Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతశోణితనిదానం వాతవ్యాధినిదానాత్ పృథగారభ్యతే, బహువక్తవ్యత్వాత్| అన్యథా వాతవ్యాధివిశేష ఏవ వాతశోణితాఖ్యో వ్యాధిరితి తత్రైవ వక్తుం యుక్తం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితనిదానాధ్యాయః, వాతశోణితస్య నిదానం, వాతశోణితస్య సంప్రాప్తిః, వాతశోణితస్య నామాని (౨-౪) · Śloka ౪
తస్మాద్వాతశోణితనిదానం ప్రక్రమ్యత ఇత్యాహ - - - - అథాతో వాతశోణితనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2|| విదాహ్యన్నం విరుద్ధం చ తత్తచ్చాసృక్ప్రదూషణం| భజతాం విధిహీనం చ స్వప్నజాగరమైథునం||1|| ప్రాయేణ సుకుమారాణామచంక్రమణశీలినాం| అభిఘాతాదశుద్ధేశ్చ నృణామసృజి దూషితే||2|| వాతలైః శీతలైర్వాయుర్వృద్ధః కృద్ధో విమార్గగః| తాదృశైవాసృజా రుద్ధః ప్రాక్తదేవ ప్రదూషయేత్||3|| ఆఢ్యరోగం ఖుడం వాతబలాసం వాతశోణితం| తదాహుర్నామభిః|4|
तस्माद्वातशोणितनिदानं प्रक्रम्यत इत्याह - - - - अथातो वातशोणितनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| विदाह्यन्नं विरुद्धं च तत्तच्चासृक्प्रदूषणम्| भजतां विधिहीनं च स्वप्नजागरमैथुनम्||१|| प्रायेण सुकुमाराणामचङ्क्रमणशीलिनाम्| अभिघातादशुद्धेश्च नृणामसृजि दूषिते||२|| वातलैः शीतलैर्वायुर्वृद्धः कृद्धो विमार्गगः| तादृशैवासृजा रुद्धः प्राक्तदेव प्रदूषयेत्||३|| आढ्यरोगं खुडं वातबलासं वातशोणितम्| तदाहुर्नामभिः|४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మద్యామ్లతక్రదధినిష్పావవ్రీహివారిచరమాంసకులత్థకుఠేరాదికం-విదాహ్యన్నం, తథా విరుద్ధమన్నం-సంయోగమాత్రాదివశాత్ యథా "ఆనూపమామిషం మాషక్షౌద్రక్షీర" (హృ. సూ. అ. 7|29) ఇత్యాదికం ప్రాగుక్తం, తత్తచ్చాసృక్ప్రదూషణం-అన్యదప్యాహారవిహారజాతం యత్తత్రతత్రోక్తం, తద్భజతాం-శీలయతాం, నృణాం-పురుషాణాం, తథా విధిహీనం-అయథాశాస్త్రం, స్వప్నజాగరమైథునం భజతాం ప్రాయేణ సుకుమారాణాం, ప్రాయోగ్రహణమ(ణేనా)న్యేషామపి రక్తోపచయహేత్వాహారసేవినాం, తథా అచంక్రమణశీలినాం-అత్యంతమాస్యాదిసుఖసేవినాం, అభిఘాతాత్-అనేకవిధాత్ప్రహారవిశేషాత్, తథా అశుద్ధేః-అశోధనాన్మలానిర్హరణాత్, తేషామసృజి దూషితే-తద్దూషణహేతుభిర్యథోక్తైర్దుష్టే సంపన్నే, తతో వాతలైః-తిక్తోషణాదిభిః సర్వరోగనిదానోక్తైః, తథాఽతిశయేన శీతలైర్వాయుర్వృద్ధః-అత్యంతముపచయం ప్రాప్య, పశ్చాత్కుద్ధః-కుపితః, అత ఏవ చ విమార్గగో-విశేషేణోన్మార్గగామీ, తాదృశైవ-తథాభూతేనైవ, అసృజా దుష్టేన క్రుద్ధేన రుద్ధో-విహతగతిః కృతాత్యంతసంశ్లేషః, తదేవ-శోణితం, ప్రాక్-పూర్వం, ప్రదూషయేత్| ప్రాగ్గ్రహణాదనంతరం సర్వాన్ ధాతూన్ మాంసాదీన్ ప్రదూషయేత్| తచ్చ తథావిధం రక్తమత్యుపచితం ప్రదుష్టమాఢ్యరోగం ఖుడం వాతబలాసం వాతశోణితమితి నామభిరాచార్యా ఆహుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితస్య పూర్వరూపం (౪-౫) · Śloka ౫
| తచ్చ పూర్వం పాదౌ ప్రధావతి||4|| విశేషాద్యానయానాద్యైః ప్రలంబౌ| |5|
| तच्च पूर्वं पादौ प्रधावति||४|| विशेषाद्यानयानाद्यैः प्रलम्बौ| |५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తచ్చ రోగస్వభావాత్ పూర్వం పాదౌ ప్రధావతి-సముత్పద్యతే| తౌ చ పాదౌ విశేషాత్-అతిశయేన, యానయానాద్యైః ప్రలంబౌ-ఉచ్ఛూనౌ సంతౌ, ప్రధావతి| యానేన-హస్త్యశ్వాదినా, యానం-గమనం| ఆదిగ్రహణాదన్యైరపి పాదప్రలంబనోత్పాదకైర్గజతురగాదిసదృశైః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితస్య సర్వదేహప్రసరత్వం (౫-౮) · Śloka ౮
తస్య లక్షణం| భవిష్యతః కుష్ఠసమం తథా సాదః శ్లథాంగతా||5|| జానుజంఘోరుకట్యంసహస్తపాదాంగసంధిషు| కండూస్ఫురణనిస్తోదభేదగౌరవసుప్తతాః||6|| భూత్వా భూత్వా ప్రణశ్యంతి ముహురావిర్భవంతి చ| పాదయోర్మూలమాస్థాయ కదాచిద్ధస్తయోరపి||7|| ఆఖోరివ విషం క్రుద్ధం కృత్స్నం దేహం విధావతి| |8|
तस्य लक्षणम्| भविष्यतः कुष्ठसमं तथा सादः श्लथाङ्गता||५|| जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु| कण्डूस्फुरणनिस्तोदभेदगौरवसुप्तताः||६|| भूत्वा भूत्वा प्रणश्यन्ति मुहुराविर्भवन्ति च| पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि||७|| आखोरिव विषं क्रुद्धं कृत्स्नं देहं विधावति| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య-వాతశోణితస్య, భవిష్యతో-భావినో, లక్షణం-ప్రాగ్రూపం, కుష్ఠసమం-కుష్ఠేన తుల్యం, కుష్ఠస్య యత్ ప్రాగ్రూపం-"అతిశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శ (హృ, ని. అ. 14|11) ఇత్యాది కుష్ఠనిదానోక్తం, తదస్యాపి| న కేవలమేతదేవ యావత్తథా సాదః శ్లథాంగతేత్యాది చ, యావన్ముహురావిర్భవంతి చేత్యేతదపి భవిష్యతో లక్షణం| స0-తచ్చ వాతశోణితం పాదయోర్మూలమాస్థాయ-తత్ర పూర్వం స్థితిం కృత్వా, కదాచిద్ధస్తయోరపి ప్రతిష్ఠాం కృత్వా, ఆఖోః-మూషకస్య సంబంధి, యథా విషం క్రుద్ధం దేహైకదేశే పూర్వం స్థితిం కృత్వాఽనంతరం కృత్స్నం దేహం విధావతి-విశేషేణ ప్రసరతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితస్య ద్వైవిధ్యం (౮-౯) · Śloka ౯
తచ్చ వాతశోణితముత్తానగంభీరభేదేన ద్విధా స్యాదిత్యాహ - - - - | త్వఙ్మాంసాశ్రయముత్తానం తత్పూర్వం జాయతే తతః||8|| కాలాంతరేణ గంభీరం సర్వాన్ ధాతూనభిద్రవత్| |9|
तच्च वातशोणितमुत्तानगम्भीरभेदेन द्विधा स्यादित्याह - - - - | त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं तत्पूर्वं जायते ततः||८|| कालान्तरेण गम्भीरं सर्वान् धातूनभिद्रवत्| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వక్ చ మాంసం చ, తే ఆశ్రయో యస్య వాతరక్తస్య తదేవంభూతం తత్-వాతశోణితం, ఉత్తానం పూర్వం-ప్రాక్, జాయతే| తతః-పశ్చాత్, కాలాంతరేణ పునః సర్వాన్ ధాతూన్-అపరానపి మేదఃప్రభృతీన్, అభిద్రవద్గంభీరం జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ఉత్తానస్య లక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| కండ్వాదిసంయుతోత్తానే త్వక్తామ్రా శ్యావలోహితా||9|| సాయామా భృశదాహోషా| |10|
| कण्ड्वादिसंयुतोत्ताने त्वक्ताम्रा श्यावलोहिता||९|| सायामा भृशदाहोषा| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్తానే వాతశోణితే త్వక్ కండ్వాదిసంయుతా-కండూస్ఫురణనిస్తోదాదియుక్తా (శ్లో. 6) , తథా తామ్రా శ్యావలోహితా-వ్యామిశ్రవర్ణా, భవతి| తథా సహాయామేన వర్తత ఇతి సాయామా, తథా భృశదాహోషా-అత్యర్థం దాహరుగ్యుక్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana గంభీరస్య లక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
గంభీరేఽధికపూర్వరుక్| శ్వయథుర్గ్రథితః పాకీ వాయుః సంధ్యస్థిమజ్జసు||10|| ఛిందన్నివ చరత్యంతర్వక్రీకుర్వంశ్చ వేగవాన్| కరోతి ఖంజం పంగుం వా శరీరే సర్వతశ్చరన్||11||
गम्भीरेऽधिकपूर्वरुक्| श्वयथुर्ग्रथितः पाकी वायुः सन्ध्यस्थिमज्जसु||१०|| छिन्दन्निव चरत्यन्तर्वक्रीकुर्वंश्च वेगवान्| करोति खञ्जं पङ्गुं वा शरीरे सर्वतश्चरन्||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గంభీరే వాతశోణితేఽధికపూర్వరుక్ శ్వయథుః స్యాత్| అధికం కృత్వా పూర్వా రుక్ యస్య శ్వయథోరసావధికపూర్వరుక్ శ్వయథుః| కుతోఽధికపూర్వరుక్ ? ప్రకృతత్వాదుత్తానవాతశోణితాత్| తథా శ్వయథుర్గ్రథితః, తథా పాకీ-పాకయుక్తః, స్యాత్| తథాఽస్మిన్ గంభీరే వాయుర్వేగవాన్-బలవాన్, శరీరే సర్వతశ్చరన్-గచ్ఛన్, వక్రీకుర్వంశ్చ సామర్థ్యాత్తదేవ శరీరం ఖంజం పంగుం వా కరోతి| తథా అసౌ సంధ్యస్థిమజ్జసు ఛిందన్నివాంతశ్చరతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతాధికస్య లక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
వాతేఽధికేఽధికం తత్ర శూలస్ఫురణతోదనం| శోఫస్య రౌక్ష్యకృష్ణత్వశ్యావతావృద్ధిహానయః||12|| ధమన్యంగులిసంధీనాం సంకోచోఽంగగ్రహోఽతిరుక్| శీతద్వేషానుపశయౌ స్తంభవేపథుసుప్తయః||13||
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणतोदनम्| शोफस्य रौक्ष्यकृष्णत्वश्यावतावृद्धिहानयः||१२|| धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक्| शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-వాతశోణితే, వాతాధికేఽధికం శూలస్ఫురణతోదనం భవతి| శూలం-సంతతా రుక్| తోదనం తు-విచ్ఛిన్నా రుక్ ప్రతోదేనేవ| తథా, శోఫస్య రౌక్ష్యకృష్ణత్వశ్యావతావృద్ధిహానయః స్యుః, వాతస్య చలస్వభావత్వాత్| తథా, ధమనీనాం-సిరావిశేషాణాం, అంగులిసంధీనాం చ సంకోచః స్యాత్| తథా, అంగగ్రహః-అంగాన్యవబద్ధానీవ స్యుః| తథా, అతిరుక్ శీతద్వేషానుపశయౌ చ భవతః| శీతద్వేషః-శీతాసహిష్ణుత్వం| తథా, అనుపశయః-అసుఖానుబంధః| కేనానుపశయః ? ప్రకృతత్వాచ్ఛీతద్వేషేణోష్ణకామితయోష్ణసేవనేన భవతి| తథా, స్తంభవేపథుసుప్తయః స్యుః| స్తంభ ఇవ స్తంభో-దేహస్తబ్ధతా| వేపథుః-కంపనం| దేహస్య సుప్తిః-అంగానామచైతన్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana రక్తాధికస్య లక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
వాతోత్తరస్య లక్షణముక్త్వా రక్తోత్తరం వక్తుమాహ - - - - రక్తే శోఫోఽతిరుకతోదస్తామ్రశ్చిమిచిమాయతే| స్నిగ్ధరూక్షైః శమం నైతి కండూక్లేదసమన్వితః||14||
वातोत्तरस्य लक्षणमुक्त्वा रक्तोत्तरं वक्तुमाह - - - - रक्ते शोफोऽतिरुकतोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते| स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధిక ఇత్యత్రానువర్తతే| రక్తేఽధికే శోఫోఽతిరుక్తోద ఇతి| వాతేఽప్యధికే శోఫః సరుగ్భవతి కింతు రక్తేఽధికేఽతిరుక్తోదః శోఫః స్యాదితి విశేషః| తథా, తామ్రో-వర్ణేన, భవతి| చిమిచిమామివాచరతి-చిమిచిమాయతే| తథా, స్నిగ్ధరూక్షైరసౌ శోఫః శమం నైతి-న యాతి, కండూక్లేదయుక్తః సన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తాధికస్య లక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
పిత్తే విదాహః సమ్మోహః స్వేదో మూర్చ్ఛా మదః సతృట్| స్పర్శాక్షమత్వం రుగ్రాగః శోఫః పాకో భృశోష్మతా||15||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्च्छा मदः सतृट्| स्पर्शाक्षमत्वं रुग्रागः शोफः पाको भृशोष्मता||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తే-పిత్తానువిద్ధే వాతశోణితే, విదాహాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫాధికస్య లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
కఫే స్తైమిత్యుగురుతాసుప్తిస్నిగ్ధత్వశీతతాః| కండూర్మందా చ రుక్|16|
कफे स्तैमित्युगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः| कण्डूर्मन्दा च रुक्|१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫానువిద్ధే వాతశోణితే స్తైమిత్యాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ద్విదోషాధికస్య లక్షణం, సన్నిపాతజస్య లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
| ద్వంద్వసర్వలింగం చ సంకరే||16||
| द्वन्द्वसर्वलिङ्गं च सङ्करे||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వంద్వశబ్దేన చ వాతపిత్తకఫరక్తానాం ద్వంద్వానీతి ప్రాయేణేహ గృహ్యంతే, సర్వశబ్దేన చ వాతపిత్తరక్తకఫా గృహ్యంతే| ద్వంద్వం చ సర్వం చ ద్వంద్వసర్వే, తయోర్లింగం-లక్షణం, ద్వంద్వసర్వలింగం| సంకరే-వ్యామిశ్రత్వే సతి, ద్వంద్వసర్వలింగం వాతశోణితం భవతి| కస్య సంకరే ? ప్రకృతత్వాద్వాతపిత్తరక్తకఫానాం ద్వంద్వసంకరే ద్వంద్వలింగం వాతశోణితం భవతి| సర్వసంకరే-సర్వేషాం వాతాదీనాం సంకరే, సర్వలింగం వాతశోణితం భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితస్య సాధ్యాసాధ్యత్వం (౧౭) · Śloka ౧౭
ఏకదోషానుగం సాధ్యం నవం, యాప్యం ద్విదోషజం| త్రిదోషజం త్యజేత్స్రావి స్తబ్ధమర్బుదకారి చ||17||
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम्| त्रिदोषजं त्यजेत्स्रावि स्तब्धमर्बुदकारि च||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏకదోషానుగం వాతశోణితం నవం సాధ్యం-సాధయితుం శక్యం| ద్విదోషోద్భవం యాప్యం-యాపనార్హం| త్రిదోషజం వాతశోణితం త్యజేత్-అసాధ్యత్వాన్నోపక్రమేత్| తథా, స్రావి యద్వాతరక్తమర్బుదకారి చ, తచ్చాసాధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాతశోణితస్య ఉపద్రవాః (౧౮) · Śloka ౧౮
రక్తమార్గం నిహత్యాశు శాఖాసంధిషు మారుతః| నివిశ్యాన్యోన్యమావార్య వేదనాభిర్హరత్యసూన్||18||
रक्तमार्गं निहत्याशु शाखासन्धिषु मारुतः| निविश्यान्योन्यमावार्य वेदनाभिर्हरत्यसून्||१८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాఖాసంధిషు మారుతో నివిశ్య-తత్ర స్థితిం కృత్వా, తథా రక్తమార్గమాశు-శీఘ్రం నిహత్య, అనంతరమన్యోన్యమావార్య-ప్రకృతత్వాద్రక్తం కర్తృ వాతమావార్య వాతోఽపి రక్తం, తతో వేదనాభిః వాతరక్తోచితాభిః పీడాభిః, అసూన్-ప్రాణాన్, హరతి |
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య ప్రాణస్య నిదానలక్షణే (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
వాయౌ పంచాత్మకే ప్రాణో రౌక్ష్యవ్యాయామలంఘనైః| అత్యాహారాభిఘాతాధ్వవేగోదీరణధారణైః||19|| కుపితశ్చక్షురాదీనాముపఘాతం ప్రవర్తయేత్| పీనసార్దితతృట్కాసశ్వాసాదీంశ్చామయాంబహూన్||20||
वायौ पञ्चात्मके प्राणो रौक्ष्यव्यायामलङ्घनैः| अत्याहाराभिघाताध्ववेगोदीरणधारणैः||१९|| कुपितश्चक्षुरादीनामुपघातं प्रवर्तयेत्| पीनसार्दिततृट्कासश्वासादींश्चामयान्बहून्||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచాత్మకే-ప్రాణాదిభేదాత్ పంచస్వభావే వాతే సతి, ప్రాణో నామ వాతో రౌక్ష్యాదిభిః కుపితశ్చక్షురాదీనాముపఘాతం ప్రవర్తయేత్-విదధాతి| తథా, పీనసదీంశ్చ బహూన్ రోగాన్ కుర్యాత్| ఆదిశబ్దేన హిధ్మాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య ఉదానస్య నిదానలక్షణే (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
ఉదానః క్షవథూద్గారచ్ఛర్దినిద్రావిధారణైః| గురుభారాతిరుదితహాస్యాద్యైర్వికృతో గదాన్||21|| కంఠరోధమనోభ్రంశచ్ఛర్ద్యరోచకపీనసాన్| కుర్యాచ్చ గలగండాదీంస్తాంస్తాన్ జత్రూర్ధ్వసంశ్రయాన్||22||
उदानः क्षवथूद्गारच्छर्दिनिद्राविधारणैः| गुरुभारातिरुदितहास्याद्यैर्विकृतो गदान्||२१|| कण्ठरोधमनोभ्रंशच्छर्द्यरोचकपीनसान्| कुर्याच्च गलगण्डादींस्तांस्तान् जत्रूर्ध्वसंश्रयान्||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉదానః క్షవథువిధారణాదిభిర్వికృతః-కుపితః, కంఠరోధాదీన్ గదాన్ కుర్యాత్| చశబ్దోఽత్ర భిన్నక్రమః| గలగండాదీంశ్చ గదాన్, తాంస్తాన్-అనేకవిధాన్, జత్రూర్ధ్వసంశ్రయాన్ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య వ్యానస్య నిదానలక్షణే (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
వ్యానోఽతిగమనధ్యానక్రీడావిషమచేష్టితైః| విరోధిరూక్షభీహర్షవిషాదాద్యైశ్చ దూషితః||23|| పుంస్త్వోత్సాహబలభ్రంశశోఫచిత్తోప్లవజ్వరాన్| సర్వాంగరోగనిస్తోదరోమహర్షాంగసుప్తతాః||24|| కుష్ఠం విసర్పమన్యాంశ్చ కుర్యాత్సర్వాంగగాన్ గదాన్| |25|
व्यानोऽतिगमनध्यानक्रीडाविषमचेष्टितैः| विरोधिरूक्षभीहर्षविषादाद्यैश्च दूषितः||२३|| पुंस्त्वोत्साहबलभ्रंशशोफचित्तोप्लवज्वरान्| सर्वाङ्गरोगनिस्तोदरोमहर्षाङ्गसुप्तताः||२४|| कुष्ठं विसर्पमन्यांश्च कुर्यात्सर्वाङ्गगान् गदान्| |२५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యానోఽతిగమనాదిభిర్విరోధ్యాదిభిశ్చ దూషితో-దుష్టిం ప్రాప్తః, పుంస్త్వోత్సాహాదిభ్రంశాదీన్ అపరానపి సర్వాంగగాన్ గదాన్ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య సమానస్య నిదానలక్షణే (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
| సమానో విషమాజీర్నశీతసంకీర్ణభోజనైః||25|| కరోత్యకాలశయనజాగరాద్యైశ్చ దూషితః| శూలగుల్మగ్రహణ్యాదీన్ పక్వామాశయజాన్ గదాన్||26||
| समानो विषमाजीर्नशीतसङ्कीर्णभोजनैः||२५|| करोत्यकालशयनजागराद्यैश्च दूषितः| शूलगुल्मग्रहण्यादीन् पक्वामाशयजान् गदान्||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమానో విషమాదిభోజనాదిభిరకాలశయనాదిభిశ్చ దూషితః శూలాదీన్ పక్వామాశయజాన్ గదాన్ కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య అపానస్య నిదానలక్షణే (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
అపానో రూక్షగుర్వన్నవేగాఘాతాతివాహనైః| యానయానాసనస్థానచంక్రమైశ్చాతిసేవితైః||27|| కుపితః కురుతే రోగాన్ కృచ్ఛ్రాన్ పక్వాశయాశ్రయాన్| మూత్రశుక్రప్రదోషార్శోగుదభ్రంశాదికాన్ బహూన్||28||
अपानो रूक्षगुर्वन्नवेगाघातातिवाहनैः| यानयानासनस्थानचङ्क्रमैश्चातिसेवितैः||२७|| कुपितः कुरुते रोगान् कृच्छ्रान् पक्वाशयाश्रयान्| मूत्रशुक्रप्रदोषार्शोगुदभ्रंशादिकान् बहून्||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపానో రూక్షాన్నాదిభిరతిసేవితైర్వేగాఘాతాదిభిశ్చాతిసేవితైః కుపితః కృచ్ఛ్రాన్-దారుణాన్, పక్వాశయాశ్రయాన్ మూత్రశుక్రప్రదోషాదీన్ బహూన్ గదాన్ కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కుపితస్య సామస్యవాయోః నిదానలక్షణే, నిరామస్య వాయోః నిదానలక్షణే (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
సర్వం చ మారుతం సామం తంద్రాస్తైమిత్యగౌరవైః| స్నిగ్ధత్వారోచకాలస్యశైత్యశోఫాగ్నిహానిభిః||29|| కటురూక్షాభిలాషేణ తద్విధోపశయేన చ| యుక్తం విద్యాన్నిరామం తు తంద్రాదీనాం విపర్యయాత్||30||
सर्वं च मारुतं सामं तन्द्रास्तैमित्यगौरवैः| स्निग्धत्वारोचकालस्यशैत्यशोफाग्निहानिभिः||२९|| कटुरूक्षाभिलाषेण तद्विधोपशयेन च| युक्तं विद्यान्निरामं तु तन्द्रादीनां विपर्ययात्||३०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వమపి మారుతం తంద్రాదిభిర్లక్షణైర్యుతం సామం విద్యాత్| తంద్రాదిలక్షణవిపర్యయేణ తు నిరామం జానీయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana వాయ్వావరణస్య బహుభేదత్వం (౩౧) · Śloka ౩౧
వాయోరావరణం చాతో బహుభేదం ప్రవక్ష్యతే| |31|
वायोरावरणं चातो बहुभेदं प्रवक्ष्यते| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-సామాదిలక్షణాదనంతరం, వాతస్యావరణం బహుభేదం-అనేకప్రకారం, ప్రకర్షేణ వక్ష్యతే| కిల నాస్యామ ఏవావరణం, అపి త్వన్యదప్యస్తీతి ద్యోతయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| లింగం పిత్తావృతే దాహస్తృష్ణా శూలం భ్రమస్తమః||31|| కటుకోష్ణామ్లలవణైర్విదాహః శీతకామతా| |32|
| लिङ्गं पित्तावृते दाहस्तृष्णा शूलं भ्रमस्तमः||३१|| कटुकोष्णाम्ललवणैर्विदाहः शीतकामता| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తేనావృతే మరుతి దాహాదికం లింగం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౨-౩౩) · Śloka ౩౩
| శైత్యగౌరవశూలాని కట్వాద్యుపశయోఽధికం||32|| లంఘనాయాసరూక్షోష్ణకామతా చ కఫావృతే| |33|
| शैत्यगौरवशूलानि कट्वाद्युपशयोऽधिकम्||३२|| लङ्घनायासरूक्षोष्णकामता च कफावृते| |३३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫావృతే వాయౌ శైత్యాదికం లింగం లంఘనాదికామతా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana రక్తావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
| రక్తావృతే సదాహాఽర్తిస్త్వఙ్మాంసాంతరజా భృశం||33|| భవేచ్చ రాగీ శ్వయథుర్జాయంతే మండలాని చ| |34|
| रक्तावृते सदाहाऽर्तिस्त्वङ्मांसान्तरजा भृशम्||३३|| भवेच्च रागी श्वयथुर्जायन्ते मण्डलानि च| |३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తావృతే పవనేఽర్తిః-పీడా, భృశం త్వఙ్మాంసాంతరజా దాహయుక్తా స్యాత్| రాగవాశ్చ శ్వయథుః స్యాత్| తథా, మండలాని చ జాయంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana మాంసావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
| మాంసేన కఠినః శోఫో వివర్ణః పిటికాస్తథా||34|| హర్షః పిపీలికానాం చ సంచార ఇవ జాయతే| |35|
| मांसेन कठिनः शोफो विवर्णः पिटिकास्तथा||३४|| हर्षः पिपीलिकानां च सञ्चार इव जायते| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసేనావృతే వాయౌ కఠినో వివర్ణశ్చ శోఫస్తథా పిటికాః స్యుః, హర్షేశ్చ| తథా, పిపీలికానాం గాత్రేషు సంచార ఇవ జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana మేదసావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| చలః స్నిగ్ధో మృదుః శీతః శోఫో గాత్రేష్వరోచకః||35|| ఆఢ్యవాత ఇతి జ్ఞేయః స కృచ్ఛ్రో మేదసాఽఽవృతే| |36|
| चलः स्निग्धो मृदुः शीतः शोफो गात्रेष्वरोचकः||३५|| आढ्यवात इति ज्ञेयः स कृच्छ्रो मेदसाऽऽवृते| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మేదసా ఆవృతే వాయావంగేషు శోఫశ్చలస్తథా స్నిగ్ధస్తథా శీతో మృదుశ్చ స్యాత్ తథాఽరోచకః| సః-ఏవంవిధః, ఆఢ్యవాత ఇతి వేద్యః| స చ కృచ్ఛ్రః-కృచ్ఛ్రసాధ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana అస్థ్యావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
| స్పర్శమస్థ్యావృతేఽత్యుష్ణం పీడనం చాభినందతి||36|| సూచ్యేవ తుద్యతేఽత్యర్థమంగం సీదతి శూల్యతే| |37|
| स्पर्शमस्थ्यावृतेऽत्युष्णं पीडनं चाभिनन्दति||३६|| सूच्येव तुद्यतेऽत्यर्थमङ्गं सीदति शूल्यते| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థ్యావృతే సమీరణే స్పర్శమత్యుష్ణం పీడనం చాభినందతి-అభిలషతి| తథా, అంగమతిశయేన సూచ్యేవ తుద్యతే| తథా, సీదతి శూల్యతే చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana మజ్జావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
| మజ్జావృతే వినమనం జృంభణం పరివేష్టనం||37|| శూలం చ పీడ్యమానేన పాణిభ్యాం లభతే సుఖం| |38|
| मज्जावृते विनमनं जृम्भणं परिवेष्टनम्||३७|| शूलं च पीड्यमानेन पाणिभ्यां लभते सुखम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మజ్జావృతే సమీరే వినమనాదికం స్యాత్| వినమనం-అంగానాం| తథా, పాణిభ్యాం పీడ్యమానేన చ-ప్రకృతత్వాదంగేన, సుఖం లభతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana శుక్రావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౮) · Śloka ౩౮
| శుక్రావృతేఽతివేగో వా న వా నిష్ఫలతాఽపి వా||38||
| शुक्रावृतेऽतिवेगो वा न वा निष्फलताऽपि वा||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రావృతే ప్రభంజనేఽతివేగో వా-ప్రకృతత్వాచ్ఛుక్రస్య, న వా వేగో నిష్ఫలతా వా స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana అన్నావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౯) · Śloka ౩౯
భుక్తే కుక్షౌ రుజా జీర్ణే శామ్యత్యన్నావృతేఽనిలే| |39|
भुक्ते कुक्षौ रुजा जीर्णे शाम्यत्यन्नावृतेऽनिले| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్నావృతే వాతే భుక్తే సతి రుజా కుక్షౌ భవతి| జీర్ణేఽన్నే సతి రుజా శామ్యతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana మూత్రావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౩౯) · Śloka ౩౯
| మూత్రాప్రవృత్తిరాధ్మానం బస్తేర్మూత్రావృతే భవేత్||39||
| मूत्राप्रवृत्तिराध्मानं बस्तेर्मूत्रावृते भवेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూత్రావృతే వాయౌ మూత్రస్యాప్రవృత్తిరాధ్మానం చ బస్తేః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana విడావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
విడావృతే విబంధోఽధః స్వస్థానే పరికృంతతి| వ్రజత్యాశు జరాం స్నేహో భుక్తే చానహ్యతే నరః||40|| శకృత్పీడితమన్నేన దుఃఖం శుష్కం చిరాత్సృజేత్| |41|
विडावृते विबन्धोऽधः स्वस्थाने परिकृन्तति| व्रजत्याशु जरां स्नेहो भुक्ते चानह्यते नरः||४०|| शकृत्पीडितमन्नेन दुःखं शुष्कं चिरात्सृजेत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విడావృతే మాతరిశ్వని స్వస్థానే-అపానాఖ్యే, అధోవిబంధో జాతవిబంధత్వాత్ పరికృంతతి| స్నేహశ్ర్చాశు జరాం యాతి| భుక్తే చ సతి నర ఆనహ్యతే-ఆధ్మాప్యతే| శకృదన్నేన పీడితం చిరేణ శుష్కం దుఃఖం కృచ్ఛ్రేణ సృజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana సర్వధాత్వావృతస్య వాయోర్లక్షణం (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
| సర్వధాత్వావృతే వాయౌ శ్రోణివంక్షణపృష్ఠరుక్||41|| విలోమో మారుతోఽస్వస్థం హృదయం పీడ్యతేఽతి చ| |42|
| सर्वधात्वावृते वायौ श्रोणिवङ्क्षणपृष्ठरुक्||४१|| विलोमो मारुतोऽस्वस्थं हृदयं पीड्यतेऽति च| |४२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వధాత్వావృతేఽనిలే శ్రోణ్యాదిరుక్ స్యాత్| తథా, పవనో విగుణో భవతి| హృదయం చ వ్యాకులం [అతి] పీడ్యతే చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్య ప్రాణస్య వాయోర్లక్షణం (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
| భ్రమో మూర్చ్ఛా రుజా దాహః పిత్తేన ప్రాణ ఆవృతే||42|| విదగ్ధేఽన్నే చ వమనం| |43|
| भ्रमो मूर्च्छा रुजा दाहः पित्तेन प्राण आवृते||४२|| विदग्धेऽन्ने च वमनम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణే పిత్తేనావృతే భ్రమాద్యాః స్యుః| అన్నే చ విదాహావస్థాం ప్రాప్తే సతి వమనం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్యోదానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౩) · Śloka ౪౩
ఉదానేఽపి భ్రమాదయః| దాహోఽంతరూర్జాభ్రంశశ్చ|43|
उदानेऽपि भ्रमादयः| दाहोऽन्तरूर्जाभ्रंशश्च|४३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉదానే చ పిత్తేనావృతే సతి భ్రమాద్యాః-పూర్వోక్తాః, స్యుః| తథా, అంతర్దాహ ఊర్జాయాః-బలస్య చ, వినాశః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్య వ్యానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
| దాహో వ్యానే చ సర్వగః||43|| క్లమోఽంగచేష్టాసంగశ్చ ససంతాపః సవేదనః| |44|
| दाहो व्याने च सर्वगः||४३|| क्लमोऽङ्गचेष्टासङ्गश्च ससन्तापः सवेदनः| |४४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యానే చ పిత్తేనావృతే సర్వశః(గః)-అంతర్బహిశ్చ దాహః, క్లమాదయశ్చ స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్య సమానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
| సమాన ఊష్మోపహతిరతిస్వేదోఽరతిః సతృట్||44|| దాహశ్చ స్యాత్| |45|
| समान ऊष्मोपहतिरतिस्वेदोऽरतिः सतृट्||४४|| दाहश्च स्यात्| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమానే పిత్తేనావృతే ఊష్మణః-అగ్నేః, ఉపహతిః-ఉపఘాతః, అతిస్వేదాదయశ్చ స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana పిత్తావృతస్యాపానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౫) · Śloka ౪౫
అపానే తు మలే హారిద్రవర్నతా| రజోతివృత్తిస్తాపశ్చ యోనిమేహనపాయుషు||45||
अपाने तु मले हारिद्रवर्नता| रजोतिवृत्तिस्तापश्च योनिमेहनपायुषु||४५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపానే పునః పిత్తేనావృతే సతి మలే-పురీషాదౌ, హారిద్రవర్ణతా స్యాత్| యోన్యాదిషు రుజః-పీడయాః, అతివృత్తిస్తాపశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్య ప్రాణస్య వాయోర్లక్షణం (౪౬) · Śloka ౪౬
శ్లేష్మణా త్వావృతే ప్రాణే సాదస్తంద్రాఽరుచిర్వమిః| ష్ఠీవనం క్షవథూద్గారనిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంగ్రహః||46||
श्लेष्मणा त्वावृते प्राणे सादस्तन्द्राऽरुचिर्वमिः| ष्ठीवनं क्षवथूद्गारनिःश्वासोच्छ्वाससङ्ग्रहः||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణే చ శ్లేష్మావృతే సాదాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్యోదానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౭) · Śloka ౪౭
ఉదానే గురుగాత్రత్వమరుచిర్వాక్స్వరగ్రహః| బలవర్ణప్రణాశశ్చ|47|
उदाने गुरुगात्रत्वमरुचिर्वाक्स्वरग्रहः| बलवर्णप्रणाशश्च|४७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉదానే చ శ్లేష్మావృతే గురుగాత్రత్వాదయః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్య వ్యానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౭-౪౮) · Śloka ౪౮
| వ్యానే పర్వాస్థివాగ్గ్రహః||47|| గురుతాఽంగేషు సర్వేషు స్ఖలితం చ గతౌ భృశం| |48|
| व्याने पर्वास्थिवाग्ग्रहः||४७|| गुरुताऽङ्गेषु सर्वेषु स्खलितं च गतौ भृशम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్యానే కఫావృతే పర్వాస్థివాగ్గ్రహస్తథాఽంగేషు గౌరవం గతౌ చ స్ఖలనం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్య సమానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౮) · Śloka ౪౮
| సమానేఽతిహిమాంగత్వమస్వేదో మందవహ్నితా||48||
| समानेऽतिहिमाङ्गत्वमस्वेदो मन्दवह्निता||४८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమానే కఫావృతేఽతిశీతాంగత్వమస్వేదో మందాగ్నిత్వం చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana కఫావృతస్యాపానస్య వాయోర్లక్షణం (౪౯) · Śloka ౪౯
అపానే సకఫం మూత్రశకృతః స్యాత్ప్రవర్తనం| |49|
अपाने सकफं मूत्रशकृतः स्यात्प्रवर्तनम्| |४९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపానే కఫావృతే మూత్రశకృతః ప్రవర్తనం సకఫం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ఇతి ద్వావింశతివిధమావరణం (౪౯) · Śloka ౪౯
| ఇతి ద్వవింశతివిధం వాయోరావరణం విదుః||49||
| इति द्वविंशतिविधं वायोरावरणं विदुः||४९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-అనేన ప్రకారేణ, వాయోరావరణం ద్వావింశతిప్రకారం [విదుః-] జానంతి, తంత్రకృత ఇతి శేషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ప్రాణాదీనామన్యోన్యమావరణం వింశతివిధం (౫౦) · Śloka ౫౦
ప్రాణాదయస్తథాఽన్యోన్యమావృణ్వంతి యథాక్రమం| సర్వేఽపి వింశతివిధం విద్యాదావరణం చ తత్||50||
प्राणादयस्तथाऽन्योन्यमावृण्वन्ति यथाक्रमम्| सर्वेऽपि विंशतिविधं विद्यादावरणं च तत्||५०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణాదయః-పంచ వాయవః, అన్యోన్యం-పరస్పరం, ఆవృణ్వంతి యథాక్రమం-యథాసంఖ్యం, తథా-తేనోక్తేన ప్రకారేణ, యథా పిత్తకఫాభ్యం ప్రాణాదయ ఆవృతాస్తథా ప్రాణాదయోఽన్యోన్యమావృణ్వంతీతి తథాశబ్దస్యార్థః| తత్ర యథా,-ప్రాణేనోదానాదయశ్చత్వార ఆవ్రియంతే, తథైవోదానాదిభిరపి ప్రాణ ఆవ్రియతే| ఏవముదానేన వ్యానాదయస్త్రయ ఆవ్రియంతే, వ్యానాదిభిశ్చ త్రిభిరుదానః| తథా వ్యానేన సమానాపానౌ, తథా సమానాపానాభ్యాం వ్యానః| సమానేనాపానః, అపానేనాఽపి సమాన ఆవ్రియతే| ఇత్యేకద్విత్రాదిక్రమేణాప్యేవమావరణం నిరూప్యం| ఏవం చ సర్వేఽపి పరస్పరమావృణ్వంతి| తచ్చావరణం వింశతిభేదం విద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ప్రాణావృతస్యోదానస్య లక్షణం, ఉదానావృతస్య లక్షణం (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
అథాస్యావరణస్య లింగమాహ - - - - నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంరోధః ప్రతిశ్యాయః శిరోగ్రహః| హృద్రోగో ముఖశోషశ్చ ప్రాణేనోదాన ఆవృతే||51|| ఉదానేనావృతే ప్రాణే వర్ణౌజోబలసంక్షయః| |52|
अथास्यावरणस्य लिङ्गमाह - - - - निःश्वासोच्छ्वाससंरोधः प्रतिश्यायः शिरोग्रहः| हृद्रोगो मुखशोषश्च प्राणेनोदान आवृते||५१|| उदानेनावृते प्राणे वर्णौजोबलसङ्क्षयः| |५२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణేనోదాన ఆవృతే నిఃశ్వాసోచ్ఛ్వాససంరోధాదయః స్యుః| ఉదానేన ప్రాణ ఆవృతే వర్ణౌజోబలసంక్షయః స్యాత్| నను చ, పిత్తాదిభిః ప్రాణాదీనామావరణం యుక్తం| పరస్పరం తు ప్రాణాదీనాం యదావరణం తదమూర్తత్వాదనుపపన్నమివ మన్యామహే| బ్రూమః| ద్వయోర్వాతయోరన్యోన్యముపసర్పతోర్బలవతా దుర్బలస్యాభిఘాతేన గతిభంగాత్స తేనావృతమార్గ ఇత్యుచ్యతే| తస్మాద్వాతానామపి పరస్పరమావరణం యుక్తమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana అనయా దిశా శేషావరణస్య విభాగః (౫౨-౫౩) · Śloka ౫౩
| దిశాఽనయా చ విభజేత్సర్వమావరణం భిషక్||52|| స్థానాన్యవేక్ష్య వాతానాం వృద్ధిం హానిం చ కర్మణాత్| |53|
| दिशाऽनया च विभजेत्सर्वमावरणं भिषक्||५२|| स्थानान्यवेक्ष्य वातानां वृद्धिं हानिं च कर्मणात्| |५३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనయా దిశా-దిఙ్మాత్రప్రదర్శనేన, సర్వమావరణం విభజేద్భిషక్| ఇయం చాత్ర దిక్,-ఉదానేనావృతేఽపానే ఛర్దిశ్వాసకాసాదయః స్యుస్తథాఽల్పోఽగ్నిరతిసారశ్చ| ఉదానేఽపానేనావృతే బస్త్యాధ్మానోదావర్తగుల్మాల్పాగ్నిపరికర్తికాః స్యుః| అపానే వ్యానేనావృతే విణ్మూత్రరేతసామతిప్రవృత్తిః| వ్యానే సమానేనావృతే మూర్చ్ఛాతంద్రాప్రలాపాంగసాదవహ్నయోజోబలక్షయః| వ్యాన ఉదానేనావృతే చ శ్యావాస్యతా స్తబ్ధతాఽల్పాగ్నితా స్వేదశ్చేష్టాహానిర్నిమీలనమితి| ఏవమన్యదప్యావరణం భిషక్ స్వమనీషయా యథాశాస్త్రసంస్కారవత్యా విభజేత్| గ్రంథకృతా తు గ్రంథగౌరవభయాన్నోక్తం| కథం విభజేత్ ? ఇత్యత్ర యుక్తిం దర్శయతి-స్థానానీత్యాది| స్థానాని-పక్వాశయాదీని దోషభేదీయోక్తాని, వాతానాం-ప్రాణాదీనాం, అవేక్ష్య| తథా, వృద్ధిం-ఆవరకవాయుసంబంధినాం వైకృతకర్మణాం, అవేక్ష్య-జ్ఞాత్వా| తథా, ఆవార్యమరుతాం హానిమవేక్ష్య, సర్వమావరణం-అనుక్తమపి, విభజేత్| యథా-ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసచేష్టాదీని కర్మాణి ప్రాణాదిసంబంధీని యదా హీనాని దృశ్యంతే ఉదానాదీనాం కర్మాణి వాక్ప్రవృత్త్యాదీని వృద్ధాని తదైవం జ్ఞాతవ్యం, యథా-ప్రాణ ఉదానాదీనామేకేన ద్వాభ్యాం త్రిభిశ్చతుర్భిర్వా ఆవృత ఇతి| ఏవముదానాదిష్వపి ప్రాణాదిభిరావరణం విభాగీకార్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ఆవరణస్యాసంఖ్యేయత్వం (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
| ప్రాణాదీనాం చ పంచానాం మిశ్రమావరణం మిథః||53|| పిత్తాదిభిర్ద్వాదశభిర్మిశ్రాణాం మిశ్రితైశ్చ తైః| |54|
| प्राणादीनां च पञ्चानां मिश्रमावरणं मिथः||५३|| पित्तादिभिर्द्वादशभिर्मिश्राणां मिश्रितैश्च तैः| |५४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణాదీనాం పంచానాం వాయూనాం పరస్పరమావార్యావరకత్వేన స్థితానాం మిశ్రం-ద్వయేన త్రయేణ చతుష్టయేన చ, మిథః-పరస్పరం, ఆవరణమవేక్ష్య యాత్యావృతిరసంఖ్యతామితి సంబంధః| తథా, పిత్తాదిభిర్ద్వాదశభిః-ధాత్వవసానైః, మిశ్రాణాం ప్రాణాదీనాం మిశ్రం మిథ ఆవరణమవేక్ష్య యాత్యావృతిరసంఖ్యతామితి యోజ్యం| అత్ర చైషా ఉదాహరణదిగ్ద్రష్టవ్యా,-ప్రాణేన ద్వాదశవిధేన పిత్తాదిభిర్మిశ్రితత్వాత్ చతుర్ణాముదానాదీనామావరణం విభజేత్| తథా, చతుర్భిరుదానాదిభిః పిత్త్స్యావరణం ప్రత్యేకం ద్వాదశవిధైర్ద్వాదశవిధస్యైకస్య ప్రాణస్యావరణమితి| తైరిత్యనేన ప్రాణాదయః పరామృశ్యంతే| తైః-పిత్తాద్యావరణమిశ్రితైః ప్రాణాదిభిః, పరస్పరమావార్యావరకత్వేన స్థితైర్మిశ్రమావరణమవేక్ష్య యాత్యావృతిరససంఖ్యతామితి యోఽజ్యం| చః సముచ్చయే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana తదవహితత్వేన లక్షయేత్ (౫౪-౫౬) · Śloka ౫౬
| మిశ్రైః పిత్తాదిభిస్తద్వన్మిశ్రణాభిరనేకధా||54|| తారతమ్యవికల్పాచ్చ యాత్యావృతిరసంఖ్యతాం| తాం లక్షయేదవహితో యథాస్వం లక్షణోదయాత్||55|| శనైఃశనైశ్చోపశయాద్గూఢామపి మహుర్ముహుః| |56|
| मिश्रैः पित्तादिभिस्तद्वन्मिश्रणाभिरनेकधा||५४|| तारतम्यविकल्पाच्च यात्यावृतिरसङ्ख्यताम्| तां लक्षयेदवहितो यथास्वं लक्षणोदयात्||५५|| शनैःशनैश्चोपशयाद्गूढामपि महुर्मुहुः| |५६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తైస్తుల్యం తద్వత్| యథా ప్రాణాదీనాం పిత్తాదిభిర్ద్వాదశభిర్మిశ్రాణాం మిశ్రమావరణం మిథస్తథా మిశ్రైశ్చ తైః-ప్రాణాదిభిః, యథా మిశ్రమావరణం మిథస్తథైవ మిశ్రైః-సంయుక్తైరేతైః పిత్తాదిభిర్న కేవలైః, ప్రాణాదీనాం మిశ్రమావరణం మిథస్తథా మిశ్రైః పిత్తాదిభిర్యే ప్రాణాదయో మిశ్రితాస్తైస్తథాభూతైః ప్రాణాదీనామావరణం| ఏవమనేకధా మిశ్రణాభిః-బహుభిః సంయోజనైః, ఆవృతిరసంఖ్యతాం యాతి| తథా తారతమ్యవికల్పాచ్చ ప్రాణదీనామావృతిరసంఖ్యతాం యాతి-సంఖ్యామతిక్రమ్య గచ్ఛతి| తాం-ఆవృతిం, తేషాం ప్రాణాదీనాం గూఢాం-దుర్లక్ష్యామపి, అవహితః-తజ్జ్ఞానాయ తత్పరః సన్, లక్షయేత్-జానీయాత్| కథం ? యథాస్వం లక్షణోదయాత్| తేషాం ప్రాణాదీనాం యథాయథం లక్షణోదయాత్-ఆత్మీయాల్లింగోద్భవాత్, శనైఃశనైః-న ఝటిత్యేవ, తథా ముహుర్ముహుః-క్షణే క్షణే లక్షయేత్, న తు సకృదేవ, ప్రాణాదీనాం యథాస్వం లక్షణోదయాజ్జానీయాదితి| న కేవలం కేవలా-ద్యథాస్వం లక్షణోదయాత్ ప్రాణాదీనామావృతిం లక్షయేత్, యావదుపశయాదప్యేషాం గూఢామప్యావృతిమవగచ్ఛేత్| తత్ర ప్రాణాదీనామేకైకేనాన్యోన్యావరణే వింశతిర్భేదాః| ఏవమేకేన ద్వయోర్ద్వాభ్యాం చైకస్యావరణే నిరూప్యమాణే త్వమీ భేదాః-ప్రాణస్యోదానవ్యానాభ్యామన్యోన్యావరణే ద్వౌ భేదౌ| ఏవముదానసమానాభ్యాముదానాపానాభ్యాం [వ్యానసమానాభ్యాం వ్యానాపానాభ్యాం సమానాపానాభ్యాం ] చ సహాన్యోన్యావరణే పరాణి పంచ ద్వికాని, ఇతి ప్రాణస్య ద్వాదశ భేదా భవంతి| ఉదానస్య షట్| వ్యానస్య ద్వౌ| ఏవం వ్యానస్యోదానాదిభిస్త్రిభిరన్యోన్యావరణే షట్| ఉదానస్య ద్వౌ| ప్రాణస్యోదానాదిభిశ్చతుర్భిద్వౌ చాన్యోన్యావరణాద్భేదౌ భవతః| తథా, ప్రాణాదీనాం పిత్తాదిభిర్ద్వాదశభిరావృతత్వాత్ ద్వాదశప్రకారాణామన్యోన్యానాం మిశ్రణాత్ చత్వారిశతాని వింశత్యుత్తరాణి భవంతి| ఏవమన్యదప్యావరణం నిరూప్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ప్రాణోదానయోర్జీవితబలత్వం, తయోః పీడనాదాయుర్బలయోర్హానిః (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
| విశేషాజ్జీవితం ప్రాణ ఉదానో బలముచ్యతే||56|| స్యాత్తయోః పీడనాద్ధానిరాయుషశ్చ బలస్య చ| |57|
| विशेषाज्जीवितं प्राण उदानो बलमुच्यते||५६|| स्यात्तयोः पीडनाद्धानिरायुषश्च बलस्य च| |५७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రాణాదయః సర్వ ఏవ వాతా జీవితం, విశేషేణ తు ప్రాణాఖ్యో వాయుర్జీవితముచ్యతే| తథా, ఉదానాఖ్యో వాయుర్విశేషేణ బలముచ్యతే| యతశ్చైవమతస్తయోః-ప్రాణోదానయోః, పీడనాత్-క్షోభణాత్, యథాస్వమాయుషో బలస్య చ హానిర్భవేత్| తస్మాద్ధేతోః ప్రాణోదానాఖ్యౌ పవనావాహారాదినా యత్నేన భిషజా రక్ష్యౌ| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 22|69) - "ప్రాణో రక్ష్యశ్చతుర్భ్యోఽపి తత్స్థితౌ దేహసంస్థితః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ఆవృతవాతానాం దుఃసాధ్యాసాధ్యత్వం (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
| ఆవృతా వాయవోఽజ్ఞాతా జ్ఞాతా వా వత్సరం స్థితాః||57|| ప్రయత్నేనాపి దుఃసాధ్యా భవేయుర్వాఽనుపక్రమాః| |58|
| आवृता वायवोऽज्ञाता ज्ञाता वा वत्सरं स्थिताः||५७|| प्रयत्नेनापि दुःसाध्या भवेयुर्वाऽनुपक्रमाः| |५८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతాదీనామన్యమేనావృతా ఇత్యేవమజ్ఞాతాః-సమ్యగనిశ్చితాః, వర్షోషితాః ప్రయత్నేనాపి దుఃసాధ్యాః-కృచ్ఛ్రసాధ్యా భవేయుః| జ్ఞాతా వా-పిత్తాదినా ఆవృతా యథావత్సమ్యఙ్నిశ్చయం గతాః, వత్సరం స్థితాః| వాశబ్ద ఏవార్థే, అనుపక్రమా ఏవ భవేయుః| తతో వాతా ఆవృతేః ప్రయత్నేన రక్షణీయాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
00000
Adhikarana ఆవృతవాతానాముపద్రవాః (౧౬) · Śloka ౧౬
| విద్రధిప్లీహహృద్రోగగుల్మాగ్నిసదనాదయః||58|| భవంత్యుపద్రవాస్తేషామావృతానాముపేక్షణాత్| 58 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం తృతీయే నిదానస్థానే వాతశోణితనిదానం నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||
| विद्रधिप्लीहहृद्रोगगुल्माग्निसदनादयः||५८|| भवन्त्युपद्रवास्तेषामावृतानामुपेक्षणात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने वातशोणितनिदानं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషాం-వాయూనాం, ఆవృతానాముపేక్షణాత్-అచికిత్సనాత్, విద్రధ్యాదయ ఉపద్రవా జాయంతే| తస్మాత్తదుపక్రమే యతితవ్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం తృతీయే నిదానస్థానే వాతశోణితనిదానం నామ శోడశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 16||