Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
pramēhanidānādanantaraṁ vidradhinidānārambhaḥ, yatō'nantarē'dhyāyē piṭikālakṣaṇāvasarē "vidradhirvakṣyatē" (ślō. 34) ityuktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhivr̥ddhigulmanidānādhyāyaḥ, vidradhērnidānam, vidradhiḥ ṣaḍvidhaḥ (2-3) · Śloka 3
atastamēva vidradhiṁ lakṣayitumasyādhyāyasya prasaṅga ityāha - - - - athātō vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2|| bhuktaiḥ paryuṣitātyuṣṇarūkṣaśuṣkavidāhibhiḥ| jihmaśayyāvicēṣṭābhistaistaiścāsr̥kpradūṣaṇaiḥ||1|| duṣṭatvaṅmāṁsamēdōsthisnāyvasr̥kkaṇḍarāśrayaḥ| yaḥ śōphō bahirantarvā mahāmūlō mahārujaḥ||2|| ṣōḍhētyuktam| atha tadēva ṣōḍhatvaṁ pratipādayitumāha - - - - vr̥ttaḥ syādāyatō yō vā smr̥taḥ ṣōḍhā sa vidradhiḥ| dōṣaiḥ pr̥thaksamuditaiḥ śōṇitēna kṣatēna ca||3||
अतस्तमेव विद्रधिं लक्षयितुमस्याध्यायस्य प्रसङ्ग इत्याह - - - - अथातो विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| भुक्तैः पर्युषितात्युष्णरूक्षशुष्कविदाहिभिः| जिह्मशय्याविचेष्टाभिस्तैस्तैश्चासृक्प्रदूषणैः||१|| दुष्टत्वङ्मांसमेदोस्थिस्नाय्वसृक्कण्डराश्रयः| यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः||२|| षोढेत्युक्तम्| अथ तदेव षोढत्वं प्रतिपादयितुमाह - - - - वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः| दोषैः पृथक्समुदितैः शोणितेन क्षतेन च||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paryuṣitādibhirbhuktaiḥ, tathā jihmaśayyāvicēṣṭābhiḥ, vividhāścēṣṭā vicēṣṭāḥ, śayyā ca vicēṣṭāśca śayyāvicēṣṭāḥ, jihmāśca tāḥ śayyāvicēṣṭāśca, tābhiḥ| jihmāḥ kuṭilā vakrā iti paryāyāḥ| tathā taistaiḥ-tatratatrāsr̥kpradūṣaṇaiśca nirdiṣṭaiḥ, yaḥ śōphō jāyatē duṣṭatvagādyāśrayō bahiḥ-bahirbhāgē, antaḥ-antarbhāgē vā, sa śīghravidāhitvācchōphaḥ ṣōḍhā-ṣaṭprakārō, vidradhiḥ smr̥taḥ-abhihitaḥ| śōphaśabdaḥ pr̥ṣōdarāditvātsādhuḥ| tvak ca māṁsaṁ ca mēdaśca asthi ca snāyuścāsr̥k ca kaṇḍarā ca, tā ēvam| "sumahān snāyusaṅghātaḥ kaṇḍarētyabhidhīyatē|" duṣṭāḥ-dōṣairdūṣitāḥ, tvaṅmāṁsādaya ādhārō yasya sa duṣṭatvaṅmāṁsamēdōsthisnāyvasr̥kkaṇḍarāśrayaḥ| tathā, mahamūlastathā mahārujaḥ, anēnāsya durupakramatvamuktam| tathā, vr̥ttaḥ syāt, athavā āyatō-na vartulaḥ, ityanēnāsya saṁsthānamuktam| sa0-pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaistrayaḥ, samuditaiḥ-sannipātēna caikaḥ, tathā śōṇitēna-dōṣādhiṣṭhitēna, kṣatēna-śastrādighātādinā, cēti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sa punarbahirantarbhēdēna dvidhā, bāhyāntarayōrlakṣaṇam (4-5) · Śloka 5
ṣaḍvidhasyāpi śōphasya vidradhyākhyasyāntarbahīrūpatayā dvidhātvamityāha - - - - bāhyō'tra tatratatrāṅgē dāruṇō grathitōnnataḥ| āntarō dāruṇatarō gambhīrō gulmavaddhanaḥ||4|| valmīkavatsamucchrāyī śīghraghātyagniśastravat| |5|
षड्विधस्यापि शोफस्य विद्रध्याख्यस्यान्तर्बहीरूपतया द्विधात्वमित्याह - - - - बाह्योऽत्र तत्रतत्राङ्गे दारुणो ग्रथितोन्नतः| आन्तरो दारुणतरो गम्भीरो गुल्मवद्धनः||४|| वल्मीकवत्समुच्छ्रायी शीघ्रघात्यग्निशस्त्रवत्| |५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atra-anayōrbāhyābhyantarabhēdabhinnayōrvidradhyōrmadhyāt, bāhyō vidradhistatratatra-nābhyādāvaṅgē, jāyatē| tathā, dāruṇō grathitōnnataḥ| grathita iva grathitaḥ| unnataḥ-uttuṇḍitaḥ| śōphasya svabhāvōnnatatvādunnatagrahaṇamatiśayārtham| āntarō dāruṇataraḥ tathā, gambhīraḥ-antarnigūḍhaḥ| tathā, gulmavaddhanō-gulmēna tulyaḥ| tathā, samucchrāyī-unnatō valmīkaśikharavat| tathā, śīghraghātī-bāhyavidradhitaḥ śīghravyāpādakaḥ| agniśastravat-agniśastrābhyāṁ tulyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhēḥ sthānāni (5-6) · Śloka 6
| nābhibastiyakr̥tplīhaklōmahr̥tkukṣivaṅkṣaṇē||5|| syādvr̥kkayōrapānē ca| |6|
| नाभिबस्तियकृत्प्लीहक्लोमहृत्कुक्षिवङ्क्षणे||५|| स्याद्वृक्कयोरपाने च| |६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nābhyādyanyatamē dēśē cāyaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātajasya lakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
vātāttatrātitīvraruk| śyāvāruṇaścirōtthānapākō viṣamasaṁsthitaḥ||6|| vyadhacchēdabhramānāhaspandasarpaṇaśabdavān| |7|
वातात्तत्रातितीव्ररुक्| श्यावारुणश्चिरोत्थानपाको विषमसंस्थितः||६|| व्यधच्छेदभ्रमानाहस्पन्दसर्पणशब्दवान्| |७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu vidradhiṣu madhyē, vātāttīvrarugādiḥ śabdavānityētadantalakṣaṇaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (7-8) · Śloka 8
| raktatāmrāsitaḥ pittāttr̥ṇmōhajvaradāhavān||7|| kṣiprōtthānaprapākaśca| |8|
| रक्तताम्रासितः पित्तात्तृण्मोहज्वरदाहवान्||७|| क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च| |८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittādraktatāmrāsitādikaḥ kṣiprōtthānaprapākaścētyantalakṣaṇaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (8-9) · Śloka 9
pāṇḍuḥ kaṇḍūyutaḥ kaphāt| sōtklēśaśītakastambhajr̥mbhārōcakagauravaḥ||8|| cirōtthānavipākaśca| |9|
पाण्डुः कण्डूयुतः कफात्| सोत्क्लेशशीतकस्तम्भजृम्भारोचकगौरवः||८|| चिरोत्थानविपाकश्च| |९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāt pāṇḍuḥ-varṇēna| tathā, kaṇḍūyuta ityādicirōtthānavipākaścētyantalakṣaṇaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana sannipātajasya lakṣaṇam (9) · Śloka 9
saṅkīrṇaḥ sannipātataḥ| |9|
सङ्कीर्णः सन्निपाततः| |९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sannipātajō vidradhiḥ saṅkīrṇō-vātādidōṣavyāmiśralakṣaṇaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktajasya lakṣaṇam (9-10) · Śloka 10
| sāmarthyāccātra vibhajēdbāhyābhyantaralakṣaṇam||9|| kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ| pittaliṅgō'sr̥jā bāhyaḥ strīṇāmēva tathā''ntaraḥ||10||
| सामर्थ्याच्चात्र विभजेद्बाह्याभ्यन्तरलक्षणम्||९|| कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाज्वरः| पित्तलिङ्गोऽसृजा बाह्यः स्त्रीणामेव तथाऽऽन्तरः||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atra-vidradhau, pūrvōktāddāruṇāddā(ṇadā)ruṇataratvādilakṣaṇāt-sāmarthyāt, bāhyābhyantaralakṣaṇaṁ vibhajēt-bāhyasya vidradhēstathā''bhyantarasya ca lakṣaṇaṁ vadēt| sa0-raktēna vidradhiḥ kr̥ṣṇasphōṭairāvr̥taḥ-citō, yāvattīvradāharujājvaraḥ| tathā pittaliṅgō-"raktatāmrāsitaḥ" (ślō. 7) ityādilakṣaṇaḥ sa ca bāhyō-bāhya ēva nāntarō narāṇām, vastusvābhāvyāt| āntarō yō vidradhirasr̥jā jāyatē, sa strīṇāmēva-na narāṇām, vastusvābhāvyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kṣatajasya lakṣaṇam (11-12) · Śloka 12
atha kṣatavidradhiṁ lakṣayati - - - - śastrādyairabhighātēna kṣatē vā'pathyakāriṇaḥ| kṣatōṣmā vāyuvikṣiptaḥ saraktaṁ pittamīrayan||11|| pittāsr̥glakṣaṇaṁ kuryādvidradhiṁ bhūryupadravam| |12|
अथ क्षतविद्रधिं लक्षयति - - - - शस्त्राद्यैरभिघातेन क्षते वाऽपथ्यकारिणः| क्षतोष्मा वायुविक्षिप्तः सरक्तं पित्तमीरयन्||११|| पित्तासृग्लक्षणं कुर्याद्विद्रधिं भूर्युपद्रवम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śastralōṣṭādyairyō'bhighātastēna hētunā yaḥ kṣatōṣmā, athavā'bhighātamantarēṇāpi vraṇādyudbhavāt kṣatē jātē satyapathyakāriṇaḥ puṁsō yaḥ kṣatōṣmā-agniḥ, sa vāyunā vikṣiptaḥ pittamīrayan-kōpayan| kimbhūtaṁ pittam ? saraktam| tathā, pittāsr̥gbhyāmutpannayōrvidradhyōryallakṣaṇaṁ tatsamānalakṣaṇaṁ vidradhiṁ kuryāt| tathā, bhūryupadravam| iyānēva cāsya viśēṣaḥ, pittāsr̥gvidradhyōḥ sakāśāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhīnāṁ sthānabhēdēnōpadravāḥ (12-16) · Śloka 16
| tēṣūpadravabhēdaśca smr̥tō'dhiṣṭhānabhēdataḥ||12|| tamēvōpadravabhēdaṁ darśayati - - - - nābhyāṁ hidhmā, bhavēdbastau mūtraṁ kr̥cchrēṇa pūti ca| śvāsō yakr̥ti, rōdhastu plīhnyucchvāsasya, tr̥ṭ punaḥ||13|| galagrahaśca klōmni, syātsarvāṅgapragrahō hr̥di| pramōhastamakaḥ kāsō hr̥dayē ghaṭṭanaṁ vyathā||14|| kukṣipārśvāntarāṁsārtiḥ kukṣāvāṭōpajanma ca| sakthnōrgrahō vaṅkṣaṇayōrvr̥kkayōḥ kaṭipr̥ṣṭhayōḥ||15|| pārśvayōśca vyathā pāyau pavanasya nirōdhanam| |16|
| तेषूपद्रवभेदश्च स्मृतोऽधिष्ठानभेदतः||१२|| तमेवोपद्रवभेदं दर्शयति - - - - नाभ्यां हिध्मा, भवेद्बस्तौ मूत्रं कृच्छ्रेण पूति च| श्वासो यकृति, रोधस्तु प्लीह्न्युच्छ्वासस्य, तृट् पुनः||१३|| गलग्रहश्च क्लोम्नि, स्यात्सर्वाङ्गप्रग्रहो हृदि| प्रमोहस्तमकः कासो हृदये घट्टनं व्यथा||१४|| कुक्षिपार्श्वान्तरांसार्तिः कुक्षावाटोपजन्म च| सक्थ्नोर्ग्रहो वङ्क्षणयोर्वृक्कयोः कटिपृष्ठयोः||१५|| पार्श्वयोश्च व्यथा पायौ पवनस्य निरोधनम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣu-vidradhiṣu, upadravaviśēṣō'dhiṣṭhānaviśēṣādbhavati| sa0-nābhyāṁ jātē vidradhau hidhmā viśēṣēṇa bhavēt| bastau jātē mūtraṁ pūti kr̥cchrēṇa ca bhavēt| yakr̥ti jātē śvāsaḥ syāt| plīhni jāta ucchvāsasya rōdhaḥ| klōmni jātē galagraha iva galagrahō vyādhiviśēṣaḥ syāttr̥ṣṇā ca| hr̥di jātē sarvasyāṅgasya prakarṣēṇa grahaḥ syāt| tathā, pramōhādayaḥ syuḥ| tamakaḥ-śvāsaviśēṣaḥ| hr̥dayē ghaṭṭanaṁ vyathā ca| kukṣau jātē sati kukṣipārśvayōrantarēṁ'sayōśca pīḍā bhavati, tathā kukṣāvāṭōpasambhavaḥ| vaṅkṣaṇayōrjātē sakthnōrgrahō niścala iva sakthinī jāyētē| vr̥kkayōrjātē kaṭyāḥ pr̥ṣṭhasya ca grahaḥ, pīḍā ca pārśvayōḥ syāt| pāyau-gudē jātē, pavanasya-apānākhyasya vāyōḥ, nirōdhaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhīnāṁ āmapakvavidagdhatvam (16) · Śloka 16
| āmapakvavidagdhatvaṁ tēṣāṁ śōphavadādiśēt||16||
| आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोफवदादिशेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣāṁ-vidradhīnāṁ, āmatvaṁ pakvatvaṁ vidagdhatvaṁ-pākātikrāntatvaṁ, śōphavadādiśēt| śōphānāmiva śōphavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra śōphasya śastrakarmavidhau (hr̥. sū. a. 29|2) - "śōphō'lpō'lpōṣmaruk" ityādinā granthēnāmādilakṣaṇamuktam, tathaiva vidradhiṣu bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana urdhvādhaḥsrāvē sthānaviśēṣaḥ (17) · Śloka 17
nābhērūrdhvaṁ mukhātpakvāḥ prasravantyadharē gudāt| gudāsyānnābhijō|17|
नाभेरूर्ध्वं मुखात्पक्वाः प्रस्रवन्त्यधरे गुदात्| गुदास्यान्नाभिजो|१७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nābhērūrdhvaṁ-ūrdhvapradēśēṣūtpannāḥ, pakvāḥ santō mukhāt-āsyāt, srāvaṁ sravanti| nābhēradharē-adhastāt, pakvāḥ santō gudāt srāvaṁ sravanti| nābhijaḥ punarvidradhirutpannō gudāsyāt-ubhayataḥ, srāvaṁ sravati| gudaṁ cāsyaṁ ca gudāsyam, tasmāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhau vraṇavaddōṣavijñānam (17-18) · Śloka 18
| vidyāddōṣaṁ klēdācca vidradhau||17|| yathāsvaṁ vraṇavat| |18|
| विद्याद्दोषं क्लेदाच्च विद्रधौ||१७|| यथास्वं व्रणवत्| |१८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vidradhau vraṇa iva yathāsvaṁ vātādidōṣaṁ klēdādvidyāt| vraṇapratiṣēdhōktayā rītyā (hr̥. u. a. 25|6) mastumāṁsapulākāmbutulyatanvalpasaṁsratyādikayā vātikaṁ vidradhiṁ vidyāt| mūtrakiṁśukabhasmāmbutailāmbhōṣṇabahusrutētyādikayā ca paittikaṁ vidradhiṁ vidyāt| bahuśvētaghanasrutyādikayā ca kaphajaṁ vidradhiṁ vidyāt| caśabdānna kēvalaṁ pūrvōktāt "vātāttatrātitīvraruk" (ślō. 6) ityādērvātādilakṣaṇādvātādidōṣavidradhiṁ jānīyat, klēdāccētyarthaḥ| vraṇavaditi saptamyantādvatiḥ, vidradhāviti saptamyantanirdēśāt| tathā cōktaṁ bhāṣyē-"upamānē yaḥ saṁśayaḥ sa upamēyādbyāvartatē|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vidradhīnāṁ sādhyāsādhyatvam (18-19) · Śloka 19
athaiṣāṁ sādhyāsādhyavibhāgārthamāha - - - - tatra vivarjyaḥ sannipātajaḥ| pakvō hr̥nnābhibastisthō bhinnō'ntarbahirēva vā||18|| pakvaścāntaḥ sravan vakkrāt kṣīṇasyōpadravānvitaḥ| |19|
अथैषां साध्यासाध्यविभागार्थमाह - - - - तत्र विवर्ज्यः सन्निपातजः| पक्वो हृन्नाभिबस्तिस्थो भिन्नोऽन्तर्बहिरेव वा||१८|| पक्वश्चान्तः स्रवन् वक्क्रात् क्षीणस्योपद्रवान्वितः| |१९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sannipātajō yō vidradhiḥ sa vivarjyō'sādhyatvāt| tathā, pakvō'ntarbahirēva vā bhinnō'ntaḥ-antarbhinnō, bāhyō-bahirbhinnō, hr̥nnābhibastisthō varjya ēva| pakvaścāntarō hr̥dādibhyō'nyatrāpi jātō vaktrēṇa sravan kṣīṇasyōpadravaiḥ-hidhmādibhiḥ, yuktō varjya ēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana stanavidradhērlakṣaṇam (19-21) · Śloka 21
idānīṁ stanavidradhiryōṣitāṁ yathā syāt tathā vakti - - - - | ēvamēva stanasirā vivr̥tāḥ prāpya yōṣitām||19|| sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ vā sambhavēcchvayathurghanaḥ| stanē sadugdhē'dugdhē vā bāhyavidradhilakṣaṇaḥ||20|| nāḍīnāṁ sūkṣmavaktratvātkanyānāṁ na sa jāyatē| |21| iti vidradhinidānam|21|
इदानीं स्तनविद्रधिर्योषितां यथा स्यात् तथा वक्ति - - - - | एवमेव स्तनसिरा विवृताः प्राप्य योषिताम्||१९|| सूतानां गर्भिणीनां वा सम्भवेच्छ्वयथुर्घनः| स्तने सदुग्धेऽदुग्धे वा बाह्यविद्रधिलक्षणः||२०|| नाडीनां सूक्ष्मवक्त्रत्वात्कन्यानां न स जायते| |२१| इति विद्रधिनिदानम्|२१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[ ēvamēva- ] yathaiva vidradhyākhyaḥ śvayathuviśēṣō bhuktaiḥ paryuṣitādibhistaistaiścāsr̥kpradūṣaṇairduṣṭatvaṅmāṁsamēdōsthisnāyvasr̥kkaṇḍarāśrayaḥ, tathaiva sūtānāṁ garbhiṇīnāṁ vā strīṇāṁ stanē sadugdhē'thavā'dugdhē stanasirā vivr̥tāḥ prāpya-ākramya, bāhyavidradhilakṣaṇaḥ-"bāhyō'tra tatratatrāṅgē" (ślō. 4) ityādilakṣaṇō ghanō-nibiḍō, yaḥ śvayathuḥ sambhavēt sa stanavidradhisaṁjñaḥ| nāḍīnāṁ-stanasirāṇāṁ, sūkṣmavaktratvāt sa kanyānāṁ na jāyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vr̥ddhēḥ saṁprāptiḥ (21-22) · Śloka 22
atha śvayathusāmānyādidānīṁ vr̥ddhiṁ-vardhmāparanāmānaṁ vyādhiṁ, vaktumupakramatē - - - - atha vr̥ddhinidānam| | kr̥ddhō ruddhagatirvāyuḥ śōphaśūlakaraścaran||21|| muṣkau vaṅkṣaṇataḥ prāpya phalakōśābhivāhinīḥ| prapīḍya dhamanīrvr̥ddhiṁ karōti phalakōśayōḥ||22||
अथ श्वयथुसामान्यादिदानीं वृद्धिं-वर्ध्मापरनामानं व्याधिं, वक्तुमुपक्रमते - - - - अथ वृद्धिनिदानम्| | कृद्धो रुद्धगतिर्वायुः शोफशूलकरश्चरन्||२१|| मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोशाभिवाहिनीः| प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोशयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyuḥ prakupitō vr̥ddhiṁ karōti| kiṁ dhātukṣayāt kupitaḥ ? nētyāha-ruddhagatiḥ| ruddhā gatiryasyēti ruddhagatiḥ, āvr̥tamārga ityarthaḥ| kimbhūtaḥ ? śōphaśūlakaraḥ| tathā, caran-dēśāddēśāntaraṁ gacchan| vaṅkṣaṇataḥ-tatō dēśāt, muṣkau-vr̥ṣaṇau, yathā prāpya tathā phalakōśābhivāhinīḥ sirāḥ prakarṣēṇa pīḍayitvā| kasya vr̥ddhiṁ karōti ? ityāha-phalakōśayōḥ,-vr̥ṣaṇayōḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vr̥ddhiḥ saptavidhaḥ (23) · Śloka 23
adhunā'sya vyādhēḥ saṅkhyāṁ kurvannāha - - - - dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhiḥ saptadhā gadaḥ| mūtrāntrajāvapyanilāddhētubhēdastu kēvalam||23||
अधुनाऽस्य व्याधेः सङ्ख्यां कुर्वन्नाह - - - - दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः| मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pr̥thagvātapittakaphairdōṣaistathā'srēṇa mēdasā mūtrēṇa ca tathā''ntrēṇa ca, ēvaṁ dōṣāsramēdōmūtrāntraiḥ sa vr̥ddhyākhyō gadaḥ saptadhā-saptaprakārō, mataḥ| na kēvalaṁ [ vāta ] vr̥ddhākhyō yō gadaḥ sa ēvānilajō yāvanmūtrāntrajāvapi yau vr̥ddhyākhyau gadau tāvapyanilajau| nanu, ēvaṁ pr̥thaṅnirdēśō mūtrāntrajayōḥ kartuṁ na yuktō'nilajatvāt, ityāha-hētubhēdastu kēvalam| satyam| mūtrāntrajāvapyanilājjāyētē| kintu kāraṇabhēdānmūtrāntrajāviti nirdiṣṭau| yatō mūtrāntrē'dhiṣṭhāya vāyurmūtrāntrajau gadau vr̥ddhyākhyau karōti| ēvaṁ tau paramārthatō vātajāvapi mūtrāntrajāvucyatē, tathārūpāddhētubhūtādutpannatvāt| ētaccōpalakṣaṇamātram| mēdōraktajāvapi vr̥ddhigadau dōṣajāvēva, kaphapittābhyāṁ dūṣyasaṁjñakē mēdōraktē'dhiṣṭhāya kr̥tatvāt| tasmānmēdōraktahētuvaśānmēdōraktajāviti saṁjñayā tāvuktau| ēvamanyē'pyēvaṁrūpā vyādhayō bōdhyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātajasya lakṣaṇam (24) · Śloka 24
vātapūrṇadr̥tisparśō rūkṣō vātādahēturuk| |24|
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक्| |२४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra vātādvr̥ddhirvātēna pūritā yā dr̥tiḥ-bhasrā, tasyā iva sparśō yasya sa ēvaṁbhūtō bhavati| tathā, rūkṣaḥ| tathā, ahētuḥ-nimittaṁ vinā, ruk-pīḍā, yasmin sa ēvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (24) · Śloka 24
| pakvōdumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhōṣmapākavān||24||
| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान्||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittādvr̥ddhiḥ pakvōdumbaraphalatulyō dāhādimāṁśca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (25) · Śloka 25
kaphācchitō guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhinō'lparuk| |25|
कफाच्छितो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक्| |२५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphādvr̥ddhiḥ śītādiyuktaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktajasya lakṣaṇam (25) · Śloka 25
| kr̥ṣṇasphōṭāvr̥taḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca raktataḥ||25||
| कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्ततः||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktādvr̥ddhiḥ kr̥ṣṇasphōṭaiścitaḥ pittavr̥ddhiliṅgaśca| pittavr̥ddhiliṅgānīva liṅgāni yasya sa ēvam| saptamyupamānapūrvasyētyādinōttarapadalōpī samāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana mēdōjasya lakṣaṇam (26) · Śloka 26
kaphavanmēdasā vr̥ddhirmr̥dustālaphalōpamaḥ| |26|
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः| |२६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mēdasā vr̥ddhiḥ kaphavaditi kāryē kāraṇōpacārātkaphakāryō rōgaḥ kapha uktaḥ| viśēṣamatrāha-mr̥dustālaphalōpama iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana mūtrajasya lakṣaṇam (26-27) · Śloka 27
| mūtradhāraṇaśīlasya mūtrajaḥ sa tu gacchataḥ||26|| ambhōbhiḥ pūrṇadr̥tivatkṣōbhaṁ yāti saruṅmr̥duḥ| mūtrakr̥cchramadhastācca valayaṁ phalakōśayōḥ||27||
| मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः||२६|| अम्भोभिः पूर्णदृतिवत्क्षोभं याति सरुङ्मृदुः| मूत्रकृच्छ्रमधस्ताच्च वलयं फलकोशयोः||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūtrajō vr̥ddhirmūtradhāraṇaśīlasya jalapūrṇabhastrēva syāt| sa tu-mūtrajō vr̥ddhiḥ, gacchatō-vrajataḥ, kṣōbhaṁ yāti saruk mr̥duśca syāt| tathā, mūtrakr̥cchraṁ syāt| phalakōśayōradhastācca valayaṁ-kaṭakaṁ, syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana annajasya lakṣaṇam, annajasyāsādhyatvam (28-2) · Śloka 2
vātakōpibhirāhāraiḥ śītatōyāvagāhanaiḥ| dhāraṇēraṇabhārādhvaviṣamāṅgapravartanaiḥ||28|| kṣōbhaṇaiḥ kṣubhitō'nyaiśca kṣudrāntrāvayavaṁ yadā| pavanō viguṇīkr̥tya svanivēśādadhō nayēt||29|| kuryādvaṅkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuṁ tadā| upēkṣyamāṇasya ca muṣkavr̥ddhi- mādhmānarukstambhavatīṁ sa vāyuḥ| prapīḍitō'ntaḥ svanavān prayāti pradhmāpayannēti punaśca muktaḥ||30|| antravr̥ddhirasādhyō'yaṁ vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ||31|| iti vr̥ddhinidānam||2||
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः| धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः||२८|| क्षोभणैः क्षुभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा| पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत्||२९|| कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा| उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि- माध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः| प्रपीडितोऽन्तः स्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः||३०|| अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः||३१|| इति वृद्धिनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātakōpyāhārādibhiranyaiśca pūrvōktaiḥ kṣōbhaṇaiḥ-kōpanaiḥ, kṣubhitaḥ-kupitō, yadā'lpasyāntrasyāvayavaḥ-ēkadēśaḥ, taṁ svanivēśāt-svasthānāt, viguṇīkr̥tyādhō nayēt tadā pavanō vaṅkṣaṇasandhisthō granthyābhaṁ śvayathuṁ kuryāt| upēkṣyamāṇasyētyādi| upēkṣyamāṇasya-acikitsyamānasya vr̥ddhyākhyagadasya, sa pūrvanirdiṣṭō vāyurmuṣkayōrvr̥ddhiṁ-varddhanaṁ, kuryāt| kimbhūtām ? ādhmānaruk''stambhavatīm| tathā, prapīḍitō bāhyādantaḥ svanavān-saśabdaḥ, prayāti| muktaḥ-aprapīḍitaḥ, pradhmāpayan punarēti-āgacchati| upajātivr̥ttam| ayaṁ-ēvaṁlakṣaṇaḥ, antravr̥ddhirasādhyō na punaḥ sarva ēvētyayaṁśabdēna dyōtayati| kimasya lakṣaṇam ? ityāha-vātavr̥ddhisamākr̥tiḥ,-"vātapūrṇadr̥tisparśa" (ślō. 24) ityādilakṣaṇalakṣitaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gulmō'ṣṭavidhaḥ (32-33) · Śloka 33
vr̥dhyākhyasya vyādhēranantaraṁ śōphasāmānyāt gulmasyāvasaraḥ, iti taṁ lakṣayitumāha - - - - atha gulmanidānam| rūkṣakr̥ṣṇāruṇasirātantujālagavākṣitaḥ| gulmō'ṣṭadhā pr̥thagdōṣaiḥ saṁsr̥ṣṭairnicayaṁ gataiḥ||32|| ārtavasya ca dōṣēṇa nārīṇāṁ jāyatē'ṣṭamaḥ| |33|
वृध्याख्यस्य व्याधेरनन्तरं शोफसामान्यात् गुल्मस्यावसरः, इति तं लक्षयितुमाह - - - - अथ गुल्मनिदानम्| रूक्षकृष्णारुणसिरातन्तुजालगवाक्षितः| गुल्मोऽष्टधा पृथग्दोषैः संसृष्टैर्निचयं गतैः||३२|| आर्तवस्य च दोषेण नारीणां जायतेऽष्टमः| |३३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvagulmānāṁ sāmānyalakṣaṇaṁ rūkṣakr̥ṣṇētyādigranthanirdiṣṭam| gavākṣitō-nirantaramākrāntaḥ| gulmō'ṣṭadhēti saṅkhyārūpā samprāptiḥ| tadēvāṣṭadhātvaṁ pratipādayitumāha-pr̥thagdōṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ, trayaḥ| tathā, saṁsr̥ṣṭaiḥ-saṁsargēṇa, trayaḥ| nicayaṁ gataiḥ-sannipātēna, ēkaḥ| tathā, aṣṭamō nārīṇāṁ cārtavasya dōṣēṇa-duṣṭatayā, syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gulmasya nidānam, gulmasya saṁprāptiḥ (33-38) · Śloka 38
| jvaracchardyatisārādyairvamanādyaiśca karmabhiḥ||33|| karśitō vātalānyatti śītaṁ vā'mbu bubhukṣitaḥ| yaḥ pibatyanu cānnāni laṅghanaplavanādikam||34|| sēvatē dēhasaṅkṣōbhi chardiṁ vā samudīrayēt| anudīrṇāmudīrṇānvā vātādīnna vimuñcati||35|| snēhasvēdāvanabhyasya śōdhanaṁ vā niṣēvatē| śuddhō vā''śuvidāhīni bhajatē syandanāni vā||36|| vātōlbaṇāstasya malāḥ pr̥thak kruddhā dviśō'thavā| sarvē vā raktayuktā vā mahāsrōtōnuśāyinaḥ||37|| ūrdhvādhōmārgamāvr̥tya kurvatē śūlapūrvakam| sparśōpalabhyaṁ gulmākhyamutplutaṁ granthirūpiṇam||38||
| ज्वरच्छर्द्यतिसाराद्यैर्वमनाद्यैश्च कर्मभिः||३३|| कर्शितो वातलान्यत्ति शीतं वाऽम्बु बुभुक्षितः| यः पिबत्यनु चान्नानि लङ्घनप्लवनादिकम्||३४|| सेवते देहसङ्क्षोभि छर्दिं वा समुदीरयेत्| अनुदीर्णामुदीर्णान्वा वातादीन्न विमुञ्चति||३५|| स्नेहस्वेदावनभ्यस्य शोधनं वा निषेवते| शुद्धो वाऽऽशुविदाहीनि भजते स्यन्दनानि वा||३६|| वातोल्बणास्तस्य मलाः पृथक् क्रुद्धा द्विशोऽथवा| सर्वे वा रक्तयुक्ता वा महास्रोतोनुशायिनः||३७|| ऊर्ध्वाधोमार्गमावृत्य कुर्वते शूलपूर्वकम्| स्पर्शोपलभ्यं गुल्माख्यमुत्प्लुतं ग्रन्थिरूपिणम्||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-"jvaracchardi" ityādi yāvat "bhajatē syandanāni vā" iti nidānam| atisārādyairityādiśabdēna grahaṇyādayō gr̥hyantē, vamanādyairityatra ca virēcanāsthāpanādayaḥ| jvarādibhirvyādhibhirvamanādibhiśca karśitō yō vātalānyannāni bhuṅktē| athavā, bubhukṣitō-bhōjanaṁ vinaiva, śītaṁ-apakvamambu, yaḥ pibati| tathā cōktam (saṅgrahē sū. a. 6)- "anavasthitadōṣāgnērvyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṁ hitaṁ, taddhi tridōṣakr̥t||" iti| anu cānnāni-bhōjanādanantaraṁ, laṅghanādikaṁ yatkarma dēhasaṅkṣōbhi-śarīrasaṁrambhōtpādakaṁ, tatsēvatē| chardiṁ vā yō'nudīrṇāṁ-anutkliṣṭāṁ, samudīrayēt-samantādūrdhvaṁ nayēt| udīrṇān vātādīn-vātamūtrapurīṣādīnāgatān, na vimuñcati| tathā yaḥ kaścana snēhasvēdāvanabhyasya-punaḥpunarakr̥tvā, śōdhanaṁ-vamanavirēcanādi, niṣēvatē| athavā, śuddhaḥ-kr̥tavamanavirēcanaḥ, āśu-samanantaramēva, vidāhīnyannapānāni bhajatē-santāpanānyannapānāni bhuṅktē| pacyamānānyannapānāni yāni vidāhāvasthāṁ prāptānyāmāśaya ēva ciramavatiṣṭhantē tāni vidāhīnyucyantē| athavā, kr̥tavamanavirēcanō'nantaramēva syandanāni-srutirūpaślēṣmakārīṇyannapānāni, bhajatē| tasya malāḥ-vātādayō, gulmasaṁjñaṁ vyādhiṁ kurvatē| kīdr̥śāḥ ? vātōlbaṇāḥ-vātakāraṇāḥ| na hi pavanakāraṇamantarēṇa ślēṣmapittaraktānāṁ saṁghaṭṭanā ghaṭatē| tasmāt pittādīnāmutpattikāraṇānāṁ vātasya ca pittādigulmēṣu gulmaniṣpādanaṁ prati tulyakakṣatāmanēna viśēṣaṇēna pratipādayatyācāryaḥ| yadi punarulbaṇaḥ-adhikaḥ, iti vyākhyāyatē| tadānīṁ pittagulmē'pyadhikatvaṁ vātasyēti vātagulmapittagulmādīnāṁ viṣayavibhāgō na syāt| tasmādvātakāraṇatvaṁ vātōlbaṇā ityanēna vivakṣitamiti vēdyam| kimbhūtā dōṣāḥ ? kruddhāḥ-kupitāḥ| katham ? pr̥thak-pratyēkaṁ kr̥tvā| athavā, dviśō-dvau dvau kr̥tvā, saṁsargasthā ityarthaḥ| sarvē vā-samastā raktayuktā vēti| vāśabdaḥ samuccayē, raktayuktāścētyarthaḥ| tathā ca kharanādē'bhihitam-"vāyuḥ, kruddhaḥ kaphaṁ raktaṁ pittaṁ cādāya piṇḍitam| gulmaṁ kuryāt" ityādi yāvat "raktapittakaphā vātapiṇḍitā gulma ucyatē|" iti| tathā mahāsrōtōnuśāyinaḥ| mahāsrōtaḥ-āmapakvāśayasthānaṁ, tadanuśēratē yē tē mahāsrōtōnuśāyinaḥ| kiṁ kr̥tvā gulmaṁ niṣpādayanti ? ityāha-ūrdhvādha ityādi| ūrdhvādhōmārgamāvr̥tya-āpūrya, anēnāsya samprāptiruktā| śūlaṁ pūrvaṁ yasmin sa ēvaṁ taṁ śūlapūrvakam,-pūrvaṁ śūlaṁ kr̥tvā paścāddōṣā gulmaṁ kurvanti, anēnāsya prāgrūpamuktam| tathā sparśōpalabhyaṁ-aśmādisadr̥śam, tathā utplutaṁ-ūrdhvaṁ gatam| tathā granthirūpiṇaṁ-granthyākāram, ityanēnāsya saṁsthānamuktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gulmasya utpattiḥ (39-41) · Śloka 41
adhunā vātagulmaṁ lakṣayati - - - - karśanātkaphaviṭpittairmārgasyāvaraṇēna vā| vāyuḥ kr̥tāśrayaḥ kōṣṭhē raukṣyātkāṭhinyamāgataḥ||39|| svatantraḥ svāśrayē duṣṭaḥ paratantraḥ parāśrayē| piṇḍitatvādamūrtō'pi mūrtatvamiva saṁśritaḥ||40|| gulma ityucyatē bastinābhihr̥tpārśvasaṁśrayaḥ| |41|
अधुना वातगुल्मं लक्षयति - - - - कर्शनात्कफविट्पित्तैर्मार्गस्यावरणेन वा| वायुः कृताश्रयः कोष्ठे रौक्ष्यात्काठिन्यमागतः||३९|| स्वतन्त्रः स्वाश्रये दुष्टः परतन्त्रः पराश्रये| पिण्डितत्वादमूर्तोऽपि मूर्तत्वमिव संश्रितः||४०|| गुल्म इत्युच्यते बस्तिनाभिहृत्पार्श्वसंश्रयः| |४१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karśanāt-dhātukṣayāt, vāyurduṣṭaḥ kadācit kaphaviṭpittaiḥ kr̥tēna mārgasyāvaraṇēna-rōdhēna, kōṣṭhē-āmapakvāśayākhyē, kr̥tāśrayō-gr̥hītāspadaḥ, tathā raukṣyātkāraṇāt kāṭhinyamāgataḥ-piṇḍitatvaṁ prāptaḥ, svāśrayē-pakvāśayasthānē, duṣṭaḥ svatantraḥ, parāśrayē-āmāśayasthānē, duṣṭaḥ paratantraḥ pittakaphayōrāyattaḥ, piṇḍitatvātkāraṇāt sparśōpalabhyaḥ san, amūrtō'pi-akaṭhinō'pi, mūrtatvamiva-kāṭhinyamiva, saṁśritaḥ-sampannō, gulma ityabhidhīyatē, tantrakr̥dbhiriti śēṣaḥ| bastinābhihr̥tpārśvasaṁśrayaḥ, bastyādiḥ saṁśrayaḥ-ādhārō, yasya sa ēvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātajasya lakṣaṇam (41-44) · Śloka 44
| vātānmanyāśiraḥśūlaṁ jvaraplīhāntrakūjanam||41|| vyadhaḥ sūcyēva viṭsaṅgaḥ kr̥cchrāducchvasanaṁ muhuḥ| stambhō gātrē mukhē śōṣaḥ kārśyaṁ viṣamavahnitā||42|| rūkṣakr̥ṣṇatvagāditvaṁ calatvādanilasya ca| anirūpitasaṁsthānasthānavr̥ddhikṣayavyathaḥ||43|| pipīlikāvyāpta iva gulmaḥ sphurati tudyatē| |44|
| वातान्मन्याशिरःशूलं ज्वरप्लीहान्त्रकूजनम्||४१|| व्यधः सूच्येव विट्सङ्गः कृच्छ्रादुच्छ्वसनं मुहुः| स्तम्भो गात्रे मुखे शोषः कार्श्यं विषमवह्निता||४२|| रूक्षकृष्णत्वगादित्वं चलत्वादनिलस्य च| अनिरूपितसंस्थानस्थानवृद्धिक्षयव्यथः||४३|| पिपीलिकाव्याप्त इव गुल्मः स्फुरति तुद्यते| |४४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātādgulmē sati manyāśūlādayō bhavanti| tathā, calatvācca vāyōrgulmō'nirūpitasaṁsthānasthānavr̥ddhikṣayavyathaḥ syāt| anirūpitāḥ saṁsthānādayō yasya sa ēvam| saṁsthānaṁ-ākāraḥ| sthānaṁ-āśrayaḥ| tathā, pipīlikābhirvyāptaḥ-cita iva, gulmaḥ sphurati tudyatē ca| tudyata iti karmakartari|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (44-45) · Śloka 45
| pittāddāhō'mlakō mūrcchāviḍbhēdasvēdatr̥ḍūjvarāḥ||44|| hāridratvaṁ tvagādyēṣu gulmaśca sparśanāsahaḥ| dūyatē dīpyatē sōṣmā svasthānaṁ dahatīva ca||45||
| पित्ताद्दाहोऽम्लको मूर्च्छाविड्भेदस्वेदतृडूज्वराः||४४|| हारिद्रत्वं त्वगाद्येषु गुल्मश्च स्पर्शनासहः| दूयते दीप्यते सोष्मा स्वस्थानं दहतीव च||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittādgulmē dāhādayaḥ syuḥ| tathā tvaṅnakhādiṣu hāridrō varṇaḥ syāt| gulmaśca sparśanaṁ na sahatē-sparśanāsahaḥ, syāt| tathā, dūyatē-upatapyatē, dīpyatē-jvalatīva| sōṣmā ca syāt| sa ca svasthānaṁ-gulmāśritamāspadaṁ, dahatīva-taptāyaḥpiṇḍa iva| dūyata iti "dūḍ paritāpē" divādiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
0000
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (46-47) · Śloka 47
kaphātstaimityamaruciḥ sadanaṁ śiśirajvaraḥ| pīnasālasyahr̥llāsakāsaśuklatvagāditāḥ||46|| gulmō'vagāḍhaḥ kaṭhinō guruḥ suptaḥ sthirō'lparuk| |47|
कफात्स्तैमित्यमरुचिः सदनं शिशिरज्वरः| पीनसालस्यहृल्लासकासशुक्लत्वगादिताः||४६|| गुल्मोऽवगाढः कठिनो गुरुः सुप्तः स्थिरोऽल्परुक्| |४७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphādgulmē sati staimityādayaḥ syuḥ| gulmō'vagāḍhādiyuktaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dvidōṣajānāṁ lakṣaṇam (47-48) · Śloka 48
| svadōṣasthānadhāmānaḥ svē svē kālē ca rukkarāḥ||47|| prāyaḥ| |48|
| स्वदोषस्थानधामानः स्वे स्वे काले च रुक्कराः||४७|| प्रायः| |४८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tē ca gulmāḥ svadōṣasthānadhāmānō dōṣasya-vātādēḥ, sthānaṁ-pakvāśayādi svamātmīyamātmīyaṁ, dōṣasthānaṁ taddhāma-sthānaṁ, yēṣāṁ-vātapittakaphagulmānāṁ, tē prāyō-bāhulyēna, svadōṣasthānadhāmānaḥ| tathā svē svē kālē-ātmīyē vayōhōrātribhuktānāmantamadhyādilakṣaṇē, yathāsaṅkhyaṁ vātapittakaphagulmākkarāḥ-śūlakarāḥ, bhavanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tridōṣajasya lakṣaṇam (48-49) · Śloka 49
trayastu dvandvōtthā gulmāḥ saṁsr̥ṣṭalakṣaṇāḥ| sarvajastīvrarugdāhaḥ śīghrapākī ghanōnnataḥ||48|| sō'sādhyō| |49|
त्रयस्तु द्वन्द्वोत्था गुल्माः संसृष्टलक्षणाः| सर्वजस्तीव्ररुग्दाहः शीघ्रपाकी घनोन्नतः||४८|| सोऽसाध्यो| |४९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvandvōtthāḥ-saṁsargajā gulmāstrayaḥ,saṁsr̥ṣṭalakṣaṇāḥ syuḥ| sa0-sarvajastridōṣajō gulmastīvrarugādiyuktaḥ| sa cāsādhyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana raktajasya lakṣaṇam (49-54) · Śloka 54
raktagulmastu striyā ēva prajāyatē| atraivōpapattimāha - - - - r̥tau vā navasūtā vā yadi vā yōnirōgiṇī||49|| sēvatē vātalāni strī kruddhastasyāḥ samīraṇaḥ| niruṇaddhyārtavaṁ yōnyāṁ pratimāsamavasthitam||50|| kukṣiṁ karōti tadgarbhaliṅgamāviṣkarōti ca| hr̥llāsadauhr̥dastanyadarśanakṣāmatādikam||51|| kramēṇa vāyusaṁsargātpittayōnitayā ca tat| śōṇitaṁ kurutē tasyā vātapittōtthugulmajān||52|| rukstambhadāhātīsāratr̥ḍjvarādīnupadravān| garbhāśayē ca sutarāṁ śūlaṁ duṣṭāsr̥gāśrayē||53|| yōnyāśca srāvadaurgandhyatōdaspandanavēdanāḥ| |54|
रक्तगुल्मस्तु स्त्रिया एव प्रजायते| अत्रैवोपपत्तिमाह - - - - ऋतौ वा नवसूता वा यदि वा योनिरोगिणी||४९|| सेवते वातलानि स्त्री क्रुद्धस्तस्याः समीरणः| निरुणद्ध्यार्तवं योन्यां प्रतिमासमवस्थितम्||५०|| कुक्षिं करोति तद्गर्भलिङ्गमाविष्करोति च| हृल्लासदौहृदस्तन्यदर्शनक्षामतादिकम्||५१|| क्रमेण वायुसंसर्गात्पित्तयोनितया च तत्| शोणितं कुरुते तस्या वातपित्तोत्थुगुल्मजान्||५२|| रुक्स्तम्भदाहातीसारतृड्ज्वरादीनुपद्रवान्| गर्भाशये च सुतरां शूलं दुष्टासृगाश्रये||५३|| योन्याश्च स्रावदौर्गन्ध्यतोदस्पन्दनवेदनाः| |५४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktagulmaḥ punaḥ striyā ēva prajāyatē| sa0-r̥tau-ārtavakālē, navaprasūtā vā yōnirōgiṇī vā strī vātalānyannapānāni yadi sēvatē tasyāḥ-striyāḥ samīraṇaḥ-pavanaḥ, kupitō yōnyāṁ pratimāsaṁ yadavasthitamārtavaṁ taduparuṇaddhi| tat-ārtavaṁ, kukṣiṁ karōti, garbhaliṅgaṁ cāviṣkarōti-prakaṭayati| garbhaliṅgamiva liṅgaṁ yasyēti "saptamyupamānapūrvasya" iti bahubrīhiruttarapadalōpaśca| atha tadēva garbhaliṅgamāha-hr̥llāsētyādi| munistu raktagulmē (ca. ni. a. 3|14)- "pādayōḥ śvayathurbhavati|" ityūcē| ādiśabdēna mūrcchādīnāṁ grahaṇam| sa0-kramēṇa-anantaraṁ, vāyusaṁsargāt-marutsaṁślēṣāt, tathā pittayōnitayā ca-pittasya kāraṇatvēna, tacchōṇitaṁ vātapittōtthagulmajānupadravān kurutē rukstambhadāhātīsāratr̥ḍjvarādīn| anayā ca bhaṅgyā vātapittagulmayōrupadravā apyuktā bhavanti| garbhāśaya ityādi| gulmaśca garbhāśayē sutarāṁ śūlaṁ karōti| kimbhūtē ? duṣṭasyāsr̥ja āśrayē-ādhārabhūtē| yōnyāśca srāvādīn kurutē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana garbhalakṣaṇaraktajalakṣaṇayōrbhēdaḥ (54-55) · Śloka 55
garbhalakṣaṇādraktagulmasya vilakṣaṇaṁ lakṣaṇamāha - - - - | na cāṅgairgarbhavadgulmaḥ sphuratyapi tu śūlavān||54|| piṇḍībhūtaḥ sa ēvāsyāḥ kadācitspandatē cirāt| na cāsyā varddhatē kukṣigulma ēva tu varddhatē||55||
गर्भलक्षणाद्रक्तगुल्मस्य विलक्षणं लक्षणमाह - - - - | न चाङ्गैर्गर्भवद्गुल्मः स्फुरत्यपि तु शूलवान्||५४|| पिण्डीभूतः स एवास्याः कदाचित्स्पन्दते चिरात्| न चास्या वर्द्धते कुक्षिगुल्म एव तु वर्द्धते||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na ca garbha ivāṅgaiḥ-pāṇyādibhiravayavaiḥ, sphurati-niḥspandatē gulmō'ṅgābhāvāt, api tu śūlavān| sa ēva-gulmaḥ, piṇḍībhūtaḥ kadāciccirēṇāsyāḥ spandatē-na garbhavacchīghram| tathā, garbhē'ntaḥsthitē kukṣirasyā vardhatē| gulmē tvantaḥsthitē sa ēva vardhatē gulmō, na kukṣiḥ| iti garbharaktagulmayōrlakṣaṇabhēdaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gulmavidradhyōrbhēdaḥ (56-57) · Śloka 57
atha gulmavidradhyōrlakṣaṇabhēdaṁ kathayati - - - - svadōṣasaṁśrayō gulmaḥ sarvō bhavati tēna saḥ| pākaṁ cirēṇa bhajatē naiva vā, vidradhiḥ punaḥ||56|| pacyatē śīghramatyarthaṁ duṣṭaraktāśrayatvataḥ| ataḥ śīghravidāhitvādvidradhiḥ sō'bhidhīyatē||57||
अथ गुल्मविद्रध्योर्लक्षणभेदं कथयति - - - - स्वदोषसंश्रयो गुल्मः सर्वो भवति तेन सः| पाकं चिरेण भजते नैव वा, विद्रधिः पुनः||५६|| पच्यते शीघ्रमत्यर्थं दुष्टरक्ताश्रयत्वतः| अतः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते||५७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvō gulmaḥ svadōṣaḥ saṁśrayō yasya sa ēvam| yēna yēna dōṣēṇa vātādyanyatamēnāthavā dvandvasvarūpēṇa sannipātēnānyēna vā gulmō jāyatē sa dōṣastasya gulmasyāśrayaḥ| tadēvaṁ vātagulmasya vāta ēvāśrayō, na tasya pittādayaḥ| pittādikr̥tānāṁ ta ēvāśrayāḥ, na pavana āśrayaḥ| ēvaṁ svadōṣasaṁśrayō gulmaḥ sarvō bhavati| tēna-svadōṣasaṁśrayākhyēna kāraṇēna, gulmaścirēṇa kālēna pākaṁ bhajatē| ētacca pittagulmaṁ prati prāyēṇa tathaikīyamatēnōktam| ata ēvāha-naiva vēti| athavā gulmaḥ pākaṁ na bhajata ēva| vidradhistu śīghraṁ-acirēṇaiva kālēna, pākaṁ bhajatē, atyarthaṁ duṣṭaraktāśrayatvāt| ataḥ śīghravidāhitvāt kāraṇādasau vidradhirabhidhīyatē| tathā cāgamaḥ (suśrutē ni. a. 9|32)- "māṁsaśōṇibhūyastvāt pākaṁ gacchati vidradhiḥ| māṁsaśōṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṁ na gacchati||" iti| tathā prāyēṇa vātātmakaḥ sarvō gulmō jāyatē| vāta ēvāmūrtō'pi mūrtatvamiva saṁśritō gulma ityucyatē| ata ēva vātasyaiva sarvagulmēkāraṇaṁ prati prādhānyam| tasmādgulmasya pākānupapattiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana bāhyābhyantarayōrlakṣaṇam (58-3) · Śloka 3
atha gulmasya bāhyābhyantaralakṣaṇamāha - - - - gulmē'ntarāśrayē bastikukṣihr̥tplīhavēdanāḥ| agnivarṇabalabhraṁśō vēgānāṁ cāpravartanam||58|| atō viparyayō bāhyē kōṣṭhāṅgēṣu tu nātiruk| vaivarṇyamavakāśasya bahirunnatatā'dhikam||59|| iti gulmanidānam||3||
अथ गुल्मस्य बाह्याभ्यन्तरलक्षणमाह - - - - गुल्मेऽन्तराश्रये बस्तिकुक्षिहृत्प्लीहवेदनाः| अग्निवर्णबलभ्रंशो वेगानां चाप्रवर्तनम्||५८|| अतो विपर्ययो बाह्ये कोष्ठाङ्गेषु तु नातिरुक्| वैवर्ण्यमवकाशस्य बहिरुन्नतताऽधिकम्||५९|| इति गुल्मनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gulmē'ntarāśrayē-ābhyantarē, bastyādivēdanādayaḥ syuḥ| tathā, agnyādibhraṁśō-vināśō, vēgānāṁ ca pravartanaṁ na bhavati| ataḥ-asmādbāhyē, viparyayō-vaiparītyam| yathā,-agnyādibhraṁśābhāvō vēgānāṁ ca pravartanaṁ bhavati| tathā, bastihr̥dayādiṣu kōṣṭhāṅgēṣvatiruṅna bhavati| yathā'ntarē tathā'vakāśasya gulmapradēśasya vaivarṇyaṁ-śarīrādanyavarṇatvam| bahiḥ-bāhyabhāgē, unnatatvamadhikaṁ bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana ānāhasya lakṣaṇam (60) · Śloka 60
gulmānāmānāhabhūyiṣṭhatvādānāhalakṣaṇamāha - - - - sāṭōpamatyugrarujamādhmānamudarē bhr̥śam| ūrdhvādhōvātarōdhēna tamānāhaṁ pracakṣatē||60||
गुल्मानामानाहभूयिष्ठत्वादानाहलक्षणमाह - - - - साटोपमत्युग्ररुजमाध्मानमुदरे भृशम्| ऊर्ध्वाधोवातरोधेन तमानाहं प्रचक्षते||६०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvādhōvātarōdhēna kāraṇabhūtēnōdarē bhr̥śamādhmānaṁ yat tamānāhaṁ pracakṣatē, munayaḥ iti śēṣaḥ| kimbhūtam ? sāṭōpaṁ-saśabdam, tathā'tyugrā ruk-pīḍā, yatra tadēvam| suśrutēna pratyādhmānasyāpi lakṣaṇamabhyadhāyi (ni. a. 1|89) - "vimuktapārśvahr̥dayaṁ tadēvāmāśayōtthitam| pratyādhmānaṁ vijānīyāt kaphavyākulitānilam||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana aṣṭhīlāyāḥ lakṣaṇam, pratyaṣṭhīlāyāḥ lakṣaṇam (61) · Śloka 61
ghanō'ṣṭhīlōpamō granthiraṣṭhīlōrdhvaṁ samunnataḥ| ānāhaliṅgastiryaktu pratyaṣṭhīlā tadākr̥tiḥ||61||
घनोऽष्ठीलोपमो ग्रन्थिरष्ठीलोर्ध्वं समुन्नतः| आनाहलिङ्गस्तिर्यक्तु प्रत्यष्ठीला तदाकृतिः||६१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[ ghanō- ]nibiḍō, yō granthiraṣṭhīlayōpamīyatē tathōrdhvaṁ samunnataḥ-nādhastāt, sa granthirānāhaliṅgō'ṣṭhīlā bhaṇyatē| tiryak ca (punaḥ) yō granthiḥ-nōrdhvaṁ samunnataḥ, tadākr̥tiḥ-aṣṭhīlāsadr̥śaḥ, sa granthiḥ pratyaṣṭhīlōcyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tūnīpratūnyōḥ lakṣaṇam (62) · Śloka 62
tūnīpratūnyau lakṣayati - - - - pakvāśayādgudōpasthaṁ vāyustīvrarujaḥ prayān| tūnī, pratūnī tu bhavētsa ēvātō viparyayē||62||
तूनीप्रतून्यौ लक्षयति - - - - पक्वाशयाद्गुदोपस्थं वायुस्तीव्ररुजः प्रयान्| तूनी, प्रतूनी तु भवेत्स एवातो विपर्यये||६२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gudaṁ cōpasthaṁ ca gudōpastham| pakvāśayāt-tatō dēśāt, vāyustīvrarujaḥ san gudōpasthaṁ prayān-gacchan, tūnītyucyatē| sa ēva-vāyuḥ, atō viparyayē-gudōpasthātpakvāśayaṁ gacchan, tīvrarujaḥ san pratūnīti gadyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana gulmasya pūrvarūpam (11) · Śloka 11
udgārabāhulyapurīṣabandha- tr̥ptyakṣamatvāntravikūjanāni| āṭōpamādhmānamapaktiśakti- māsannagulmasya vadanti cihnam||63|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
उद्गारबाहुल्यपुरीषबन्ध- तृप्त्यक्षमत्वान्त्रविकूजनानि| आटोपमाध्मानमपक्तिशक्ति- मासन्नगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने विद्रधिवृद्धिगुल्मनिदानं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udgārabāhulyādīnyāsannagulmasya cihnaṁ-prāgrūpaṁ, vadanti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē vidradhivr̥ddhigulmanidānaṁ nāmaikādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000