਾਂ ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਰ੍ਤਿਨਾਂ, ਵਸ੍ਤ੍ਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਮੇਵ| ਧਾਤੁਃ-ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਃ ਮੌਕ੍ਤਿਕਂ-ਮੁਕ੍ਤਾ, ਕਾਸ੍ਠਂ-ਦਾਰੁ, ਅਸ਼੍ਮਾ-ਪਾਸਾਣਃ, ਰਤ੍ਨਾਨਿ-ਵਜ੍ਰਮਰਕਤਾਦੀਨਿ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ, ਤੇਸੁ ਮਲਾਕ੍ਤਤਾ-ਪਙ੍ਕਮਲੋਪਦਿਗ੍ਧਤਾ| ਸ੍ਨੇਹਹਾਨਿਃ-ਤੇਸਾਮੇਵ ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਗਮਃ| ਏਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਭਾਹਾਨਿਃ| ਮਣ੍ਮਯੇ ਤੁ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਵਿਸੇ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭੇਪਿ ਸਪ੍ਰਭਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਾਂਸਰਸਾਦੀਨ੍ ਰਾਜੀਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਨੀਲੇਤਿ| ਰਸੇ-ਮਾਂਸਰਸੇ, ਨੀਲਵਰ੍ਣਾ ਰਜੀ-ਰੇਖਾ| ਕ੍ਸੀਰੇ ਤਾਮ੍ਰਾ| ਦਨ੍ਧਿ ਸ੍ਯਾਵਾ-ਕਪਿਸ਼ਾ| ਤਕ੍ਰੇ ਪੀਤਾਸਿਤਾ-ਗੌਰਸ਼੍ਯਾਮਾ| ਧਤੇ ਪਾਨੀਯਸਨ੍ਨਿਭਾ-ਉਦਕਵਰ੍ਣਾ| ਮਦ੍ਯੇਮ੍ਭਸਿ ਚ ਕਾਲੀ-ਕਸ੍ਣਾ| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ ਹਰਿਤ੍-ਮਰਕਤਵਰ੍ਣਾ| ਤੈਲੇ ਅਰੁਣੋਪਮਾ| ਫਲਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਪਾਕ ਇਤਿ| ਅਪਵ੍ਕਾਨਾਂ ਫਲਾਨਾਂ ਵਿਸਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪਾਕ ਉਪਜਾਯਤੇ, ਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਿਕੋਥਨਂ-ਪੂਤੀਭਾਵਃ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਸ਼ੁਸ੍ਕਾਣਿ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਿਤਿ| ਆਰ੍ਦ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਮ੍ਲਾਨਿਃ-ਕ੍ਰਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛੁਸ੍ਕਤ੍ਵਮ੍, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਨਾਂ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ-ਵਿਕਤਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਮਦੁਕਠਿਨਾਨਿ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਮਦੂਨਾਮਿਤਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ-ਮਦੂਨਾਂ ਕਾਠਿਨ੍ਯਂ ਕਠਿਨਾਨਾਂ ਮਦੁਤ੍ਵਮ੍| ਮਾਲ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਮਾਲ੍ਯਸ੍ਯ-ਪੁਸ੍ਪਸ੍ਯ, ਅਗ੍ਰਭਾਗੇਸੁ ਸ਼ੀਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਧ੍ਯਾਮਮਣ੍ਡਲਤੇਤਿ| ਧ੍ਯਾਮਮਣ੍ਡਲਤਾ-ਮਲਿਨਮਣ੍ਡਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ-ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਵਯਵਾਃ,ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਦਨਂ-ਸ਼ਾਤਃ| ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਲਕ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਧਾਤੁਮੌਕ੍ਤਿਕੇਤਿ| ਧਾਤਵਃ-ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਯਃ| ਰਤ੍ਨਂ-ਮਾਣਿਕ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਮਲਾਕ੍ਤਤਾ-ਮਲਿਨਛੈਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਚ ਹਾਨਿਃ,- ਸ੍ਤ੍ਰਿਗ੍ਧਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ, ਸ਼ੀਤਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ, ਤੇਜਸ੍ਵਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਯਾਃ| ਮਣ੍ਮਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸਪ੍ਰਭਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਸਪ੍ਰਭਤ੍ਵਂ-ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭਸ੍ਯਾਪੁ ਪ੍ਰਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਸਂ ਦਦਾਤੀਤਿ-ਵਿਸਦੋ ਨਰਃ, ਸ਼੍ਯਾਵਂ-ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਸ੍ਯਂਮੁਖਂ, ਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸ਼੍ਯਾਵਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਯਃ,-ਸ਼੍ਯਾਮਸ਼ੁਸ੍ਕਵਦਨਃ| ਕਿਂ ਕਰੋਤਿ? ਵਿਲਕ੍ਸੋ ਵੀਕ੍ਸਤੇ ਦਿਸ਼ਃ,- ਦਿਸ਼ ਇਤਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਵਿਲਕ੍ਸ ਇਤਿ ਲਜ੍ਜਾਵਾਨ੍, ਵੀਕ੍ਸਤੇ-ਅਵਲੋਕਯਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ, ਸ੍ਵਦੋਸਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ਸ੍ਵੇਦਵਾਨ੍, ਵੇਪਥੁਮਾਨ੍, ਤ੍ਰਸ੍ਤਃ-ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਜਾਤਕਮ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍, ਭੀਤਃ-ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਸੋਦ੍ਵੇਗਤਯੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਤਮ੍ਭਕੁਡ੍ਯਾਦਿਭਿਰਾਤ੍ਮਾਨਮਨ੍ਤਰ੍ਧਾਪਯਿਤੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤਸ੍ਤਤੋ ਗਚ੍ਛਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਖਲਿਤਗਤਿਰ੍ਭਵਤਿ, ਤਤ ਆਹ-ਸ੍ਖਲਤਿ| ਪੁਨਃਪੁਨਸ਼੍ਚ ਜਮ੍ਭਾਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨਾਹ ਜਮ੍ਭਤੇ| ਉਪਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੇਦਂ ਤਤ੍ਤਤ੍ਕਾਲਭਾਵਿਨੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੮)-"ਅਸ੍ਥਾਨਹਾਸੀ, ਪਸ੍ਟੋਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮੁਤ੍ਤਰਂ ਦਦਾਤਿ ਨੈਵ ਵਾ ਦਦਾਤਿ, ਵਿਵਕ੍ਸੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਤਿ, ਅਙ੍ਗੁਲੀਃ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ, ਸ਼ਿਰਃ ਕਣ੍ਡੂਯਤੇ, ਓਸ੍ਠੌ ਲੇਢਿ, ਭੁਵਂ ਵਿਲਿਖਤਿ, ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਤ੍ਵਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਮਾਚਰਤਿ, ਸ੍ਵਭੂਮੌ ਚ ਨਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਸਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਾਰਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਵਿਸਦ ਇਤਿ| ਵਿਲਕ੍ਸਃ-ਚਲਦਸ੍ਟਿਃ| ਦਿਸ਼ੋ ਵੀਕ੍ਸਤੇ-ਇਤਸ੍ਤਤੋਵਲੋਕਯਤਿ| ਤ੍ਰਸ੍ਤਃ-ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਃ| ਭੀਤਃ-ਚਕਿਤਃ| ਵਿਸਦਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਵਿਸਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ-ਚਟਚਟਾਯਤੇ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕਾਵਰ੍ਤ ਇਤਿ ਏਕ ਏਵਾਵਰ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ, ਸਂਹਤਸਰ੍ਵਜ੍ਵਾਲਤ੍ਵਾਦਸਾਵੇਕਾਵਰ੍ਤਃ| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਃ,-ਸ਼ਿਖੀ-ਮਯੂਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠਃ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯੁਧਵਦਨੇਕਵਰ੍ਣਃ, ਤਸ੍ਯੇਵਾਭਾ ਯਯੋਰ੍ਧੂਮਾਰ੍ਚਿਸੋਸ੍ਤੇ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭੇ, ਤੇ ਤਾਦਸ਼ੇ ਧੂਮਾਰ੍ਚਿਸੀ ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਸੌ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਰ੍ਚਿਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯੁਧਵਦਨੇਕਵਰ੍ਣਧੂਮਜ੍ਵਾਲ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵਾ-ਅਜ੍ਵਾਲ ਇਤਿ ਵਾ| ਉਗ੍ਰਗਨ੍ਧਵਾਨਿਤਿ ਕੁਣਪਗਨ੍ਧਵਾਨ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਦਮ੍| ਧੂਮੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸੇਕਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼ਿਰੋਵੇਦਨਾਪੀਨਸਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਕੁਲਤਾ ਅਪ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਾਦਿਨਾ ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੇਣਾਹ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਏਕਾਵਰ੍ਤਃ-ਵਾਮਤ ਏਵ ਦਕ੍ਸਿਣਤ ਏਵ ਵਾ ਚਲਿਤਜ੍ਵਾਲਃ| ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ-ਭਸ਼ਂ ਚਟਚਟਾਯਤੇ| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਟਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਃ-ਨੀਲਧੂਮੋ ਨੀਲਜ੍ਵਾਲਸ਼੍ਚ| ਅਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵਾਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਜ੍ਵਾਲੋ ਵਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਮ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ-ਮਕ੍ਸਿਕਾਃ ਸਵਿਸੇਨ੍ਨੇ ਨ ਨਿਲੀਯਨ੍ਤੇ, ਨਿਲੀਨਾਸ੍ਤੁ ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਸਦੁਸ੍ਟਾਹਾਰਾਤ੍ ਕਾਕਃ ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਿ-ਉਚ੍ਚੈਃ ਕੂਜਨ੍ਤਿ, ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਸ਼ੁਕਦਾਤ੍ਯੂਹਸਾਰਿਕਾਃ| ਵਿਸਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਤ੍ਰਾਦੇਵ ਚ ਹਂਸਗਤਿਃ ਸ੍ਖਲਤਿ| ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਜੀਵਞ੍ਜੀਵਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਮਰਣਮਪਿ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ਨ ਗ੍ਲਾਨਿਰੇਵ, ਏਵਂ ਜੀਵਞ੍ਜੀਵਕਸ੍ਯ| ਚਕੋਰਸ੍ਯ ਅਕ੍ਸਿਵਿਰਕ੍ਤਤਾ| 'ਦਸ੍ਟ੍ਵੈਤਤ੍' ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ੍ਯ ਮਦੋਦਯੋ-ਮਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਪੋਤਪਰਭਦ੍ਦ੍ਦਕ੍ਸਚਕ੍ਰਵਾਕਾਸ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ਤ੍ਯਸੂਨ੍-ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ, ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਰਣਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਹਤਾਃ| ਉਦ੍ਵਿਜਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਰ੍ਜਾਰਃ| ਵਾਨਰਸ੍ਤੁ ਸ਼ਕਤ੍ਪੁਰੀਸਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਪਸ੍ਠਤੋਮੁਖੋ ਰੋਦਿਤਿ ਚ| ਤਥਾ, ਹਸ੍ਯੇਨ੍ਮਯੂਰਸ੍ਤਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ| ਤਦਿਤਿ ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਦਸ੍ਟ੍ਵੇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਮਾਨੇਪਿ ਪੁਨਰ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵੇਤਿ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰ੍ਥਮ੍, ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਾਭ੍ਯਂ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੇਵ ਮਨ੍ਦਤੇਜਸ੍ਕਂ ਭਵਤਿ| ਇਤਿ-ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸਾਭਿਃ, ਅਨ੍ਨਂ-ਭਕ੍ਤਾਦਿ, ਵਿਸਵਤ੍-ਵਿਸਸਂਸਸ੍ਟਂ, ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਦੇਤਤ੍| ਕਥਮ੍? ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਤਃ-ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ| ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ-ਯਥਾ-ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਤ੍ਯਜ੍ਯਮਾਨੇਨ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵੋ-ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਯੋਪਿ, ਤੇਨ-ਵਿਸੇਣ, ਨ ਵਿਪਦ੍ਯੇਰਨ੍ ਨ ਨਸ਼੍ਯੇਯੁਃ ਤਥਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵੋਪਿ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਹਾਨ੍ਤਃ, ਇਤ੍ਯਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਿਪ੍ਰਾਸ਼ਨੇਨ ਸਵਿਸਂ ਸੂਚਯਤਿ-ਤ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ-ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਕਾਕਃ ਕ੍ਸਾਮਸ੍ਵਰਃ-ਕ੍ਰੁਸ਼ਸ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤ੍| ਸ਼ੁਕਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿ| ਸ਼ੁਕਾਦਯੋ ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਉਤ੍ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਿ-ਉਚ੍ਚੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਦਾਤ੍ਯੂਹਃ-ਅਨ੍ਧਕਾਕਃ| ਏਤਤ੍-ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਮ੍| ਅਕ੍ਸਿਵੈਰਾਗ੍ਯਂ-ਨੇਤ੍ਰਰਾਗਾਪਗਮਃ| ਕਪੋਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਪਰਭਤ੍-ਕੋਕਿਲਃ| ਦਕ੍ਸਃ-ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਮਯੂਰੋ ਹ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍-ਹਰ੍ਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਮਯੂਰਸ੍ਯ ਵਿਸਨ੍ਧਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਤਦਸ੍ਟਚੇਤਿ| ਤਦਸ੍ਟਚਾ-ਮਯੂਰਾਵਲਾਕਨੇਨ| ਮਨ੍ਦਤੇਜਃ-ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਭਾਵਮ੍| ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਯਾਗਪ੍ਰਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਇਤ੍ਯਾਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਯਥਾ ਤੇਨ-ਸਵਿਸਾਨ੍ਨੇਨ,ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਜਨ੍ਤਵੋਪਿ ਨ ਵਿਪਦ੍ਯੇਰਨ੍-ਨ ਮ੍ਰਿਯੇਰਨ੍, ਏਵਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਵਿਸਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ-ਚਟਚਟਾਯਤੇ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਕਾਵਰ੍ਤ ਇਤਿ ਏਕ ਏਵਾਵਰ੍ਤੋ ਯਸ੍ਯ, ਸਂਹਤਸਰ੍ਵਜ੍ਵਾਲਤ੍ਵਾਦਸਾਵੇਕਾਵਰ੍ਤਃ| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਃ,-ਸ਼ਿਖੀ-ਮਯੂਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਕਣ੍ਠਃ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯੁਧਵਦਨੇਕਵਰ੍ਣਃ, ਤਸ੍ਯੇਵਾਭਾ ਯਯੋਰ੍ਧੂਮਾਰ੍ਚਿਸੋਸ੍ਤੇ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭੇ, ਤੇ ਤਾਦਸ਼ੇ ਧੂਮਾਰ੍ਚਿਸੀ ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਸੌ ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਠਾਭਧੂਮਰ੍ਚਿਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਯੁਧਵਦਨੇਕਵਰ੍ਣਧੂਮਜ੍ਵਾਲ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਅਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵਾ-ਅਜ੍ਵਾਲ ਇਤਿ ਵਾ| ਉਗ੍ਰਗਨ੍ਧਵਾਨਿਤਿ ਕੁਣਪਗਨ੍ਧਵਾਨ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਦਮ੍| ਧੂਮੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸੇਕਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼ਿਰੋਵੇਦਨਾਪੀਨਸਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਕੁਲਤਾ ਅਪ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਾਦਿਨਾ ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਗ੍ਨਿਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੇਣਾਹ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਏਕਾਵਰ੍ਤਃ-ਵਾਮਤ ਏਵ ਦਕ੍ਸਿਣਤ ਏਵ ਵਾ ਚਲਿਤਜ੍ਵਾਲਃ| ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਯਤਿ-ਭਸ਼ਂ ਚਟਚਟਾਯਤੇ| ਸ਼ਿਖਿਕਣ੍ਟਭਧੂਮਾਰ੍ਚਿਃ-ਨੀਲਧੂਮੋ ਨੀਲਜ੍ਵਾਲਸ਼੍ਚ| ਅਨਰ੍ਚਿਰ੍ਵਾਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਜ੍ਵਾਲੋ ਵਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਕ੍ਤ੍ਰਗੇ-ਮੁਖਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ, ਲਾਲਾ ਭਵਤਿ| ਜਿਹ੍ਵੋਸ੍ਠਯੋਰ੍ਜਾਡ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਊਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯੁਃ| ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ-ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਸਂ ਨ ਚੇਤਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਨ੍ਵੋਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸੇਵ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ, ਗਣ੍ਡੂਸਾ ਹਿਤਾਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਚ-ਅਨ੍ਯਦਪਿ, ਯਦ੍ਵਿਸਂ ਜਯਤਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਭਕ੍ਸਣਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਲਾਲੇਤਿ| ਲਾਲਾ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤਨ੍ਤੁਸ੍ਤ੍ਰਾਵਃ| ਜਿਹ੍ਵੌਸ੍ਠਯੋਰ੍ਜਾਡਚਂ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਮੁਖੇ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਨਂ-ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੁਖੇ ਸਰ੍ਸਪਲਿਪ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਦੁਃਖਮ੍| ਦਨ੍ਤਹਰ੍ਸੋ-ਦਨ੍ਤਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਲਾਲਾਦੀਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਸੇਵ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ| ਸੇਵ੍ਯਾਦ੍ਯੈਃ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਃ| ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸਿਜਿਤ੍_ਵਿਸਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਪ੍ਰਲੇਪਾਦਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਸਾਨ੍ਨੇ ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ੍ਵੇਦਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਕ੍ਸਿਹਦਯਯੋਃ ਰੋਧਨਂ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਬਿਨ੍ਦੁਭਿਃ-ਨਾਨਾਵਰ੍ਣੈਃ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਮਾਚਯਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਚ੍ਚਯਨਮ੍| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਤੁ ਵਿਸੇਨੇਕਵਰ੍ਣਂ ਵਮਤਿ, ਮੂਤ੍ਰਯਤਿ, ਅਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਯੋਃ-ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਯੋਰ੍ਵਿਸਯੋਃ, ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਯਥਾਯੋਗਂ ਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰਿਦ੍ਰੇ ਕਟਭੀਤ੍ਯਾਦਿਕਮੌਸਧਂ ਨਾਵਨਾਦਿਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਦਨਫਲਾਲਾਬੁਕੁਮ੍ਭੀਕੋਸ਼ਾਤਕੀਫਲੈਰ੍ਮਧੁਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਨਿਸ੍ਪਾਵਾਮ੍ਬੁਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਮਨਮ੍| ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤੇ ਤ੍ਵਵਮਿਤਸ੍ਯੈਵ ਨੀਲਿਨੀਫਲਯੁਕ੍ਤੇਨ ਘਤੇਨ ਵਿਰੇਚਨਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਪ੍ਤਿਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਆਮਾਸ਼ਯਗਤ ਇਤਿ| ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਹਦਯਰੋਧਨਂ-ਨੇਤ੍ਰਯੋਰ੍ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਤਿ ਬਨ੍ਧਃ| ਬਿਨ੍ਦੁਭਿਰਙ੍ਗਾਨਾਮਾਚਯਃ-ਜਲਬਿਨ੍ਦ੍ਵਾਕਾਰਸ੍ਫੋਟਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਸਵਿਸਾਨ੍ਨਪਵ੍ਕਾਸ਼ਯਪ੍ਰਪ੍ਤਿਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਪਵ੍ਕਸ਼ਯਗਤ ਇਤਿ| ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਂ-ਸ਼ੁਲ੍ਕਤ੍ਵਮ੍| ਉਦਰਂ_ਉਦਰਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗਃ| ਆਮਪਵ੍ਕਾਸ਼ਯਵਿਕਾਰਯੋਰੌਸਧਮਾਹ-ਤਯੋਰਿਤਿ| ਵਾਨ੍ਤਵਿਰਿਕ੍ਤਿਸ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਵਿਕਾਰੇਸੁ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਵਿਕਾਰੇਸੁ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਹਰਿਦ੍ਰਾਦੀਨਿ ਨਾਵਨਾਦਿਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਹਰਿਦ੍ਰੇ-ਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯਂ ਨਿਸ਼ਾ ਦਾਰ੍ਵੀ ਚ| ਕਟਭੀ-ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਕਾ| ਸਿਨ੍ਦੁਵਾਰਿਤੋ-ਨਿਰ੍ਗੁਣ੍ਡੀ| ਨਿਸ੍ਪਾਵੋ-ਵਲ੍ਲਃ| ਬਾਸ੍ਪਿਕਾ-ਹਿਙ੍ਗੁਪਤ੍ਰੀ| ਸ਼ਤਪਰ੍ਵਿਕਾ-ਵਚਾ| ਕੁਕ੍ਕੁਟਸ੍ਯ ਪਕ੍ਸਿਣੋਣ੍ਡਮ੍| ਅਵਲ੍ਗੁਜੋ-ਬਾਕੂਚੀ| ਆਹਾਰਂ ਵਿਨਾਪਿ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮਯਂ ਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ " ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੮)-"ਈਸ਼੍ਵਰਾਣਾਂ ਵਸੁਮਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਭੂਭੁਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਿਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋਪ੍ਯਮਿਤ੍ਰਾ ਭੂਯਾਂਸੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਮਾਸਨ੍ਨਵਰ੍ਤਿਨੋਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਸੁ ਵਿਸਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਣਿਧਿਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸੌਭਾਗ੍ਯਲੋਭੇਨ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜਾ ਕੁਲੀਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਤ੍ਪਮਾਸ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਯਮਾਰ੍ਯਪਰਿਗ੍ਰਹਂ ਦਕ੍ਸ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਨਿਭਤਂ ਸ਼ੁਚਿਮਨੁਦ੍ਧਤਮਨਲਸਮਵ੍ਯਸਨਮਨਹਙ੍ਕਤਮਕੋਪਨਮਸਾਹਸਿਕਂ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਾਵਬੋਧਕੁਸ਼ਲਂ ਨਿਸ੍ਣਾਤਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੇ ਯਥਾਗ੍ਨਾਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ ਸੁਵਿਹਿਤਯੋਗਕ੍ਸੇਮਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਗਦਾਦਿਯੋਗਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਚਾਰ੍ਯਂ ਪਰਿਗਹ੍ਣੀਤ| ਤਮਰ੍ਥਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਯਥਾਮ੍ਨਾਯਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦਾਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਕਾਲੇਨੁਕਾਲਂ ਗੁਰੁਮਿਵ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ ਪਿਤਰਮਿਵ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪੂਜਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਮਪਿ ਚ ਤਦ੍ਵਚਃ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯੇਤ| ਨ ਹਿ ਭਦ੍ਰੋਪਿ ਗਜਪਤਿਰ੍ਨਿਰਙ੍ਕੁਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲਘਨੀਯੋ ਜਨਸ੍ਯ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਾਯਤ੍ਤਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚਾਤ੍ਮਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਉਪਾਤ੍ਤਮਪਿ ਖਲੁ ਜੀਵਿਤਮੁਪਾਯਬਲੇਨ ਸ੍ਵਸਮਯਮਧਿਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਅਪਿ ਚ ਬਹੁਪਰਿਗ੍ਰਹਾ ਨਰਪਤਯਃ| ਸਨ੍ਤਿ ਚਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਃ ਸ਼ੂਲਸਤ੍ਰ੍ਯਾਸਾਦਯਃ| ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸਣੀਯਾਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਿਣੋ, ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਾਜਾਨਃ| ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਮਾਦਪਰਿਗਤਾ ਦੁਃਖਾਹਿਸ੍ਣਵਃ ਸ੍ਵਯਮਪ੍ਯਪਥ੍ਯਰੁਚਯਃ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਹਿਤਪ੍ਰਿਯਵਚਨਪ੍ਰਾਯਪਰਿਵਾਰਾਸ਼੍ਚ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਸਜੋ ਰਾਜਾ ਰਾਜਗਹਾਸਨ੍ਨੇ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਨਂ ਕਾਰਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਸ ਸਰ੍ਵੋਪਕਰਣੇਸੁ ਨਪਤਿਸ਼ਰੀਰਿਪਯੋਗਿਸ੍ਵਪਰੋਕ੍ਸਵਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਾਤਿ| ਸ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਸੁਪਰੀਕ੍ਸਿਤਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਮਗ੍ਨਯਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨੀਤਂ ਸ਼ਿਖਿਨਾ ਦਸ੍ਟਮਭਿਪ੍ਰੋਕ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣੈਃ ਪੁਰਃ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰਾਜਾਨਂ ਹਸ੍ਤਬਦ੍ਧੌਸਧਿਰਤ੍ਨਂ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਯ ਦੁਨ੍ਦੁਭੀਨਗਦਪ੍ਰਲਿਪ੍ਤਾਨ੍ ਵਾਦਯੇਤ੍| ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਸੇ ਕੂਰ੍ਚਕਵਿਸ਼ਰਣਮੌਸਧਗਨ੍ਧੋ ਰੂਕ੍ਸਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾਦਨ੍ਤੌਸ੍ਠਮਾਂਸਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਚ੍ਛਾਯ ਧਾਤਕੀਪੁਸ੍ਪਜਾਮ੍ਬਵਾਸ੍ਥਿਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣੈਃ ਸੇਕ੍ਸੋਦ੍ਰੈਃ ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਕਲ੍ਕੇਨ ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਦਾਡਿਮਕਰਮਰ੍ਦਕਭਵ੍ਯਾਮ੍ਰਾਤਕਕੋਲਬਦਰਰਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਗਣ੍ਡੂਸਮ੍| ਅਨੇਨ ਜਿਹਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨਕਵਲਗਣ੍ਡੂਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਅਞ੍ਜਨਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਸ਼੍ਰੂਪਦੇਹਦਾਹਰਾਗਵੇਦਨਾ ਦਸ੍ਟਿਵਿਭ੍ਰਮਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਪਾਨਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ਤੇਨ ਪਯਸਾ ਸਤ੍ਪਕਤ੍ਵਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਰ੍ਭਾਵਯੇਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਕਲ੍ਕੇਨ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਪਧ੍ਕਂ ਨੇਤ੍ਰਤਰ੍ਪਣਮ੍| ਕਪਿਤ੍ਥਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੀਭਲ੍ਲਾਤਕਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਪੈਰ੍ਵਰਣਨਿਰ੍ਯਾਸੇਨ ਚਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਬਹਤੀਸ਼ਿਰੀਸਬੀਜਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਨਾਗਬਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸਤ੍ਪਕਤ੍ਵੋ ਮਧੁਨਾ ਭਾਵਯੇਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਸੁਵਰ੍ਣਚੂਰ੍ਣਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਮਞ੍ਜਨਮ੍| ਨਸ੍ਯਧੂਮਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ਿਰਿਰੁਕ੍ਕਫਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਃ ਖੇਭ੍ਯੋ ਰੁਧਿਰਾਗਮਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵੈਕਤਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਤਿਵਿਸਾਸ਼੍ਵੇਤਾਕਾਕਮਾਚੀਮਦਯਨ੍ਤਿਕਾਕਲ੍ਕਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਨੇਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਮਦਯਨ੍ਤਿਕਾ-ਮਲ੍ਲਿਕਾ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਸ੍ਵੇਦਪਾਕਸ੍ਫੋਟਾਵਦਰਣਾਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਪਰਿਪਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦਨਤਗਰੋਸ਼ੀਰਕੁਸ੍ਠਵੇਣੁਪਤ੍ਰਿਕਾਮਤਾਸੋਮਵਲ੍ਲੀਸ਼੍ਵੇਤਾਪਦ੍ਮਕਾਲੀਯਕੈਰਨੁਲੇਪਨਮ੍| ਵੇਣੁਪਤ੍ਰਿਕਾ-ਬਾਸ੍ਪਿਕਾ| ਏਤਾਨ੍ਯੇਵ ਚ ਸਕਪਿਤ੍ਥਰਸਗੋਮੂਤ੍ਰਾਣਿ ਪਾਨਮ੍| ਗਿਰਿਕਰ੍ਣਿਕਾਸ਼੍ਵੇਤਾਮੂਲਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸਾਰਿਵਾਮਧੁਕਸਰ੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਾਮਗੈਰ੍ਵਾਰੁਮੂਲਾਨਿ ਸ਼ੇਲੁਕ੍ਵਾਥਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪ੍ਰਲੇਪਃ| ਅਨੇਨੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨੋਦ੍ਧਰ੍ਸਣਪਰਿਸੇਕਾਨੁਲੇਪਨਭੂਸਣਯਾਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਤਰਣਵਸ੍ਤ੍ਰਕਵਚਪਾਦੁਕੋਪਾਨਤ੍ਪਾਦਪੀਠਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤ੍ਵਾਭਰਣਕਤੇ ਵਿਕਾਰੇਸ਼੍ਵਗਨ੍ਧਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕਿਣਿਹੀਖਦਿਰਸ਼ਿਰੀਸਕਲ੍ਕੈਰ੍ਗੋਪਿਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਃ| ਪਾਦਪੀਠਕਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਸਰ੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਾਕਲ੍ਕੋ ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਃ| ਛਤ੍ਰਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਫੋਟਾਨਾਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਨਾਂ ਪਵ੍ਕਜਾਮ੍ਬਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਕਪਾਟਲਾਕਪਾਟਲਾਕਸੇਰੁਕਰੋਧ੍ਰਾਞ੍ਜਨਕੁਸ੍ਠਸਰ੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਾਖਦਿਰਸ਼ਿਰੀਸਕਲ੍ਕੈਰ੍ਗੋਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸਰ੍ਵ ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਹਃ| ਅਨੇਨ ਚਾਮਰਵ੍ਯਜਨੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੇ| ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਵੇਦਨਾਰਨ੍ਥਿਜਨ੍ਮ ਕੇਸ਼ਚ੍ਯਵਨਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਯਾਮਾਪਾਲਿਨ੍ਦੀਤਨ੍ਦੁਲੀਯਕਚੂਰ੍ਣਧਤਰ੍ਕ੍ਸਪਿਤ੍ਤੈਃ ਸੁਭਾਵਿਤਾ ਕਸ੍ਣਾ ਮਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਃ| ਗੋਮਯਮਾਲਤੀਮੂਸਿਕਪਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਯਤਮਰਸਃ ਕਲ੍ਕੋ ਵਾਗਾਰਧੂਮੋ ਵਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਕਰਤ੍ਵਕ੍ਪਾਟਲਾਸ਼ਿਰੀਸਮਧੂਕਹਰਿਦ੍ਰਾਦ੍ਵਯੈਰਜਾਕ੍ਸੀਰਾਲੋਡਿਤੈਃ ਪਰਿਪੇਕਃ| ਅਨੇਨ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨਾਨਸ੍ਨਪਨੋਦਕਕਙ੍ਕਤਕਸ੍ਤ੍ਰਗੁਸ੍ਣੀਸਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਕਰ੍ਣਪੂਰਣਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ੋਫਸ਼ੂਲਪਾਕਾਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਚ੍ਚ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਹੁਪਤ੍ਰਾਸ੍ਵਰਸੋ ਧਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਣਪੂਰਣਮ੍, ਸੋਮਵਲ੍ਕਲਰਸੋ ਵਾ ਸੁਸ਼ੀਤਃ| ਮੁਖਾਲੇਪਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਮੁਖਸ੍ਯ ਸ਼੍ਯਾਵਤਾ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕਾਰਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਕਪਯ ਸ੍ਯਾਬਨ੍ਧੁਜੀਵਫਞ੍ਜੀਪੁਨਰ੍ਨਵਾਚਨ੍ਦਨੈਃ ਸਧਤੈਰ੍ਲੇਪੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਃ ਪਾਨਂ ਚ| ਸਵਿਸਪੁਸ੍ਪਾਧ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਸ਼ਿਰੋਨਾਸਾਵ੍ਯਥਾ ਸਾਸ਼੍ਰੁਨੇਤ੍ਰਤਾ ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਬਾਸ੍ਪੋਦਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਫਲਮੂਲਚ੍ਛਦਾਦੀਨਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨੋਦਕਮ੍| ਭਾਜਨਵ੍ਯਞ੍ਜਾਨਾਂ ਚ ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਯਾਦਤਨ੍ਦਿਰ੍ਤਃ|| ਘ੍ਰੇਯਾਣਿ ਘ੍ਰਾਪਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨ੍ ਸਂਸ੍ਪਸ੍ਯ ਤਾਨਪਿ| ਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਤਤੋ ਦਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵੈਕਨਾਡਿਕਾਮ੍|| ਤਤੋ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਚ ਭਾਜਨਸ੍ਯੋਦਕਸ੍ਯ ਚ| ਆਹਾਰਮੁਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯਥਾਵਦ੍ਵਸੁਧਾਧਿਪਃ|| ਮਨ੍ਦਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸਾਭ੍ਯਾਸੇ ਵਿਸਮੁਤ੍ਤੀਰ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸਂ ਹਸ੍ਤੇ ਬਧ੍ਨੀਯਾਤ੍ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍|| ਵਿਸਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਧਨ੍ਯਂ ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਂ ਪ੍ਰੀਤਿਵਰ੍ਦ੍ਧਨਂ| ਅਪਿ ਚ| ਸਾਪਿਧਾਨਘਟੀਮੂਟਫਲਕਸ੍ਥਾਪਿਤੌਸਧਮ੍| ਪ੍ਰਾਗੁਦੀਚ੍ਯੋਰ੍ਦਿਸ਼ੋਰ੍ਗੁਪ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਾਗਾਰਮਿਸ੍ਯਤੇ|| ਘਠ੍ਯਾਦੀਨਿ-ਮਤ੍ਤਣਕਾਸ੍ਠਮਯਾਨਿ| ਉਚ੍ਚੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦਿਗ੍ਦੇਸ਼ਂ ਬਹੁਵਾਤਾਯਨਂ ਮਹਤ੍| ਮਹਾਨਸਂ ਸੁਸਂਮਸ੍ਟਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯਜਨਸੇਵਿਤਮ੍|| ਸਦ੍ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਾਧਿਸ੍ਠਿਤਦ੍ਵਾਰਂ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਵਤ੍ਸਵਿਤਾਨਕਮ੍| ਸੁਧੌਤਦ੍ਦਢਕੁਮ੍ਭਾਦਿ ਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧਜਲੇਨ੍ਧਨਮ੍|| ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਕੁਸ਼ਲਾ ਦਕ੍ਸਾਃ ਸੂਦਾਸ੍ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਦਿਨਃ| ਕ੍ਲੁਪ੍ਤਕੇਸ਼ਨਖਾਃ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਾ ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਤ੍ਯੈਰਙ੍ਗਤਾਃ|| ਤੇਸਾਮਧਿਪਤਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰਃ ਕੁਲਜਃ ਸਿਪਰੀਕ੍ਸਿਤਃ| ਸਂਵਿਭਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਵੈਦ੍ਯਵਸ਼ਾਨੁਗਃ|| ਸਂਵਿਭਕ੍ਤਃ-ਉਦਾਸੀਨਃ| ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਭੂਭਦਾਸਨ੍ਨਾਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਸਤਤਮੀਦ੍ਦਸ਼ਾਃ| ਮਿਥੋ ਵਿਗ੍ਰਹਸਙ੍ਘਾਤਰਹਿਤਾ ਭੂਭਤੇ ਹਿਤਾਃ|| ਤਾਨ੍ ਵੈਦ੍ਯੋ ਗੁਣਵਾਨੇਕੋ ਮਨਸਾ ਪ੍ਰਤਿਜਾਗਯਾਤ੍| ਭੂਭਦ੍ਦੇਹੋਪਕਰਣਸਂਰਕ੍ਸਣਸਮੁਦ੍ਯਤਃ|| ਅਥਾਭ੍ਯਮਿਤ੍ਰਂ ਵ੍ਰਜਤੋ ਜਿਗੀਸੋਰ੍ਵੈਦ੍ਯਃ ਸੁਸਜੌਸਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਯਨ੍ਤ੍ਰਃ| ਤੁਙ੍ਗਧ੍ਵਜਾਖ੍ਯਾਤਨਿਵਾਸਭੂਮਿਰ੍ਯੁਦ੍ਧਾਗਤਂ ਯੋਧਜਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍|| ਪਨ੍ਥਾਨਮੁਦਕਂ ਛਾਯਾਂ ਭਕ੍ਤਂ ਯਵਸਮਿਨ੍ਧਨਮ੍| ਦੂਸਯਨ੍ਤ੍ਯਰਯੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛੋਧਯੇਤ ਚ| ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾ ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਵਾ ਨਾਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਭੂਵਾਰਿਤਣਕਾਸ੍ਠਾਸ਼੍ਮਮਾਰ੍ਗਨ੍ ਮਾਰ੍ਗਵਨਸ੍ਪਤੀਨ੍|| ਵਿਸੇਣੋਪਹਤਾ ਭੂਮਿਃ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਦਗ੍ਧੇਵਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਮ੍ਲਾਨਤਣਗੁਲ੍ਮਾਦਿਰ੍ਮਤਕੀਟਸਰੀਸਪਾ|| ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਖੁਰਨਖਾ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਜ੍ਵਰੋ ਮੋਹਃ ਸ਼ਿਰੋਦੁਃਖਂ ਚ ਜਾਯਤੇ|| ਤਤ੍ਰ ਸੌਭਾਞ੍ਜਨਾਨ੍ਮੂਲਂ ਵਲ੍ਲੀਂ ਸੋਮਮੁਸ਼ੀਰਕਮ੍| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਪਾਯਯੇਦ੍ਦਧਿਮਾਤ੍ਰਯਾ|| ਵਲ੍ਲੀਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਣ੍ਯਜਾਵਿਹਸ੍ਤਿਭ੍ਯੋ ਮਾਂਸਾਨਿ ਰੁਧਿਰਾਣਿ ਚ| ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਃ ਸਮਾਯੋਜ੍ਯ ਪਚੇਤ੍ਪਕ੍ਵੇ ਚ ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍|| ਸੋਮਰਾਜੀਂ ਸੁਨਨ੍ਦਾਖ੍ਯਾਂ ਸਰਲਾਂ ਗਨ੍ਧਨਾਕੁਲੀਮ੍| ਚਾਰਟੀਂ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਂ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਯੇਤ੍ਤੇਨ ਤਾਂ ਭੁਵਮ੍|| ਸੁਨਨ੍ਦਾਖ੍ਯਾ-ਗੋਰੋਚਨਾ| ਚਾਰਟੀ-ਪਦ੍ਮਚਾਰਿਣੀ| ਸਵਿਸਂ ਵਿਰਸਂ ਤੋਯਂ ਕੋਵਿਸ੍ਣਂ ਰਾਜਿਭਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍| ਫੇਨਿਲਂ ਗੁਰੁ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਖਗੈਰਨਭਿਨਨ੍ਦਿਤਮ੍|| ਮਤਾਕੁਲਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤਚ੍ਛੋਫਕਣ੍ਡੁਮਤ੍| ਓਦਨਃ ਸਾਧਿਤਸ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੋ ਵਿਦਹ੍ਯਾਏ|| ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪਚ੍ਯਤੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ਪਵ੍ਕੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰਪ੍ਰਦਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋ ਨੀਲਪੀਤਕਰ੍ਬੁਰਲੋਹਿਤਮ੍|| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਗ੍ਰ੍ਵਾਦਿਮਗਦਂ ਭੂਮਿਦੋਸੋਦਿਤਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਜਸ਼ਙ੍ਗੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਖ੍ਯਾਂ ਵਿਸਘ੍ਨੀਮੁਤ੍ਤਮਾਰਣੀਮ੍|| ਫਣਿਜ੍ਜਕਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਸਾਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਤਦ੍ਭਸ੍ਮ ਗਾਲਯੇਤ੍| ਬਹੁਸ਼ੋ ਗਾਲਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਪਾਚਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਚ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍|| ਕਲ੍ਕਯੇਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਸਰਲਾਂ ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਮ੍| ਏਲਾਮੁਦੀਚ੍ਯਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਂ ਸੁਨਨ੍ਦਾਂ ਬਾਕੁਚੀਮਪਿ|| ਪਾਤ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਿਨ੍ਦਵਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸੀਭਵੇਤ੍|| ਪਾਟਲਾਪਾਰਿਭਦ੍ਰਾਸ਼੍ਵਕਰ੍ਣਸ੍ਯਾਮਾਕ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਾਨ੍|| ਕਲਸ਼ਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨ੍ ਦ੍ਗ੍ਧ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ਸਵਿਸੇਮ੍ਭਸਿ| ਸ਼ੀਤੇ ਘਰ੍ਮੋ ਹਿਮਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣੇ ਮਾਰੁਤੋ ਵਿਸਸਂਯੁਤਃ|| ਭ੍ਰਮਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਿਕਾਰੀ ਚ ਸ਼ਿਗ੍ਰ੍ਵਾਦਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚੇਸ੍ਯਤੇ| ਦੇਵਦਾਰੁਨਤਾਨਨ੍ਤਾਮਧੁਕਾਞ੍ਜਨਗੈਰਿਕਮ੍|| ਵਜ੍ਰਕਨ੍ਦਂ ਲਤਾਂ ਰੋਧ੍ਰਂ ਵਿਕਿਰੇਤ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍| ਵਕ੍ਸਾਗ੍ਰੇਸੁ ਪਤਾਕਾਸੁ ਦੂਸ੍ਯੇਸੁ ਸੁਮਹਤ੍ਸੁ ਚ|| ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸੋ ਜਾਯਤੇਨਿਲਃ| ਵਿਕਤਾ ਭਵਤਿ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪਾਦਪੇ ਵਿਸਦੂਸਿਤੇ|| ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਮਤਿਗਨ੍ਧਂ ਵਾ ਤਤ੍ਪੁਸ੍ਪਂ ਹਚ੍ਛਿਰੋਰੁਜਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਫਲਪਲਾਸ਼ਾਦਿ ਕਣ੍ਡੂਆਕਾਤਿਸਾਰਕਤ੍|| ਭੂਮਿ ਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਯਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਨ ਚ ਕਨ੍ਯਾਮਵਿਦਿਤਾਂ ਸਂਸ੍ਪਸ਼ੇਦਪਰੀਕ੍ਸਿਤਾਮ੍|| ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਯੋਗਾਨ੍ ਕੁਸ਼ਲਾਃ ਖਲੁ ਮਾਨਵਾਃ| ਆਜਨ੍ਮਵਿਸਸਂਯੋਗਾਤ੍ਕਨ੍ਯਾ ਵਿਸਮਯੀ ਕਤਾ|| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਿਭਿਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਪਰੀਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਦ੍ਧਸ੍ਤਕੇਸ਼ਾਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮ੍ਲਾਯਤੇ ਪੁਸ੍ਪਪਲ੍ਲਵੈਃ|| ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਂ ਮਤ੍ਕੁਣੈਰ੍ਵਸ੍ਤ੍ਰੇ ਯੂਕਾਭਿਃ ਸ੍ਨਾਨਵਾਰਿਣਿ| ਜਨ੍ਤੁਭਿਰ੍ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਾਮੇਵਂ ਦੂਰਤਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍|| ਨਾਪ੍ਰੋਕ੍ਸਿਤਂ ਨਾਵਿਦਿਤਂ ਭਿਸਜਾ ਨਾਨਵਿਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਨਾਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤਂ ਚ ਸੂਦਾਦ੍ਯੈਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਹਾਰਯੇਨ੍ਨਪਃ|| ਧਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਾਖ੍ਯਂ ਪਾਤ੍ਮਰਕ੍ਸੋਵਿਸਾਪਹਮ੍| ਪਰਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇਞ੍ਜਨਮ੍|| ਅਥ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸੇ ਪੁਣ੍ਯੇਹਨਿ ਪੁਸ੍ਪਪੁਨਰ੍ਵਸੁਹਸ੍ਤਚਿਤ੍ਰਾਮਗਸ਼ਿਰਃ ਸ਼੍ਰਵਣਰੇਵਤੀਸ਼ਤਭਿਸਕ੍ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੋਤ੍ਤਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇਣ ਯੋਗਮੁਪਗਤੇ ਭਗਵਤ੍ਯੋਸਧਿਪਤੌ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਸਿਨ੍ਧੁਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃ ਸਮੁਤ੍ਥਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਪ੍ਰਭਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਚ੍ਛੇਦੈਰ੍ਨੀਲਿਤ੍ਪਲਾਭਮਞ੍ਜਨਮਾਹਰੇਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਭਾਗਾਃ, ਕਨਕਰਜਤੋਦੁਮ੍ਬਰਾਣਾਮੇਕੈਕੋ ਭਾਗਃ, ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮੂਸਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਪ੍ਯ, ਬਲਿਮਙ੍ਗਲਪੂਰ੍ਵਕਮਗ੍ਨਿਮੁਪਸਮਾਧਾਯ, ਖਦਿਰਕਦਰਧਵਸ੍ਯਨ੍ਦਨਾਨ੍ਯਤਮਦਾਰੁਭਿਰ੍ਗੋਮਯੈਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਲਯੇਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਾਵਲੋਕਿਤੇਸ਼੍ਵਰਮਾਰ੍ਯਤਾਰਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸਾਸ਼੍ਵਿਰੁਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਤ੍ਯਸੋਮਵਰੁਣ- ਵੈਸ਼੍ਵਾਨਰਵਾਯੁਵਿਸ੍ਣੁਜਨਕਭਰਦ੍ਵਾਜ੍ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸੁਸ਼੍ਰੁਤਭਵਸੁਕਨ੍ਯਾ-ਸ੍ਕਨ੍ਦਚ੍ਯਵਨਵੈਨਤੇਯਾਨਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਯਥਾਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਦੇਵਤਾਃ ਸੁਮਨੋਕ੍ਸਤਲਾਜਾਸ੍ਵਸ੍ਤਿਕਸਂਯਾਵਨਿਸ੍ਤੁਸਯਵਸਂਸ੍ਕਤਗੁਡਧਤਮਿਸ਼੍ਰਪਾਯਸੈਰਰ੍ਚਯਿਤ੍ਵਾ,ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਬ੍ਰਾਹ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਵਾਸਸੋ ਮਹਤੀਭਿਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਾਭਿਃ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਗ੍ਨੌ ਤਦਞ੍ਜਨਂ ਧ੍ਮਾਤਂ ਧ੍ਮਾਤਮਾਵਰ੍ਤ੍ਯ ਪਥਕ੍ਪਥਙ੍ਗਿਸੇਚਯੇਤ੍| ਗੋਸ਼ਕਦ੍ਰਸਮੂਤ੍ਰਘਤਦਧਿਕ੍ਸੌਦ੍ਰਵਸਾਮਜ੍ਜਤੈਲਮਦ੍ਯਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਾਮ੍ਬੁਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕੇਕ੍ਸੁਰਸੇਸੁ, ਤਥਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਦ੍ਵੀਕਾਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕੋਤ੍ਪਲਨਲਿਨਸੌਗਨ੍ਧਿਕਮਣਾ-ਲਿਕਾਕ੍ਵਾਥੇਸੁ, ਤਥਾਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲੈਣਸ਼ਸ਼ਹਰਿਣਕੁਲੀਰਰਸੇਸੁ, ਤਥਾ ਮਧੁਕਚਨ੍ਦਨਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਨਲਦਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਨਨ੍ਤਾਗੈਰਿਕਕੁਙ੍ਕੁਮੋਦਕੇਸੁ| ਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਂ-ਸ਼ੈਲੇਯਮ੍| ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਵਾਸਸਿ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸੇਮ੍ਭਸਿ ਵਾਸਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਸ਼੍ਛਾਯਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਸ੍ਫਟਿਕਮੁਕ੍ਤਾਪ੍ਰਵਾਲਕਾਲਾਨੁਸਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤੀਵਾਪਂ ਪੁਨਰਪਿ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲਪੂਰ੍ਵਕਮਹਰਵਾਸਸਾ ਕਨ੍ਯਯਾ ਦ੍ਦਸਦਿ ਪੇਸਯਿਤ੍ਵਾ ਸੁਵਰ੍ਣਰਜਤਤਾਮ੍ਰਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੈਲਦ੍ਵਿਰਦਰਨਗਵਲਵੈਡੂਰ੍ਯਸ੍ਫਟਿਕਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਸਨਸਾਰਾਨ੍ਯਤਮਧਟਿ-ਤਾਯਾਮਞ੍ਜਨਿਕਾਯਾਂ ਨਿਧਾਪਯੀ| ਗਵਲਂ-ਮਾਹਿਸਂ ਸ਼ਙ੍ਗਮ੍| ਅਥ ਪੁਨਰਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ਕਤਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾਥਰ੍ਵਵਿਦ੍ਦ੍ਵਿਜਨ੍ਮਨਾ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਤਦਭਿਸਂਸ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਤੋ ਗਜਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਰੋਪ੍ਯ ਪਾਣ੍ਡੁਰਚ੍ਛਤ੍ਰਚਾਮਰਵਾਲਵ੍ਯਜਨੈਰਨੁਗਤਂ ਤਥਾ ਸ਼ਙ੍ਖਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜਾਤਿਵਰਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਵੇਦਵਾਦਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਪੁਣ੍ਯਾਹਘੋਸੈਃ ਕਤਪੁਸ਼੍ਪੋਹਾਰਂ ਵੈਦ੍ਯਗਹਾਨ੍ਨਾਯਕਗਹਮਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਤੇਨ ਵਿਦੇਹਾਧਿਪੋਪਦਿਸ੍ਟੇਨ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥੇਸੁ ਸਿਦ੍ਧੇਨਾਞ੍ਜਨੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨਾਮੇਵਾਞ੍ਜਨਭਾਜਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਯਾ ਸ਼ਲਾਕਯਾ ਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਰਾਣਪੂਜਾਪੂਰ੍ਵਕਂ ਸ਼ੁਚਿਃ ਸਨਿਯਮੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਧਾਰਿਣੀਮਿਮਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਮਧੀਯਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵਮਕ੍ਸਿ ਦਕ੍ਸਿਣਮਞ੍ਜਯੇਤ੍| ਨਮਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਃਪਰਿਸ਼ੋਧਨਰਾਜਾਯ ਤਥਾਗਤਾਯਾਰ੍ਹਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਮ੍ਬੁਦ੍ਧਾਯ| ਤਦ੍ਯਾਥਾ ਊਁਚਕ੍ਸੁਃਪ੍ਰਜ੍ਞਾਚਕ੍ਸੁਰ੍ਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਯ ਸ੍ਵਾਹਾ| ਤਤ੍ ਪਰਂ ਤਾਮੇਵ ਧਾਰਿਣੀਮਨੁਸਂਸ੍ਮਰਤ੍ ਸਾਯਂਪ੍ਰਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮੇਤੇਤ੍ਪਰਮਂ ਪਵਿਤ੍ਰਮਾਰੋਗ੍ਯਕਰਮੂਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਸਰ੍ਵ ਵਿਘ੍ਨਹਰਮਞ੍ਜਾਨਮਸ਼੍ਵਿਭ੍ਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵਤ੍ਰਵਧਾਭ੍ਯੁਦ੍ਯਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਿਤਮ੍| ਤ ਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਰਾਜਮਹਾਮਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚ ਮਹੀਂ ਵਿਜਿਗੀਸਮਾਣਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਚ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਮਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਮਹਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਮਵਗਾਹਮਾਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮਨਾ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਅਥ ਯੋਗਾਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਬਹਸ੍ਪਤਿਕਤਾਃ| ਸ਼ਿਵਾਃ| ਯਾਨ੍ ਸੇਵਮਾਨੋ ਨਪਤਿਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਭ੍ਯੋ ਨੈਤਿ ਵਞ੍ਚਨਮ੍|| ਬਿਲ੍ਵਾਢਕੀਯਵਕ੍ਸਾਰਪਾਟਲਾਬਾਸ੍ਪਿਕੋਸਣਾਃ| ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਸ਼ਲ੍ਲਕੀਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਸ੍ਵ੍ਕਾਥਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣਂ ਪਰਮ੍|| ਆਢਕੀ-ਸੌਰਾਸ੍ਟ੍ਰੀ| ਸਵਿਸਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਿਤਂ ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਸਮ੍| ਯਵਸੇਨ੍ਧਨਪਾਨੀਯਵਸ੍ਨਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨੌਦਨਮ੍|| ਕਵਚਾ ਭਰਣਚ੍ਛਤ੍ਰਵਾਲਵ੍ਯਜਨਵੇਸ਼੍ਮ੍ ਚ| ਸ਼ੇਲੁਪਾਟਲ੍ਯਤਿਵਿਸਾਸ਼ਿਗ੍ਰੁਗੋਪੀਪੁਨਰ੍ਨਵਮ੍|| ਸਮਙ੍ਗਾਵਕ੍ਸਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ਕਪਿਤ੍ਥਵਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਸਹਦਨ੍ਤਸ਼ਠਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸਨਾਸ਼ਨਮ੍|| ਸ਼ੋਣਿਤਂ-ਕੁਙ੍ਕੁਮਮ੍| ਲਾਕ੍ਸਾਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸਮਙ੍ਗਾਲਹਰੇਣੁਕਾਃ| ਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਾ ਮਧੁਯੁਤਾ ਬਭ੍ਰੁਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਲ੍ਕਿਤਾਃ|| ਨਿਖਨੇਦ੍ਗੋਵਿਸਾਣਸ੍ਥਾਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਮਹੀਤਲੇ| ਤਤਃ ਕਤ੍ਵਾ ਮਣਿਂ ਹੇਮ੍ਨਾ ਬਦ੍ਧਂ ਹਸ੍ਤੇਨ ਧਾਰਯੇਰ੍|| ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਸਵਿਸਂ ਤੇਨ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਸਮ੍| ਬਭ੍ਰੁਃ-ਨਕੁਲਃ| ਮਨੋਹ੍ਵਾਲਸ਼ਮੀਪੁਸ੍ਪਤ੍ਵਙ੍ਨਿਸ਼ਾਸ਼੍ਵੇਤਸਰ੍ਸਪਾਃ|| ਕਪਿਤ੍ਥਕੁਸ੍ਠਮਜਿਸ੍ਠਾਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਕਲ੍ਕਿਤਾਃ| ਸ਼ੁਨੋ ਗੋਃ ਕਪਿਲਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸੌਮ੍ਯਾ ਖ੍ਯੋਯਂ ਵਰੋਗਦਃ|| ਵਿਸਜਿਤ੍ਪਰਮਂ ਕਾਰ੍ਯੋ ਮਣਿਰਤ੍ਰਚਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਮੂਸਿਕਾਜਰੁਹਾ ਵਾਪਿ ਹਸ੍ਤੇ ਬਦ੍ਧਾ ਵਿਪਾਪਹਾ|| ਹਰੇਣੁਮਾਂਸੀਮਞ੍ਜਿਸ੍ਟਾਰਜਨੀਮਧੁਕਂ ਮਧੁ| ਅਕ੍ਸਤ੍ਵਕ੍ ਸੁਰਸਂ ਲਾਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਵਪਿਤ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਵਨ੍ਮਣਿਃ|| ਵਾਦਿਤ੍ਰਾਣਿ ਪਤਾਕਾਸ਼੍ਚ ਪਿਸ੍ਟੈਰੇਭਿਸ਼੍ਚਲੇਪਿਤਾਃ| ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦ੍ਦਸ੍ਵਾ ਤਮਾਘ੍ਰਾਯ ਸਦ੍ਯੋ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਸਃ|| ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਪਞ੍ਚਲਵਣਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਂ ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਂ ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਪਤ੍ਰਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਵਾਰੂਣੀਮ੍|| ਮਧੁਕਂ ਚੇਤਿ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਗੋਵਿਸਾਣੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਾਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਥਾ|| ਵਿਸਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਜਰਾਂ ਯਾਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਸੇਪਿ ਨ ਦੋਸਕਤ੍| ਜਤੁਸਰ੍ਜਰਸੋਸ਼ੀਰਸਰ੍ਸਪਾਪਾਤ੍ਰਵਾਲਕੈਃ|| ਸਵੇਲ੍ਲਾਰੁਸ੍ਕਰਪੁਰੈਃ ਕੁਸੁਮੈਰਰ੍ਜੁਨਸ੍ਯ ਚ| ਧੂਪੋ ਵਾਸਗਹੇ ਹਨ੍ਤਿ ਵਿਸਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍|| ਨ ਤਤ੍ਰ ਕੀਟਾਃ ਸਵਿਸਾ ਨੋਨ੍ਦੁਰਾ ਨ ਸਰੀਸਪਾਃ| ਨ ਕਤ੍ਯਾਃ ਕਾਰ੍ਮਣਾਦ੍ਯਸ਼੍ਰ ਧੂਪੋਯਂ ਯਤ੍ਰ ਦਹ੍ਰਾਤੇ|| ਸ਼ਿਖਿਪਿਚ੍ਛਂ ਬਲਾਕਾਸ੍ਥਿ ਸਰ੍ਸਪਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨ ਘਤਮ੍| ਧੂਪੋ ਵਿਸਘ੍ਨਃ ਸ਼ਯਨਵਸਨਾਸਨਗੇਹਗਃ|| ਵਿਸ਼ਾਲਾਵ੍ਯੋਸਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਯਸ੍ਟੀਲਵਣਪਞ੍ਚਕਮ੍| ਦ੍ਵਿਨਿਸ਼ਾਪਤ੍ਰਵੇਲ੍ਲੈਲਾਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍|| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਾਦਿਂ ਚ ਸ੍ਨਾਨੀਯੇਮ੍ਭਸਿ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਕ੍ਵਾਥੋਥਵਾਰ੍ਕਕੁਸੁਮਸ਼੍ਵੇਤਾਪਾਮਾਰ੍ਗਸਰ੍ਸਪੈਃ|| ਸਦਧ੍ਯਾਜ੍ਯਃ ਕਤੋ ਯੁਕ੍ਤੈਃ ਕਾਮਾਤਾਨਾਕੁਲੀਯਕੈਃ| ਕਲ੍ਕੋ ਵਾ ਚਨ੍ਦਨਕ੍ਸੀਰਿਪਲਾਸ਼ਦ੍ਰੁਮਵਲ੍ਕਲੈਃ|| ਮੂਰ੍ਵੈਲਵਾਲੁਸੁਰਸਾਨਾਕੁਲੀਤਨ੍ਦੁਲੀਯਕੈਃ| ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਰ੍ਵੋਦਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਕਾਕਮਾਚੀਯੁਤੈਰ੍ਹਿਤਃ|| ਰੋਚਨਾਪਤ੍ਰਨੇਪਾਲੀਕੁਙ੍ਕੁਮੈਸ੍ਤਿਲਕਂ ਵਹਨ੍| ਵਿਸੈਰ੍ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ ਸ੍ਯਾਞ੍ਚ ਨਾਰੀਨਰਨਪਪ੍ਰਿਯਃ|| ਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਹਦ੍ਰਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਕਿਣਿਹੀਕਣਨਿਮ੍ਬਜੈਃ|| ਦਿਗ੍ਧਂ ਨਿਰ੍ਵਿਸਤਾਮੇਤਿ ਗਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਹ ਗੌਤਮਃ|| ਨਸ੍ਯਪਾਨਾਸਾਨਾਲੇਪੈਰ੍ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਸਞ੍ਜੀਵਨਾਦਿਕਾਨ੍| ਅਗਦਾਨ੍ ਵਿਸਜਗ੍ਧਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਦਮਨਾਨਿ ਚ|| ਅਗਦਾਨ੍-ਵਿਸਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨ੍| ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਰਸੈਃ ਸਹ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼ਿਰਾਮੋਕ੍ਸਂ ਪ੍ਰਪ੍ਤਂ ਵਿਸ੍ਰਾਵਣਂ ਯਦਿ|| ਹ੍ਰਦਯਾਵਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵਾਮਿਤ੍ਰਮਧ੍ਯਗਃ| ਪਿਬੇਦ੍ਧਤਮਜੇਯਾਖ੍ਯਮਮਤਂ ਵਾਪ੍ਯਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍|| ਅਜੇਯਾਮਤੇ-ਵਿਸਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤੇ| ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਦਧਿ ਕ੍ਸੀਰਮਨ੍ਤਤਃ ਸ਼ੀਤਲਂ ਜਲਮ੍|| ਅਨ੍ਤਤਃ-ਅਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਭਾਵੇ, ਅਤ ਏਵ ਪੂਰ੍ਵੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਾਭਾਵੇ ਪਰਮਿਤ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਸਿਤਾਮਧੁਕਪਾਲਿਨ੍ਦੀਕਲ੍ਕਵਨ੍ਮਾਂਸਮਿਸ੍ਯਤੇ|| ਗੋਧਾਹਰਿਣਬਭ੍ਰੂਣਾਂ ਸਕਣਾਸ਼ੁਣ੍ਠਿ ਪਾਰ੍ਸਤ੍ਤਮ੍| ਸਨਾਗਰਂ ਸਾਤਿਵਿਸਂ ਸ਼ਿਖਿਨਃ ਸਸਿਤੋਫਲਮ੍|| ਸੁਸ਼ੀਤਾਃ ਸਘਤਾਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਰਸਾਃ| ਇਥ੍ਯਂ ਵਿਸਗਰਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯੋ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਮ੍| ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦੁਚ੍ਛੇਦ ਉਚ੍ਛੇਦਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍|| ਆਜ੍ਞਾਧੈਰ੍ਯਕ੍ਸਮਾਤ੍ਯਾਗਾ ਮਾਨੁਸਤ੍ਵੇਪ੍ਯਮਾਨੁਸਾਃ| ਯਦ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮਭਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਰਾਧ੍ਯੋਸਾਵਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ|| ਯਤ੍ਰ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨਪਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਜ੍ਞਾਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਦ੍ਭਿਸਕ੍| ਨ ਸਮ੍ਮਤੋਪ੍ਯਨੁਚਿਤਂ ਯਾਨਸ੍ਥਾਨਾਸਨਂ ਭਜੇਤ੍|| ਉਚਿਤਂ ਪੁਰਤੋ ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤਿਸ੍ਠੇਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਚ ਨਾਕ੍ਸਿਪੇਤ੍| ਅਹੀਨਕਾਲਂ ਰਾਜਾਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਿਯਹਿਤੈਃ ਸਹ|| ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਚ ਵਦੇਦ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਂਹਿਤਮ੍| ਨਾਨੁਸ਼ਿਸ੍ਯਾਦਪਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਮਹਦੇਤਦ੍ਧਿ ਸਾਹਸਮ੍|| ਨਾਚਰੇਦਹਿਤੇਨੈਨਂ ਮੂਲੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਹਿ ਤਤ੍| ਅਨੁਕੂਲਂ ਹਿਤਂ ਵਾਚ੍ਯਮਹਿਤਾਦ੍ਵਾਰਯੇਨ੍ਮਿਥਃ|| ਉਦਾਰੈਃ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਥਨ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਦੋਸਸ਼੍ਚੇਤ੍ਤਦੁਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤੂਸ੍ਣੀਂ ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਵਾਕ੍ਯੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਸਙ੍ਕਥਾਮ੍|| ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਦਪ੍ਯਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞੋ ਬਾਲਸ਼ੋਪਿ ਤੁ ਭਾਵਵਿਤ੍| ਅਤਿਪ੍ਰਿਯੋਪਿ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯੋਪਿ ਯਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਵਿਪਰੀਤਤਾਮ੍|| ਨਿਵੇਦ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞੇ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਸੁਲਘੂਨ੍ਯਪਿ| ਨ ਯਾਯਾਨ੍ਨ ਚਿਰਂ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਕੋਸ਼ਸ੍ਥਾਨਾਵਰੋਧਯੋਃ|| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇ ਤ੍ਤੁਸ੍ਟਿਂ ਲਾਭੇਨੁਦ੍ਧਤਮਾਨਸਃ| ਮਿਥਃ ਕਥਨਮਨ੍ਯੇਨ ਕੌਲੀਨਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਾਦਿਤਾਮ੍|| ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਦ੍ਦਸ਼ਂ ਰਾਜਲੀਲਾਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍| ਦਤ੍ਤਂ ਯਤ੍ਤੁ ਨਪੇਣੈਵ ਤਦ੍ਧਾਰ੍ਯ ਤੁਸ੍ਟਿਵਦ੍ਧਯੇ|| ਹਸਿਤਵ੍ਯੇ ਸ੍ਮਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਭੋਰੇਵਾਨੁਵਤ੍ਤਿਤਃ| ਉਚ੍ਯਮਾਨੇਵਲਮ੍ਬੇਤ ਪਰਮਰ੍ਮਣਿ ਮੂਕਤਾਮ੍|| ਸ੍ਵਮਰ੍ਮਣਿ ਤੁ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਧੈਰ੍ਯਮਾਧੁਰ੍ਯਸੌਸ੍ਠਵਮ੍| ਅਤ੍ਯਾਯਾਸੇਨ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਤਿਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਮ੍|| ਪਾਤੋ ਯਥਾ ਹਿਦੁਃਖਾਯ ਨੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਃ ਸੁਖਕਤ੍ਤਥਾ| ਆਸਨ੍ਨਸੇਵਾ ਨਪਤੇਃ ਕ੍ਰੀਡਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਹਿ ਪਾਵਕੈਃ|| ਕੌਸ਼ਲੇਨਾਮਹਤਾ ਵਿਨੀਤੈਃ ਸਾ ਨਿਰੁਧ੍ਦ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੁਸ੍ਪ੍ਰਾਪਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਬਹੁਮਾਨਂ ਚ ਭੂਪਤੇਃ|| ਯਥੋਪਯੁਞ੍ਜੀਤ ਚਿਰਂ ਤਥਾਸ੍ਯਾਦਪ੍ਰਮਾਦਵਾਨ੍| ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਤਃ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਸਾਮਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਨ੍|| ਰਾਤ੍ਰੌ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਾਨ੍ ਭੂਤਿਮਕ੍ਸਤੈਰਨ੍ਵਿਤਾਂ ਸ਼ੁਚਿਮ੍| ਰਕ੍ਸਾਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਤਥੋਚ੍ਛੀਰ੍ਪੇ ਸਯਵਾਙ੍ਕੁਰਯਾਵਕਾਮ੍| ਸਦੂਰ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਣਕਲਸ਼ਂ ਸਪੁਸ੍ਪਫਲਪਲ੍ਲਵਮ੍| ਉਪਹਾਰਂ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚਾਨ੍ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਸੁ ਚ|| ਏਤਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਨਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿਨਾ ਸ਼ੁਚੇਃ| ਆਯੁਸ੍ਯਂ ਪੌਸ੍ਟਿਕਂ ਭੂਤਵਿਸਕਾਰ੍ਮਣਪਾਪ੍ਮਜਿਤ੍|| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਏਸਵਿਸਪਾਲਨਸਾਧਨਾਯ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਤਰਵਿਧਿਃ ਪੁਨਰੁਤ੍ਤਰੇਸੁ| ਆਲੋਚ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਖਿਲਂ ਮਤਿਪੂਵਕਾਰੀ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਪਰਿਕਲਯ੍ਯਵਿਕਾਰਚਿਹ੍ਨਮ੍|| ਇਤਿ ਵਿਸਗਰਰਕ੍ਸੋਣਾਯੋਪਦੇਸ਼ਂ ਭਜਤਿ ਨਰਪਤਿਰ੍ਯੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ| ਨਿਜਪਰਰਿਪੁਵਨ੍ਦੈਪ੍ਰਧਸ੍ਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ ਜਨਯਤਿ ਜਨਾਨਾਂ ਕ੍ਸੇਮਯੋਗੌ ਚਿਰਾਯ|| "ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਸਭੁਕ੍ਤਾਯ ਪੁਂਸੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯ ਕਾਲੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ- ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਤਾਮ੍ਰਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍? ਹਦ੍ਵਿਸ਼ੋਧਨਂ,- ਹਦਯਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਭੁਕ੍ਤਾਯੇਤਿ 'ਆਹਿਤਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍' ਪਰਨਿਪਾਤਃ| ਕਾਲ ਇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਹਦੇ-ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੇ ਜ੍ਞਾਤੇ, ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਹੇਮਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ਾਣਂ-ਕਰ੍ਸਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ, ਦਾਪਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਕਤਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋਪਚਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸਸ਼ੇਸਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਚਾਰਮਾਹ-ਵਿਸਭੁਕ੍ਤਾਯੇਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਯੇਤਿ ਪੁਨਰਪਿ ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯ| ਕਾਲੇ-ਔਸਧਕਾਲੇ, ਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਾਨਨ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਦ੍ਵਿਸ਼ੋਧਨਂ-ਹਦਯਸ੍ਥਿਤਵਿਸਨਿਰ੍ਹਰਣਂ, ਤਾਮ੍ਰਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤਃ-ਕਰ੍ਸਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਮ੍,ਹੇਮਚੂਰ੍ਣਮਦ੍ਯਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਹੇਮ ਪਿਬਤੀਤਿ-ਹੇਮਪਃ, ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸਂ ਨ ਸਜ੍ਜਤੇ| ਕਥਮ੍? ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇ ਜਲਮਿਵ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਹੇਮਪਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਮਾਯੁਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਏਸ ਵਿਧਿਰ੍ਗਰੇਪਿ ਸ੍ਮਤਃ, ਯੋ ਵਿਸ ਉਕ੍ਤਃ| ਸਜ੍ਜਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੇਪਦਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸੁਵਰ੍ਣਪ੍ਰਯੋਗਫਲਮਾਹ-ਨ ਸਜਤ ਇਤਿ| ਹੇਮਂ ਪਿਬਤੀਤਿ-ਹੇਮਪਃ, ਤਸ੍ਯਾਙ੍ਗੇ ਵਿਸਂ ਨ ਸਜਤੇ-ਸਙ੍ਗਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਵਿਪੁਲਂ ਚਾਯੁਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਸਜ੍ਜਤ ਇਤਿ ਪਾਠੇ ਸਙ੍ਗਾਰ੍ਥਕਸਞ੍ਜੇਰਾਤ੍ਮਨੇਪਦਤ੍ਵਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਵਿਸੋਕ੍ਤਵਿਧਿਂ ਗੇਰੇਪ੍ਯਤਿਦਿਸਤਿ-ਗਰੇਪ੍ਯੇਸ ਇਤਿ| ਗਰਂਕਤ੍ਰਿਮਂ ਵਿਸਮ੍| "ਗੌਣਮੁਖ੍ਯਯੋਰ੍ਮੁਖ੍ਯੇ ਕਾਰ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ" ਇਤਿ ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ ਗਰੇ ਵਿਸਵਿਧੇਰਪ੍ਰਾਤ੍ਪਤ੍ਵਾਦਤਿਦੇਸ਼ਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਚਾਹਾਰਂ ਵਿਸਗਰੋਪਮਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਸਗਰਵਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਾ ਅਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਤ੍ਯੁਹੇਤਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਹ੍ਗ੍ਰਹੇ(ਸੂ.ਅ.੯)-"ਵਿਸ੍ਫੋਟਗੁਲ੍ਮਮਦਵਿਦ੍ਰਧਿਮੇਹਯਕ੍ਸ੍ਮਤੇਜੋਬਲਸ੍ਮਤਿਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਯਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਮ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਸ਼ਨਂ ਜ੍ਵਰਮਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਮਸ੍ਟੌ ਗਦਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਤੋ ਵਿਸਵਚ੍ਚ ਮਤ੍ਯੁਮ੍|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਵਿਰੋਧਾਦਨ੍ਨਪਾਅਨਕ੍ਸਾ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਦੋਸਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪੀਤਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ-ਸਂਯੋਗਾਦਿਵਿਰੋਧਵਤ੍| ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸਵਤ੍ਸਦ੍ਯੋ ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਗਵਤ੍ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਨਾਸ਼ਕਤ੍ਵਾਦ੍ਰੋਗਜਨਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚੋਪਮਾਨਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ( ਸੂ. ਅ. ੯ ) "ਵਿਸ੍ਫੋਟਗੁਲ੍ਮਮਦਵਿਦਧਿਸ਼ੋਫਯ-ਕ੍ਸ੍ਮਤੇਜੋਬਲਸ੍ਮਤ੍ਤਿਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਨ੍| ਕੁਯਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਸ਼ਨਂ ਜ੍ਵਰਮਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਮਸ੍ਟੌ ਗਦਾਂਸ਼੍ਚ ਮਹਤੋ ਵਿਸਵਚ੍ਚ ਮਤ੍ਯੁਮ੍|| " ਇਤਿ "| ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਸਪ੍ਤਧਾ,-ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਸ੍ਵਭਵਭੇਦਾਤ੍| ਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ,- ਬਲਵਦ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਤ੍ ਵੈਸਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਮ੍ਯਵੈਸਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਚ| ਏਵਂ ਨਵ ਭੇਦਾਃ| ਨੇ ਚ ਸੋਦਾਹਰਣਾਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ (ਸੂ. ਅ. ੯)- " ਬਲਿਨਾਂ ਮਿਥਾ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਿਸਮਤਯਾ ਸਮਤਯਾਪ੍ਯੁਭਯਥਾਪਿ| ਸਂਸ੍ਕਰਦਿਵਸ਼ਾਦਪਿ ਭਵਤਿ ਨਿਸਰ੍ਗਾਦਪਿ ਵਿਰੋਧਃ|| ਕ੍ਸੀਰਂ ਕੁਲਤ੍ਥੈਃ ਪਨਸੇਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯੈਸ੍ਤਪ੍ਤਂ ਦਧਿ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਘਤੇ ਸਮਾਂਸ਼ੇ| ਵਾਰ੍ਯੂਸਰੇ ਰਾਤ੍ਰਿਸੁ ਸਕ੍ਤਵਸ਼੍ਚ ਤੋਯਾਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤੇ ਯਵਕਾਸ੍ਤਥਾ ਚ||" ਇਤਿ| ਤੇ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਸੁ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧਯਾ ਵਿਵੇਚਨੀਯਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਮਿਸਂ-ਮਾਂਸਂ, ਆਨੂਪਂ-ਮਹਾਮਗਵਾਰਿਚਰਵਾਰਿਸ਼ਯਾਖ੍ਯਂ, ਮਾਸਾਦਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਹ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਆਨੂਪੇਸ੍ਵਪਿ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਪਯਸਾ ਸਹ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਤੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਕ੍ਸੀਰੇ ਸ੍ਵਾਦੁਰਸਵਿਪਾਕਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਨੀ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਵੇ| ਮਸ੍ਤ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਚਿਲੀਚਿਮਾਖ੍ਯੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਃ ਪਯਸਾ ਸਹਾਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਸ ਪੁਨਃ ਸ਼ਕਲੀ ਲੋਹਿਤਾਕ੍ਸਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਲੋਹਿਤਰਾਜਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭੂਮੌ ਚਰਤਿ, ਸੋਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤਮਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਏਸ ਚਾਹਾਰੋਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਵਿਕਾਰਕਾਰੀ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਿਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਿ ਹਰਤਿ| ਕਸ਼੍ਚਿਚ੍ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਵਿਕਾਰਕਾਰੀ| ਯਥਾ "ਉਪੋਦਕਾਤਿਸਾਰਾਯ" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰਾਨੂਪਮਾਂਸਸ੍ਯ ਭਾਸਾਦਿਰ੍ਭਿਦਿਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਆਨੂਪਮਾਮਿਸਮਿਤਿ| ਵਿਰੂਢਕਂ-ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਂ ਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਮਾਸਾਦਿਸ੍ਵੇ ਕੇਨਾਪਿ ਵਿਰੋਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਗੁਡਮਾਸਤਿਲ ਕ੍ਸੀਰਵਿਰੂਢਬਿਸਮੂਲਕੈਃ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਮਾਂਸਾਨਿ ਤ੍ਵੇਕੇਨਾਪਿ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਵਿਰੋਧਸ਼੍ਚੈਕਧ੍ਯਮਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਨਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੯, ਚਰਕੇ ਚ ਸੂ. ਅ. ੨੬|੮੬) "ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਨੂਪੌਦਕਪਿਸ਼ਿਤਾਨਿ ਮਧੁਗੁਡਤਿਲਪਯੋਮਾਸਮੂਲਕਬਿਸਵਿਰੂਢਕੈਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਮਦ੍ਯਾਤ੍|" ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਯਸੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਰੋਧਃ| ਤਤੋਪਿ ਪਯਸ਼੍ਚਿਲੀਚਿਮਯੋਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਮ੍ਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਯਸਾ ਸਹ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਦ੍ਰਵਾਦ੍ਰਵਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵਂ-ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿ, ਅਦ੍ਰਵਂ-ਚੁਕ੍ਰਿਕਾਦਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਯਸੋ ਦ੍ਰਵਸਮਾਨਜਾਤੀਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦ੍ਯੇਵ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਤ, ਨ ਚੁਕ੍ਰਿਕਾਦਿਕਮਪਿ| ਨਨੁ, ਤਤੀਯਯੈਵ ਸਹਾਰ੍ਥੋ ਲਬ੍ਧ ਏਵ| ਯਥਾ-"ਵਾਰਾਹਂ ਸ਼੍ਵਾਵਿਧਾ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਤਤਃ ਕਿਂ ਸਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ| ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਸਹਗ੍ਰਹਣਂ ਤੁ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਹੈਕਧ੍ਯਮਮ੍ਲੇਨੋਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਯਦਾ ਤ੍ਵਮ੍ਲੇਨ ਗੋਰਸਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਾਕਸਂਜ੍ਞਵ੍ਯਞ੍ਜਨਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪਯਃ ਸਂਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਰ੍ਵਿਰੋਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਦਧਿਕ੍ਸੀਰਾਦਿਨਾ ਘਤਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਵਿਰੋਧ ਏਵ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਸਹਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੈਵਂ ਪ੍ਰਾਯਮੇਵ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਭ੍ਯੂਹ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਪਿ ਚ, ਕ੍ਸੀਰੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਮਪ੍ਯਮ੍ਲਂ ਨ ਭੋਜ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਸਹਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.)-"ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਲਂ ਪਯਸਾ ਸਹੈਕਧ੍ਯਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਂ ਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍" ਇਤਿ| ਫਲਂ ਤਥੇਤਿ| ਫਲਂ-ਅਕ੍ਸੋਡਾਦਿ ਚ, ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਯਤੋ ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਫਲਂ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰ੍ਤੁਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਅਪਿ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਯੈਵਾਪਠਤ੍(ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੬|੮੬)- "ਤਥਾਮ੍ਰਾਮ੍ਰਾਤਕਲਕੁਚਕਰਮਰ੍ਦਮੋਚਦਨ੍ਤਸ਼ਠਬਦਰਕੋਸ਼ਾਮ੍ਰਭਵ੍ਯ ਜਾਮ੍ਬਵਕਪਿਤ੍ਥਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਪਾਲੇਵਤਾਕ੍ਸੋਡਪਨਸਨਾਰਿਕੇਰਦਾਡਿਮਾਮਲਕਾਨ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਸਰ੍ਵਂ ਫਲਂ ਪਯਸਾ ਸਹਾਭ੍ਯਵਹਰ੍ਤੁਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍, ਕਿਨ੍ਤੁ ਮੁਨ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਫਲਵਤ੍, ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਯਃ ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਵਰਕੋ-ਵ੍ਰੀਹਿਭੇਦਃ, "ਵਰਕੋਦ੍ਦਾਲਕ" ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੇਃ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੬|੯)| ਵਲ੍ਲਮਕੁਸ੍ਟਕੌ ਸ਼ਿਮ੍ਬੀਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੌ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| 'ਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਾਵਪਿ' ਹਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੌ ਪਯਸਾ ਸਹੇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੯) ਕਥਿਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਮ੍ਲਾਦਿਭਿਃ ਪਯਸੋ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍ਮ੍ਲਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਮਮ੍ਲਂ-ਦ੍ਰਵਮਦ੍ਰਵਂ ਚ, ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਸਹਭਾਵੋਤ੍ਰ ਪਯਸ ਉਤ੍ਤਰਮਪਿ ਸੇਵਿਤੇਨਾਮ੍ਲੇਨ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੯)- " ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਮ੍ਲਂ *ਪਯਸੈਕਧ੍ਯਂ ਤਤ ਉਤ੍ਤਰਂ ਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਂ ਫਲਂ-ਅਮ੍ਲਮਨਮ੍ਲਂ ਚ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਕੁਲਤ੍ਥਾਦਯਃ| ਵਰਕੋ-ਵ੍ਰੀਹਿਭੇਦਃ| ਕਙ੍ਗੁਃ-ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ| ਵਲ੍ਲਃ-ਨਿਸ੍ਪਾਵਃ| ਮਕੁਸ੍ਟਃ-ਕਲਾਯਭੇਦਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਤ੍ਵਾਹ (ਸੂ. ਅ.੨੦/੮)- "ਵਲ੍ਲੀਫਲਕਵਕਕਰੀਰਾਮ੍ਲਫਲਲਵਣਕੁਲਤ੍ਥਪਿਣ੍ਯਾਕ-ਦਧਿਤੈਲਾਨੂਪੌਦਕਵਿਰੋਹਿਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਜਾਵਿਕਮਾਂਸਦ੍ਯਜਾਮ੍ਬਵ-ਚਿਲੀਚਿਮਮਤ੍ਸ੍ਯਗੋਧਵਰਾਹਮਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਨੈਕਧ੍ਯਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਪਯਸੋਨ੍ਤੇ ਵਾ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵੇਤਿ| ਹਰਿਤਕਂ ਮੂਲਕਕੁਠੇਰਾਦਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਯਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਨ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਕਂ ਮੂਲਕਾਦਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ਾਕਸਾਧਨੇਨ ਸਾਧਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰਂ ਨ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਏਤਸ੍ਮਾਦੇਵ ਚ ਜ੍ਞਾਪਕਾਤ੍ ਮੂਲਕਾਦੀਨਾਮੁਭਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਹਰਿਤਕਤ੍ਵਂ ਸ਼ਾਕਤ੍ਵਂ ਚ| ਤਥਾ ਚ ਮੂਲਕਾਦੀਨਾਂ ਯਦਿ ਸ਼ਾਕਤ੍ਵਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਰੇਵਾਭਵਿਸ੍ਯਤ੍, ਤਤੋ "ਹਰਿਤਕਂ ਮੂਲਕਾਦਿ ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ" ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਨ੍ਨਾਵਕ੍ਸ੍ਯਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਕਸ੍ਯ ਹਰਿਤਕਤ੍ਵਂ ਸ਼ਾਕਤ੍ਵਂ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਲਸ਼ੁਨੇਨ ਸਹ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਯ ਉਕ੍ਤਃ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੯੪|੪੫)-"ਸਾਧਯੇਚ੍ਛੁਦ੍ਧੁਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਲਸ਼ੁਨਸ੍ਯ ਚਤੁਃਪਲਮ੍|" ਇਤਿ| ਸ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਅਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਪਯੋਹਰਿਤਕਯੋਰ੍ਵਿਧਮਾਹ-ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵੇਤਿ| ਹਰਿਤਕਾਖ੍ਯਂ ਸ਼ਾਕਂ ਭਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾ ਪਯੋ ਨ ਪੇਯਮ੍| ਕਸ੍ਯ ਸ਼ਾਕਸ੍ਯ ਹਰਿਤਕਸਂਜ੍ਞਾ? ਇਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਾਯਾਮਾਹ-ਮੂਲਕਾਦਿ,-ਮੂਲਕਾਦਾਰਭ੍ਯ ਸ਼ਾਕਵਰ੍ਗੋਕ੍ਤਂ ਹਰਿਤਕਸਂਜ੍ਞਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼੍ਵਾਵਿਧਾ-ਸੇਧਾਮਾਂਸੇਨ ਸਹ, ਵਾਰਾਹਂ ਮਾਂਸਂ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਗ੍ਰੇਪਿ ਨਾਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੋ ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਜੇਦਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਪਸਤਕੁਕ੍ਕੁਟੌ ਦਧ੍ਨਾ ਸਹ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਆਮਾਨਿ-ਅਪਕ੍ਵਾਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਹ| ਮਾਸਸੂਪੇਨ ਸਹ ਮੂਲਕਮ੍| ਆਵਿਂ-ਮੇਸਂ, ਕੁਸੁਮ੍ਭਸ਼ਾਕੇਨ ਸਹ| ਵਿਰੂਢਕਂ-ਅਙ੍ਕੁਰਿਤਧਾਨ੍ਯਂ, ਬਿਸੈਃ ਸਹ| ਮਾਸਸੂਪਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਸਹ ਲਕੁਚਫਲਮ੍| ਕਦਲ੍ਯਾਃ ਫਲਂ ਤਕ੍ਰੇਣ ਸਹ, ਦਧ੍ਨਾ ਵਾ, ਤਾਲਫਲੇਨ ਵਾ| ਕਣੋਸਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍, ਕੇਵਲੇਨ ਮਾਕ੍ਸਿਕੇਣ ਸਹ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍, ਗੁਡੇਨ ਵਾ ਸਹ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍, ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਾਣ੍ਡੇ ਤਤ੍ਰ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍, ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਵਾ ਪਚਨੇ-ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਾਕਭਾਣ੍ਡੇ ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍, ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਭਾਜਨੇ ਯਥਾਰੁਚਿਸਿਦ੍ਧਾਂ ਕਾਮਾਤ੍ਤਾਂ ਕਾਕਮਾਚੀਂ, ਰਤ੍ਰਿਮੁਸਿਤਾਂ-ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਂ, ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵਾਰਾਹਸ਼੍ਵਾਵਿਧੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ- ਵਾਰਾਹਮਿਤਿ| ਸ਼੍ਵਾਵਿਤ੍-ਸੂਚੀਸਦ੍ਦਸ਼ਰੋਮਾ| ਦਧਿਪਸਤਯੋਰ੍ਦਧਿਕੁਕ੍ਕੁਟਯੋਸ਼੍ਚ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਦਧ੍ਨੇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਮਮਾਂਸਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਆਮਮਾਮ੍ਸਾਨੀਤਿ| ਆਮਮਾਂਸਾਨਿ-ਅਪਕ੍ਵਮਾਂਸਾਨਿ| ਮਾਸਸੂਪਮੂਲਕਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਾਸਸੂਪੇਨੇਤਿ| ਅਵਿਕੁਸੁਮ੍ਭਸ਼ਾਕਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਅਵਿਮਿਤਿ| ਬਿਸਾਙ੍ਕੁਰਿਤਧਾਨ੍ਯਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਬਿਸੈਰਿਤਿ| ਲਕੁਚਫਲਸ੍ਯ ਮਾਸਸੂਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਾਸਸੂਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਜ੍ਯਂ-ਧਤਮ੍| "ਫਲਂ ਤਥਾ" ਇਤਿ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹ ਵਿਰੋਧੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸੀਰਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਵਿਰੋਧਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੦੧੧੩)- "ਲਕੁਚਫਲਂ ਦਧ੍ਨਾ ਪਯਸਾ ਮਾਸਸੂਪੇਨਪ੍ਰਾਕ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾ ਪਯਸਾ ਸਹ ਵਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍|" ਇਤਿ| ਕਦਲੀਫਲਸ੍ਯ ਤਕ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਫਲਂ ਕਦਲ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾਃ ਕਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਕਣੋਸਣਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਕਣੋਸਣਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਸਮਾਸਕਰਣਾਤ੍| ਛਨ੍ਦੋਨੁਰੋਧਾਤ੍ਸਮਾਸ ਇਤਿ ਚੇਤ੍ ਨ| "ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਰਿਚਾਭ੍ਯਾਂ ਮਧੁਨਾ ਗੁਡੇਨ ਵਾ ਕਾਕਮਾਚੀਮ੍|" ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ (ਸੁ. ਅ. ੯)| ਗੁਡਮਧੁਭ੍ਯਾਂ ਪਥਕ੍, ਸਮਾਸਾਕਰਣਾਤ੍| ਪਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਸਿਦ੍ਧਾਂ ਵੇਤਿ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਤ੍ਰੇ ਤਤ੍-ਮਤ੍ਸ੍ਯਪਚਨਮ੍| ਨਾਗਰਸ੍ਯ ਪਚਨੇ-ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਚਨੇ| ਕਾਕਮਾਚ੍ਯਾਃ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਸਿਦ੍ਧਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵੇਤਿ| ਕਾਮਾਤਾ-ਕਾਕਮਾਚੀ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਪਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਪਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍, ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਪਿ ਪਾਤ੍ਰੇ ਸਿਦ੍ਧਾ ਸਤੀ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਮਤ੍ਯਾਨਿਸ੍ਤਲ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਸਹ- ਮਤ੍ਸ੍ਯਨਿਸ੍ਤਲਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਾਧਿਤਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਾਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਪਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤਿ ਵਚਨਂ ਨ ਕੇਵਲਂ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍, ਲੇਪਾਦਿਕਮਪਿ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਾਵੇਤਦੇਵ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਮ੍| ਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰੇ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਮੁਸਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਦਸ਼ਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗਵਿਰੁਦ੍ਧਮੇਵ| ਅਰੁਸ੍ਕਰੇ- ਭਲ੍ਲਾਤਕਵਿਸਯੇ, ਉਸ੍ਣਂ- ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, "ਪੇਯਂ ਨੋਸ੍ਣੋਪਚਾਰੇਣ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮਦ੍ਯਸ੍ਯੋਸ੍ਣਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ| ਤਥਾ, "ਉਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਾਰ੍ਤਮੁਸ੍ਣੇ ਚ ਯੁਕ੍ਤਂ ਚੋਸ੍ਣੈਃ "ਇਤਿ ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਦਧ੍ਨੋ-"ਨੈਵਾਦ੍ਯਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿਨੈਵੋਸ੍ਣਂ ਵਸਨ੍ਤੋਸ੍ਣ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧੁਮਦ੍ਯਦਧਿਭਲ੍ਲਾਤਕੇਸ੍ਵਪ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਯਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵੋਕ੍ਤਂ (ਸੂ. ਅ. ੯)-"ਮਦ੍ਯਮਧੁਦਧਿਭਲ੍ਲਾਤਕੇਸੁ ਚੋਸ੍ਣਂ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਸ੍ਨੇਹਵਿਸ਼ੇਸਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾ ਵਿਰੋਧਮਾਹਮਤ੍ਸ੍ਯਨਿਸ੍ਤਲਨੇਤਿ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਾ ਨਿਸ੍ਤਲ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਸਃ-ਮਤ੍ਸ੍ਯਨਿਸ੍ਤਲਨਃ| ਪਾਤ੍ਰਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਰ੍ਪਿਸੋ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਕਾਂਸ੍ਯੇ ਦਸ਼ਾਹਮਿਤਿ| ਕਾਂਸ੍ਯੇ-ਕਾਂਸ੍ਯਪਾਤ੍ਰੇ| ਦਸ਼ਾਹਂ- ਦਸ਼ਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਨ੍| ਉਸ੍ਣਾਰੁਸ੍ਕਰਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਉਸ੍ਣਂ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਉਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਭਲ੍ਲਾਤਕੇ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਭਾਸਃ-ਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ਼ੂਲ੍ਯੋ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਸ਼ੂਲੇ ਸਂਸ੍ਕਤੋ ਭਾਸਃ ਕਤਪਕ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੂਲ੍ਯ ਇਤਿ "ਸ਼ੂਲੋਖਾਦ੍ਯਤ੍" ਇਤਿ ਯਤ੍| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਸ੍ਤਕ੍ਰਸਾਧਿਤੋ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚਾਤੋਧਿਕਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ (ਸੂ.ਅ.੯)-"ਸੌਵੀਰੇਣ ਤਿਲਸ਼ਸ੍ਕੁਲੀ| ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਲਵਣਮ੍| ਨਵਨੀਤੇਨ ਸ਼ਾਕਮ੍| ਨਵਪੁਰਾਣਮਾਮਪਕ੍ਵਂ ਚੈਕਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਸਲਿਲਾਵਗਾਹਃ ਸਹਸੋਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਪਘਾਤਾਯ ਤਸ੍ਣਾਤਿਵਦ੍ਧਯੇ ਚ| ਤਥੈਵ ਪਯਃਪਾਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਯ| ਸ਼ਰੀਰੇਣਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾਭ੍ਯਵਹਾਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸੇ ਗੁਲ੍ਮਾਯ ਵਾ| ਵਾਚਾ ਤ੍ਵਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰਸਾਦਾਯ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਭਾਸਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਭਾਸ ਇਤਿ| ਭਾਸਃ-ਪ੍ਰਸਹਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ੂਲ੍ਯਃ-ਸ਼ੂਲਪ੍ਰੋਤੋਙ੍ਗਰੇਸੁ ਪਕ੍ਵਃ|ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਸ੍ਯ ਤਕ੍ਰਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲ ਇਤਿ| ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲੋ-ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰੋਚਨਿਕਾਖ੍ਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਏਕਧ੍ਯਂ-ਏਕਤ੍ਰ, ਪਾਯਸਸੁਰਾਕਸ਼ਰਾਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਏਕਧ੍ਯਮਿਤਿ "ਏਕਾਦ੍ਧੋ ਧ੍ਯਮੁਞ੍" ਇਤਿ ਧ੍ਯਮੁਞ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਾਯਸਾਦੀਨਾਂ ਮਿਥਃ ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਏਕਧ੍ਯਮਿਤਿ| ਏਕਧ੍ਯਂ-ਏਕਤ੍ਰ ਸਂਯੋਜ੍ਯ| ਪਾਯਸਃ-ਕ੍ਸੈਰੇਯੀ| ਕਸ਼ਰਾ-ਤਿਲਤਨ੍ਦੁਲਮਾਸਕਤਾ ਪੇਯਾ |

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਧ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸਮਾਂਸ਼ਾਨਿ-ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ, ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਦ੍ਵੇ ਵਾ, ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਾ, ਏਕਤ੍ਰ ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਣਿ| ਯਥਾ-ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੀ, ਮਧੁਵਸੇ, ਮਧੁਤੈਲੇ, ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਃ, ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਤੈਲਾਨਿ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦੀਨਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂਵਿਧੋ ਵਿਰੋਧ ਉਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕਥਮਗਸ੍ਤ੍ਯਲੇਹੇ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੩|੧੨੮)-"ਕੁਡਵਂ ਚ ਪਥਗ੍ਘਤਾਤ੍| ਤੈਲਾਤ੍ਸਪਿਪ੍ਪਲੀਚੁਰ੍ਣਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਸ਼ੀਤੇ ਚ ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਤ੍||" ਇਤਿ ਤੈਲਘਤਮਧੂਨਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾਂਸ਼ਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਕੇਵਲਾਨਾਂ ਮਧ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸਮਾਂਸ਼ਾਨਾਮੁਪਯੋਗੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ ਨ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਅਪਿ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਸਾਂ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਗੁਣਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾ| ਤਸ੍ਮਾਦਗਸ੍ਤ੍ਯਲੇਹਾਦੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਸਂਯੋਗਾਦਿਵਸ਼ਾਦਵਿਰੁਦ੍ਧ ਏਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਧ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਮਿਥਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਾਨਤੋ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ ਇਤ੍ਯਪਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਤੇਨ ਚਤੁਸ੍ਪਞ੍ਚਸ਼ੋਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਯਤ੍ਰ_"ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਤੈਲਪਾਨੀਯਾਨਾਂ ਮਾਨਵਿਰੂਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਃਪਞ੍ਚਧਾਮਿਲਿਤਾਨਾਂ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭਿਨ੍ਨਾਂਸ਼ੇ ਅਪਿ ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯੇ ਦਿਵ੍ਯਵਾਰ੍ਯਨੁਪਾਨੇਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯੇਤੇ| ਤਤੀਯਾਰ੍ਥੇ ਤਸਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਸਮਾਂਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧੁ-ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ, ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ ਚੈਕਧ੍ਯਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਮਧੁਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ, ਮੈਰੇਯਂ-ਖਰ੍ਜੂਰਾਸਵਂ, ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਂ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਕਤਂ ਮਦ੍ਯਂ, ਏਤਦੇਕਤ੍ਰੋਪਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੈਰੇਯਃ-ਪਾਯਸੋ, ਮਨ੍ਥਾਨੁਪਾਨੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਮਨ੍ਥੋਨੁਪਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਮ੍| ਕ੍ਸੈਰੇਯ ਇਤਿ "ਕ੍ਸੀਰਾਡ੍ਢਞ੍" ਇਤਿ ਢਞ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰਃ-ਕੁਪ੍ਰਸਵਃ ਸ਼ਾਕਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਰ੍ਪਚ੍ਛਤ੍ਰਾਨੁਕਾਰੀ ਪੀਤਾਭਾਸਃ, ਕਟੁਤੈਲਵਾਨ੍-ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭਸ੍ਟੋ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਧ੍ਵਾਜ੍ਯਯੋਰ੍ਦਿਵ੍ਯਾਨੁਪਾਨਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਭਿਨ੍ਨਾਂਸ਼ੇ ਇਤਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਸਮਾਂਸ਼ੇ ਚ| ਮਧੁਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਧ੍ਵਿਤਿ| ਮਧੁ-ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਪੁਸ੍ਕਰਬੀਜਂ-ਪਦ੍ਮਬੀਜਮ੍| ਮਧ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਧੁਮੈਰੇਯੇਤਿ| ਮਧੁ-ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮ੍, 'ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਮ੍' ਇਤ੍ਯਰੁਣਦਤ੍ਤਃ| ਮੈਰੇਯੋ-'ਧਾਨ੍ਯਾਸਵਃ' ਇਤਿ ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਨ੍ਦਨਃ, 'ਖਰ੍ਜੂਰਾਸਵਃ' ਇਤ੍ਯਰੁਣਦਤ੍ਤਃ ਇਨ੍ਦੁਸ਼੍ਚ| 'ਮੈਰੇਯੋ-ਧਾਤੁਕੀਪੁਸ੍ਪਗੁਡਧਾਤ੍ਰ੍ਯਕ੍ਸਸਂਹਿਤਃ' ਇਤਿ ਮਾਧਵਕਾਰਃ| 'ਆਸਵਸ੍ਯ ਸੁਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯੇਕਭਾਜਨੇ| ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਮੈਰੇਯਮੁਭਯਾਤ੍ਮਕਮ੍||' ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟੋ ਬ੍ਰਹ੍ਰਾਦੇਵਸ਼੍ਚ| 'ਪੈਸ੍ਟੀਗੁਡਾਸਵਮਧੁਭਿਃ ਪੈਸ੍ਟਿਮਧ੍ਵਾਸਵਦੁਡੈਰ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਯੋਨਿਃ-ਮੈਰੇਯਃ' ਇਤਿ ਡਲ੍ਹਣਃ| ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਾਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਰੋਧਸ੍ਯ ਪਰਿਹਰਣੀਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਸ਼ਾਰ੍ਕਰਃ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਤਂ ਮਦ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚਕਾਰਮਨੁਵਰ੍ਤ੍ਯ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਤਰਿਕਾਸ਼ਾਕਮਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚੇਯਮ੍, ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਸਂਯੋਗਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਃ (ਸੂ. ਅ. ੨੬|੮੬)- "ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਤਰਿਕਾਸ਼ਾਕਂ ਸ਼ਾਰ੍ਕਰੋ ਮੈਰੇਯੋ ਮਧੁ ਚ ਸਹੋਪਯੁਕ੍ਤ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਵਾਤਂ ਚਾਤਿਕੋਪਯਤਿ|" ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੇਵਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਤਰਿਕਾਸ਼ਾਕਂ-ਕੁਸੁਮ੍ਭਸ਼ਾਕਮ੍| ਕ੍ਸੈਰੇਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਥਾਨੁਪਾਨਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਮਨ੍ਥਾਨੁਪਾਨ ਇਤਿ| ਦ੍ਰਵਾਲੋਡਿਤਾਃ ਸਕ੍ਤਵੋ-ਮਨ੍ਥਾਃ| ਕ੍ਸੈਰੇਯਃ-ਪਾਯਸਃ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਕਟੁਤੈਲਯੋਰ੍ਵਿਰੋਧਾਮਾਹ-ਹਾਰਿਦ੍ਰ ਇਤਿ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਃਪੀਤਵਰ੍ਣਸ਼੍ਛਤ੍ਰਾਕਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕਨ੍ਦਃ| ਕਟੁਤੈਲਵਾਨ੍-ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਭਸ੍ਟਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਪੋਦਕਾ ਤਿਲਕਲ੍ਕੇਨ ਸਾਧਿਤਾਤਿਸਾਰਾਯ| ਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯੇ ਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਤ੍ਰ| ਅਰ੍ਥੋ-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਇਦਂ-ਤਦਰ੍ਥਮ੍, ਤਦਰ੍ਥਮੇਵਤਾਦਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਤੇਨਾਤੀਸਾਰਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਯਮਰ੍ਥੋ ਜਾਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਉਪੋਦਕਾਯਾਸ੍ਤਿਲਕਲ੍ਕਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਵਿਰੋਧਮਾਹ ਉਪੋਦਕੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਲਾਕਾ-ਪਕ੍ਸਿਜਾਤਿਃ, ਵਾਰੁਣ੍ਯਾ-ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ| ਕੁਲ੍ਮਾਸੈਃ-ਨਾਤਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੁਦ੍ਗਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਹ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਸੈਵ ਬਲਾਕਾ, ਵਰਾਹਵਸਯਾ ਭਸ੍ਟਾ ਸਦ੍ਯਃ-ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਾਦੇਵ, ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਮਾਰਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਬਲਾਕਾਯਾ ਵਾਰੁਣੀਯੋਗਾਤ੍ ਕੁਲ੍ਮਾਸਯੋਗਾਚ੍ਚ ਚਿਰੋਧਮਾਹ-ਬਲਾਕੇਤਿ| ਅਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾ ਮੁਦ੍ਗਾਦਯਃ-ਕੁਲ੍ਮਾਸਾਃ| ਬਲਾਕਾਯਾ ਵਰਾਹਵਸਯਾ ਭਰ੍ਜਨਾਦਿਰੋਧਮਾਹ-ਭਸ੍ਟੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾਦਯ ਏਰਣ੍ਡੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਾਃ, ਤਤ੍ਤੈਲੇਨ-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲੇਨ, ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ-ਬਹੁਸ਼ੋ ਭਸ੍ਟਾਃ, ਤਦ੍ਵਤ੍-ਬਲਾਕਾਵਤ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਜੀਵਿਤਹਰਾਃ| ਪਤ੍ਰਾਢ੍ਯੋ-ਮਯੂਰਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤਿਤ੍ਤਿਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ| ਪਤ੍ਰਾਢ੍ਚੋ-ਮਯੂਰਃ| ਕਪਿਞ੍ਜਲੋ-ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ| ਏਰਣ੍ਡੇਨ-ਏਰਣ੍ਡਕਾਸ੍ਠੋਤ੍ਥੇਨ| ਤਤ੍ਤੈਲੇਨ-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲੇਨ| ਵਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾਃ-ਭਸ੍ਟਾਃ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਬਲਾਕਾਵਤ੍, ਸਦ੍ਯੋ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ-ਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ, ਮਾਂਸਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੂਲਕੇ ਪ੍ਰੋਤਂ- ਆਸਕ੍ਤਂ, ਚ ਤਤ੍ਪਾਚਿਤਂ ਚ ਹਾਰਿਦ੍ਰਾਗ੍ਨਿਨਾ ਸਦ੍ਯੋ ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਹਾਰੀਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਕਾਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹ-ਹਾਰੀਤਮਾਂਸਮਿਤਿ| ਹਾਰੀਤਃ-ਪ੍ਰਤੁਦਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੂਲਕਂ-ਦਾਰੁਹਰਿਕਾਸ੍ਠਕਤਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਹਰਿਦ੍ਰਾਵਹ੍ਨਿਨਾ-ਦਾਰੁਰਿਦ੍ਰਾਕਾਸ੍ਠਾਗ੍ਨਿਨਾ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਦੇਵ-ਹਾਰੀਤਮਾਂਸਂ, ਭਸ੍ਮਪਾਂਸ਼ੁਪਰਿਧ੍ਵਸ੍ਤਂ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਭਸ੍ਮ ਚ ਪਾਂਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਭਸ੍ਮਪਾਂਸ਼ੂ,-ਭੂਤਿਰੇਣੂ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਧ੍ਵਸ੍ਤਂ-ਧੂਸਰਿਤਮ੍| ਸਿਦ੍ਧਸਾਰੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਨ ਜਾਤੁ ਕਟੁਤੈਲੇਨ ਭਸ੍ਟਾਮਦ੍ਯਾਦੁਪੋਦਕਾਮ੍| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਕਲ੍ਕਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਪਾਯਸਂ ਨ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਹਾਰੀਤਮਾਂਸਸ੍ਯ ਭਸ੍ਮਾਦਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਿਰੋਧਮਾਹਭਸ੍ਮੇਤਿ| ਭਸ੍ਮਨਾ ਪਾਂਸ਼ੁਨਾ ਵਾ ਪਰਿਧ੍ਵਸ੍ਤਂ-ਸਦ੍ਯੋ ਵਿਲੁਲਿਤਮ੍, ਮਧੁਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦੇਵ-ਹਾਰੀਤਮਾਂਸਂ, ਸਦ੍ਯੋ ਜੀਵਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦੋਕ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੇਸਵਿਰੁਦ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਃ, ਇਤਿ ਤਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੦-ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍-ਅਨ੍ਨਪਾਨਮੌਸਧਂ ਵਾ, ਦੋਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸਞ੍ਚਲਯ੍ਯ, ਨ ਹਰੇਤ੍-ਬਹਿਰ੍ਨ ਨਿਸ੍ਕਾਸਯੇਤ੍, ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਤੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਨੁਕ੍ਤਵਿਰੋਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਵਿਰੋਧਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ| ਯਕ੍ਤਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦੋਸਮੁਤ੍ਲ੍ਕੇਸ਼ਯਤਿ ਨ ਤੁ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ, ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਸਮਾਸਤਃ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਤ੍| ਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਤੁ ਸਂਯੋਗਾਦਿਭੇਦੈਰਨਨ੍ਤਃ| ਸ਼ੋਧਨਮਪ੍ਯੁਤ੍ਲ੍ਕੇਸ਼ਯਤਿ ਪਰਂ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ, ਸ਼ਮਨਮਪਿ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰਤਿ ਪਰਂ ਨੋਤ੍ਲ੍ਕੇਸ਼ਯਤਿ, ਇਤਿ ਨ ਤਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਤ੍ਰੇਸ੍ਟਾ| ਅਤ੍ਰ-ਵਿਰੁਦ੍ਦ੍ਧਾਹਾਰਕਤੇ ਵਿਕਾਰੇ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਦਿਰੂਪਾ, ਇਸ੍ਟਾ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ| ਕੁਪਿਤਦੋਸਸਮੂਹਸ੍ਯ ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਾਤ੍ਤਨ੍ਨਿਰ੍ਹਾਰੇ ਚਾਰੋਗ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਮੋ ਵੇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਸ੍ਟਾ, ਸ਼ਮਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ| ਕੈਃ? ਤੇਸਾਂ-ਵੈਰੋਧਿਕਕੋਪਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਤਤ੍ਕਤਾਨਾਂ ਵਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਦੀਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ, ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ-ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਭੂਤੈਰੋਸਧੈਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਪਾਨਜਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਪਰਤੀਕਾਰਮਾਹ-ਸ਼ੁਦ੍ਦਿਰਿਤਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕਾ| ਅਤ੍ਰ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਜੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ| ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਨਾਰ੍ਹਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਮਃ-ਸ਼ਮਨਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਇਸ੍ਟਃ| ਕੈਃ? ਤਦ੍ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ,-ਤਸ੍ਯ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਸ੍ਯ, ਵਿਰੋਧਿਭਿਃ-ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਭੂਤੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌਸਧੈਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੈਰੇਵ-ਵੈਰੋਧਿਕਕੁਪਿਤਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਭੂਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ, ਪੂਰ੍ਵਂ-ਪ੍ਰਥਮਂ, ਯਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਭਿਸਂਸ੍ਕਤਿਃ, ਸਾ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਹਾਰਕਤੇ ਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇਤਿ| ਯਥਾ,-ਮਾਕ੍ਸਿਕਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਣੌਸਧੇਨ ਸਨ੍ਤਤਸ਼ੀਲਨਾਦਭਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਦੇਹੇ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਵਿਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਤਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਵਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਗੁਣਵਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਦੇਹਸ੍ਤਥਾ ਦਾਰ੍ਢ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹਿਤੋ ਯਥਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨਾਲਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਹੇਤੁਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ-ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤੈਰੇਵੇਤਿ| ਤੈਰੇਵ- ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਵਿਰੋਧਿਭਿਰੇਵ| ਪੂਰ੍ਵਂਚਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਸੇਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਕ੍| ਅਭਿਸਂਸ੍ਕਤਿਃ- ਤਦ੍ਗੁਣਭਾਵਿਤਤ੍ਵਮ੍| ਤੈਃ-ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨੈਰੇਵ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਭਿਸਂਸ੍ਕਤਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ "ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍" ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਯਾਮੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯੇਸਾਮਿਤਿ "ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਤ੍ਵਾਤ੍" ਅਚ੍| ਵਯਃਸ੍ਥਾਃ-ਤਰੁਣਾਃ| ਬਲੇਨ ਸ਼ਾਲਿਤੁਂ-ਸ਼੍ਲਾਘਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯੇਸਾਂ ਤੇ-ਬਲਸ਼ਾਲਿਨਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਵਸ੍ਯਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਃ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨਾਂ ਵਿਰੋਧ੍ਯਪਿ ਭੋਜਨਂ ਨ ਪੀਡਾਯੈ-ਨ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ| ਏਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਕੇਚਿਤ੍ "ਵ੍ਯਾਯਾਮਿ" ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਯਦਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ-ਸਾਤ੍ਮੀਭੂਤਂ, ਤਥਾ, ਅਲ੍ਪਂ-ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਯਾ ਚ ਯਦ੍ਭੋਜਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ ਨ ਪੀਡਾਯੈ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਥ ਯਦ੍ਯਪਥ੍ਯਮਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਤ੍ਕਿਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਨ ਵਾ? ਕਥਂ ਚ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ? ਕਥਂ ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ? ਇਤ੍ਯਾਹ-

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦੀਨਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮੀਤਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਿਨੋ-ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯਾਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ-ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਿਤਸ਼ਰੀਰਾਃ| ਵਯਃਸ੍ਥਾਃ-ਤਰੁਣਾਃ| ਬਲਸ਼ਾਲਿਨਃ-ਸਹਜਬਲਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਸਹਾਤ੍ਮਨਾ ਭੂਤਂ-ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਹਾਯਭੂਤਮਨੁਕੂਲਂ ਸੁਖਾਵਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,-ਕਤ੍ਰਿਮਮਕਤ੍ਰਿਮਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਯਦਭ੍ਯਾਸੇਨ ਕਿਯਤੇ ਤਤ੍-ਕਤ੍ਰਿਮਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੯)- "ਅਹਿਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚਾਨ੍ਯੇਸਾਮਭ੍ਯਾਸਾਦੁਪਸ਼ੇਰਤੇ|" ਇਤਿ| ਅਕਤ੍ਰਿਸਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ,-ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਂ ਸੋਪਾਧਿਕਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਦਿਨਿਰਪੇਕ੍ਸਂ-ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਮ੍, ਤਦ੍ਦੋਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਖ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ ਚਰਕਃ-"ਉਪਸ਼ੇਤੇ ਯਦੌਚਿਤ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਦੋਸਾਦਿਸਾਪੇਕ੍ਸਂ-ਸੋਪਾਧਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਦਿਵਿਪਰੀਤਗੁਣਤ੍ਵਂਉਪਾਧਿਃ| ਯਦਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ- "ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸ੍ਵਗੁਣੈਃ ਪਥਕ੍| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੈਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁਲ੍ਯਂ ਚਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤੁ-ਯਥਾਯਥਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰੀਤਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਚਿਰਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਸੋਪਾਧਿਕੇ ਦੋਸਾਦਿਤੁਲ੍ਯਗੁਣਤ੍ਵਂ-ਉਪਾਧਿਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇ ਏਵ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕੇ ਪਥ੍ਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਉਚ੍ਯੇਤੇ| ਸੋਪਾਧਿਕੇ ਤ੍ਵੌਸਧਾਨੌਸਧੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧਭੋਜਨਸ੍ਯ ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ੍ਯ ਕਤ੍ਰਿਮਤ੍ਵੇਨ ਸੋਪਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਨ ਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਮ੍| ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਸੋਪਾਧਿਕਕਤ੍ਰਿਮਾਣਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਮਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਨਿਰੁਪਾਧਿਕਾਤ੍ਸੋਪਾਧਿਕਂ ਬਲੀਯ ਇਤ੍ਯਰ ਤਾਵਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਵਚਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੯)- "ਦੋਸਾਦਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਹਰਤੇ ਰੋਗਿਣਾਂ ਰੁਜਮ੍| ਏਕਧ੍ਯਂ ਦਧਿਦਿਗ੍ਧਾਦਿਯੋਜਨਾ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਬਲੀਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤੁਚਰ੍ਯੋਕ੍ਤ ਤੁਸਨ੍ਧਿਕ੍ਰਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰਰ੍ਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸੋਪਾਧਿਕਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਤੁਸ਼ੀਲਨਾਚ੍ਚ ਕਤ੍ਰਿਮਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਉਤ੍ਤਰਰ੍ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ਸੋਪਾਧਿਕਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਰ੍ਤਾਵਸ਼ੀਲਨਾਞ੍ਚ ਕਤ੍ਰਿਮਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਤ੍ਰਿਮਾਭ੍ਯਾਂਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸੋਪਾਧਿਕਯੋਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਯੋਰ੍ਬਾਧਂ ਮਤ੍ਵਾਤਨ੍ਨਿਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਤੁਸਨ੍ਧਿਕ੍ਰਮ ਉਕ੍ਤਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਕਤਿਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਵਤ੍, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮੇਵਾਨ੍ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਲ੍ਪਂ-ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਨਨੁ, ਅਲ੍ਪਮਪ੍ਯਲ੍ਪਾਂ ਪੀਡਾਂ ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਨ ਪੀਡਾਯੈ ? ਸਤ੍ਯਮ੍| ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਸਾਵਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਨਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਸਦ੍ਵਦੁਪਚਰ੍ਯਤੇ, ਅਨੁਦਰਾ ਕਨ੍ਯੇਤਿਵਤ੍| ਅਸਕਦੁਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਭਿਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਏਵ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਪਥ੍ਯਂ-ਅਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਪਾਨਂ ਵਾ ਯਲ੍ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਜਾਗਰਣਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਂ ਵਾ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮਹਿਤਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਾਦੇਨ-ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਅਹਿਤਫਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰੋਚਿਤਮਪ੍ਯਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਦੁਦਰ੍ਕੇ ਦੋਸਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਗੁਣਾਯ| ਯਦਿ ਤੁ ਤਦਪਥ੍ਯਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਥਾ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਂ ਯਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਸ਼ੇਨਾਪਿ ਤ੍ਯਜ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ਰੀਰਬਾਧਾ ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਤੇ ਵਹ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾ, ਤਦਾ ਪਾਦਪਾਦੇਨ-ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ੇਨ ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਤੇ-ਤਦ੍ਵਤ੍,-ਤੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਾਦੇਨ ਪਾਦਪਾਦੇਨ ਵਾ, ਹਿਤਂ ਨਿਸੇਵੇਤ-ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਕਥਮੇਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯਪਥ੍ਯਪਥ੍ਯਰੂਪਂ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵ੍ਯਂ ਚ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੌ ਚ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਤੈਰਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਭਿਰਨ੍ਨਕਾਲੈਰ੍ਵ੍ਯਵਧਾਨਂ ਕਤ੍ਵਾ [ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ] ਅਪਥ੍ਯਂ ਪਾਦੇਨ ਪਾਦਪਾਦੇਨ ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਹਿਤਂ ਸੇਵੇਤ| ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਤਮਿਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਨਪੁਂਸਕਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਅਧੁਨੈਤਦੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਪਥ੍ਯਾਤ੍ਪਾਟਲਵ੍ਰੀਹ੍ਯਾਦੇਰਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ਪਾਦਮੇਕਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਨੁਚਿਤਾਤ੍ਪਥ੍ਯਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੇਸ੍ਤਮੇਵ ਪਾਦਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਨਕਾਲਮੇਕਮਤਿਵਾਹਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਪਾਦੇਨਾਪਥ੍ਯਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਪਥ੍ਯਂ ਚਾਨੁਚਿਤਂ ਨਿਸੇਵਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਏਵਮੇਕੇਨਾਨ੍ਨਕਾਲੇਨਾਪਥ੍ਯਪਾਦੋਨ੍ਤਰੀਕਤਃ| ਤਤਸ੍ਤਤੀਯੇਪ੍ਯੁਚਿਤਾਦਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਦ੍ਵਯਮਪਾਸ੍ਯਾਨੁਚਿਤਾਤ੍ਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਦ੍ਵਯਮੁਪਯੁਜ੍ਯ, ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਚ| ਏਵਮਨ੍ਨਕਾਲਦ੍ਵਯੇਨ ਪਥ੍ਯਪਾਦਦ੍ਵਯਸਹਿਤਮਪਥ੍ਯਪਾਦਦ੍ਵਯਮਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਤਤਃ ਸਸ੍ਠੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪਾਦਮੁਚਿਤਾਦਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਤ੍ਰਯਮਨੁਚਿਤਾਤ੍ਪਥ੍ਯਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਸਪ੍ਤਮਾਸ੍ਟਮਨਵਮਾਨ੍ਨਕਾਲੇਸੁ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਨਕਾਲਤ੍ਰਯੇਣਾਪਥ੍ਯਮਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਤਤੋ ਦਸ਼ਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਂ ਪਥ੍ਯਂ ਸੇਵਨੀਯਮ੍| ਏਵਂ ਪਾਦਪਾਦੇਨਾਪ੍ਯਯਮੇਵ ਕ੍ਰਮਃ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਚ ਦਿਕ੍ਪ੍ਰਦਸ਼ਰ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ-ਯਵਕਾਦੇਃ ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾਨੁਚਿਤਾਚ੍ਛਾਲ੍ਯਾਦੇਃ ਪਥ੍ਯਾਤ੍ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਮੇਵ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਮਪਥ੍ਯਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਪਾਦਪਾਦੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਪਥ੍ਯਂ ਚਾਨੁਚਿਤਂ ਨਿਸੇਵਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਮੇਕੇ (ਨਾਨ੍ਨਕਾਲੇ) ਨਾਪਥ੍ਯਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ੋਨ੍ਤਰੀਕਤਃ| ਤਤਸ੍ਤਤੀਯੇਪ੍ਯੁਚਿਤਾਦਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਪਾਦਦ੍ਵਯਮਪਾਸ੍ਯਾਨੁਚਿਤਾਤ੍ਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਪਾਦਦ੍ਵਯਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਕਾਲਦ੍ਵਯੇਨ ਪਾਦਪਾਦਦ੍ਵਯਮਪਥ੍ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਤਤਃ ਸਸ੍ਠੇਨ੍ਨਕਾਲੇਨੁਚਿਤਾਤ੍ਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਪਾਦਤ੍ਰਯਮੁਚਿਤਾਦਪਥ੍ਯਾਤ੍ ਪਾਦਪਾਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇਤਿ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਮਾਸ੍ਟਮਨਵਮਾਨ੍ਨਕਾਲੇਸੁ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਕਾਲਤ੍ਰਯੇਣਾਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਤਤੋ ਦਸ਼ਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪਥ੍ਯਾਦਨੁਚਿਤਾਤ੍ ਪਾਦਪਾਦਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ, ਅਪਥ੍ਯਪਾਦਪਾਦਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤਿ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ ਏਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਮਪਥ੍ਯਂ ਭੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਤ ਏਕੇਨਾਨ੍ਨਕਾਲੇਨਾਨ੍ਤਰੀਕਤਮ੍| ਏਵਮਨ੍ਨਕਾਲਦ੍ਵਯਤ੍ਰਯਾਨ੍ਤਰਿਤਂ ਚ ਤਾਵਦ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਯਾਵਤ੍ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ਪਾਦਾਃ ਸੇਵ੍ਯਤਯਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਪੁਨਰਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍? ਅਤਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣਮਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣੇ ਕ੍ਰਮਮਾਹ-ਪਾਦੇਨੇਤਿ| ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਂ-ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਾਂ ਯਾਤਂ, ਯਦਪਥ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਪਾਦੇਨ-ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ, ਪਾਦਪਾਦੇਨ-ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ੇਨ ਵਾ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਅਪਥ੍ਯਵਤ੍, ਹਿਤਂ-ਪਥ੍ਯਂ, ਨਿਸੇਚੇਤ-ਯਾਵਤਾਂਸ਼ੇਨਾਪਥ੍ਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਤਾਵਤਾਂਸ਼ੇਨ ਪਥ੍ਯਂ ਭਜੇਤ੍, ਨਿਤ੍ਯਸੇਵ੍ਯਸ੍ਯਾਹਾਰਰਾਸ਼ੇਰ੍ਯਦਪਥ੍ਯੇਨ ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਤਤ੍ਪਥ੍ਯੇਨ ਪੂਰਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ? ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਤਮਿਤਿ,-ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦਿਵਸੈਰਨ੍ਤਰੀਕਤਂ-ਵਿਜਾਤੀ-ਯਭੋਜਨੇਨ ਵ੍ਯਵਹਿਤਮ੍| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯਦਾ ਪਾਦੇਨ ਤ੍ਯਾਗਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮੇਹਨ੍ਯਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਪਾਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਪਥ੍ਯਸ੍ਯੈਕਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰੋਪ੍ਯਪਥ੍ਯਸ੍ਯ| ਤਤੀਯੇ ਪ੍ਰਥਮਵਤ੍| ਇਤ੍ਯੇਕਾਨ੍ਤਰੀਕਰਣਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਥੇਹਨਿ ਦ੍ਵੌ ਪਾਦਾਵਪਥ੍ਯਸ੍ਯ, ਦ੍ਵੌ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ| ਪਞ੍ਚਮਸਸ੍ਠਯੋਸ੍ਤਤੀਯਵਤ੍| ਸਪ੍ਤਮੇ ਚਤੁਰ੍ਥਵਤ੍| ਇਤਿ ਵ੍ਦ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਰਣਮ੍| ਅਸ੍ਟਮੇ ਤ੍ਵਪਥ੍ਯਸ੍ਯੈਕਃ, ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯਃ| ਨਵਮਦਸ਼ਮੈਕਾਦਸ਼ੇਸੁ ਸਪ੍ਤਮਵਤ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਸ੍ਟਮਵਤ੍| ਇਤਿ ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਰਣਮ੍| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੇ ਚਤ੍ਵਾਰੋਪਿ ਪਥ੍ਯਸ੍ਯ| ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਤ੍| ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਤ੍| ਇਤਿ ਪੁਨਰੇਕਾਨ੍ਤਰੀਕਰਣਮ੍| ਵ੍ਦ੍ਯਨ੍ਤਰਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਰਰੀਕਰਣਪੁਨਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ, ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਪਾਦਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਪਕ੍ਸੇ ਤ੍ਵੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤਰੀਕਰਣਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵ ਆਵਤ੍ਤਿਃ| ਤਤ ਏਕਮੇਕਾਨ੍ਤਰੀਕਰਣਮ੍| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ੍ਯਾ ਦਿਵਸੈਃ ਸੋਡਸ਼ਾਂਸ਼ਾਃ ਪੂਰ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵ੍ਯਵਧਾਯਕਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨ੍ਤਰੇ ਯਵ੍ਦ੍ਯਵਧੇਯਂ, ਤਦੇਵੋਤ੍ਤਰਸ੍ਮਿਨ੍ਰ੍ ਵ੍ਯਵਧਾਯਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਮਪਥ੍ਯਤ੍ਯਾਗੇ ਪਥ੍ਯਸੇਵਾਯਾਂ ਚ ਕ੍ਰਮ ਆਦ੍ਦਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਯਦਿ ਤ੍ਵਪਥ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਧਾਯਕਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ ਨ ਕ੍ਰਮ ਆਦ੍ਦਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਂ ਚ ਦਿਨੈਰੇਵ, ਨ ਭੋਜਨਕਾਲੈਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਅਪਥ੍ਯਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਵਾ ਪਾਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਭਜੇਚ੍ਚ ਪਾਦਸ਼ਃ ਪਥ੍ਯਮੇਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਦਿਨਾਨ੍ਤਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਸੋਡਸ਼ਭਾਗਯੋਰਧਰੋਤ੍ਤਰਕਲ੍ਪਨਾਨਿਸੇਧਪਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਸਟ੍ਸਤ੍ਪਭਾਗਾਦਿਕਲ੍ਪਨਾਨਾਂ ਨ ਨਿਸੇਧਃ| ਅਤਸ੍ਤਾ ਅਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੁਸਾਰਤਃ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਾਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾਕ੍ਯੇ ਭਟ੍ਟਾਰਕਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਬਹਵਃ ਪਕ੍ਸਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਮੇਵ ਪਕ੍ਸੋ ਜ੍ਯਾਯਾਨਿਤ੍ਯਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਾਕ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਜਵੇਨੈਵ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਾਹਰ੍ਤੁਸਨ੍ਧਿਕਰਣੇਨਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਹਸਾ-ਕ੍ਰਮਮਿਮਮਨਾਲੋਚ੍ਯ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਕ੍ਤਵਿਧ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਅਪਥ੍ਯਮਪਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਪਥ੍ਯਮੇਵ ਵਾ ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਲਿਤਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਕਾਰਃ-ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਕਾਰਃ, ਤਸ੍ਮੈ "ਕ੍ਲ੍ੜ੍ਪਿਸਮ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੇ" ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥੀ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਅਪਥ੍ਯਮਪੀਤਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ-ਉਕ੍ਤਕ੍ਰਾਮਾਦਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਤ੍ਯਕ੍ਤਮਪਥ੍ਯਮਪਿ, ਸ਼ੀਲਿਤਂ ਪਥ੍ਯਮਪਿ, ਸਹਸਾ ਵਿਕਾਰਾਯ- ਵਿਕਾਰਕਾਰਣਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਕੁਤਃ ? ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍,- ਯਤਃ ਅਪਥ੍ਯਂ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਪਥ੍ਯਂ ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਯੋਰਕ੍ਰਮੇਣ ਤ੍ਯਜਨਭਜਨੇ ਰੋਗਾਯ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੋਸਾਃ ਅਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਜਾਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ, ਅਪਚਿਤਾਃ-ਕ੍ਸਯਂ ਨੀਤਾਃ, ਗੁਣਾਸ਼੍ਚ-ਪਥ੍ਯੋਪਯੋਗਜਾਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨੈਵ, ਉਪਚਿਤਾਃ-ਵਦ੍ਧਿਂ ਨੀਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਪੁਨਰ੍ਭਾਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ| ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਾਃ-ਸ੍ਥਿਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣੇ ਗੁਣਮਾਹ-ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ| ਸਨ੍ਤੋ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਾਵਮਿਤਿ| ਗੁਣੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਦੋਸਾਪਚਯੋ ਗੁਣੋਪਚ੍ਚਯਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮੇਣ- ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣਕ੍ਰਮੇਣ, ਦੋਸਾ ਅਪਚੀਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚੋਪਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰਮਾਪਚਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ,-ਯਥਾ ਪੁਨਰ੍ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗੁਣਾਸ੍ਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਚਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋਪ੍ਰਕਮ੍ਪ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ ਪੁਨਰ੍ਨ ਕ੍ਸੀਯਨ੍ਤੇ ਤਥਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਮਹਿਤੈਃ-ਆਹਾਰਾਦਿਭਿਃ ਦੂਸਣਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍-ਪਣ੍ਡਿਤੋ, ਨਾਰ੍ਹਤਿ-ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਮ੍? ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਸਨ੍ਨਿਧਾਨਂ-ਨਿਕਟਤ੍ਵਂ, ਯੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ ਏਵਂ ਤੇਸਾਮ੍| ਤਥਾ, ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਨਾਂ-ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਪਥ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤੇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਮਪਥ੍ਯਂ ਦੋਸਾਨ੍ਨ ਦੂਸਯਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਤਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਦੂਸਯਤ੍ਯੇਵ| ਦੂਸਣਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਲ੍ਪਮਪਿ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍-ਆਤ੍ਮਹਿਤਜ੍ਞਃ ਪੁਮਾਨ੍, ਅਹਿਤੈਃ- ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਃ ਕਾਰਣਭੁਤੈਃ, ਕਰ੍ਤੁ ਨਾਰ੍ਹਤਿ| ਕਥਮ੍? ਭੂਯਃ-ਪੁਨਃ, ਤੇ ਹਿ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਦੂਸਣਾਤ੍ਮਾਨੋ-ਦੂਸਕਤ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਾ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਨ੍ਨਿਧਾਨਸ਼੍ਚ,-ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਰੀਰਂ ਰਕ੍ਸਤਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਆਹਾਰਃ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸੇਵਾ| ਸ਼ਯਨਂ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ| ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਸੇਵਾ| ਆਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਏਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਤਤਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇ| ਕਿਮਿਵ ਕੈਃ? ਆਗਾਰਂ-ਗਹਮਿਵ, ਧਾਰਣੈਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੈਰ੍ਯਥਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਵਿਧਿਸੇਵਨਾਦਿਭ੍ਯੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਰਕ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਆਹਾਰੇਤਿ| ਆਹਾਰਃ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸੇਵਾ, ਸ਼ਯਨਂ-ਨਿਦ੍ਰਾ,ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਾਚਰ੍ਯੇ-ਸਮ੍ਭੋਗਃ, ਤੈਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇ| ਧਾਰਣੈਃ-ਸ੍ਤਮ੍ਭੈਰਾਗਾਰਮਿਵ| ਯੁਕ੍ਤਿਃ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਃ ਧਾਰਣਂ ਚ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸੁਖਪਰਿਣਾਮਦ੍ਵਾਰੇਣ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਆਹਾਰੋ ਵਰ੍ਣਿਤਃ-ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਦ੍ਰਵਾਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਯੋਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਚ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਭਾਗੇ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦੌ ਚ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ-ਆਹਾਰ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਹਾਰਃ, ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ- ਤੁਚਰ੍ਯਾਦੌ ਵਰ੍ਣਿਤਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਦੌ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ-ਨਿਦ੍ਰਾਧੀਨਮ੍| ਸੁਖਂ-ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਦੁਃਖਂ-ਰੋਗਃ| ਤਥਾ, ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿ ਚ| ਜੀਵਿਤਂ ਨ ਚ ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਜੀਵਿਤੇਨ-ਮਰਣੇਨ ਯੋਗੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਵਿਧਿਸ਼ਯਨਾਦਨ੍ਨਪਾਨਰਕ੍ਸਾ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਸ੍ਤੌਤਿ-ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਯਤ੍ਤਂ-ਨਿਦ੍ਰਾਧੀਨਮ੍| ਵਸਤਾ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਃ| ਕ੍ਲੀਬਤਾ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯਃ| ਨ ਚੇਤਿ ਨਞੋ ਜੀਵਿਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਅਜੀਵਿਤਂ ਮਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਕਾਲੇ ਨਿਸੇਵਿਤਾਤਿ ਚ ਨਿਸੇਵਿਤਾ ਨ ਚ ਨਿਸੇਵਿਤਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਸੁਖਂ-ਆਰੋਗ੍ਯਲਕ੍ਸ੍ਣਮ੍, ਆਯੁਸ਼੍ਚ-ਜੀਵਿਤਮ੍, ਤੇ ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਪਰਾਕੁਰ੍ਯਾਤ੍-ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਕੇਵ? ਅਪਰਾ ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰਿਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਏਕਸ੍ਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਯੋਗਾਦੌਪਾਧਿਕਭੇਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿਭਾਦਮਾਹ-ਅਕਾਲ ਇਤਿ| ਅਕਾਲੇ ਸੇਵਿਤਾ-ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਾ, ਅਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍ਸੇਵਿਤਾ-ਅਤਿਯੋਗਰੂਪਾ, ਨ ਚ ਸੇਵਿਤਾ-ਹੀਨਯੋਗਰੂਪਾ, ਨਿਸੇਵਿਤਾ-ਨਿਯਤਤ੍ਵੇਨ ਸੇਵਿਤਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਰੂਪਾ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਨਿਦ੍ਰਾ| ਤਤ੍ਰ ਪਰਾ-ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਨਿਦ੍ਰਾ, ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਪਰਾ-ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਰੂਪਾ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰਿਰਿਵ-ਸਂਹਾਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮਹਾਕਾਲੀਵ, ਸੁਖਾਯੁਸੀ ਹਨ੍ਯਾਦਿਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਖਾਯੁਸੋਰਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਾਣਿਨਿਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਵਤ੍ ਸੁਖਪੁਸ੍ਟਿਬਲਵਸਤਾਜ੍ਞਾਜੀਵਿਤਾਨਿ ਗ੍ਰੁਹ੍ਰਾਨ੍ਤੇ| "ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਮਯਚਿਤ੍ਤਦੇਹਖੇਦੈਃ ਕਫਾਗਨ੍ਤੁਤਮੋਭਵਾ ਚ| ਨਿਦ੍ਰਾ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਾਪ੍ਮਾਨ੍ਤਗਾ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯਾਃ||" ਇਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਨਾਂ (ਸੂ. ਅ. ੯) ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਚਤਸਸ੍ਵੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਵਤ੍ਰ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਲਬ੍ਧੌ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੌ| ਤੇਨ ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਜਾਗਰਣਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍, ਦਿਵਾ ਤ੍ਵਾਗ੍ਨੇਯਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਕਾਲੇਨਾਹਿਤਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍, ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਸੌਮ੍ਯੇ ਕਾਲੇਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ਰਾਤ੍ਰਾਵੇਵ ਜਾਗਰਣਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍, ਦਿਵਾ ਤੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥੋ ਜਾਯਤੇ| ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦ੍ਯਫਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਨਾਮ੍| ਏਵਂ ਦਿਵਸ ਏਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਮ੍, ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਮਿਤਿ| ਨ ਚੈਤਦ੍ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਦਿ ਜਾਗਰਣਂ ਸਦਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਨਾਭਵਿਸ੍ਯਤ੍, ਤਤ੍ਕਥਮਿਦਮੁਪਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ? "ਬਹੁਮੇਦਃਕਫਾਃ ਸ੍ਵਪ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨੇਹਨਿਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਨਾਹਨਿ| ਵਿਸਾਰ੍ਤਃ ਕਣ੍ਠਰੋਗੀ ਚ ਨੈਵ ਜਾਤੁ ਨਿਸ਼ਾਸ੍ਵਪਿ||" ਇਤਿ| ਏਸਾਂ ਹ੍ਯਾਪਤਰ੍ਪਣਮੇਵ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚਾਪਤਰ੍ਪਣਂ ਤਦਵਸ਼੍ਯਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੈਰਪਤਰ੍ਪਣਸ੍ਵਭਾਵਂ ਜਾਗਰਣਮੇਵ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, "ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੁਚਯਾਦਾਨਰੌਕ੍ਸ੍ਯਰਾਤ੍ਰ੍ਯਲ੍ਪਭਾਵਤਃ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਹਿਤੋਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰੋ ਹਿ ਸਃ|| ਮੁਕ੍ਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਭਾਸ੍ਯਯਾਨਾਧ੍ਵਮਦ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਭਾਰਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯੈਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਤਿਸਾਰਿਣਃ|| ਵਦ੍ਧਬਾਲਾਬਲਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਤਟ੍ਸ਼ੂਲਪੀਡਿਤਾਨ੍| ਅਜੀਰ੍ਣ੍ਯਭਿਹਿਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਨ੍ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਨਪਿ||" ਤਦੇਤੇਸਾਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮੇਵ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਦਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੈਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਸ੍ਵਭਾਵਮੇਵ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਸੇਵ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰਣਕ੍ਰਿਯਯੋਰਦ੍ਰਵ੍ਯਯੋਰਪਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮੁਪਚਾਰਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਯਥਾ,-ਰੂਕ੍ਸਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਾਦਿ ਕਫਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਸੌਮ੍ਯਾਨ੍ ਭਾਵਾਨ੍ ਕ੍ਸਪਯਤਿ, ਤਥੈਵ ਯਦਾ ਜਾਗਰਣਮਪਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸਪਯਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਤਦਾ ਤਦ੍ਰੂਕ੍ਸਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਦਰੂਕ੍ਸਮਪਿ ਰੂਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯੁਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਕਫਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸੋਮ੍ਯਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਵਹੇਤੋਰੁਤ੍ਪਾਦਸ੍ਤਥਾ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਾਦਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯੁਪਚਰ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਚਲ ਇਵਾਚਰਤੀਤਿ ਕ੍ਯਙਨ੍ਤਾਨ੍ਨਿਸ੍ਠਾ| ਆਸੀਨਸ੍ਯ ਉਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਂ-ਅਵਘੂਰ੍ਣਿਤਂ,-ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਮ੍, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ ਸਰ੍ਵਸਰ੍ਵਿਕਯਾ| ਯੇਨ ਸ੍ਨੇਹਨਹੇਤੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਕਾਰ੍ਯਾ ਕਰਣਾਦਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਅਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ| ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਂ ਪੁਨਰੀਦਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਯਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ-ਰਾਤ੍ਰਾਵਿਤਿ| ਰਾਤ੍ਰੌਜਾਗਰਣਂ-ਕਾਲੇਪ੍ਯਸ਼ਯਨਂ,ਹੀਨਯੋਗਾਖ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਰੂਕ੍ਸਂ-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਸ੍ਵਪਨਂ-ਅਕਾਲੇ ਸ਼ਯਨਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਕਾਲੇਤਿਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯਾਤਿਰੋਗਾਖ੍ਯਮ੍, ਅਕਾਲੇ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਖ੍ਯਮ੍, ਤਦੁਭਯਮਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਕਫਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਂ-ਕਾਲੇ ਸ਼ਯਨਂ, ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਖ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਸ੍ਯ ਭਵਤਿ| ਸ ਹਿ ਸਿਸ੍ਵੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ਯਨਂ ਯਦੈਵ ਚਲ ਇਵਾਚਰਿਤੁਮਾਰਭਤੇ, ਤਦੈਵਸ੍ਵਪਿਤਿ| ਨ ਤ੍ਵਨੁਦੀਰ੍ਣਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਮੁਦੀਰਯਤਿ, ਨਾਪ੍ਯੁਦੀਣਾਂ ਧਾਰਯਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਨ ਰੂਕ੍ਸਮ੍, ਨਾਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਨਾ-"ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤਿਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸੋ ਵਾਤਲੋ ਜਾਗਰੋ ਨਿਸ਼ਿ| ਤਦਾਲਸ੍ਯਾਦ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣਃ|| ਆਸੀਨਪ੍ਰਚਲਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨਿਰਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਬਂਹਣਃ|" ਇਤਿ| ਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਚਲਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕਾਤ੍ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਯਗਨ੍ਤਾਦਾਦਿਕਰ੍ਮਣਿ ਨਿਸ੍ਠਾਯਾਂ ਰੂਪਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਸੀਨਪ੍ਰਚਲਾਯਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਪਸ੍ਟਸ੍ਯੈਵ ਸ਼ਯਨਮਾਹੁਃ| ਤੇ ਚ ਦਿਵੇਤ੍ਯਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯ ਦਿਵੈਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਯਦਾਹ ਭੇਡਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਕਾਮੋ ਦਿਵਾ ਕਾਮਮੁਪਵਿਸ੍ਤਃ ਸ਼ਯੀਤ ਵਾ| ਪ੍ਰਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਹਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੋਸ੍ਠੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹਿਤਃ| ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਪਵਨਚ੍ਚਯੋ ਭਵਤਿ| ਆਦਾਨਸ੍ਯ ਚ ਪਰਿਪੁਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਤਿਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਰਾਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਨਿਦ੍ਰਾਸਮਾਪ੍ਤ੍ਯਯੋਗ੍ਯਾ ਅਲ੍ਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਕਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਃ| ਸੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ| ਭਾਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ-ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਕਾਲੇ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਏਸਾਂ ਹਿਤ ਏਵ| ਯਾਨਂ ਅਸ਼੍ਵਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਃ-ਖਡ੍ਗਾਦਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਃ| ਅਭਿਹਤੋ-ਲਗੁਡਾਦਿਨਾ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਃ-ਸ਼ੀਲਿਤਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਭਾਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਵਨਕੋਪਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨੁਜ੍ਞਾਤਃ| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਵਿਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਦ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਰ੍ਥਂ ਵੇਗਵਿਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਾਨਾਂ ਚ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨੁਮਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਉਚਿਤੋ ਹਿ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਯੇਸਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍| ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਮਸ੍ਵਪਤਾਂ ਦਿਵਾ||" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਕਫਵਦ੍ਧਿਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਫਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪਾਕ ਇਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨਾਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇ ਚ ਸਤਿਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰਨੁਪਹਤੋ ਵਹ੍ਨਿਃ ਪਚਨਕ੍ਸਮੋ ਭਵਤਿ| ਕਫਸ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧੋਪਿ ਨੈਤੇਸਾਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ| ਅਪਿ ਤ੍ਵਙ੍ਗਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟਿਮਾਦਧਾਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵੋਵਾਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ-"ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਤਥਾ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਪੁਸ੍ਯਤਿ|" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਦਿਵਾਸ੍ਵਨ੍ਪਸ੍ਯਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਤ੍ਵਮਪਤ੍ਰਦਤਿ-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਇਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੁਚਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਦ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਹਿਤਃ| ਆਦਾਨਗ੍ਰਹਣਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਦਿਨਾਦਾਰਭ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਵਦ੍ਧ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਿਤਸ੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਲ੍ਪਭਾਵਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵਾਯੁਚਯਵਤ੍ਤਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਮਾਤ੍ਰਹੇਤੁਕਯੋਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੁਚਯਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਹਨ੍ਤਿ, ਮਾਤ੍ਰਾਪੂਰਣਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵਕਤਂ ਹੀਨਯੋਗਂ ਚ| ਨਨੁ, ਵਾਤਘ੍ਨੋਪਿ ਦਿਵਾਸ੍ਨ੍ਪਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਾਦਹਿਤਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩/੧੬)- "ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ਼ਮਯੇਵ੍ਦ੍ਯਾਧਿਂ ਯੋਨ੍ਯਮਨ੍ਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍| ਨਾਸੌ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ, ਸ਼ਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਯੋ ਨ ਕੋਪਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਃ-ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੌ ਭਾਸ੍ਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਦੀਨ੍ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਃ| ਨ ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ, ਨ ਚ ਭਾਸ੍ਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਦੀਨ੍| ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਰਕੇਣ (ਸੂ. ਅ. ੮੯/੪੪)- "ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਜ੍ਯੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਦਿਵਾਸ੍ਵਨ੍ਪਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਦਿਵਾਸ੍ਵਨ੍ਪਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਭਾਸ੍ਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਕੁਤਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਏਸਾਂ-ਭਾਸ੍ਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮ੍, ਤਥਾਤੇਨਪ੍ਰਕਾਰੇਣ,ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਸਮੀਭੂਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰਃਕਰਚਰਣਾਦੀਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਪੁਸ੍ਣਾਨਿ| ਧਾਤਵੋ-ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਸਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਮ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧੇਃ ਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਿਕਾਰਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍| ਭਾਸ੍ਯਂ-ਵਾਗ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਯਾਨਂ-ਅਸ਼੍ਵਾਦਿਨਾ ਗਮਨਮ੍| ਅਧ੍ਵਾ-ਪਦ੍ਭਯਾਂ ਗਮਨਮ੍| ਮਦ੍ਯਂ-ਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀ-ਸਮ੍ਭੋਗਃ| ਭਾਰਃ-ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਕਨ੍ਧਾਦਿਭਿਰ੍ਗੁਰੁਵਸ੍ਤੁਵਹਨਮ੍| ਕਰ੍ਮ-ਕਾਯਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਕ੍ਸਤਃ-ਕ੍ਸਾਕਾਸੀ| ਅਭਿਹਤਃ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਪੀਡਿਤਃ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਚਿਤਃ-ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ| ਅਯਂ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੪/੩੮)- "ਪ੍ਰ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸ੍ਵਪਿ ਬਾਲਵਦ੍ਧ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਪਨਮ੍" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਥਾ, ਬਹੁਮੇਦਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਹਾਰਾਦਿਸ਼ੀਲਿਨਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪ੍ਯਹਨਿ ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਯੁਃ| ਵਿਸਾਰ੍ਤਃ ਕਣ੍ਠਰੋਗੀ ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਦਿਵਾਸ੍ਵਨ੍ਪਸ੍ਯਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵਤਿ-ਬਹੁਮੇਦ ਇਤਿ| ਬਹੁਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਯੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਿ ਭਾਸ੍ਯਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਦਿਤ੍ਵੇਪਿ ਨ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯੁਃ| ਰਾਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪ੍ਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਤ੍ਵਮਪਵਦਤਿ-ਵਿਸਾਰ੍ਤ ਇਤਿ| ਜਾਤੁਕਦਾਚਿਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਕਾਲੇ ਸ਼ਯਨਂ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ,-ਅਕਾਲਸ਼ਯਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦਕਾਲਸ਼ਯਨਾਤ੍ ਮੋਹਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ-ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨਿਰੁਤ੍ਸਾਹਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਜਾ ਰੋਗਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਅਕਾਲਸ਼ਯਨਾਦਿਤਿ| ਅਕਾਲਸ਼ਯਨਾਤ੍-ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਤ੍| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ-ਆਰ੍ਦ੍ਰਪਟਾਵਨਦ੍ਧਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੯)- "ਕਣ੍ਡੂਸਕੋਠਪਿਟਿਕਾਃ ਕਾਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗਲਾਮਯਾਃ| ਹਲੀਮਕਾਰ੍ਦ੍ਧਾਵਭੇਦਸ਼ੋਫਾਰੋਚਕਗੌਰਵਮ੍|| ਵਿਸਵੇਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦਹਿਤਨਿਦ੍ਰਯਾ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸ੍ਵਕਾਲਸ੍ਵਪ੍ਨਜੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ, ਉਪਵਾਸਾਦ੍ਯੌਸਧਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਰਾਤ੍ਰਿਃ ਕਾਲਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੯)-"ਲੋਕਾਦਿਸਰ੍ਗਪ੍ਰਭਵਾ ਤਮੋਮੂਲਾ ਤਮੋਮਯੀ| ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ਤਮਸੋ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜਾਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਵਮਨਾਞ੍ਜਨਨਸ੍ਯਾਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਲਙ੍ਘਨਾਦਿ ਚ| ਏਭਿਰੇਵ ਚ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰਤਿਸ਼ਯੇਨਾਪਚਯਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਕਾਲਸ਼ਯਨਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਅਤਿਯੋਗਸ੍ਯੌਸਧਮਾਹ-ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,-ਵੇਗੋਦੀਰਣਜੇ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਜਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੇ, ਇਹ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੯)-"ਅਪਚ੍ਯਮਾਨੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਵਣੁਤੇ ਕਫਃ| ਤਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਜਾਯਤੇ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍|| ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਲਸ੍ਯਮਾਲਸ੍ਯਾਦਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ|" ਇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਂ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਿਧਮ੍| ਵਮਨਨਾਵਨਯੋਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਵ੍ਯਵਾਯਂ-ਸਮ੍ਭੋਗਮ੍| ਹੀਨਯੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਏਭਿਰੇਵੇਤਿ| ਸ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,- ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਧਾਰਣਜੋ ਨਿਦ੍ਰਾਵਿਨਾਸ਼ਜਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯ ਉਕ੍ਤੋ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੇ, ਇਹ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਏਭਿਃ-ਅਤਿਨਿਦ੍ਰੌਸਧੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਹੇਤੁਕਥਨਮਨ੍ਯੇਸਾਮਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਪਣਾਨਾਂ ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਹੇਤੁਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਦਯੋ ਵਾਤੋਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਾਦਿਤਿ| ਜਾਡ੍ਯਂ-ਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਅਪਕ੍ਤਿਃ-ਆਹਾਰਸ੍ਯਾਵਿਪਾਕਃ| ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾਃ- ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸੇਵਿਤਾਯਾ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਅਸਮ੍ਯਕ੍ ਸੇਵਿਤਾਯਾਸ਼੍ਚਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਦੋਸਾਃ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤੋ-ਯਾਮਦ੍ਵਯਂ ਤ੍ਰਯਂ ਵਾ, ਨਿਸ਼ਿ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਭਜੇਤ੍| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਜ੍ਜਾਗਰਾਦਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍| ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍-ਅਭੁਕ੍ਤੇ ਸਤਿ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਾਵਸੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਗਰਣਕਾਲਾਦਰ੍ਧੇਨ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਸ੍ਯਤੇ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਯੋ ਯਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮੁਚਿਤਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਲਾਦ੍ਯਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਨਿਸ਼ਿ ਜਾਗਯਾਤ੍ਤਾਵਤੋਰ੍ਧੇਨਾਸੌ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਚਿਦ੍ਧਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਂ ਨਿਸਿਧ੍ਯ ਸਮ੍ਯਾਗ੍ਯੋਗਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸੇਵੇਤ, ਨ ਦਿਵਾ| ਰਾਤ੍ਰਾਵਪਿ ਯਥਾਕਾਲਂ-ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਕਾਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਤ੍ਰਿਵਿਭਾਗੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸੇਵੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਮ੍ਯਤਃ-ਯਾਮਦ੍ਵਯਯਾਮਤ੍ਰਯਾਦਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨੁਰੋਧੇਨ| ਰਾਤ੍ਰਾਵਨਿਦ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਨ੍ਪਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਤਿ| ਪ੍ਰਾਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍| ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍-ਅਕਤਭੋਜਨਃ| ਅਸਾਤ੍ਮਿਯਾਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਕਾਲਾਦਰ੍ਦ੍ਧਕਾਲਮ੍| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸ਼੍ਚੇਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨੈਵ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍| ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜਾਗਰਜਨਿਤਦੋਸਨਿਵਰ੍ਤਕਨਿਦ੍ਰਾਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤਕਾਲੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਹ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-" ਅਸੁਪ੍ਤਾਨਾਂ ਤਥਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਪਨਂ ਦਿਵਾ||" ਇਤਿ| ਭੇਦੋਪਿਰਾਤ੍ਰੌ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਨ੍ਨ ਯਾਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ੍ਤਾਨ੍ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਰ੍ਦਿਵਾ ਨਰਃ| ਏਤਦਪ੍ਯਾਹੁਰਾਰੋਗ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਦੋਸੋਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੋ ਮਨ੍ਦਨਿਦ੍ਰਃ ਸ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨ੍ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਕਾਨ੍ਤਾਬਾਹੁਲਤਾਸ਼੍ਲੇਸਾਦਯੋ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਹੇਤਵਃ| ਕਾਨ੍ਤਾਬਾਹੁਲਤਾਸ਼੍ਲੇਸਗ੍ਰਹਣਮਾਸ਼੍ਲੇਸਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਨਿਦ੍ਰਾਸੁਖਹੇਤੁਃ, ਨ ਤੁ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮਸੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਨਨ੍ਤਰਮਾਹ-"ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਰਤੇਰ੍ਨਿਦ੍ਰਾ ਸ੍ਵਂ ਕਾਲਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ|" ਇਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਰਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਰਾਗਤੋ ਮੈਥੁਨਾਭਿਲਾਸੋ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨਾਸ਼ਯੇਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖੇ ਨਿਃਸ੍ਪਹਂ ਚੇਤੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਤੋਸਤਪ੍ਤਸ੍ਯ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਹੇਤੁਃ| ਸ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ,-ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਭੇਦਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਜਘਨ੍ਯਮਾਹ-ਸ਼ੀਲਯੇਦਿਤਿ| ਮਨ੍ਦਾਮੂਢਾ ਸ੍ਵਕਾਲਾਨਭਿਜ੍ਞਾ, ਨਿਦ੍ਰਾ ਯਸ੍ਯ ਸਃ-ਮਨ੍ਦਨਿਦ੍ਰਃ| ਰਸਾਨ੍ਮਾਂਸਰਸਾਨ੍| ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਤਰ੍ਪਣਂ-ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਤੈਲਮ੍| ਕਰ੍ਣਤਰ੍ਪਣਂ-ਕਰ੍ਣਪੂਰਣਮ੍| ਅਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣਂ-ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਮਧ੍ਯਮਮਾਹ-ਕਾਨ੍ਤੇਤਿ| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ-ਸਿਖਮ੍| ਕਤਕਤ੍ਯਤਾਪੂਰ੍ਣਮਨੋਰਥਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਸਯਾਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ| ਮਧ੍ਯਮਮਾਹ-ਕਾਨ੍ਤੇਤਿ| ਨਿਰ੍ਵਤਿਃ-ਸੁਖਮ੍| ਕਤਕਤ੍ਯਤਾਪੂਰ੍ਣਮਨੋਰਥਤ੍ਵਮ੍| ਵਿਸਾਯਾਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ| ਕਾਮਂ-ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਉਤ੍ਤਮਮਾਹ-ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਰਤੇਰਿਤਿ| ਬ੍ਰਹਾਚਰ੍ਯਰਤੇਃ-ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖਂ ਸਮ੍ਭੋਗਃ, ਤਤ੍ਰ ਨਿਃਸ੍ਪਹਂ-ਤਤੋ ਨਿਵਤ੍ਤਂ, ਚੇਤੋ ਯਸ੍ਯ| ਸਂਤੋਸਤਪ੍ਤਸ੍ਯ- ਯਥਾਲਾਭਤੁਸ੍ਟਸ੍ਯ| ਸ੍ਵਂ ਕਾਲਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਉਚਿਤ ਏਵ ਕਾਲੇ ਆਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਂਯੋਗਵਿਸਯੇ, ਅਨੁਤ੍ਤਾਨਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਉਤ੍ਤਾਨਾਂ- ਭਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਰਜਸ੍ਵਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਤਾਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਦੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਲਾਦਿਭਿਃ, ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਂ-ਸਙ੍ਕਟਂ ਚ, ਮੇਹਨਂ-ਯੋਨਿਰ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਾਮ੍| ਤਥਾ, ਵਰ੍ਣਿਨੀਂ-ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰਿਣੀਮ੍| ਅਨ੍ਯਯੋਨਿਂ-ਅਜਾਮਹਿਸ੍ਯਾਦਿਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨੇ ਸਤਿ ਗੁਰੁਦੇਵਨਪਾਲਯਾਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਚੈਤ੍ਯਾਦੀਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤੇਸੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਨ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚੈਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਮੁਕ੍ਤਾਃ| ਆਯਤਨਂ-ਦੁਸ੍ਟਾਨਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪਰ੍ਵਾਣਿ-ਰਵਿਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਤੇਸੁ ਕਾਮਂ ਨ ਸੇਵੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਅਨਙ੍ਗਂ,-ਅਙ੍ਗਂ-ਜਘਨਮ੍, ਨਾਙ੍ਗਂ-ਅਨਙ੍ਗਮਙ੍ਗਸਦਸ਼ਂ ਜਘਨਕਾਰ੍ਯਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਯੋਗ੍ਯਂ ਮੁਖਾਦਿਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਦਾਕ੍ਸਿਣਾਤ੍ਯਾ ਹਿ ਮੁਖੇਨ ਤਤ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਦਿਵਸਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਦਿਨੇ ਰਤਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਦਿਵਸਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍, ਦਿਨੇ ਰਤਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਰ੍ਧਵਕ੍ਸੋਭਿਘਾਤਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦਯਃ ਸੁਰਤਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ| ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਃਅਤਿਸੁਹਿਤਃ| ਅਧਤਿਃ-ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ| ਅਨ੍ਯਵੇਗਾਰ੍ਤਃ-ਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਾਤੁਰਃ| ਨਨੁ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਵੇਗਾਰ੍ਤ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਤੋਨ੍ਯਵੇਗਾਰ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ? ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਅਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵੇਤਤ੍| ਯਥਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵੇਗਾਰ੍ਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਨਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਡਯਾ ਬਾਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤਥਾਨ੍ਯਵੇਗਾਰ੍ਤ ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਥਾਵਿਧਿਸਮ੍ਭੋਗਾਦਾਹਾਰਰਕ੍ਸਾ| ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭੋਗਨਿਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਯਾਹ- ਗ੍ਰਾਮ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਧਰ੍ਮੇ-ਸਮ੍ਭੋਗੇ, ਅਨੁਤ੍ਤਾਨਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਾਰੀਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਅਪ੍ਰਿਯਾਂ-ਅਨਭੀਸ੍ਟਾਮ੍| ਅਪ੍ਰਿਯਾਰਾਂ-ਅਨਿਸ੍ਟਾਚਰਣਾਮ੍| ਦੋਸਮੇਹਨਾਂ-ਦੋਸਦੂਸਿਤਯੋਨਿਮ੍| ਸਕ੍ਰੀਰ੍ਣਮੇਹਨਾਂ-ਸਙ੍ਕੁਚਿਤਯੋਨਿਮ੍| ਅਤਿਸ੍ਥੂਲਾਮਤਿਕਸ਼ਾਂ ਚ| ਸੂਤਾਂ-ਅਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਧ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਪ੍ਰਸੂਤਿਮ੍| ਅਨ੍ਯਯੋਸਿਤਂ- ਪਰਸ੍ਤ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਰ੍ਣਿਨੀਂ-ਬ੍ਰਹਾਚਾਰਿਣੀਮ੍| ਅਨ੍ਯਯਿਨਿਂ-ਵਿਜਾਤੀਯਾਮਜਾਮਹਿਸ੍ਯਾਦਿਮ੍| ਗੁਰ੍ਵਾਲਯਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਚੈਤ੍ਯਾਦਯੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਅਮ੍ਬੁ-ਜਲਾਸ਼ਯਃ| ਆਯਤਨਂ-ਵਧਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪਰ੍ਵਾਣਿ-ਪੁਣ੍ਯਕਾਲਾਃ| ਅਨਙ੍ਗਂ-ਹਸ੍ਤਮੁਖਾਦਿ| ਦਿਵਸਂਅਪਰ੍ਵਣ੍ਯਪਿ| ਸ਼ਿਰਸ੍ਤਾਡਨਂ ਹਦਯਤਾਡਨਂ ਚ-ਮੁਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਨਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਵਾਲਯਾਦੇਃ ਪੁਨਰ੍ਨਿਸੇਧਃ ਸਮ੍ਭੋਗੇ ਦੇਸਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਾਦੇਃ ਸਮ੍ਭੋਗਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਯਾਸ਼ਿਤਃ-ਅਤਿਤਪ੍ਤਃ| ਅਧਤਿਃ-ਅਹਸ੍ਟਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍-ਕ੍ਸੁਧਿਤਃ| ਦੁਃਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗਃ-ਵਿਸਮਸ੍ਥਿਤਗਾਤ੍ਰਃ| ਪਿਪਾਸਿਤਃ-ਤਸਿਤਃ| ਅਨ੍ਯਵੇਗਾਰ੍ਤਃ-ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਤਰਵੇਗਪੀਡਿਤਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸੋਰ੍ਵੇਗਤ੍ਵੇਪਿ ਪਥਗ੍ਗ੍ਰਹਣਮਲ੍ਪਯੋਰਪਿ ਤਯੋਰ੍ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਪ੍ਤੋ-ਵਾਜੀਕਰਣੈਃ ਸਞ੍ਜਾਤਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਃ ਸਨ੍, ਕਾਮਤੋ- ਯਥੇਚ੍ਛਯਾ, ਹਿਮੇ-ਹੇਮਨ੍ਤਰ੍ਤੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚ, ਕਾਮਂ-ਯਥੇਚ੍ਛਂ, ਸੇਵੇਤ| ਵਾਜੀਕਤਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਪਦਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਕ੍ਵਿਪ੍| ਤਪ੍ਤ ਇਤਿ ਕ੍ਤੋਧਿਕਰਣੇ ਚ ਧ੍ਰੌਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਧਿਕਰਣੇ ਕ੍ਤਃ| ਅਧਿਕਰਣਵਾਚਿਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਸ੍ਠੀ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰਦਿ ਚ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍-ਤ੍ਰਯਹਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ, ਮੈਥੁਨਂ ਨਿਸੇਵੇਤ| ਵਰ੍ਸਾਗ੍ਰੀਸ੍ਮਯੋਃ ਪਕ੍ਸਾਤ੍ ਕਾਮਂ ਭਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਤੁਵਸ਼ਾਤ੍ਸਮ੍ਭੋਗਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਸੇਵੇਤੇਤਿ| ਹਿਮੇਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਃ| ਕਾਮਂ-ਸਮ੍ਭੋਗਮ੍| ਕਾਮਤਃ-ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰਦਿ ਚ ਵ੍ਦ੍ਯਹਾਤ੍-ਵ੍ਦ੍ਯਹਮਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਵਾ| ਵਸ੍ਟਿਨਿਦਾਧਯੋਃ ਪਕ੍ਸਾਤ੍-ਪਕ੍ਸਮਨ੍ਤਰਂ ਕਤ੍ਵਾ| "ਸਪ੍ਤਮੀਪਞ੍ਚਮ੍ਯੌ ਕਾਰਕਮਧ੍ਯੇ " ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮੀ| ਵਾਜੀਕਤਾਂ ਤਪ੍ਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵਾਜੀਕਤਾਂ-ਵਾਜੀਕਰਣਾਨਾਮ੍| "ਕਰਣੇ ਸੁਹਿਤਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍" ਇਤਿ ਸਸ੍ਠੀ| ਅਯਂ ਚ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਬਲਾਪੇਕ੍ਸਃ| ਹੀਨਬਲਾਨਾਂ ਮੈਥੁਨਂ ਤੁ ਸਮਾਚਰੇਤ੍| ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਵਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਦਸ਼ਾਰਾਤਾਚ੍ਛਰਦ੍ਯਪਿ|| ਪਞ੍ਚਾਹਾਚ੍ਛੀਤਸਮਯੇ ਸਤ੍ਪਾਹਾਚ੍ਛਿਸ਼ਿਰੇ ਤਥਾ| ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤੁ ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਸਮਾਚਰੇਤ੍|| ਨਿਦਾਘੇ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਮਾਸਿ ਮੈਥੁਨਂ ਨ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਨ੍ਯਥਾ-ਉਕ੍ਤਾਦ੍ਵਿਧੇਰਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਗਚ੍ਛਤੋ ਭ੍ਰਮਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਪਰ੍ਵਣਿ-ਅਕਾਲੇ ਮਰਣਂ-ਅਪਰ੍ਵਮਰਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਉਕ੍ਤਾਵਿਧ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਭ੍ਰਮੇਤਿ| ਊਰੁਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ-ਸਕ੍ਥਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਃ| ਅਪਰ੍ਵਮਰਣਂਅਕਾਲਮਤ੍ਯੁਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਗਚ੍ਛਤਃ-ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਦਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸਮ੍ਭੋਗਂ ਭਜਤਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਰਸਾਯੁਰ੍ਵੇਦੇ-"ਵਿਪਰੀਤਰਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਲਿਙ੍ਗੇ ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇਸੁ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਬਸ੍ਤਿਂ ਨਿਬਧ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਾਚੂਸਣਮਾਚਰੇਤ੍| ਕ੍ਸਰਣੇ ਤਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਸ੍ਨਾਪਯੇਚ੍ਛੀਤਲਾਮ੍ਬੁਨਾ|| ਕੋਲਨਿਰ੍ਯਾਸਮਾਦਾਯ ਪਾਯਯੇਤ੍ਤਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਦੂਰ੍ਵਯੋਰ੍ਮੂਲਰਸਂ ਪਾਯਸਮਾਸ਼ਯੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਸਂਯਤਾਃ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸੇਵਮਾਨਾਃ, ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਧਿਕਾ ਅਲ੍ਪਜਰਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਵਿਧ੍ਯਾਚਰਣੇ ਫਲਮਾਹ-ਸ੍ਮਤੀਤਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਸਂਯਤਾਃਵਿਧਿਨਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਃ ਸੇਵਮਾਨਾਃ, ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਧਿਕਾ ਮਨ੍ਦਜਰਸਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਮਨ੍ਦਜਰਸਃ-ਚਿਰਸ੍ਥਾਯਿਯੌਵਨਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰਤਾਨ੍ਤੇ ਯਥੌਚਿਤ੍ਯੇਨ ਸ੍ਨਾਨਾਦੀਨ੍ ਸੇਵੇਤ| ਖਣ੍ਡ੍ਦਖਾਦ੍ਯਂ ਖਣ੍ਡਕਤਂ ਕਣਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ(?)| ਰਸੋ-ਮਾਂਸਰਸਃ| ਚਾਨੁਸ਼ਯਨਮਿਤਿ| ਅਨੁ-ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚ, ਸ੍ਵਪ੍ਨਂ ਸੇਵੇਤ| ਤਸ੍ਯ-ਸ੍ਨਾਨਾਦਿਸੇਵਿਨਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਏਵਂ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਕਤੇ, ਧਾਮ-ਤੇਜੋ, ਭੂਯ ਆਗਚ੍ਛਤਿ| ਤ੍ਮੌ ਜੌ ਵਸਨ੍ਤਤਿਲਕਂ ਗੁਰੁਕਦ੍ਵਯਂ ਚ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ.੯)- "ਸ੍ਨਾਨਾਙ੍ਗਰਾਗਵ੍ਯਜਨੇਨ੍ਦੁਪਾਦਯੂਸਾਸਵਕ੍ਸੀਰਰਸਾਨ੍ ਰਸਾਲਾਮ੍| ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਸਿਤਾਢ੍ਯਾਨ੍ ਸਲਿਲਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਸੇਵੇਤ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਰਤਾਨ੍ਤਤਾਨ੍ਤਃ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ ਰਂ- ਸਮ੍ਭੋਗਾਵਸਾਨੇ ਸੇਵ੍ਯਾਨਾਹ-ਸ੍ਨਾਨੇਤਿ| ਹਿਮਾਨਿਲਃ- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਮਾਰੁਤਃ| ਖਣ੍ਡਖਾਦ੍ਯਂ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪ੍ਰਚੁਰਂ ਭਕ੍ਸਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁ-ਸ਼ੀਤੋਦਕਮ੍| ਰਸੋ-ਮਾਂਸਰਸਃ| ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ-ਅਚ੍ਛਸੁਰਾ| ਸ਼ਯਨਂ-ਨਿਦ੍ਰਾ| ਏਤਾਨਿ ਰਤਸ੍ਯ ਵਿਰਤੌ, ਅਨੁ-ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਸੇਵੇਤ| ਏਵਂ ਕਤੇ, ਤਸ੍ਯ-ਰਤਕ੍ਸੀਣਤੇਜਸਃ, ਵਪੁਸੋਧਾਮ-ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਤੇਜਃ, ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਧ੍ਰਮ੍, ਏਤਿ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭਿਸਜਿ ਸ਼ਰੀਰਰਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਂ-ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਮਾਧਾਯ, ਪਥ੍ਵੀਸ਼ੋ ਬਹੁਕਾਲਮਾਤ੍ਮੀਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਫਲਭੋਗਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼੍ਚ, ਤ ਏਵਮ੍, ਵਿਪੁਲਾਃ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਃ, ਤੇਜਃਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕੀਰ੍ਤਿਪ੍ਰਭਾਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਂਵਿਧਃ| ਕੀਦਸ਼ੋ ਭਿਸਜਿ ? ਸ਼੍ਰੁਤਂ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਃ, ਚਰਿਤਂ-ਆਚਾਰਃ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮਦ੍ਧੇ-ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣੇ| ਤਥਾ, ਕ੍ਰਿਯਾਚਤੁਰੇ| ਤਥਾ, ਕਪਾਲੌ| ਵਸੁਮੁਨਿਵਿਰਤਿਸ਼੍ਚੇਨ੍ਮਾਲਿਨੀ ਨੌ ਮਯੌ ਯਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਃ ਸਪ੍ਤਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੭||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਸ਼੍ਰੁਤੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਨਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾਰੇਣ ਦੇਹਰਕ੍ਸਾਂ ਭਿਸਜਿ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ, ਭੂਮਿਪਾਲਸ਼੍ਚਿਰਾਯੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਕੀਦਸ਼ੇ ਭਿਸਜਿ ? ਸ਼੍ਰੁਤਚਰਿਤਸਮਦ੍ਧੇ-ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨੇ, ਕਰ੍ਮਦਕ੍ਸੇ-ਉਪਚਾਰਕੁਸ਼ਲੇ, ਦਾਯਾਲੌ-ਕਾਰੁਣਿਕੇ| ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਂ-ਨਿਃਸ਼ਙ੍ਕਮ੍| ਤੇਜਃ-ਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ-ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਕੀਰ੍ਤਿਃ-ਯਸ਼ਃ| ਪ੍ਰਭਾਵਃ-ਪ੍ਰਤਾਪਃ| ਸ੍ਵਕੁਸ਼ਲਫਭੋਗੀ-ਸ੍ਵੋਪਾਰ੍ਜਿਤਪੁਣ੍ਯਫਲੋਪਭੋਗਕ੍ਸਮਃ| ਚਿਰਾਯੁਃ-ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੯)- "ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਿਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਸੇਵੇਤ| ਨ ਤੁ ਤਤ੍ਪਰਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ| ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਹਸ੍ਟੋ ਰਹਸਿਤਤ੍ਕਾਮਸ੍ਤਰੁਣਃ ਪੁਮਾਨ੍| ਸਮਸ੍ਥਿਤਾਙ੍ਗਃ ਸੁਰਭਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਾਦਿਰਵ੍ਯਥਃ|| ਨਾਨਾਸ਼ਿਤੋ ਨਾਤ੍ਯਸ਼ਿਤੋ ਵਸ੍ਯਾਣਾਂ ਤਰ੍ਪਿਤਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਮ੍| ਨਾਰੀਂ ਨਾਰੀਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾਂ ਸਹਪੂਰ੍ਵਗੁਣਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|| (ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਧਿ ਸਦ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਲੀਬਤਾ ਬਲਿਨਾਮਪਿ| ਏਵਂ ਚਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚ ਧਾਮ ਚ||) ਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਯੁਰੋਜਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਕ੍ਸਯਂ ਮੇਢ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍| ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਮਧਰ੍ਮਂ ਚ ਮੂਢਃ ਪ੍ਰਾਨ੍ਪੋਤ੍ਯਤੋਨ੍ਯਥਾ|| ਉਤ੍ਤਾਨੋ ਵੇਗਰੋਧੀ ਚ ਵਦ੍ਧਿਮੇਹਾਸ਼੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ| ਤਿਮਿਰਾ ਦਿਗਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਾਦ੍ਯਾਹਨਨਾਦ੍ਧੁਵਮ੍|| ਨ ਚਾਰ੍ਵਾਕ੍ ਸੋਡਸ਼ਾਦ੍ਵਰ੍ਸਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਤੇਃ ਪਰਤੋ ਨ ਚ| ਆਯੁਸ਼੍ਕਾਮੋ ਨਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਃ ਸਂਯੋਗਂ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ|| ਅਤਿਬਾਲੋ ਹ੍ਰਾਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵਧਾਤੁਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਰਜਨ੍| ਉਪਰਪ੍ਯੇਤ ਸਹਸਾ ਤਡਾਗਮਿਵ ਕਾਜਲਮ੍|| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਯਥਾ ਕਾਸ੍ਠਂ ਜਨ੍ਤੁਜਗ੍ਧਂ ਵਿਜਰ੍ਜਰਮ੍| ਸ੍ਪਸ੍ਟਮਾਸ਼ੁ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯੇਤ ਤਥਾ ਵਦ੍ਧਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਰਜਨ੍|| ਕਾਯਸ੍ਯ ਤੇਜਃ ਪਰਮਂ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਹਾਰਸਾਰਾਦਪਿ ਸਾਰਭੂਤਮ੍| ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨਾ ਤਤ੍ਪਰਿਰਕ੍ਸਣੀਯਂ ਤਤੋ ਵਪੁਃ ਸਨ੍ਤਤਿਰਪ੍ਯੁਦਾਰਾ|| ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਭਜੇਦ੍ਭਾਵਾਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਵਸੁਖਸਂਜ੍ਞਕਾਨ੍| ਸੁਖੋਦਰ੍ਕੇਸੁ ਸਜ੍ਜੇਤ ਦੇਹਸ੍ਯੈਤਦਲਂ ਹਿਤਮ੍|| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧੋਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ ਕਾਲਵੈਕਤਮ੍| ਹਿਤੇਪਿ ਰਤਮਾਹਾਰੇ ਯੋਜਯਨ੍ਤ੍ਯਾਮਯੈਰ੍ਨਰਮ੍|| ਨਾਪਥ੍ਯਸੇਵਿਨਂ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਬਾਧਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਮਲਾਃ| ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਪ੍ਰਤਿਵਿਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨੈਰ੍ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਦਾ|| ਨ ਚ ਸਰ੍ਵੋਪਚਾਰੋਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਰ੍ਵਦੋਸਕਤ੍| ਨ ਹਿਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਪਥ੍ਯਾਨਿ ਤੁਲ੍ਯਦੋਸਾਣਿ ਨੈਵ ਚ|| ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਬਲਾ ਦੋਸਾ ਨ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਪੂਂਸਿ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਸਮਤ੍ਵੇ ਸ਼ਕ੍ਤਾਨਿ ਯਤੋਪਥ੍ਯਂ ਤਦੇਵ ਤੁ|| ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਪਥ੍ਯਤਮਤਾਂ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤ ਏਵ ਚ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਹੁ ਭਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ|| ਮਿਥੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾ ਬਲਿਨੋ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਃ| ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰੁਪਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਲ੍ਪਮਪਿ ਕਾਰਣਮ੍|| ਪ੍ਰਾਣਾਯਤਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਗਮ੍ਭੀਰਾਃ ਸਰ੍ਵਮਾਰ੍ਗਗਾਃ| ਦੇਹੇ ਹਿਤੋਚਿਤੇ ਤੇ ਸ੍ਯੁਸ਼੍ਚਿਰਾਦਪ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਃ|| ਅਹਿਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਾਮਭ੍ਯਾਸਾਦੁਪਸ਼ੇਰਤੇ| ਦੋਸਾਸ੍ਚੈਵ ਕ੍ਸਾਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਰ੍ਮਵਾਤਾਤਪਾਦਿਭਿਃ|| ਅਥ ਬਹੂਨਾਮੇਕਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਭਿਨ੍ਨਾਹਾਰਵਯਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਪ੍ਰਕਤੀਨਾਂ ਸਮਂ ਭਵੇਤ੍| ਏਕੋ ਵਿਕਤਵਾਯ੍ਵਾਦਿਯੁਗਪਤ੍ਸੇਵਨਾਦ੍ਗਦਃ|| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਵਿਕਤਿਰ੍ਵਿਕਤਾਦਗ੍ਰਹਚਾਰਤਾਃ ਭੌਮਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸਦਿਵ੍ਯੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਪਾਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ|| ਸਮ੍ਭਵਃ ਪੁਨਰੇਤੇਸਾਂ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸਾਸੁਦਾਯਿਕਾਤ੍| ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਰਭਿਸ਼੍ਯਨ੍ਦੀ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲਃ|| ਕੁਣ੍ਡਲੀ ਭੈਰਵਰਵਃ ਪਰੁਸੋਨਾਰ੍ਤਵੋ ਬਲੀ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਃ ਪਾਂਸ਼ੁਬਾਸ੍ਪਵਿਸਾਨ੍ਵਿਤਃ|| ਰਸਵਰ੍ਣਾਦਿਵਿਕਤਮਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵਿਹਙ੍ਗਮਮ੍| ਨਿਨ੍ਦਿਤਪ੍ਰਭਵਂ ਤੋਯਮੁਪਕ੍ਸੀਣਜਲੇਸ਼ਯਮ੍|| ਮਕ੍ਸਿਕਾਮੂਸਿਕਵ੍ਯਾਲਬਹੂਤ੍ਪਾਤਪ੍ਰਦੂਸਿਤਾਃ|ਦੇਸ਼ੋਪ੍ਥ੍ਯਾਨ੍ਨਬਹੁਲੋ ਨਸ੍ਟਧਰ੍ਮਮਹੌਸਧਿਃ|| ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰੀਤਾਤਿਹੀਨਲਿਙੋ ਯਥਾਯਥਮ੍ | ਏਤੇ ਦੁਸ੍ਪਰਿਹਾਰਤ੍ਵਾਦਹਿਤਾਯੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍|| ਯੇਸਾਮਨਿਯਤਂ ਕਰ੍ਮ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਸੁਦਾਰੁਣੇ| ਕਰ੍ਮ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਤੇਸਾਂ ਯੋਜ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਦ੍ਰਸਾਯਨਮ੍|| ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਦੇਹਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਭੇਸਜੈਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਧਤੈਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਰਾਚਰ੍ਯਂ ਦਯਾ ਦਾਨਂ ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍| ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਵਿਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਾਧੂਨਾਂ ਚ ਨਿਸੇਵਣਮ੍|| ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚੇਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਦੀਵਿਤਰਕ੍ਸਣਮ੍| ਹੇਮਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਚਾਕਾਲਿਕੇਸ੍ਵਪਿ|| ਵਿਧਿਂ ਤਚ੍ਛੀਲਨਂ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਛੀਤਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕਾਰਿਤਮ੍| ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਹਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟਿਦੋਸਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ|| ਅਤ ਏਵ ਚ ਚਰ੍ਯਾਯਾਂ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਸਮੌ| ਅਥਾਕਾਲਮਤ੍ਯੁਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਭਤਾਂ ਨਿਤ੍ਯਮਾਯੁਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਦੈਵੇ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇ ਚ ਸ੍ਥਿਤਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮ੍|| ਅਨ੍ਯਜਨ੍ਮਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਦੈਵਂ ਪੌਰੁਸਮੈਹਿਕਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤੇ ਕਰ੍ਮਣੀ ਤ੍ਰੇਧਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਧ੍ਯਾਵਰਤ੍ਵਤਃ|| ਤਯੋਰੁਦਾਰਯੋਰ੍ਯੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸ੍ਯ ਸੁਸੁਖਸ੍ਯ ਚ| ਨਿਯਤਸ੍ਯਾਯੁਸੋ ਹੇਤੁਰ੍ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਚਾਵਰਾ|| ਮਧ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਯ, ਮਿਸ਼੍ਰਸ੍ਯ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾ, ਸ਼ਣੁ ਚਾਪਰਮ੍| ਦੈਵਂ ਪੁਰੁਸਕਾਰੇਣ ਦਿਰ੍ਬਲਂ ਹ੍ਰਾਪਹਨ੍ਯਤੇ|| ਤਥਾ ਦੈਵੇਨਬਲਿਨਾ ਪੌਰੁਸਂ ਕਰ੍ਮ ਦੁਰ੍ਬਲਮ੍| ਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਯਦੇਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਿਯਤਂ ਮਾਨਮਾਯੁਸਃ|| ਕਰ੍ਮ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕਾਲੇ ਵਿਪਾਕਨਿਯਤਂ ਮਹਤ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਵਕਾਲਨਿਯਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਃ ਪ੍ਰਤਿਬੋਧ੍ਯਤੇ|| ਏਵਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਮਤ੍ਯੁਃ ਕਾਲਾਕਾਲਵਿਭੇਦਤਃ| ਉਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸ ਹਿਤਾਹਿਤਵਿਧਿਕ੍ਰਮਃ|| ਏਕੋਤ੍ਤਰਂ ਮਤ੍ਯੁਸ਼ਤਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵੇਦਵਾਦਿਨਃ| ਤਤ੍ਰੈਕਃ ਕਾਲਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤਵਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|| ਸ਼੍ਯੇਨਾਜਿਰਾਦਿਯਾਗੇਨ ਭ੍ਰਾਤਵ੍ਯਸ੍ਯ ਤਥਾ ਚ ਤੈਃ| ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਰਵਸਸੋਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਿਹਿਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਵਧਃ|| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟ੍ਯਾ ਮਿਤ੍ਰਵਿਨ੍ਦਯਾ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦੇਵ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗੋਪਾਯੇਦੀਦ੍ਦਸ਼ੀ ਸ੍ਮਤਿਃ|| ਤਥਾ ਮਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸੌਗਤਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍| ਵਿਸਮਾਪਰਿਹਾਰੇਣ ਜਾਯਤੇ ਨਿਯਤਾਯੁਸਾਮ|| ਧ੍ਰੁਵਂ ਰੋਗਿਤ੍ਵਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਮਤ੍ਯੁਰੇਵ ਤ੍ਵਪਰ੍ਵਣਿ| ਅਕਾਣ੍ਡੇ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਧਾਰਾਦ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੋ ਮਤ੍ਯੁਰਨ੍ਯਥਾ|| ਉਦ੍ਭ੍ਰਾ ਨ੍ਤਚਣ੍ਡਮਾਤਙ੍ਗਤੁਰਙ੍ਗਾਦਿਸਮਾਗਮਮ੍| ਅਰਾਤਿਦੁਸ੍ਟਵਾਤਾਦਿਸਾਹਸਾਹਿਤਭੋਜਨਮ੍|| ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਨ ਬ੍ਰੂਯੁਰ੍ਮੁਨਯੋ ਦਿਵ੍ਯਾ ਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਾਦੀਸ਼੍ਚ ਰਸਾਯਨਵਿਧਿਂ ਵਿਨਾ|| ਨ ਵਾ ਤੇਪਿ ਯਥਾਕਾਮਮਾਯੁਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਮਾਪ੍ਨੁਯੁਃ| ਅਹਿਸਿਂਹਗਜਾਦਿਭ੍ਯੋ ਵਿਦੁਸਾਂ ਨ ਭਯਂ ਭਵੇਤ੍|| ਮਿਥ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਕਾਰਦੁਰ੍ਗਾਣਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਮਾਰਣਰਕ੍ਸਣਮ੍| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਸ੍ਯ ਮਿਥ੍ਯੈਵ ਪਰਦਾਰਾਦਿਵਰ੍ਜਨਮ੍|| ਮਨ੍ਤ੍ਰਦੇਵਤਯਾਹੂਤਾ ਨਾਚਕ੍ਸੀਰਨ੍ ਮਹਾਹਯਃ| ਵਿਸਸੁਤ੍ਪਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਸ੍ਥਾ ਭਾਵਾਭਾਵੌ ਤਦਾਯੁਸਃ| ਸਂਨ੍ਯਾਸਰੋਹਿਣੀਕਾਦਿਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਭਵੇਤ੍| ਉਪੇਕ੍ਸਯਾ ਨ ਮਰਣਂ ਜੀਵਿਤਂ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਨਸਹਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯੁਦ੍ਧੇਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਘ੍ਨਤਃ| ਸਾਧੁਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਤੁਲ੍ਯਾ ਨ ਭਵੇਦਾਤੁਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਃ|| ਨਾਯੁਧੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਨੌਸਧੈਰਾਰ੍ਤਮਸ਼੍ਵਿਨੌ| ਉਪਕ੍ਰਮੇਰਨ੍ਨ ਭਵੇਦਕਾਲਾਮਰਣਂ ਯਦਿ|| ਘਟਾਨਾਮਾਮਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਪਾਲਨਾਪਰਿਪਾਲਨੈਃ| ਚਿਰਾਲ੍ਪਕਾਲਵਰ੍ਤਿਤ੍ਵਂ ਚਿਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਸਿਦ੍ਧੇ ਸਰ੍ਵਾਗਮੈਰਪਿ| ਦ੍ਦਸ੍ਟੇਪ੍ਯਕਾਲਮਰਣੇ ਵਿਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ਕਥਂ ਬੁਧਃ|| ਗੁਣਵਦ੍ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵੇ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ| ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤਂ ਕਾਲਜਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰਿਤਰਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ|| ਯਥਾ ਰਥੋ ਵਾਹ੍ਯਮਾਨੋ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕ੍ਸਯਮ੍| ਯਾਯਾਦਾਤ੍ਮਵਤਾਮਾਯੁਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇਸਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ|| ਸ਼ੁਚਿਤੈਲਦਸ਼ੋਦੀਪਃ ਕੀਟਵਾਤਾਦ੍ਯਪੀਡਿਤਃ| ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਯਥੈਵ ਸ੍ਨੇਹਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍|| ਸ ਏਵਾਤੋ ਯਥਾ ਚ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਹਿਤਾਹਿਤੋਪਚਾਰੇਣ ਤਥੈਵ ਪੁਰੁਸੋ ਧ੍ਰੁਵਮ੍|| ਸਰ੍ਵਮਨ੍ਯਤ੍ ਪਰਿਯਜ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਪਾਲਯੇਦਤਃ| ਤਦਭਾਵੇ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਭਾਵਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍|| ਨਗਰੀ ਨਗਰਸ੍ਯੇਵ ਰਥਸ੍ਯੇਵ ਰਥੀ ਸਦਾ| ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੇਧਾਵੀ ਕਤ੍ਯੇਸ੍ਵਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍|| ਆਹਾਰਕਲ੍ਪਨਾਹੇਤੂਨ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦੀਨ੍ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਹਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਦੇਹੋਹ੍ਯਹਾਰਸਮ੍ਭਵਃ|| ਭੀਲਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤ੍ਰਣਾਲੋਭਹਰ੍ਸਸ਼ੋਕਵਸ਼ਂਗਤਃ| ਨ ਜਾਤੁ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵੇਗਾਂਸ੍ਤਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਾਪਦਾਂ ਪਦਮ੍|| ਹਿਤਮਭ੍ਯਸ੍ਯਤਃ ਪੁਂਸੋ ਨਾਕਾਲੇ ਕਾਲਦਂਸ੍ਟ੍ਰਯਾ| ਸਞ੍ਜਾਯਤੇ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ੋ ਬਲੋਤ੍ਸਾਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯੁਸਾਮ੍||ਅਹਿਤਾਨਿ ਚ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯ ਦੋਸਮਪ੍ਯਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਯਦਿ| ਤਥਾਪ੍ਯਾਨਣ੍ਯਮਾਯਾਤਿ ਸਾਧੂਨਾਮਾਤ੍ਮਵਾਨਿਤਿ|| ਯਚ੍ਚ ਰੋਗਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਿਹ ਕੇਨਚਿਤ੍| ਪਰਿਹਰ੍ਤੁਂ ਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੋਚਿਤਵ੍ਯਂ ਮਨੀਸਿਣਾ|| ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਣਾਂ ਸਦਾਚਾਰਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍| ਲੋਕਦ੍ਵਯਵ੍ਯਪੇਕ੍ਸਣਾਂ ਜੀਵਿਤਂ ਹ੍ਰਾਮਤਾਯਤੇ|| ਗਧ੍ਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਸੁਖੇ ਵਸ਼੍ਯਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਨਾਂ ਹਤਸਤ੍ਪਥਃ| ਮੂਢੋ ਜੀਵਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਯ ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਪਰਿਬਂਹਯਨ੍|| ਵਿਦੁਸਾਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤਾਨਰੀਨ੍| ਜਿਤ੍ਵਾ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ ਚਿਰਂ ਜੀਵਿਤੁਮਿਚ੍ਛਤਾ|| ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਚਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਵਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਸ਼ੁਭੋਦਯਮ੍| ਸ੍ਮਰਨ੍ਨਾਤ੍ਰੇਯਵਚਸੋ ਨ ਧੀਮਾਨ੍ ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ|| ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੭||