௧. ஸர்வரோகநிதாநாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்ரீகணேஶாய நமஃ| அத ஶரீரஸ்தாநாதநந்தரஂ நிதாநஸ்தாநாரம்பஃ| அஸ்ய சாயஂ ஸம்பந்தஃ| ஹேதுலிங்கௌஷதஸ்கந்தலக்ஷணோऽயமாயுர்வேதஃ ப்ரணீதஃ| தாநி ச ஹேதுலிங்கௌஷதாநி ஸூத்ரஸ்தாநே ஸூசிதாநி| ஶரீரலக்ஷணஂ சாதாரஂ ஸமுத்பாத்ய தாநி விஸ்தாரேணோபதேஷ்டுஂ ஶக்யந்தே| தஸ்மாச்சாரீரஸ்தாநஂ பூர்வமாரப்தவாந்| நநு, ஏவஂ ஸத்யௌஷதஸ்கந்த ஏவ ப்ராக் ப்ராதாந்யாதுபதேஷ்டுஂ ந்யாய்யஃ| நைவம்| ஹேதுலிங்காப்யாஂ ஹ்யாமயஂ பரீக்ஷ்யாநந்தரஂ யதாயோகமாமயப்ரஶமநார்தமௌஷதஂ தாதுமுசிதம்| தஸ்மாத்தேதுலிங்கயோரேவோபாதாநஂ ப்ராக்யுக்தம், ந த்வௌஷதஸ்ய, இதி சிகித்ஸிதஸ்தாநாத் ப்ராகிதமேவ ஸ்தாநமுபதேஷ்டுஂ யுக்தம்| ததா சோக்தஂ முநிநா (ச. ஸூ. அ. ௨௦|௨௪)- "ரோகமாதௌ பரீக்ஷேத ததோऽநந்தரமௌஷதம்|" இதி| தஸ்மாதௌஷதாத்தேதுலிங்கயோரேவாமயஂ ப்ரதி ப்ராதாந்யம்| அதோ நிதாநஸ்தாநாரம்பஃ| தத்ர ச பூர்வஂ ஸர்வரோகநிதாநமேவாரப்துஂ யுக்தம், ப்ராதாந்யாத்| ப்ராதாந்யஂ ச ஸர்வரோககாரணநிர்தேஶாத்| ததா ஹி வாதாதய ஏவ ப்ரகுபிதாஃ ஸர்வரோககாரணம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௧௨)- "ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதாத இத்யாதி| ஸர்வே ச தே ரோகாஶ்ச ஸர்வரோகாஃ, தேஷாஂ நிதாநஂ ஸர்வரோகநிதாநம்| ஶேஷமாயுஷ்காமீயாத்யாயவத்வ்யாக்யேயம்| இதீத்யாதிஶப்தாநாமபி பூர்வவத்வ்யாக்யா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶ்ரீஃ| ஶுபமஸ்து| ஓஂ நமோ கணேஶாய| ஶ்ரீவைத்யநாதாய நமஃ|| அத ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| அங்கஂ காயசி[கித்ஸா]க்யஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூப்யதே|| ௧|| தத்ராதௌ ஜ்வரப்ரகரணம்| தத்ர ஜ்வரோத்பத்திஃ| ஸா சேதிஹாஸரூபேண நிரூபிதா ஸங்க்ரஹே (நி. அ. ௧) - "[புரா] கதயுகே விகதராகத்வேஷாதித்வந்த்வா ஜிதலோபஶ்ரமக்லமாலஸ்யபயா நிஷ்பரிக்ரஹாஃ புருஷா பபூவுஃ| தேஷாஂ புண்யபலேந பதிவ்யாதீநாஂ ஸர்வகுணஸமுதாயாதசிந்த்யரஸவீர்யாதிஸமுதிதாநி ஸஸ்யாந்யௌஷதயஶ்சாஸந்| தே தாநி ஜிதேந்த்ரியத்வாத் காலே மாத்ரயா சோபயுஞ்ஜாநா ஸத்யார்ஜவாநஶஂஸ்யாதிகுணயோகாச்ச ஸுரஸதஶதேஜோரூபாகதிப்ரமாணப்ரஸாதோபசயஸஂஹநநாஃ ஸத்த்வஸாரஸம்பந்நா தீர்காயுஷோ நீருஜஶ்ச பபூவுஃ| ப்ரஶ்யதி து கதயுகே யுகஸ்வபாவக்ரமேண பரிஹீயமாநஸர்வகுணேஷு பதிவ்யாதிஷு ஶரீரேஷு ச தர்மாதிக்ரமாத் புருஷேஶ்வவஶ்யஂபாவிநோ நிரபேக்ஷரூக்ஷாபிருபேக்ஷிதா தேவதாபிர்ஜ்வராதயஃ ப்ராதுரபூவந்நிதிஸர்வரோகாணாஂ ஸாமாந்யதஃ ஸம்பவஃ| நிரபேக்ஷாஃ-நிராஶாஃ, ரூக்ஷாஃ-நிஃஸ்நேஹாஃ| ஜ்வரஸ்து ஸ்தாணுஶாபாத் ப்ராசேதஸதாமுபகதஸ்ய ப்ரஜாபதேஃ க்ரதௌ பாகமபரிகல்பயதஸ்தத்விநாஶார்தஂ பூர்வஜந்மாவமாநிதயா ருத்ராண்யா ப்ரேரிதஸ்ய பஶுபதேர்திவ்யமப்தஸஹஸ்ரஂ பரிரக்ஷிதவதஃ கோபமதிசிரகாலஸம்பதோ வ்ரதாந்தே ரோஷாக்நிஃ கிங்கரரூபேண கில பிண்டிதமுர்திர்வீரபத்ரநாமா பஸ்மப்ரஹரணஸ்த்ரிஶிரோக்ஷிபாஹுபாதஃ பிங்கலலோசநோ தஂஷ்ட்ரீ ஶங்குகர்ணோ கஷ்ணதநுருத்தமாங்கந்நிஶ்சசார| ஸ தேவீவிநிர்மிதயா ஸஹ பத்ரகால்யா ப்ரதிரோமகூபமபிநிஃஸதைர்விவிதவிகதாகதிபிரந்தைர்பயாநகவாக்யக்ரியாவபுர்பிரநுசரைஃ பரிவதஶ்சதுர்யுகாந்தகராம்போதஸஹஸ்ரநிநதோऽநுநாதயந் ரோதஸீ ஜ்வாலாகர்பேண பரிவதஃ கல கலாரவேண மஹாபூதஸம்ப்லவகாரிணா விதாய தாநவவதமஶ்வமேதாத்வரவித்வஂஸஂ ச ப்ராஞ்ஜலிர்விஜ்ஞாபயாமாஸ ஶிவம்| ஶிவீ பூதோऽஸி தேவதேவ தேவைஃ பிதாமஹப்ரபதிபிஃ ஜகதஃ பித்ரா ச தாத்ராऽபிஷ்டூயமாநஃ ஸம்ப்ரத்யஹஂ கிஂ கரவாணீதி| தஂ ஶூலீ ஸக்ரோதமாதிதேஶ| யஸ்மாத்த்ரிதஶைரப்யஜய்ய மத்க்ரோத வ்ரதவிக்நஂ சிகீர்ஷு தைத்யஸைந்யஂ தக்ஷோ தக்ஷஹவ்யஂ ச த்வயா ஜீர்ணமதோ ஜகதோऽஸ்ய ஸஸ்தாவரஸ்ய ஜ்வரயிதா ஜ்வரோ பவாந் பவது| த்வஂ ஹி ஸர்வரோகாணாஂ ப்ரதமஃ ப்ரவரோ ஜந்மமரணேஷு தமோமயதயா மஹாமோஹஃ ப்ராக்ஜந்மமரணமதோ விஸ்மாரயிதாऽபசாராந்ததேஷு சோஷ்மாயமாணத்வாத் ஸந்தாபாத்மா த்வயேஷ்வபி த்ருவோ ஜ்வரோ பவேதி| ஸோऽயமேவமுமாபதிநாऽநுகஹீதோ நாநாநாமபிஃ ஸர்வதோऽநுபுவி விசரதி| தத்யதா,- பாகலோ கஜேஷு, அபிதாபோ வாஜிஷு, அலர்கஃ குக்குரேஷு, இந்த்ரமதோ ஜலஜேஷு, ஜ்யோதிரோஷதீஷு, சூர்ணகோ தாந்யேஶு, அப்ஸு நீலிகா, பூமாவூஷரஃ, மாநுஷேஷு ஜ்வரஃ இதி| தத்ஸஹஜாஶ்சாரோசகாங்கமர்தஶிரோவ்யதாப்ரமக்லமக்லாநிதஷ்ணாஸந்தாபாதயஃ| தத்ஸந்தாபாச்ச ரக்தபித்தம்| தத்ரைவ ச யஜ்ஞே க்ரோதபயாபிபூதாநாஂ பரிதோ வித்ரவதாஂ லங்கநப்லவநாத்யைர்தேஹவிக்ஷோபணைர்குல்மவித்ரதிவத்திஜடராதயோ ஹவிஃப்ராஶாந்மேஹகுஷ்டார்ஶஃஶோபாதிஸாராதயோ பயத்ராஸஶோகாஶுசிஸஂஸ்பர்ஶைருந்மாதாபஸ்மாரக்ரஹாதயோ ரோஹிண்யதிஸங்காச்சேஷதுஹித்ரஸம்போககதாச்ச ப்ரஜாபதிக்ரோதாத் நக்ஷத்ரராஜஸ்ய ராஜயக்ஷ்மா தத்ஸஹோத்பவாஶ்ச காஸஶ்வாஸாதயஃ| ஸோऽபி ஹி ந விநா ஜ்வரேணாநுபத்நாதீதி ஸகலோऽபி ரோகக்ராமோ ஜ்வரபூர்வகோ ஜ்வரஶப்தவாச்யஶ்ச|" இதி| ரோகலக்ஷணஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதாத இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரோகாதயஃ ஶப்தாஃ பர்யாயவாசிநஃ-ஏகார்தா இத்யர்தஃ| நநு ச, ஏஷாஂ ரோகாதிஶப்தாநாஂ ப்ரவத்திநிமித்தஂ ப்ரத்யர்தபேதோऽபி தஶ்யதே| யதா,-ருஜதீதி ரோகஃ, துஃகஸ்ய கர்தத்வாத்துஃகஸ்யாபிதாயகஃ| பாப்மேதி கில ஸர்வே ரோகாஃ பாபஸ்ய கர்மணஃ பலமிதி கத்வா பாப்மேத்யுச்யதே| "ஜ்வரஃ ப்ரதாநோ ரோகாணாமுக்தஃ" (ச. சி. அ. ௩|௪)| ப்ராதாந்யஂ சாஸ்ய துருபக்ரமத்வாததிதுஃஸஹத்வாச்ச| அத ஏவ ஸர்வகாயமநஃஸந்தாபகத்வஂ ஜ்வரஸ்யாஹுஃ| ததா, "ஜ்யாவயோஹாநௌ" இத்யஸ்ய தாதோரௌணாதிகே வரப்ரத்யயே ஸதி ஜ்வரஶப்தஸ்யார்தாந்தரத்வமப்யாபததி| விவிதமாதிஂ-துஃகஂ, ஆததாதி ஶரீரே மநஸி சேதி-வ்யாதிஃ| விகாரோ புத்தீந்த்ரியமநஃஶரீராணாஂ விகதிஂ-அந்யதாத்வஂ, ஜநயதீத்யர்தஃ| துஃகமித்யநேநோபதாபகத்வமநுபவஂ கமயதி| ஆமய இத்யஸ்யார்தஃ-கிலாऽऽமஸமுத்தாஃ ஸர்வே வ்யாதயஃ| ப்ராயேண ஹி லோகோऽகில ஏவ லௌல்யாததேஶகாலாபத்யாதிமாத்ராஶீ பவதி| தஸ்ய சாவஶ்யமாமஸம்பவாத்பாஹுல்யேநாமஸமுத்தா வ்யாதயஃ| பாஹுல்யஂ சாங்கீகத்ய ஶப்தப்ரவத்திஃ| யக்ஷ்மேவ யக்ஷ்மா, யதா-"யக்ஷ்மா ரோகஸமூஹாநாம்" (ச. ஸூ. அ. ௨௫|௩௯, ஸஂ. ஸூ. அ. ௧௩) இத்யுக்தஃ| ஏவஂ ஸர்வோऽபி ரோகோ ரோகஸமூஹ இத்யநேந த்யோதயதி| ததா ச, ஸர்வோ விகார உத்பத்யமாநோऽநேகைர்வ்யாதிலக்ஷணபூதைஶ்ச யுக்த உத்பத்யதே| யதா,-ஜ்வரஸ்யாலஸ்யாரோசகாதயஃ| ஆதங்க இதி "தகி கச்ச்ரஜீவநே" இத்யஸ்ய தாதோராங்பூர்வஸ்ய ரூபம்| ரோகோபதப்தத்வாத்தி ஸ்த்ரீபாநபோஜநாதிப்யோ நிவத்தாஃ கச்ச்ரேண ஜீவந்தி| கத இவ கதோऽநேககாரணஜந்யத்வாத்| யதா ஹி கதோऽநேககாரணஜஸ்ததா கதோऽபீதி கதஶப்தஸ்யார்தஃ| ஆபாத இதி ஆஸமந்தாத் காயமநஸோர்பாதநஂ-பீடேத்யர்தஃ| ஏவஂ ப்ரவத்திநிமித்தஂ ப்ரத்யர்தபேததர்ஶநாத் கதமுக்தஂ பர்யாயவாசிநஃ இதி| அத்ராசக்ஷ்மஹே| ஏவமேவைதத்| கிந்து பீடாகாரித்வஸாமாந்யஂ ப்ரவத்திநிமித்தமுரரீகத்ய பர்யாயவாசிநஃ இத்யுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பர்யாயகதநத்வாரேண ரோகலக்ஷணமாஹ-ரோக இதி| ருஜதீதி ரோக இத்யாதிவ்யுத்பத்த்யா ரோகாதிஶப்தைர்யோऽர்தோऽபிதீயதே ஸ ரோகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிதாநாதயஃ ஸம்ப்ராப்த்யந்தா ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநஂ பஞ்சதா ஸ்மதம், முநீந்த்ரைரிதி ஶேஷஃ| நிதாநாதிவிஜ்ஞாநேந ஸர்வே ரோகா விஶேஷேண புத்யந்த இத்யர்தஃ| உபஶயஸ்ததேதி யதா நிதாநாதயோ ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநஂ ததோபஶயோऽபீதி தத்துல்யகக்ஷதாஂ த்யோதயிதுஂ ததாஶப்தஂ தந்த்ரகத் ப்ரத்யுக்தவாந்| ஏவஂ ஸம்ப்ராப்திஶ்சேத்யத்ர சகாரமபி| இதி-பரிஸமாப்தௌ, ஏதாவதேவ ரோகாணாஂ விஜ்ஞாநம்| நிதாநஂ த்விதா,-ரோகாணாமாஸந்நஂ விப்ரகஷ்டஂ ச| தத்ராஸந்நஂ யதா-வாதாதயஃ ப்ரகுபிதாஃ| விப்ரகஷ்டஂ காரணஂ யதா-வாதாதிசயப்ரகோபகரமாஹாரவிஹாராதி| தத்ர நிதாநஂ-கடுகாம்லதத்யாதிகஂ ஜ்வரஸ்ய| பூர்வரூபஂ யதா-ஜ்வரஸ்யைவாலஸ்யாதயஃ| ரூபஂ யதா-"ஆகமாபகமக்ஷோபமதுதாவேதநோஷ்மணாம்| வைஷம்யஂ தத்ரதத்ராங்கே தாஸ்தாஃ ஸ்யுர்வேதநாஶ்சலாஃ||" (ஹ. நி. அ. ௨|௧௦) இத்யாதி| உபஶயோ யதா ஜ்வரஂ ஸ்நேஹமர்தநாதிநோபஶாம்யந்தமுபலப்ய ஸ தஸ்யோபஶய இத்யுச்யதே| ஸம்ப்ராப்திஸ்து-"யதாதுஷ்டேந" (ஶ்லோ. ௮) இத்யாதிலக்ஷணா| விநிஶ்சிதஜ்ஞாநகாரணத்வாத்விஜ்ஞாநம், காரணே கார்யோபசாராத்| நிதாநாதீநாமஸமாஸநிர்தேஶ ஏகைகஸ்யாபி ப்ராதாந்யமிதி த்யோதநாய| ஏவமேகைகஸ்யோபலப்திகாரணத்வஂ பவதி| உபசாராதேவ ஸங்க்யாயாஂ லப்தாயாஂ பஞ்சதேத்யுக்தஂ நியமார்தம்| பஞ்சதைவைதாநி தத்த்வதோ நாந்யே ரோகாவபோதஹேதவஃ ஸந்தீத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரோகலக்ஷணஸ்ய பேதாநாஹ-நிதாநமிதி| விஜ்ஞாநஂ-லக்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிமித்தாதிபிஃ ஷட்பிஃ பர்யாயைர்நிதாநமாஹுஃ-வதந்தி, முநய இதி ஶேஷஃ| தத்ர தத்ர ஶாஸ்த்ரப்ரதேஶே நிதாநமேதைஃ பர்யாயைர்வேத்யமித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பர்யாயகதநத்வாரேண நிதாநலக்ஷணமாஹ-நிமித்தேதி| ஸங்க்ரஹே து (நி. அ.௧)-"தத்ர நிதாநஂ வாய்வாதிப்ரகோபஃ| தஸ்ய புநரஹிதாஹாரவிஹாரஸேவா||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யேந-ஆலஸ்யாருச்யாதிநா, உத்பித்ஸுஃ-உத்புபூஷுஃ, ஆமயோ-ஜ்வராதிஃ, லக்ஷ்யதே-ஜ்ஞாயதே, தத்ப்ராக்ரூபம்| தோஷவிஶேஷேண-வாதாதிநா, அநதிஷ்டிதஃ-அநாஸாதிதோ, 'வ்யக்தரூபேண' இத்யத்ராநுக்தமபி கம்யமாநத்வாதுக்தஂ போத்யம்| ததா ஹி-வாதாதிதோஷேணாநதிஷ்டிதத்வாத்வ்யாதேருத்பித்ஸுதைவ ந கடதே, வ்யாதிகாரணாபாவாத்| ந ஹி வாதாதீந் விமுச்ய வ்யாதேஃ ப்ராயேணாந்யதஃ ஸம்பவஃ ஸம்பாவ்யதே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௧௨)- "ஸர்வேஷாமேவ ரோகாணாஂ நிதாநஂ குபிதா மலாஃ|" இதி| தஸ்மாத்தோஷவிஶேஷாநதிஷ்டிதத்வமுத்பித்ஸோராமயஸ்ய யதுச்யதே, தத்வ்யக்தரூபதோஷாபேக்ஷமவகந்தவ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பூர்வ [ரூப]லக்ஷணமாஹ-ப்ராக்ரூபமித்யாதி| உத்பித்ஸுராமயோ யேந லக்ஷ்யதே தத்ப்ராக்ரூபம்| உத்பித்ஸுஃ-உத்பதிதுகாமஃ| ரோகோ ஹி ராஜேவ பஹுபரிவாரஃ| தஸ்ய கேசிதக்ரே கேசித்ஸஹ கேசித்பஶ்சாத்வ்ரஜந்தி| தே ச புர்வரூபரூபோபத்ரவஸஂஜ்ஞாஃ| தத்ர பூர்வரூபேண ஜ்வராத்யந்யதம உத்பத்ஸ்யத இதி ஜ்ஞாயதே, ந து வாதஜ்வராத்யந்யதம இதி, அத ஆஹ-தோஷவிஶேஷேணாநதிஷ்டித இதி| யத்தூக்தஂ ருக்விநிஶ்சயே (ஜ்வ. நி. ஶ்லோ. ௬)-"ஸாமாந்யதோ, விஶேஷாத்து ஜம்பாऽத்யர்யஂ ஸமீரணாத்| பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ, கபாந்நாந்நாபிநந்தநம்||' இதி| தத்ஸம்பாவநாஜ்ஞாநஂ ந ப்ரமாஜ்ஞாநமித்யுபேக்ஷிதஂ பூர்வைஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததித்யநேந ப்ராக்ரூபஂ பராமஶ்யதே| தத்-ப்ராக்ரூபஂ, உத்பித்ஸூநாஂ ஜ்வராதீநாமல்பத்வாத்-அநாஸாதிதபலத்வாத், அவ்யக்தஂ லிங்கஂ-அஸ்பஷ்டஂ லக்ஷணம்| யதாயதஂ-யத்யஸ்ய வ்யாதேர்ஜ்வராத்யந்யதமஸ்யாத்மீயமாத்மீயம்| தச்ச ப்ராக்ரூபஂ த்ரிதா தஷ்யதே,- கிஞ்சிச்சாரீரஂ கிஞ்சிந்மாநஸஂ கிஞ்சிச்சாரீரமாநஸஂ ச| தத்ர ஶாரீரஂ யதா-ஜ்வரஸ்யாலஸ்யாஸ்யவைரஸ்யகாத்ரகௌரவஜம்பாஸாஸ்ராகுலாக்ஷிதேத்யேவஂப்ராயம்| மாநஸஂ ச-அரதிர்ஹிதோபதேஶேஷ்வக்ஷாந்திரித்யேவஂப்ராயம்| கிஞ்சிச்சாரீரமாநஸஂ யதா-"ப்ரீதிரம்லபடூஷணே| த்வேஷஃ ஸ்வாதுஷு பக்ஷ்யேஷு" (ஹ. நி. அ. ௨|௮) இத்யேவஂப்ராயம், ஶாரீரமாநஸதோஷஜநிதத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ராக்ரூபஸ்ய ஸாமாந்யரூபத்வமாஹ-லிங்கமவ்யக்தமிதி| அவ்யக்தஂ-விஶேஷஜ்ஞாநஹீநம்| அல்பத்வாத்-விஶேஷலக்ஷணஸாதநாபரிபூர்ணத்வாத்| கிஂ வ்யாதிமாத்ரஸ்ய ? ந| யதாயதஂ வ்யாதிவிஶேஷஸ்ய ஜ்வராதேஃ| யத்து க்வசித்பூர்வரூபமுக்த்வா ஸாமாந்யரூபமுச்யதே தத்விஶேஷரூபமேவ| ப்ரதிவிஶேஷஂ வக்தவ்யம்| ஏகத்ரோச்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததேவ-ப்ராக்ரூபஂ, வ்யக்ததாஂ யாதஂ-வ்யக்ததோஷாதிஷ்டிதஂ ஸத், ரூபமித்யபிதீயதே| ததேவேத்யேவஶப்தேநைதத் த்யோதயதி,-யதேவ ஶாரீரஂ ப்ராக்ரூபஂ பூர்வோபவர்ணிதஂ ததேவேஹ கஹீதவ்யம், ஸ்தாயித்வாத்| தத்த்யாமயாநுபந்தி| மாநஸஂ ஶாரீரமாநஸஂ சாஸ்தாயித்வாந்ந கஹீதவ்யம்| தத்தி த்வயமப்யுத்பந்நவ்யாதிஸமநந்தரஂ ப்ராயேண நஶ்யதீதி தத்வ்யக்ததாஂ ந யாதி| அதஃ ஶாரீரமேவோத்பித்ஸுவ்யாதிப்ராக்ரூபமிஹ பராம்ரஷ்டுஂ யுக்தம்| ஸஂஸ்தாநாதயஃ ஷட் ரூபஸ்ய பர்யாயா இத்யர்தஃ| இமே ச பர்யாயாஃ ப்ராக்ரூபஸ்யாபி யோஜ்யாஃ| யதா-பூர்வஸஂஸ்தாநஂ பூர்வவ்யஞ்ஜநஂ பூர்வலிங்கமித்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரூபலக்ஷணமாஹ-ததேவ வ்யக்ததாமிதி| தத்ர புர்வரூபவ்யக்ததாதோஷவிஶேஷேண நிர்தாரகத்வம்| ரூபாதயஃ ஸப்த பர்யாயாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உபயுஜ்யத இத்யுபயோகஃ-ஸேவநம்| ஸுகமாவஹதி-உத்பாதயதீதி ஸுகாவஹஃ,-தேஹஸ்ய ஸுகஂ கரோதீத்யர்தஃ| ய உபயோகஃ ஸுகாவஹஸ்தமுபஶயஂ வித்யாத்-ஜாநீயாத், முநீந்த்ர இதி ஶேஷஃ| கேஷாமுபயோகஃ ? ஔஷதாந்நவிஹாராணாம்| ஔஷதஂ-ஹரீதக்யாதி| அந்நஂ-ரக்தஶால்யாதி| விஹாரோ-வாக்தேஹமநோநிர்வர்திதஶ்சேஷ்டாவிஶேஷோ வ்யாயாமவ்யவாயஜாகரணாத்யயநகீதபாஷணத்யாநதாரணாதிரூபஃ| ஔஷதஂ சாந்நஂ ச விஹாரஶ்சௌஷதாந்நவிஹாராஃ, தேஷாமௌஷதாந்நவிஹாராணாம்| தேஷாஂ கிம்பூதாநாம் ? ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணாம்| ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாஂ விபர்யஸ்தார்தகாரிணாஂ ச| விபர்யஸ்தாஃ-விபரீதாஃ, ஹேதுவ்யாத்யோர்விபர்யஸ்தாஃ| ஹேதுஶ்ச வ்யாதிஶ்ச ஹேதுவ்யாதீ, தயோர்விபர்யஸ்தா ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாஃ,-நிதாநரோகயோர்விபரீதாஃ| ததா விபர்யஸ்தாநாமர்தோ விபர்யஸ்தார்தஃ, தஂ குர்வந்தீதி விபர்யஸ்தார்தகாரிணஃ| ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாஶ்ச விபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஃ, தேஷாம்| கேஷாஂ விபர்யஸ்தாநாமர்தஂ குர்வந்தி ? அத்ர ப்ரகதத்வாத்தேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாம்| ததயமர்தஃ-ஹேதுவ்யாத்யோரவிபரீதா அபி ஹேதுரூபா இவ பாஸமாநா வ்யார்திரூபா இவ பாஸமாநா ஹேதுவ்யாதிவிபர்யஸ்தாநாமர்தஂ வ்யாத்யுபஶமலக்ஷணஂ குர்வந்தி| யதா ஹேதுவிபரீதைர்வ்யாதிவிபரீதைஶ்சௌஷதாந்நவிஹாரைர்வ்யாத்யுபஶமஃ க்ரியதே ப்ரதிபக்ஷத்வாத், ததா விபர்யஸ்தார்தகாரிபிரபீத்யர்தஃ| ஸங்க்ரஹே து ஜகாத (ஸூ. அ. ௧௨)- "உபயார்தகாரி புநர்தைவவ்யபாஶ்ரயம்| ததா சர்த்யாஂ சர்தநமித்யாதி| ஏவஂவிதஂ ஹ்யவிபரீதமேவ ஸத் பேஷஜஂ விபரீதமர்தஂ கரோதி|" இதி| தத்ர ஹேதுவிபரீதா ஔஷதாந்நவிஹாரா யதா-குருஸ்நிக்தஶீதஜே வ்யாதௌ லகுரூக்ஷோஷ்ணமௌஷதமந்நஂ வா| ததா, ஸந்தர்பணோத்தேऽபதர்பணம், அபதர்பணோத்தே ஸந்தர்பணம், ஜாகரணோத்தே வ்யாதௌ ஸ்வாபஃ, ஸ்வாபோத்தே ஜாகரணம், வ்யாயாமோத்தே ஆஸநா, இத்யாதி| ததா, வ்யாதிவிபர்யஸ்தா ஔஷதாந்நவிஹாரா யதா-வாதஜே ஜ்வரே ஸர்பிஃபாநமௌஷதம்| தஸ்மிந்நேவ ஜ்வரேऽந்நஂ பேயா| விஹாரஶ்ச தஸ்மிந்நேவ ஜ்வரே தேஹமநோவ்யாபாரோபரமஃ| ததா, பாசநஸாத்யே ஜ்வரே தோஷாநபேக்ஷமௌஷதஂ முஸ்தாபர்படகம்| அந்நஂ ரக்தஶால்யாதி| ப்ரமேஹே ரஜநீ யவாந்நஂ ச| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௧|௭௨)- "ரக்தாத்யாஃ ஶாலயோ ஜீர்ணாஃ ஷஷ்டிகாஶ்ச ஜ்வரே ஹிதாஃ|" இத்யாதி| விஹாரஶ்ச யதா (ஹ. சி. அ. ௧|௧௭௧)- "ஜ்வரகாலஸ்மதிஂ சாஸ்ய ஹாரிபிர்விஷயைர்ஹரேத்|" இதி| ததா முநிரப்யவோசத் (ச. சி. அ. ௩|௩௧௯)- "ஜ்வரகாலஂ ச வேகஂ ச சிந்தயந் ஜ்வர்யதே து யஃ| தஸ்யேஷ்டைஶ்ச விசித்ரைஶ்ச விஷயைர்நாஶயேத்ஸ்மதிம்||" இதி| விபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச த்வேதா பவந்தி,-வ்யாதிவிபர்யஸ்தார்தகாரிணோ ஹேதுவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச| தத்ர வ்யாதிவிபர்யஸ்தார்தகாருணோ யதா-சர்திவ்யாதௌ ததர்தகார்யௌஷதஂ மதநாதி| அந்நஂ ச ததுபஸஷ்டஂ ஶால்யாதி| அதவா யதஹத்யமஸாத்ம்யமபரிஶுஷ்கஂ குரு ச| விஹாரோऽங்குல்யுத்பலநாலாதிநா ததுத்வமநம்| யதா சாதிஸாரே விரேசநம்| வமநேந விரேசநேந ச சர்த்யதீஸாரயோர்வத்திரேவ கர்துஂ யுக்தா, தத்தேதுகத்வாத்தஸ்ய| இஹ ச ஶமநகரணாத்விபர்யஸ்தார்தகாரித்வம்| ஹேதுவிபர்யஸ்தார்தகாரிணஶ்ச யதா-மத்யோத்தே வ்யாதௌ மத்யமேவோயுக்தஂ வ்யாதிஂ ஶமயத்யௌஷதத்வேந| ஏவமந்நவிஹாராவப்யூஹ்யௌ| மத்யேந மதாத்யயஸ்ய வத்திரேவ கர்துஂ யுக்தா, தத்தேதுகத்வாத்தஸ்ய| இஹ து ஶமநகரணாத்விபர்யஸ்தார்தகாரித்வம்| ஏததேவ ச ததர்தகாரீதி வதந்தி| தச்ச மாத்ராஶிதீயே (ஹ. ஸூ. அ. ௮|௨௪) வ்யாக்யாதமேவ| ஹி-யஸ்மாத், ஸஃ-உபஶயோ, வ்யாதேஃ-ஆமயஸ்ய, ஸாத்ம்யமிதி ஸ்மதஃ| முநீந்த்ரைரிதி வாக்யஶேஷஃ| ஏவஂ வ்யாதிகுணவிபரீதோ ய ஆஹாரோ விஹாரஶ்ச ப்ராயேண நிதாநவிபரீதஃ ஸ வ்யாதிஸாத்ம்யம்| முநிஸ்த்வவோசத் (ச. ஸூ. அ. ௬|௫௦)- "தேஶாநாமாமயாநாஂ ச விபரீதகுணஂ குணைஃ| ஸாத்ம்யமிச்சந்தி ஸாத்ம்யஜ்ஞாஶ்சேஷ்டிதஂ சாத்யமேவ ச||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உபஶயலக்ஷணமாஹ-ஹேதுவ்யாதீதி| ஹேதுவிபர்யஸ்தாஃ-ஶீதாதேஜே வ்யாதாவுஷ்ணாதயஃ| வ்யாதிவிபர்யஸ்தாஃ-ஸ்தம்பாதிரூபே வ்யாதௌ ஸ்வேதாதயஃ| விபர்யஸ்தார்தகாரிணஃ-பித்தேऽந்தர்நிகூடே விமார்ககே வா ஸ்வேத இத்யாதயஃ| ஸ்வேதோ ஹி பித்தஸ்ய ந விபர்யஸ்தஃ, அர்தஂ து விபர்யஸ்தஸ்ய கரோதி பித்தஶமநாக்யம்| ஏவஂ த்ரிவிதஸ்யௌஷதஸ்ய அந்நஸ்ய விஹாரஸ்ய சோபயோகோ யஃ ஸுகாவஹஃ, தமுபஶயஂ வித்யாத்| தஸ்ய பர்யாயோ வ்யாதிஸாத்ம்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதோ யதாநிர்திஷ்டலக்ஷணாதுபஶயாக்யாத் யோ விபரீதலக்ஷண ஔஷதாந்நவிஹாராணாமுபயோகஃ-ஸேவநமஸுகாவஹஃ, ஸோऽநுபஶய உச்யதே| ஸ ஏவ வ்யாதேரஸாத்ம்யமித்யபிஸஂஜ்ஞிதஃ-ஆபிமுக்யேந ஸங்கேதிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அநுபஶயலக்ஷணமாஹ-விபரீதோऽநுபஶய இதி| உபஶயலக்ஷண[த்]விபரீதோ-துஃகாவஹஃ| தஸ்ய பர்யாயோ வ்யாத்யஸாத்ம்யம்| அநுபஶயஸ்ய பதகுத்தேஶோ ந கதஃ, உபஶயாந்தர்பாவாத்| இத்தஂ ஸுகமந்யதா துஃகமித்யந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ ஹ்யுபஶய ஏவ நிர்கார்யதே| ஸங்க்ரஹே து தேஶகாலோபயோகோ ஹ்யு(ऽப்யு) க்தஃ (நி.அ.௧)-"ஏதேந தேஶகாலௌ வ்யாக்யாதௌ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யேந ப்ரகாரேண துஷ்டஃ-குபிதோ, வாதாத்யந்யதமோ தோஷோ-யதாதுஷ்டஃ, தேந யதாதுஷ்டேந தோஷேண யதா சாநுவிஸர்பதா-தேஹமநுதாவதா ஸந்நிவேஶவிஶேஷேண கச்சதா, ப்ரத்யாமயஂ வா நிர்வத்திஃ-நிஷ்பத்திருத்பவ இதி யாவத், நிர்திஷ்டா ஸா ஸம்ப்ராப்திஃ| ஸா ச ஜாதிராகதிஶ்ச கத்யதே| யதா ஜ்வரஸ்ய-"மலாஸ்தத்ர (ஹ. நி. அ. ௨|௩) இத்யாதிலக்ஷணலக்ஷிதா| தத்ர மலாநாமாமாஶயப்ரவேஶநேந, ததாऽऽமாநுகமநேந, ததா ஸ்ரோதோரோதேந, ததா பக்திஸ்தாநாஜ்ஜ்வலநநிரஸநேந, ததா தேநைவ ஜாடரேண வஹ்நிநா தேஷாமபிஸர்பணேந, ததா ஸகலதேஹதாபேந, காத்ரஂ சாத்யுஷ்ணஂ குர்வதா, ஏவஂவிதயா ஸம்ப்ராப்த்யா ஜ்வரோऽயமிதி நிஶ்சீயதே| ஏவஂ ரக்தபித்தாதிஷ்வபி சிந்த்யா ஸம்ப்ராப்திஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணமாஹ-யதா துஷ்டேநேதி| யதாயேந ப்ரகாரேண நிர்வத்திஃ, அஸௌ ப்ரகாரஃ ஸம்ப்ராப்திஃ| ஸ ச ப்ரகாரோ துஷ்டத்வேந [ஸஂ]சலிதத்வேந ச| ரூபஹாநிர்வா ரூபவத்திர்வா ரூபாந்தரஂ வேத்யாதி துஷ்டத்வப்ரகாரஃ| ஸஞ்சலிதத்வேந வா வேகேந வா மார்காந்தரேண வா கதிரித்யாதி ஸஞ்சலிதத்வப்ரகாரஃ| ஸம்ப்ராப்தேஃ பர்யாயௌ ஜாதிராகதிஶ்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸா ச-ஸம்ப்ராப்திஃ, ஸங்க்யாதிவிஶேஷேண பித்யதே,- ஸங்க்யா ச விகல்பஶ்ச ப்ராதாந்யஂ ச பலஂ ச காலஶ்ச த ஏவம், தேஷாஂ விஶேஷஃ ஸங்க்யாவிகல்பப்ராதாந்யபலகாலவிஶேஷஃ, தஸ்மாத்ஸா ஸம்ப்ராப்திர்பஹுதா ஸம்பத்யதே| தத்ர ஸங்க்யாவிஶேஷோ யதா-[அத்ரைவ-]இஹைவ, வக்ஷ்யந்தேऽஷ்டௌ ஜ்வராஃ, இதி| ஏவமந்யத்ர பஞ்ச காஸாஃ, பஞ்ச ஶ்வாஸாஃ, அஷ்டௌ குல்மாஃ, இத்யேவமாதயஃ ஸங்க்யாவிஶேஷாஃ ஸம்ப்ராப்திபேதாஃ| தோஷாணாஂ-வாதாதீநாஂ, ஸமவேதாநாஂ-ஏகஸ்மிந் வ்யாதௌ ஸங்கட்டிதாநாஂ, யா அஂஶாஂஶகல்பநா-பாகேந பாகேந கார்யாநுமேயேந நிரூபணா, ஸ விகல்பஃ| அஂஶஶ்சாஂஶஶ்சாஂஶாஂஶௌ, தாப்யாஂ கல்பநா-அநேகவிதோ விஶேஷஃ| யதா-அஸ்மிந் வ்யாதௌ வாதஃ குபிதஃ கதாசிதேகேந குணேநாதிகேந ரூக்ஷேண கதாசில்லகுநா கதாசிச்சீதேந கதாசித்த்வாப்யாஂ த்ரிபிர்வாऽதிகைர்துஷ்யதி| ஏவஂ பித்தஂ கட்வம்லாதிநா குபிதஂ கதாசிதேகேந குணேந தீக்ஷ்ணேந கதாசிதுஷ்ணேந கதாசித்த்வாப்யாஂ பஹுபிர்வாऽதிகைர்துஷ்யதி| ஏவஂ கபேऽபி நிரூப்யம்| ததேவஂரூபோ யோ நிஶ்சயஃ ஸ விகல்ப இதி| யதஶ்சைவஂ ததஃ ஸர்வேஷு ரோகேஷு துல்யாஃ கோபநப்ரகாரா ந பவந்தி| ததா ஹி-ரூக்ஷாதயோ குணா வாதஸ்ய ஸதா கோபகாஃ, கிந்து கதாசித் கஸ்யசித்குணஸ்ய ப்ரகஷ்டத்வஂ கோபநே கஸ்யசிந்ந்யூநத்வமிதி| அத ஏவ ஹேதோர்கதாநந்த்யஂ சிகித்ஸாநந்த்யஂ ச| தோஷாணாமிதி பஹுவசநோபாதாநாதேவ ஸமவேதாநாமித்யர்தே லப்தே ஸமவேதக்ரஹணஂ பதக்த்வந்த்வஸமஸ்தாநாமபி சாஂஶாஂஶகல்பநா விகல்ப உச்யத இதி ப்ரதிபாதநார்தம்| ஸ்வாதந்த்ர்யஂ ச பாரதந்த்ர்யஂ ச, தாப்யாஂ வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யமாதிஶேத்-ஜாநீயாத்| தத்ர ஸ்வதந்த்ரஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ராதாந்யம், யதா ஸ்வநிர்திஷ்டோபக்ரமஸாத்யத்வாத்| அஸ்வதந்த்ரஸ்ய வ்யாதேரப்ராதாந்யம், ப்ரதாநவ்யாத்யுபக்ரமேண ப்ராயஸ்தஸ்யாப்யுபக்ரம்யத்வாத்| யத்யபி ப்ராதாந்யவிஶேஷாதஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்பித்யத இத்யுக்தம், ததாऽப்யப்ராதாந்யவிஶேஷாதப்யஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்பித்யத இத்யர்தாதுக்தஂ பவத்யேவ| ப்ராதாந்யாப்ராதாந்யயோஃ பரஸ்பரஂ ஸாபேக்ஷத்வாத்| ததா ஹி-அப்ராதாந்யஂ ப்ராதாந்யமபேக்ஷ்ய வக்துஂ யுஜ்யதே, அப்ரதாந்யஂ சாபேக்ஷ்ய ப்ராதாந்யமிதி| கத்ஸ்நஸ்ய பாவஃ கார்த்ஸ்ந்யம்| கார்த்ஸ்ந்ய சாவயவாஶ்ச கார்த்ஸ்ந்யாவயவாஃ| ஹேத்வாதிநா கார்த்ஸ்ந்யாவயவாஃ| ஆதிஶப்தேந ப்ராக்ரூபாதயோ கஹ்யந்தே| பலஂ சாபலஂ ச பலாபலே வ்யாதேஃ ஸம்பந்திநீ, தயோர்விஶேஷேணஂ-விஶிஷ்டதா, பலாபலவிஶேஷணம்| தத்யதாஸங்க்யேந ஹேத்வாதிகார்த்ஸ்ந்யாவயவைராதிஶேத்| தத்ர ப்ரதிரோகஂ யந்நிதாநத்வேநோபதிஷ்டஂ, தத்கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாஸ்ய வ்யாதேருத்பாதகமுதாவயவேந ? ஏவஂ ப்ராக்ரூபமபி| ததா லக்ஷணமபி கிஂ ஸமஸ்தமஸ்ய வ்யாதேர்லக்ஷ்யத உதாவயவேந ? உபஶயோऽப்யஸ்ய வ்யாதேஃ ஸந்தர்பணாபதர்பணரூபஃ, ஸ கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேந ஸுகாநுபந்தஂ கரோத்யுதாவயவேந ? தத்ர கார்த்ஸ்ந்யேந யதா-ரக்தஶால்யாதிமாஂஸகதக்ஷீரததிவஸாமஜ்ஜதைலாதிநா| அவயவேந து-ரக்தஶால்யாதிமாஂஸாத்யந்யதமேந சைகைகேந| ததாऽபதர்பணரூபோऽபி யவஶ்யாமாககவேதுககோரதூஷநீவாரதக்ராரநாலாதிஃ, ஸ கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேந ஸுகாநுபந்தஂ கரோத்யுதாவயவேந யவாதிநைகைகேந ? ஏவமந்யதபி சிந்த்யம்| யதா ச ஜ்வரஸ்ய-ஆமாஶயஂ ப்ரவிஶ்ய கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாதாஂஶேந ? ததாऽऽமமநுகம்ய கிஂ கார்த்ஸ்ந்யேநாதாஂஶேந ? இத்யாதி| ததேவஂபூதைர்மலைரயஂ ஜ்வரோ நிர்வர்தித இத்யேவஂ பலாபலவிஶேஷணமாதிஶேதிதி| நக்தஂ ச திநஂ ச துஶ்ச புக்தஂ ச, தாநி நக்தஂதிநர்துபுக்தாநி| தேஷாமஂஶாஃ-அவயவாஃ, நக்தஂதிநர்துபுக்தாஂஶாஃ| வ்யாதேஃ காலோ வ்யாதிகாலஃ| யதாமலஂ-யதாதோஷம்| யோ யஸ்ய தோஷஸ்யாத்மீயஃ காலஸ்தஂ நக்தஂதிநர்துபுக்தாஂஶைர்வ்யாதிகாலமாதிஶேத்| யதா-ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய ராத்ரிமுகே பூர்வாஹ்ணே வா வஸந்தே தாவாஹாரே ச புக்தமாத்ரே பலலாபோ பவதி| ஏவஂ மாருதபித்தயோரபி பலலாபோ நிரூப்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்ப்ராப்திபேதாநாஹ-ஸங்க்யாவிகல்பேதி| அஷ்டௌ ஜ்வரா இத்யுக்தேர்ஜா(ர்ஜ்ஞா)யதே ஜ்வரஸ்யாயமஸாதாரண உத்பத்திப்ரகாரஃ, யேநாஷ்டதைவோத்பத்யத இதி| தஸ்ய ப்ரகாரஸ்ய ஶப்தாந்தராப்ரதிபாத்யத்வாத் ஸங்க்யாஶப்தேநோக்திஃ| த்வந்த்வஜே ஸந்நிபாதஜே வா வ்யாதௌ வ்யாதிதாரதம்யவிகல்பஃ| யத்ரைகஃ ப்ரகாரஃ ஸ்வதந்த்ரஂ வ்யாதிமுத்பாதயஂஸ்தத்பரதந்த்ரமப்யுத்பாதயதி தத்ப்ராதாந்யம்| அத்ரோத்பத்திப்ரகாரே ஹேத்வாதிஸாமக்ந்யநுரூபஂ வ்யாதேர்துஃஸஹத்வஂ தத்பலம்| அபலக்ரஹணமநுபஶயவத்| யத்ரோத்பத்திப்ரகாரே ஸ்வதோஷகாலே வ்யாதிவத்திஃ ஸ காலஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதிஶப்தஃ ப்ரகாரே, அநேந ஸங்க்ஷேபாக்யேந ப்ரகாரேண யதாநிர்திஷ்டேந, நிதாநார்தோ-நிதாநாபிதேயஃ, ஸமாஸதஃ [ ப்ரோக்தஃ- ] ப்ரகர்ஷேணோக்தோ, ந து வ்யாஸதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நிதாநார்தமுபஸஂஹரதி-இதி ப்ரோக்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ய ஏவ நிதாநார்தஃ ஸமாஸேந ப்ரோக்தஃ, தமேவ வ்யாஸேநோபதேக்ஷ்யதி-தந்த்ரகதபிதாஸ்யதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நியமார்தஂ விஸ்தரஂ வக்துஂ ப்ரதிஜாநீதே-ஸ வ்யாஸேநோபதேக்ஷ்யத இதி| வ்யாஸேந-விஸ்தரேண, உபதேக்ஷ்யதே-வக்ஷ்யதி(தே), க்ரந்தகாரஃ(ரேண)| ப்ரதிரோகமிதி ஶேஷஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வேஷாமபி ரோகாணாஂ குபிதா மலாஃ-க்ருத்தா வாதபித்தகபாஃ, நிதாநஂ-ஹேதுஃ| ததித்யநேந வாதாதயஃ பராமஶ்யந்தே| தஸ்ய-வாதாதிப்ரகோபஸ்ய, நிதாநஂ விவிதஂ-நாநாப்ரகாரஂ, அஹிதஸேவநஂ-அஹிதாநுஷ்டாநஂ, ப்ரோக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஞ்சிதஂஶமிஹைவ வக்தி-ஸர்வேஷாமேவேதி| மலாஃ-தோஷாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரயாணாஂ-காலார்தகர்மணாஂ, த்ரிவிதோ-ஹீநமித்யாதிமாத்ரலக்ஷணோ, யோகோऽஹிதமிதி ப்ராக்-ஸூத்ரஸ்தாநே, உதாஹதஃ-உக்தஃ| யதா (ஹ.ஸூ.அ.௧௨|௩௫)- "அர்தைரஸாத்ம்யைஃ ஸஂயோகஃ காலஃ கர்ம ச துஷ்கதம்|" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-[த்ரிவிதஃ-]ஹீநமித்யாதிமாத்ரபேதேந| த்ரயாணாஂ-காலார்தகர்மணாம்| ப்ராக்-தோஷபேதீயாத்யாயே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திக்தாதிபிஃ ஸமீரணஃ குப்யதி| நநு, அல்பப்ரமிதபோஜநஶப்தயோஃ பர்யாயஶப்தத்வாத்த்வயோருபாதாநமயுக்தம்| நைததஸ்தி| பிந்நார்தத்வாதநயோஃ| ததா ஹி-அல்பபோஜநஂ ஹீநபோஜநமுச்யதே| ப்ரமிதபோஜநஂ து ததுச்யதே யததிக்ராந்தவேலஂ புக்தம்| ததா சாகமஃ-"தாந்யஂ புலாகநிஷ்பந்நஂ ஜ்ஞேயஂ தத்ப்ரமிதாஶநம்| அதீதகாலஂ யத்புக்தஂ" இத்யாதி| தாரணோதீரணே-வாதவேகாதீநாம்| க்ரியாதியோகே-வமநவிரேசநாஸ்தாபநாதிக்ரியாணாமதிஸேவநம்| நநு, ஆஸ்தாபநேந ச வாயோஃ கோபோऽநுபபந்நஃ| ததா ஹி-"வாதே பஸ்திரிஷ்யதே " (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯|௧) இத்யுக்தம்| நைவம்| ஆஸ்தாபநாதியோகோ ஹி பித்தஶ்லேஷ்மாதீநாஂ தாதூநாமபசயகத்| ததபசயாச்ச வாயோஃ கோபஃ| ததா சோக்தம்-"வாயோர்தாதுக்ஷயாத் கோபோ மார்கஸ்யாவரணேந ச|" இதி| தஸ்மாத்யுக்தோ வாயோராஸ்தாபநாதியோகேந கோபஃ| தந்த்ரகதாऽப்யுக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯|௬௫)- "ஸ்நேஹபஸ்திஂ நிரூஹஂ வா நைகமேவாதிஶீலயேத்| உத்க்லேஶாக்நிவதௌ ஸ்நேஹாந்நிரூஹாந்மருதோ பயம்||" இதி| க்ரீஷ்மாந்த இத்யந்தஶப்தஃ ஸமீபவசநோ வேத்யஃ| தேந க்ரீஷ்மஸமீபே வர்ஷாக்யே காலே ப்ரகோப இதி யுஜ்யதே| அந்யதா "சயப்ரகோபப்ரஶமா வாயோர்கீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு|" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௨௪) இத்யேதத்வ்யாஹந்யேத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திக்தாதிபிஃ ஸமீரணஃ குப்யதி| ப்ரமிதஂ-சிரகாலநிஹிதஂ, அஜீர்ணமித்யர்தஃ| க்ரீஷ்மாதீநாமந்தே-வர்ஷாபராஹ்ணாபரராத்ரபரகாலவிதாஹஸஞ்சிதம்| ஸங்க்ரஹே து (நி.அ.௧)-"விஷ்டம்பிவிரூடகத்தணதாந்யகலாயசணககரீரதும்பகாலிங்க- சிர்பிடபிஸஶாலூகஜாம்பவதிந்துகஶுஷ்கதஷிதாஶநக்ஷுதிதாம்புபாநாஸக்க்ஷய- ப்ரவாதபலவத்யுத்தநிக்ரஹாதிகரசாபகர்ஷணாத்யுச்சவிஷமலங்கநதாவந- ஸரித்ப்ரதரணாபிகாததம்யகோவாஜிகஜநிக்ரஹாஶ்மஶிலாலோஹகாஷ்டோத்க்ஷேபவிக்ஷேப- ப்ரமணசாலநகாடோச்சாதநபராகாதநாதிஸாஹஸோத்கண்டாதிபிரதிஸேவிதைஃ|" இத்யதிகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பித்தஂ கட்வாதிபிஃ குப்யதி| அர்தராத்ரே பித்தஸ்ய காலஸ்வபாவாத்கோபஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கட்வாதிபிஃ பித்தஂ ப்ரகுப்யதி| விதாஹஸமயஃ-ஆஹாரஸ்ய விதக்தாவஸ்தா| ஸங்க்ரஹே து (நி.அ.௧)-"க்ஷாரஶுக்தஶாண்டாகீமத்யமூத்ரமஸ்துததிதாந்யாம்லதைலகுலத்தமாஷ நிஷ்பாவதிலாந்நலட்வாகுடேரகாதிவர்காமாம்ராதகாம்லீகாபீலுபல்லாதகாஸ்திலாங்கலிகா- மரிசாதபாக்நிரஜோதூமக்ரோதேர்ஷ்யாஜீர்ணமைதுநோபகமாதிபிஃ|" இத்யதிகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வாத்வாதிபிஃ கபஃ குப்யதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்வாத்வாதிபிஃ ஶ்லேஷ்மா ப்ரகுப்யதி| ஆஸ்யா-ஆஸநா| ஸ்வப்நஸுகஂ-ஶய்யாஸுகம்| ஸங்க்ரஹே து (நி. அ. ௧) - "மோசகர்ஜூரபவ்யநாலிகேரநிஶாம்புபாநாத்யம்புபாநபுக்தமாத்ரகாலாதிஸ்வப்ந காயவாங்மநோவ்யாபாராநாரம்பாநுபதாநஶயநாவஶ்யாயஹர்ஷச்சர்திவிகாதாதிபிஃ|" இத்யதிகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வந்த்வஂ-த்வயஂ, வாதபித்தே வாதகபௌ பித்தகபாவிதி| ஸங்கராத்-மிஶ்ரீபாவாத்திக்தாதீநாஂ, குப்யதி| ஏததுக்தஂ பவதி,-யேந திக்தாதிர்வாதஹேதுஃ ஸேவிதஃ கட்வம்லாதிஶ்ச பித்தஹேதுஃ, தஸ்ய வாதபித்தே ப்ரகுப்யதஃ| ஏவஂ ஶேஷயோர்யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாதாதிகோபநஸங்கராத்-த்வயோர்த்வயோர்யோகாத், த்வந்த்வஂ ப்ரகுப்யதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸமஸ்தாநாஂ-திக்தாதீநாஂ, மிஶ்ரீபாவாத் ஸந்நிபாதஃ குப்யதி| ததேதி ஸமுச்சயே| ஸங்கீர்ணாஶநாதிபிஶ்ச ஸந்நிபாதஃ குப்யதி| ஆதிஶப்தேந பர்யுஷிதக்லிந்நாதிபோஜநாதயோ கஹ்யந்தே| ஸங்கீர்ணாஶநாதீநாஂ லக்ஷணஂ ப்ராகுக்தம்| தோஷத்ரயகரைஸ்தைஸ்தைரிதி பூர்வோக்தைர்மந்தகததிபாணிதயவகபாடலவ்ரீஹிஸர்ஷபஶாகாதிபிஃ| ததேதி ந கேவலமைதேஃ, அந்நபரிவர்தநாதிபிஶ்சேதி ததாஶப்தஸ்யார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்வேஷாஂ மிஶ்ரீபாவாத் ஸங்கீர்ணாஶநாதிபிஶ்ச ஸந்நிபாதஃ ப்ரகுப்யதி| ஸங்கீர்ணாஶநஂ-அபாங்க்தேயைஃ ஸஹ போஜநம், ஸமஶநஂ ச| அஜீர்ணபோஜநஂ-அஜீர்ணஹேதுத்விஷ்டவிஷ்டப்யாதி போஜநம்| அந்நபரிவர்தநாத்-க்ரீதாந்நபோஜநாதஸாத்ம்யபோஜநாஞ்ச| துஷ்டாமாத்-தோஷதுஷ்டாபக்வாந்நரஸாத்| பர்வதாஶ்லேஷாத்-பர்வதாஸந்நவநநிவாஸாத்| மித்யோபசாரதஃ-ப்ரஸூதாநாம்| ஸங்க்ரஹே து (நி.அ.௧)-"மந்தகததியாவகஸர்ஶபலகுசாமபலாஸாத்ம்யௌஷதிகந்தாக்ராணாநார்தவ- துர்திநரஸாயநஸ்நேஹஸ்வேதவிரேசநாதிமித்யாயோகேப்யஃ பூர்வகதாநாஂ பாபாநாஂ ச கர்மணாஂ பரிணாமாத்|" இத்யதிகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரத்யாமயமிதி-அநேந ப்ரகாரேண, க்ருத்தாஃ-குபிதாஃ, தோஷா ஆஶு-த்ராகேவ, தேஹே விகுர்வதே-ஶரீரே விகாரஂ ஜநயந்தி| கிஂ கத்வா ? ரஸாயநீஃ-நாடீஃ, ப்ரபத்ய-ப்ராப்ய| கிம்பூதாஃ ? ரோகஸ்யாதிஷ்டாநாநி-ஸ்தாநாநி ரஸருதிராதீநி, தாநி கந்துஂ ஶீலஂ யாஸாஂ தா ரோகாதிஷ்டாநகாமிந்யஃ, தாஸ்ததாவிதா நாடீஃ ப்ராப்ய விகதிபாஜோ தோஷாஃ ஸம்பத்யந்த இத்யர்தஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ததீயே நிதாநஸ்தாநே ஸர்வரோகநிதாநஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்ப்ராப்திமாஹ-ப்ரதிரோகமிதி| ரோகாதிஷ்டாநகாமிநீஃ-ரோகோத்பத்திஸ்தாநாநி கதாஃ| ரஸாயநீஃ-நாடீஃ| ஸங்க்ரஹே து (நி. அ.௧) - "ஆதாநஜந்மநிதநப்ரத்யராக்யவிபத்கரே| நக்ஷத்ரே வ்யாதிருத்பந்நஃ க்லேஶாய மரணாய வா|| ஜந்மநக்ஷத்ராத்கண்யமாநேஶு நவகேஷு ப்ரதமததீயபஞ்சமஸப்தமாநி-ஜந்மவிபத்கரப்ரத்யரநிதநஸஂஜ்ஞாநி| ஜந்மை(ந்மநை)வ த்விதீயததீயமாநவகஸ்தஂ-ஆதாநம்| ஜ்வரஸ்து ஜாதஃ ஷட்ராத்ராதிஶ்விநீஷு நிவர்ததே| பரணீஷு து பஞ்சாஹாத், ஸப்தாஹாத் கத்திகாஸு ச|| த்ரிஸப்தராத்ராததவா, ரோஹிண்யாமஷ்டராத்ரதஃ| ஏகாதஶாத்வா திவஸாந்மகே ஷண்ணவராத்ரயோஃ|| பஞ்சாஹாந்மத்யுரார்த்ராயாஂ த்ரிபக்ஷே ஸஂஶயோऽதவா| புநர்வஸௌ ப்ரவத்தஸ்து ஜ்வரோऽபைதி த்ரயோதஶாத்|| திவஸாத்ஸப்தவிஂஶத்வா வ்த்யஹாத்ஸப்தாஹதோऽதவா| புஷ்யே ஶ்லேஷாஸு மரணஂ சிரேணாபி, மகாஸு து|| அவஶ்யஂ ஸ்வாஸ்த்யமாப்நோதி த்வாதஶாஹாந்மதோ ந சேத்| பல்குந்யோஃ பூர்வயோர்மத்யுரந்யயோஸ்து திநேऽஷ்டமே|| நவமேऽஹ்ந்யேகவிஂஶே வா ஜ்வரஃ ஸௌம்யத்வமச்சதி| ஹஸ்தேந, ஸப்தமே ஶாந்திஶ்சித்ராயாமஷ்டமேऽதவா|| புநஶ்சித்ராகமே ஸ்வாதௌ தஶாஹாததவா த்ரிபிஃ| பக்ஷைர்மத்யுஂ விஶாகாஸு த்வாவிஂஶேऽஹநி நிர்திஶேத்| நவமேऽஹ்நி ஹ சேச்சாந்திர்மைத்ரே மத்யுஸ்ததஃ பரம்| ஜ்யேஷ்டாயாஂ பஞ்சமே மத்யுரூர்த்வஂ வா த்வாதஶாத் ஸுகம்|| ஸ்யாஸ்த்யஂ தஶாஹாந்மூலேந த்ரிஸப்தாஹேऽதவா கதே| பூர்வாஷாடாஸு நவமே ததோऽந்யாஸு து மாஸதஃ|| அஷ்டாபிரதவா மாஸைர்நவபிர்வா பவேச்சிவம்| [ஜ்வரஸு ஶ்ரவணே யாதி ஶாந்திமேகாதஶாஹதஃ||] ஏந்த்ரேऽஷ்டாஹாத்தநிஷ்டாஸு தஶாஹாத்வாருணேஷு து| ஷடஹே த்வாதஶாஹே வா மத்யுர்பாத்ரப்தாஸு து|| உத்தராஸு த்விஸப்தாஹாத்ப்ரஶமோ, ரேவதீஷு து| சதூராத்ரேऽஷ்டராட்ரே வா க்ஷேமமித்யாஹ ஶௌநகஃ||" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| ஸர்வரோகநிதாநஂ ச கதிதஂ ச ஸமாஸதஃ|| ௧||