൧. സര്വരോഗനിദാനാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്രീഗണേശായ നമഃ| അഥ ശരീരസ്ഥാനാദനന്തരം നിദാനസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| അസ്യ ചായം സമ്ബന്ധഃ| ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്കന്ധലക്ഷണോऽയമായുര്വേദഃ പ്രണീതഃ| താനി ച ഹേതുലിങ്ഗൌഷധാനി സൂത്രസ്ഥാനേ സൂചിതാനി| ശരീരലക്ഷണം ചാധാരം സമുത്പാദ്യ താനി വിസ്താരേണോപദേഷ്ടും ശക്യന്തേ| തസ്മാച്ഛാരീരസ്ഥാനം പൂര്വമാരബ്ധവാന്| നനു, ഏവം സത്യൌഷധസ്കന്ധ ഏവ പ്രാക് പ്രാധാന്യാദുപദേഷ്ടും ന്യായ്യഃ| നൈവമ്| ഹേതുലിങ്ഗാഭ്യാം ഹ്യാമയം പരീക്ഷ്യാനന്തരം യഥായോഗമാമയപ്രശമനാര്ഥമൌഷധം ദാതുമുചിതമ്| തസ്മാദ്ധേതുലിങ്ഗയോരേവോപാദാനം പ്രാഗ്യുക്തമ്, ന ത്വൌഷധസ്യ, ഇതി ചികിത്സിതസ്ഥാനാത് പ്രാഗിദമേവ സ്ഥാനമുപദേഷ്ടും യുക്തമ്| തഥാ ചോക്തം മുനിനാ (ച. സൂ. അ. ൨൦|൨൪)- "രോഗമാദൌ പരീക്ഷേത തതോऽനന്തരമൌഷധമ്|" ഇതി| തസ്മാദൌഷധാദ്ധേതുലിങ്ഗയോരേവാമയം പ്രതി പ്രാധാന്യമ്| അതോ നിദാനസ്ഥാനാരമ്ഭഃ| തത്ര ച പൂര്വം സര്വരോഗനിദാനമേവാരബ്ധും യുക്തമ്, പ്രാധാന്യാത്| പ്രാധാന്യം ച സര്വരോഗകാരണനിര്ദേശാത്| തഥാ ഹി വാതാദയ ഏവ പ്രകുപിതാഃ സര്വരോഗകാരണമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൨)- "സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥാത ഇത്യാദി| സര്വേ ച തേ രോഗാശ്ച സര്വരോഗാഃ, തേഷാം നിദാനം സര്വരോഗനിദാനമ്| ശേഷമായുഷ്കാമീയാധ്യായവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ഇതീത്യാദിശബ്ദാനാമപി പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്രീഃ| ശുഭമസ്തു| ഓം നമോ ഗണേശായ| ശ്രീവൈദ്യനാഥായ നമഃ|| അഥ ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| അങ്ഗം കായചി[കിത്സാ]ഖ്യം സാമസ്ത്യേന നിരൂപ്യതേ|| ൧|| തത്രാദൌ ജ്വരപ്രകരണമ്| തത്ര ജ്വരോത്പത്തിഃ| സാ ചേതിഹാസരൂപേണ നിരൂപിതാ സങ്ഗ്രഹേ (നി. അ. ൧) - "[പുരാ] കൃതയുഗേ വിഗതരാഗദ്വേഷാദിദ്വന്ദ്വാ ജിതലോഭശ്രമക്ലമാലസ്യഭയാ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ പുരുഷാ ബഭൂവുഃ| തേഷാം പുണ്യബലേന പൃഥിവ്യാദീനാം സര്വഗുണസമുദായാദചിന്ത്യരസവീര്യാദിസമുദിതാനി സസ്യാന്യൌഷധയശ്ചാസന്| തേ താനി ജിതേന്ദ്രിയത്വാത് കാലേ മാത്രയാ ചോപയുഞ്ജാനാ സത്യാര്ജവാനൃശംസ്യാദിഗുണയോഗാച്ച സുരസദൃശതേജോരൂപാകൃതിപ്രമാണപ്രസാദോപചയസംഹനനാഃ സത്ത്വസാരസമ്പന്നാ ദീര്ഘായുഷോ നീരുജശ്ച ബഭൂവുഃ| ഭ്രശ്യതി തു കൃതയുഗേ യുഗസ്വഭാവക്രമേണ പരിഹീയമാനസര്വഗുണേഷു പൃഥിവ്യാദിഷു ശരീരേഷു ച ധര്മാതിക്രമാത് പുരുഷേശ്വവശ്യംഭാവിനോ നിരപേക്ഷരൂക്ഷാഭിരുപേക്ഷിതാ ദേവതാഭിര്ജ്വരാദയഃ പ്രാദുരഭൂവന്നിതിസര്വരോഗാണാം സാമാന്യതഃ സമ്ഭവഃ| നിരപേക്ഷാഃ-നിരാശാഃ, രൂക്ഷാഃ-നിഃസ്നേഹാഃ| ജ്വരസ്തു സ്ഥാണുശാപാത് പ്രാചേതസതാമുപഗതസ്യ പ്രജാപതേഃ ക്രതൌ ഭാഗമപരികല്പയതസ്തദ്വിനാശാര്ഥം പൂര്വജന്മാവമാനിതയാ രുദ്രാണ്യാ പ്രേരിതസ്യ പശുപതേര്ദിവ്യമബ്ദസഹസ്രം പരിരക്ഷിതവതഃ കോപമതിചിരകാലസമ്ഭൃതോ വ്രതാന്തേ രോഷാഗ്നിഃ കിങ്കരരൂപേണ കില പിണ്ഡിതമുര്തിര്വീരഭദ്രനാമാ ഭസ്മപ്രഹരണസ്ത്രിശിരോക്ഷിബാഹുപാദഃ പിങ്ഗലലോചനോ ദംഷ്ട്രീ ശങ്കുകര്ണോ കൃഷ്ണതനുരുത്തമാങ്ഗന്നിശ്ചചാര| സ ദേവീവിനിര്മിതയാ സഹ ഭദ്രകാല്യാ പ്രതിരോമകൂപമഭിനിഃസൃതൈര്വിവിധവികൃതാകൃതിഭിരന്തൈര്ഭയാനകവാക്യക്രിയാവപുര്ഭിരനുചരൈഃ പരിവൃതശ്ചതുര്യുഗാന്തകരാമ്ഭോദസഹസ്രനിനദോऽനുനാദയന് രോദസീ ജ്വാലാഗര്ഭേണ പരിവൃതഃ കല കലാരവേണ മഹാഭൂതസമ്പ്ലവകാരിണാ വിധായ ദാനവവധമശ്വമേധാധ്വരവിധ്വംസം ച പ്രാഞ്ജലിര്വിജ്ഞാപയാമാസ ശിവമ്| ശിവീ ഭൂതോऽസി ദേവദേവ ദേവൈഃ പിതാമഹപ്രഭൃതിഭിഃ ജഗതഃ പിത്രാ ച ധാത്രാऽഭിഷ്ടൂയമാനഃ സമ്പ്രത്യഹം കിം കരവാണീതി| തം ശൂലീ സക്രോധമാദിദേശ| യസ്മാത്ത്രിദശൈരപ്യജയ്യ മത്ക്രോധ വ്രതവിഘ്നം ചികീര്ഷു ദൈത്യസൈന്യം ദക്ഷോ ദക്ഷഹവ്യം ച ത്വയാ ജീര്ണമതോ ജഗതോऽസ്യ സസ്ഥാവരസ്യ ജ്വരയിതാ ജ്വരോ ഭവാന് ഭവതു| ത്വം ഹി സര്വരോഗാണാം പ്രഥമഃ പ്രവരോ ജന്മമരണേഷു തമോമയതയാ മഹാമോഹഃ പ്രാഗ്ജന്മമരണമതോ വിസ്മാരയിതാऽപചാരാന്തതേഷു ചോഷ്മായമാണത്വാത് സന്താപാത്മാ ദ്വയേഷ്വപി ധ്രുവോ ജ്വരോ ഭവേതി| സോऽയമേവമുമാപതിനാऽനുഗൃഹീതോ നാനാനാമഭിഃ സര്വതോऽനുഭുവി വിചരതി| തദ്യഥാ,- പാകലോ ഗജേഷു, അഭിതാപോ വാജിഷു, അലര്കഃ കുക്കുരേഷു, ഇന്ദ്രമദോ ജലജേഷു, ജ്യോതിരോഷധീഷു, ചൂര്ണകോ ധാന്യേശു, അപ്സു നീലികാ, ഭൂമാവൂഷരഃ, മാനുഷേഷു ജ്വരഃ ഇതി| തത്സഹജാശ്ചാരോചകാങ്ഗമര്ദശിരോവ്യഥാഭ്രമക്ലമഗ്ലാനിതൃഷ്ണാസന്താപാദയഃ| തത്സന്താപാച്ച രക്തപിത്തമ്| തത്രൈവ ച യജ്ഞേ ക്രോധഭയാഭിഭൂതാനാം പരിതോ വിദ്രവതാം ലങ്ഘനപ്ലവനാദ്യൈര്ദേഹവിക്ഷോഭണൈര്ഗുല്മവിദ്രധിവൃദ്ധിജഠരാദയോ ഹവിഃപ്രാശാന്മേഹകുഷ്ഠാര്ശഃശോഫാതിസാരാദയോ ഭയത്രാസശോകാശുചിസംസ്പര്ശൈരുന്മാദാപസ്മാരഗ്രഹാദയോ രോഹിണ്യതിസങ്ഗാച്ഛേഷദുഹിത്രസമ്ഭോഗകൃതാച്ച പ്രജാപതിക്രോധാത് നക്ഷത്രരാജസ്യ രാജയക്ഷ്മാ തത്സഹോദ്ഭവാശ്ച കാസശ്വാസാദയഃ| സോऽപി ഹി ന വിനാ ജ്വരേണാനുബധ്നാതീതി സകലോऽപി രോഗഗ്രാമോ ജ്വരപൂര്വകോ ജ്വരശബ്ദവാച്യശ്ച|" ഇതി| രോഗലക്ഷണം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥാത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോഗാദയഃ ശബ്ദാഃ പര്യായവാചിനഃ-ഏകാര്ഥാ ഇത്യര്ഥഃ| നനു ച, ഏഷാം രോഗാദിശബ്ദാനാം പ്രവൃത്തിനിമിത്തം പ്രത്യര്ഥഭേദോऽപി ദൃശ്യതേ| യഥാ,-രുജതീതി രോഗഃ, ദുഃഖസ്യ കര്തൃത്വാദ്ദുഃഖസ്യാഭിധായകഃ| പാപ്മേതി കില സര്വേ രോഗാഃ പാപസ്യ കര്മണഃ ഫലമിതി കൃത്വാ പാപ്മേത്യുച്യതേ| "ജ്വരഃ പ്രധാനോ രോഗാണാമുക്തഃ" (ച. ചി. അ. ൩|൪)| പ്രാധാന്യം ചാസ്യ ദുരുപക്രമത്വാദതിദുഃസഹത്വാച്ച| അത ഏവ സര്വകായമനഃസന്താപകത്വം ജ്വരസ്യാഹുഃ| തഥാ, "ജ്യാവയോഹാനൌ" ഇത്യസ്യ ധാതോരൌണാദികേ വരപ്രത്യയേ സതി ജ്വരശബ്ദസ്യാര്ഥാന്തരത്വമപ്യാപതതി| വിവിധമാധിം-ദുഃഖം, ആദധാതി ശരീരേ മനസി ചേതി-വ്യാധിഃ| വികാരോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനഃശരീരാണാം വികൃതിം-അന്യഥാത്വം, ജനയതീത്യര്ഥഃ| ദുഃഖമിത്യനേനോപതാപകത്വമനുഭവം ഗമയതി| ആമയ ഇത്യസ്യാര്ഥഃ-കിലാऽऽമസമുത്ഥാഃ സര്വേ വ്യാധയഃ| പ്രായേണ ഹി ലോകോऽഖില ഏവ ലൌല്യാദദേശകാലാപഥ്യാതിമാത്രാശീ ഭവതി| തസ്യ ചാവശ്യമാമസമ്ഭവാദ്ബാഹുല്യേനാമസമുത്ഥാ വ്യാധയഃ| ബാഹുല്യം ചാങ്ഗീകൃത്യ ശബ്ദപ്രവൃത്തിഃ| യക്ഷ്മേവ യക്ഷ്മാ, യഥാ-"യക്ഷ്മാ രോഗസമൂഹാനാമ്" (ച. സൂ. അ. ൨൫|൩൯, സം. സൂ. അ. ൧൩) ഇത്യുക്തഃ| ഏവം സര്വോऽപി രോഗോ രോഗസമൂഹ ഇത്യനേന ദ്യോതയതി| തഥാ ച, സര്വോ വികാര ഉത്പദ്യമാനോऽനേകൈര്വ്യാധിലക്ഷണഭൂതൈശ്ച യുക്ത ഉത്പദ്യതേ| യഥാ,-ജ്വരസ്യാലസ്യാരോചകാദയഃ| ആതങ്ക ഇതി "തകി കൃച്ഛ്രജീവനേ" ഇത്യസ്യ ധാതോരാങ്പൂര്വസ്യ രൂപമ്| രോഗോപതപ്തത്വാദ്ധി സ്ത്രീപാനഭോജനാദിഭ്യോ നിവൃത്താഃ കൃച്ഛ്രേണ ജീവന്തി| ഗദ ഇവ ഗദോऽനേകകാരണജന്യത്വാത്| യഥാ ഹി ഗദോऽനേകകാരണജസ്തഥാ ഗദോऽപീതി ഗദശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ആബാധ ഇതി ആസമന്താത് കായമനസോര്ബാധനം-പീഡേത്യര്ഥഃ| ഏവം പ്രവൃത്തിനിമിത്തം പ്രത്യര്ഥഭേദദര്ശനാത് കഥമുക്തം പര്യായവാചിനഃ ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ| ഏവമേവൈതത്| കിന്തു പീഡാകാരിത്വസാമാന്യം പ്രവൃത്തിനിമിത്തമുരരീകൃത്യ പര്യായവാചിനഃ ഇത്യുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പര്യായകഥനദ്വാരേണ രോഗലക്ഷണമാഹ-രോഗ ഇതി| രുജതീതി രോഗ ഇത്യാദിവ്യുത്പത്ത്യാ രോഗാദിശബ്ദൈര്യോऽര്ഥോऽഭിധീയതേ സ രോഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിദാനാദയഃ സമ്പ്രാപ്ത്യന്താ രോഗാണാം വിജ്ഞാനം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ്, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| നിദാനാദിവിജ്ഞാനേന സര്വേ രോഗാ വിശേഷേണ ബുധ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഉപശയസ്തഥേതി യഥാ നിദാനാദയോ രോഗാണാം വിജ്ഞാനം തഥോപശയോऽപീതി തത്തുല്യകക്ഷതാം ദ്യോതയിതും തഥാശബ്ദം തന്ത്രകൃത് പ്രത്യുക്തവാന്| ഏവം സമ്പ്രാപ്തിശ്ചേത്യത്ര ചകാരമപി| ഇതി-പരിസമാപ്തൌ, ഏതാവദേവ രോഗാണാം വിജ്ഞാനമ്| നിദാനം ദ്വിധാ,-രോഗാണാമാസന്നം വിപ്രകൃഷ്ടം ച| തത്രാസന്നം യഥാ-വാതാദയഃ പ്രകുപിതാഃ| വിപ്രകൃഷ്ടം കാരണം യഥാ-വാതാദിചയപ്രകോപകരമാഹാരവിഹാരാദി| തത്ര നിദാനം-കടുകാമ്ലദധ്യാദികം ജ്വരസ്യ| പൂര്വരൂപം യഥാ-ജ്വരസ്യൈവാലസ്യാദയഃ| രൂപം യഥാ-"ആഗമാപഗമക്ഷോഭമൃദുതാവേദനോഷ്മണാമ്| വൈഷമ്യം തത്രതത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്വേദനാശ്ചലാഃ||" (ഹൃ. നി. അ. ൨|൧൦) ഇത്യാദി| ഉപശയോ യഥാ ജ്വരം സ്നേഹമര്ദനാദിനോപശാമ്യന്തമുപലഭ്യ സ തസ്യോപശയ ഇത്യുച്യതേ| സമ്പ്രാപ്തിസ്തു-"യഥാദുഷ്ടേന" (ശ്ലോ. ൮) ഇത്യാദിലക്ഷണാ| വിനിശ്ചിതജ്ഞാനകാരണത്വാദ്വിജ്ഞാനമ്, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| നിദാനാദീനാമസമാസനിര്ദേശ ഏകൈകസ്യാപി പ്രാധാന്യമിതി ദ്യോതനായ| ഏവമേകൈകസ്യോപലബ്ധികാരണത്വം ഭവതി| ഉപചാരാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം പഞ്ചധേത്യുക്തം നിയമാര്ഥമ്| പഞ്ചധൈവൈതാനി തത്ത്വതോ നാന്യേ രോഗാവബോധഹേതവഃ സന്തീത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രോഗലക്ഷണസ്യ ഭേദാനാഹ-നിദാനമിതി| വിജ്ഞാനം-ലക്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിമിത്താദിഭിഃ ഷഡ്ഭിഃ പര്യായൈര്നിദാനമാഹുഃ-വദന്തി, മുനയ ഇതി ശേഷഃ| തത്ര തത്ര ശാസ്ത്രപ്രദേശേ നിദാനമേതൈഃ പര്യായൈര്വേദ്യമിത്യര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പര്യായകഥനദ്വാരേണ നിദാനലക്ഷണമാഹ-നിമിത്തേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ.൧)-"തത്ര നിദാനം വായ്വാദിപ്രകോപഃ| തസ്യ പുനരഹിതാഹാരവിഹാരസേവാ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യേന-ആലസ്യാരുച്യാദിനാ, ഉത്പിത്സുഃ-ഉദ്ബുഭൂഷുഃ, ആമയോ-ജ്വരാദിഃ, ലക്ഷ്യതേ-ജ്ഞായതേ, തത്പ്രാഗ്രൂപമ്| ദോഷവിശേഷേണ-വാതാദിനാ, അനധിഷ്ഠിതഃ-അനാസാദിതോ, 'വ്യക്തരൂപേണ' ഇത്യത്രാനുക്തമപി ഗമ്യമാനത്വാദുക്തം ബോധ്യമ്| തഥാ ഹി-വാതാദിദോഷേണാനധിഷ്ഠിതത്വാദ്വ്യാധേരുത്പിത്സുതൈവ ന ഘടതേ, വ്യാധികാരണാഭാവാത്| ന ഹി വാതാദീന് വിമുച്യ വ്യാധേഃ പ്രായേണാന്യതഃ സമ്ഭവഃ സമ്ഭാവ്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൨)- "സര്വേഷാമേവ രോഗാണാം നിദാനം കുപിതാ മലാഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്ദോഷവിശേഷാനധിഷ്ഠിതത്വമുത്പിത്സോരാമയസ്യ യദുച്യതേ, തദ്വ്യക്തരൂപദോഷാപേക്ഷമവഗന്തവ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ പൂര്വ [രൂപ]ലക്ഷണമാഹ-പ്രാഗ്രൂപമിത്യാദി| ഉത്പിത്സുരാമയോ യേന ലക്ഷ്യതേ തത്പ്രാഗ്രൂപമ്| ഉത്പിത്സുഃ-ഉത്പതിതുകാമഃ| രോഗോ ഹി രാജേവ ബഹുപരിവാരഃ| തസ്യ കേചിദഗ്രേ കേചിത്സഹ കേചിത്പശ്ചാദ്വ്രജന്തി| തേ ച പുര്വരൂപരൂപോപദ്രവസംജ്ഞാഃ| തത്ര പൂര്വരൂപേണ ജ്വരാദ്യന്യതമ ഉത്പത്സ്യത ഇതി ജ്ഞായതേ, ന തു വാതജ്വരാദ്യന്യതമ ഇതി, അത ആഹ-ദോഷവിശേഷേണാനധിഷ്ഠിത ഇതി| യത്തൂക്തം രുഗ്വിനിശ്ചയേ (ജ്വ. നി. ശ്ലോ. ൬)-"സാമാന്യതോ, വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്യം സമീരണാത്| പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ, കഫാന്നാന്നാഭിനന്ദനമ്||' ഇതി| തത്സമ്ഭാവനാജ്ഞാനം ന പ്രമാജ്ഞാനമിത്യുപേക്ഷിതം പൂര്വൈഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദിത്യനേന പ്രാഗ്രൂപം പരാമൃശ്യതേ| തത്-പ്രാഗ്രൂപം, ഉത്പിത്സൂനാം ജ്വരാദീനാമല്പത്വാത്-അനാസാദിതബലത്വാത്, അവ്യക്തം ലിങ്ഗം-അസ്പഷ്ടം ലക്ഷണമ്| യഥായഥം-യദ്യസ്യ വ്യാധേര്ജ്വരാദ്യന്യതമസ്യാത്മീയമാത്മീയമ്| തച്ച പ്രാഗ്രൂപം ത്രിധാ ദൃഷ്യതേ,- കിഞ്ചിച്ഛാരീരം കിഞ്ചിന്മാനസം കിഞ്ചിച്ഛാരീരമാനസം ച| തത്ര ശാരീരം യഥാ-ജ്വരസ്യാലസ്യാസ്യവൈരസ്യഗാത്രഗൌരവജൃമ്ഭാസാസ്രാകുലാക്ഷിതേത്യേവംപ്രായമ്| മാനസം ച-അരതിര്ഹിതോപദേശേഷ്വക്ഷാന്തിരിത്യേവംപ്രായമ്| കിഞ്ചിച്ഛാരീരമാനസം യഥാ-"പ്രീതിരമ്ലപടൂഷണേ| ദ്വേഷഃ സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു" (ഹൃ. നി. അ. ൨|൮) ഇത്യേവംപ്രായമ്, ശാരീരമാനസദോഷജനിതത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രാഗ്രൂപസ്യ സാമാന്യരൂപത്വമാഹ-ലിങ്ഗമവ്യക്തമിതി| അവ്യക്തം-വിശേഷജ്ഞാനഹീനമ്| അല്പത്വാത്-വിശേഷലക്ഷണസാധനാപരിപൂര്ണത്വാത്| കിം വ്യാധിമാത്രസ്യ ? ന| യഥായഥം വ്യാധിവിശേഷസ്യ ജ്വരാദേഃ| യത്തു ക്വചിത്പൂര്വരൂപമുക്ത്വാ സാമാന്യരൂപമുച്യതേ തദ്വിശേഷരൂപമേവ| പ്രതിവിശേഷം വക്തവ്യമ്| ഏകത്രോച്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദേവ-പ്രാഗ്രൂപം, വ്യക്തതാം യാതം-വ്യക്തദോഷാധിഷ്ഠിതം സത്, രൂപമിത്യഭിധീയതേ| തദേവേത്യേവശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-യദേവ ശാരീരം പ്രാഗ്രൂപം പൂര്വോപവര്ണിതം തദേവേഹ ഗൃഹീതവ്യമ്, സ്ഥായിത്വാത്| തധ്ദ്യാമയാനുബന്ധി| മാനസം ശാരീരമാനസം ചാസ്ഥായിത്വാന്ന ഗൃഹീതവ്യമ്| തദ്ധി ദ്വയമപ്യുത്പന്നവ്യാധിസമനന്തരം പ്രായേണ നശ്യതീതി തദ്വ്യക്തതാം ന യാതി| അതഃ ശാരീരമേവോത്പിത്സുവ്യാധിപ്രാഗ്രൂപമിഹ പരാമ്രഷ്ടും യുക്തമ്| സംസ്ഥാനാദയഃ ഷട് രൂപസ്യ പര്യായാ ഇത്യര്ഥഃ| ഇമേ ച പര്യായാഃ പ്രാഗ്രൂപസ്യാപി യോജ്യാഃ| യഥാ-പൂര്വസംസ്ഥാനം പൂര്വവ്യഞ്ജനം പൂര്വലിങ്ഗമിത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രൂപലക്ഷണമാഹ-തദേവ വ്യക്തതാമിതി| തത്ര പുര്വരൂപവ്യക്തതാദോഷവിശേഷേണ നിര്ധാരകത്വമ്| രൂപാദയഃ സപ്ത പര്യായാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉപയുജ്യത ഇത്യുപയോഗഃ-സേവനമ്| സുഖമാവഹതി-ഉത്പാദയതീതി സുഖാവഹഃ,-ദേഹസ്യ സുഖം കരോതീത്യര്ഥഃ| യ ഉപയോഗഃ സുഖാവഹസ്തമുപശയം വിദ്യാത്-ജാനീയാത്, മുനീന്ദ്ര ഇതി ശേഷഃ| കേഷാമുപയോഗഃ ? ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമ്| ഔഷധം-ഹരീതക്യാദി| അന്നം-രക്തശാല്യാദി| വിഹാരോ-വാഗ്ദേഹമനോനിര്വര്തിതശ്ചേഷ്ടാവിശേഷോ വ്യായാമവ്യവായജാഗരണാധ്യയനഗീതഭാഷണധ്യാനധാരണാദിരൂപഃ| ഔഷധം ചാന്നം ച വിഹാരശ്ചൌഷധാന്നവിഹാരാഃ, തേഷാമൌഷധാന്നവിഹാരാണാമ്| തേഷാം കിമ്ഭൂതാനാമ് ? ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമ്| ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാം വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാം ച| വിപര്യസ്താഃ-വിപരീതാഃ, ഹേതുവ്യാധ്യോര്വിപര്യസ്താഃ| ഹേതുശ്ച വ്യാധിശ്ച ഹേതുവ്യാധീ, തയോര്വിപര്യസ്താ ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താഃ,-നിദാനരോഗയോര്വിപരീതാഃ| തഥാ വിപര്യസ്താനാമര്ഥോ വിപര്യസ്താര്ഥഃ, തം കുര്വന്തീതി വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണഃ| ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താശ്ച വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണഃ, തേഷാമ്| കേഷാം വിപര്യസ്താനാമര്ഥം കുര്വന്തി ? അത്ര പ്രകൃതത്വാദ്ധേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാമ്| തദയമര്ഥഃ-ഹേതുവ്യാധ്യോരവിപരീതാ അപി ഹേതുരൂപാ ഇവ ഭാസമാനാ വ്യാര്ധിരൂപാ ഇവ ഭാസമാനാ ഹേതുവ്യാധിവിപര്യസ്താനാമര്ഥം വ്യാധ്യുപശമലക്ഷണം കുര്വന്തി| യഥാ ഹേതുവിപരീതൈര്വ്യാധിവിപരീതൈശ്ചൌഷധാന്നവിഹാരൈര്വ്യാധ്യുപശമഃ ക്രിയതേ പ്രതിപക്ഷത്വാത്, തഥാ വിപര്യസ്താര്ഥകാരിഭിരപീത്യര്ഥഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു ജഗാദ (സൂ. അ. ൧൨)- "ഉഭയാര്ഥകാരി പുനര്ദൈവവ്യപാശ്രയമ്| തഥാ ഛര്ദ്യാം ഛര്ദനമിത്യാദി| ഏവംവിധം ഹ്യവിപരീതമേവ സത് ഭേഷജം വിപരീതമര്ഥം കരോതി|" ഇതി| തത്ര ഹേതുവിപരീതാ ഔഷധാന്നവിഹാരാ യഥാ-ഗുരുസ്നിഗ്ധശീതജേ വ്യാധൌ ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണമൌഷധമന്നം വാ| തഥാ, സന്തര്പണോത്ഥേऽപതര്പണമ്, അപതര്പണോത്ഥേ സന്തര്പണമ്, ജാഗരണോത്ഥേ വ്യാധൌ സ്വാപഃ, സ്വാപോത്ഥേ ജാഗരണമ്, വ്യായാമോത്ഥേ ആസനാ, ഇത്യാദി| തഥാ, വ്യാധിവിപര്യസ്താ ഔഷധാന്നവിഹാരാ യഥാ-വാതജേ ജ്വരേ സര്പിഃപാനമൌഷധമ്| തസ്മിന്നേവ ജ്വരേऽന്നം പേയാ| വിഹാരശ്ച തസ്മിന്നേവ ജ്വരേ ദേഹമനോവ്യാപാരോപരമഃ| തഥാ, പാചനസാധ്യേ ജ്വരേ ദോഷാനപേക്ഷമൌഷധം മുസ്താപര്പടകമ്| അന്നം രക്തശാല്യാദി| പ്രമേഹേ രജനീ യവാന്നം ച| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൭൨)- "രക്താദ്യാഃ ശാലയോ ജീര്ണാഃ ഷഷ്ടികാശ്ച ജ്വരേ ഹിതാഃ|" ഇത്യാദി| വിഹാരശ്ച യഥാ (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൭൧)- "ജ്വരകാലസ്മൃതിം ചാസ്യ ഹാരിഭിര്വിഷയൈര്ഹരേത്|" ഇതി| തഥാ മുനിരപ്യവോചത് (ച. ചി. അ. ൩|൩൧൯)- "ജ്വരകാലം ച വേഗം ച ചിന്തയന് ജ്വര്യതേ തു യഃ| തസ്യേഷ്ടൈശ്ച വിചിത്രൈശ്ച വിഷയൈര്നാശയേത്സ്മൃതിമ്||" ഇതി| വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച ദ്വേധാ ഭവന്തി,-വ്യാധിവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണോ ഹേതുവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച| തത്ര വ്യാധിവിപര്യസ്താര്ഥകാരുണോ യഥാ-ഛര്ദിവ്യാധൌ തദര്ഥകാര്യൌഷധം മദനാദി| അന്നം ച തദുപസൃഷ്ടം ശാല്യാദി| അഥവാ യദഹൃദ്യമസാത്മ്യമപരിശുഷ്കം ഗുരു ച| വിഹാരോऽങ്ഗുല്യുത്പലനാലാദിനാ തദുദ്വമനമ്| യഥാ ചാതിസാരേ വിരേചനമ്| വമനേന വിരേചനേന ച ഛര്ദ്യതീസാരയോര്വൃദ്ധിരേവ കര്തും യുക്താ, തദ്ധേതുകത്വാത്തസ്യ| ഇഹ ച ശമനകരണാദ്വിപര്യസ്താര്ഥകാരിത്വമ്| ഹേതുവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണശ്ച യഥാ-മദ്യോത്ഥേ വ്യാധൌ മദ്യമേവോയുക്തം വ്യാധിം ശമയത്യൌഷധത്വേന| ഏവമന്നവിഹാരാവപ്യൂഹ്യൌ| മദ്യേന മദാത്യയസ്യ വൃദ്ധിരേവ കര്തും യുക്താ, തദ്ധേതുകത്വാത്തസ്യ| ഇഹ തു ശമനകരണാദ്വിപര്യസ്താര്ഥകാരിത്വമ്| ഏതദേവ ച തദര്ഥകാരീതി വദന്തി| തച്ച മാത്രാശിതീയേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൮|൨൪) വ്യാഖ്യാതമേവ| ഹി-യസ്മാത്, സഃ-ഉപശയോ, വ്യാധേഃ-ആമയസ്യ, സാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ| മുനീന്ദ്രൈരിതി വാക്യശേഷഃ| ഏവം വ്യാധിഗുണവിപരീതോ യ ആഹാരോ വിഹാരശ്ച പ്രായേണ നിദാനവിപരീതഃ സ വ്യാധിസാത്മ്യമ്| മുനിസ്ത്വവോചത് (ച. സൂ. അ. ൬|൫൦)- "ദേശാനാമാമയാനാം ച വിപരീതഗുണം ഗുണൈഃ| സാത്മ്യമിച്ഛന്തി സാത്മ്യജ്ഞാശ്ചേഷ്ടിതം ചാദ്യമേവ ച||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉപശയലക്ഷണമാഹ-ഹേതുവ്യാധീതി| ഹേതുവിപര്യസ്താഃ-ശീതാദേജേ വ്യാധാവുഷ്ണാദയഃ| വ്യാധിവിപര്യസ്താഃ-സ്തമ്ഭാദിരൂപേ വ്യാധൌ സ്വേദാദയഃ| വിപര്യസ്താര്ഥകാരിണഃ-പിത്തേऽന്തര്നിഗൂഢേ വിമാര്ഗഗേ വാ സ്വേദ ഇത്യാദയഃ| സ്വേദോ ഹി പിത്തസ്യ ന വിപര്യസ്തഃ, അര്ഥം തു വിപര്യസ്തസ്യ കരോതി പിത്തശമനാഖ്യമ്| ഏവം ത്രിവിധസ്യൌഷധസ്യ അന്നസ്യ വിഹാരസ്യ ചോപയോഗോ യഃ സുഖാവഹഃ, തമുപശയം വിദ്യാത്| തസ്യ പര്യായോ വ്യാധിസാത്മ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതോ യഥാനിര്ദിഷ്ടലക്ഷണാദുപശയാഖ്യാത് യോ വിപരീതലക്ഷണ ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമുപയോഗഃ-സേവനമസുഖാവഹഃ, സോऽനുപശയ ഉച്യതേ| സ ഏവ വ്യാധേരസാത്മ്യമിത്യഭിസംജ്ഞിതഃ-ആഭിമുഖ്യേന സങ്കേതിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുപശയലക്ഷണമാഹ-വിപരീതോऽനുപശയ ഇതി| ഉപശയലക്ഷണ[ത്]വിപരീതോ-ദുഃഖാവഹഃ| തസ്യ പര്യായോ വ്യാധ്യസാത്മ്യമ്| അനുപശയസ്യ പൃഥഗുദ്ദേശോ ന കൃതഃ, ഉപശയാന്തര്ഭാവാത്| ഇത്ഥം സുഖമന്യഥാ ദുഃഖമിത്യന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം ഹ്യുപശയ ഏവ നിര്ഘാര്യതേ| സങ്ഗ്രഹേ തു ദേശകാലോപയോഗോ ഹ്യു(ऽപ്യു) ക്തഃ (നി.അ.൧)-"ഏതേന ദേശകാലൌ വ്യാഖ്യാതൌ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യേന പ്രകാരേണ ദുഷ്ടഃ-കുപിതോ, വാതാദ്യന്യതമോ ദോഷോ-യഥാദുഷ്ടഃ, തേന യഥാദുഷ്ടേന ദോഷേണ യഥാ ചാനുവിസര്പതാ-ദേഹമനുധാവതാ സന്നിവേശവിശേഷേണ ഗച്ഛതാ, പ്രത്യാമയം വാ നിര്വൃത്തിഃ-നിഷ്പത്തിരുദ്ഭവ ഇതി യാവത്, നിര്ദിഷ്ടാ സാ സമ്പ്രാപ്തിഃ| സാ ച ജാതിരാഗതിശ്ച കഥ്യതേ| യഥാ ജ്വരസ്യ-"മലാസ്തത്ര (ഹൃ. നി. അ. ൨|൩) ഇത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതാ| തത്ര മലാനാമാമാശയപ്രവേശനേന, തഥാऽऽമാനുഗമനേന, തഥാ സ്രോതോരോധേന, തഥാ പക്തിസ്ഥാനാജ്ജ്വലനനിരസനേന, തഥാ തേനൈവ ജാഠരേണ വഹ്നിനാ തേഷാമഭിസര്പണേന, തഥാ സകലദേഹതാപേന, ഗാത്രം ചാത്യുഷ്ണം കുര്വതാ, ഏവംവിധയാ സമ്പ്രാപ്ത്യാ ജ്വരോऽയമിതി നിശ്ചീയതേ| ഏവം രക്തപിത്താദിഷ്വപി ചിന്ത്യാ സമ്പ്രാപ്തിഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണമാഹ-യഥാ ദുഷ്ടേനേതി| യഥായേന പ്രകാരേണ നിര്വൃത്തിഃ, അസൌ പ്രകാരഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ| സ ച പ്രകാരോ ദുഷ്ടത്വേന [സം]ചലിതത്വേന ച| രൂപഹാനിര്വാ രൂപവൃദ്ധിര്വാ രൂപാന്തരം വേത്യാദി ദുഷ്ടത്വപ്രകാരഃ| സഞ്ചലിതത്വേന വാ വേഗേന വാ മാര്ഗാന്തരേണ വാ ഗതിരിത്യാദി സഞ്ചലിതത്വപ്രകാരഃ| സമ്പ്രാപ്തേഃ പര്യായൌ ജാതിരാഗതിശ്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സാ ച-സമ്പ്രാപ്തിഃ, സങ്ഖ്യാദിവിശേഷേണ ഭിദ്യതേ,- സങ്ഖ്യാ ച വികല്പശ്ച പ്രാധാന്യം ച ബലം ച കാലശ്ച ത ഏവമ്, തേഷാം വിശേഷഃ സങ്ഖ്യാവികല്പപ്രാധാന്യബലകാലവിശേഷഃ, തസ്മാത്സാ സമ്പ്രാപ്തിര്ബഹുധാ സമ്പദ്യതേ| തത്ര സങ്ഖ്യാവിശേഷോ യഥാ-[അത്രൈവ-]ഇഹൈവ, വക്ഷ്യന്തേऽഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, ഇതി| ഏവമന്യത്ര പഞ്ച കാസാഃ, പഞ്ച ശ്വാസാഃ, അഷ്ടൌ ഗുല്മാഃ, ഇത്യേവമാദയഃ സങ്ഖ്യാവിശേഷാഃ സമ്പ്രാപ്തിഭേദാഃ| ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, സമവേതാനാം-ഏകസ്മിന് വ്യാധൌ സങ്ഘട്ടിതാനാം, യാ അംശാംശകല്പനാ-ഭാഗേന ഭാഗേന കാര്യാനുമേയേന നിരൂപണാ, സ വികല്പഃ| അംശശ്ചാംശശ്ചാംശാംശൌ, താഭ്യാം കല്പനാ-അനേകവിധോ വിശേഷഃ| യഥാ-അസ്മിന് വ്യാധൌ വാതഃ കുപിതഃ കദാചിദേകേന ഗുണേനാധികേന രൂക്ഷേണ കദാചില്ലഘുനാ കദാചിച്ഛീതേന കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിര്വാऽധികൈര്ദുഷ്യതി| ഏവം പിത്തം കട്വമ്ലാദിനാ കുപിതം കദാചിദേകേന ഗുണേന തീക്ഷ്ണേന കദാചിദുഷ്ണേന കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം ബഹുഭിര്വാऽധികൈര്ദുഷ്യതി| ഏവം കഫേऽപി നിരൂപ്യമ്| തദേവംരൂപോ യോ നിശ്ചയഃ സ വികല്പ ഇതി| യതശ്ചൈവം തതഃ സര്വേഷു രോഗേഷു തുല്യാഃ കോപനപ്രകാരാ ന ഭവന്തി| തഥാ ഹി-രൂക്ഷാദയോ ഗുണാ വാതസ്യ സദാ കോപകാഃ, കിന്തു കദാചിത് കസ്യചിദ്ഗുണസ്യ പ്രകൃഷ്ടത്വം കോപനേ കസ്യചിന്ന്യൂനത്വമിതി| അത ഏവ ഹേതോര്ഗദാനന്ത്യം ചികിത്സാനന്ത്യം ച| ദോഷാണാമിതി ബഹുവചനോപാദാനാദേവ സമവേതാനാമിത്യര്ഥേ ലബ്ധേ സമവേതഗ്രഹണം പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസമസ്താനാമപി ചാംശാംശകല്പനാ വികല്പ ഉച്യത ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| സ്വാതന്ത്ര്യം ച പാരതന്ത്ര്യം ച, താഭ്യാം വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമാദിശേത്-ജാനീയാത്| തത്ര സ്വതന്ത്രസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാധാന്യമ്, യഥാ സ്വനിര്ദിഷ്ടോപക്രമസാധ്യത്വാത്| അസ്വതന്ത്രസ്യ വ്യാധേരപ്രാധാന്യമ്, പ്രധാനവ്യാധ്യുപക്രമേണ പ്രായസ്തസ്യാപ്യുപക്രമ്യത്വാത്| യദ്യപി പ്രാധാന്യവിശേഷാദസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യത ഇത്യുക്തമ്, തഥാऽപ്യപ്രാധാന്യവിശേഷാദപ്യസൌ സമ്പ്രാപ്തിര്ഭിദ്യത ഇത്യര്ഥാദുക്തം ഭവത്യേവ| പ്രാധാന്യാപ്രാധാന്യയോഃ പരസ്പരം സാപേക്ഷത്വാത്| തഥാ ഹി-അപ്രാധാന്യം പ്രാധാന്യമപേക്ഷ്യ വക്തും യുജ്യതേ, അപ്രധാന്യം ചാപേക്ഷ്യ പ്രാധാന്യമിതി| കൃത്സ്നസ്യ ഭാവഃ കാര്ത്സ്ന്യമ്| കാര്ത്സ്ന്യ ചാവയവാശ്ച കാര്ത്സ്ന്യാവയവാഃ| ഹേത്വാദിനാ കാര്ത്സ്ന്യാവയവാഃ| ആദിശബ്ദേന പ്രാഗ്രൂപാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ബലം ചാബലം ച ബലാബലേ വ്യാധേഃ സമ്ബന്ധിനീ, തയോര്വിശേഷേണം-വിശിഷ്ടതാ, ബലാബലവിശേഷണമ്| തദ്യഥാസങ്ഖ്യേന ഹേത്വാദികാര്ത്സ്ന്യാവയവൈരാദിശേത്| തത്ര പ്രതിരോഗം യന്നിദാനത്വേനോപദിഷ്ടം, തത്കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാസ്യ വ്യാധേരുത്പാദകമുതാവയവേന ? ഏവം പ്രാഗ്രൂപമപി| തഥാ ലക്ഷണമപി കിം സമസ്തമസ്യ വ്യാധേര്ലക്ഷ്യത ഉതാവയവേന ? ഉപശയോऽപ്യസ്യ വ്യാധേഃ സന്തര്പണാപതര്പണരൂപഃ, സ കിം കാര്ത്സ്ന്യേന സുഖാനുബന്ധം കരോത്യുതാവയവേന ? തത്ര കാര്ത്സ്ന്യേന യഥാ-രക്തശാല്യാദിമാംസഘൃതക്ഷീരദധിവസാമജ്ജതൈലാദിനാ| അവയവേന തു-രക്തശാല്യാദിമാംസാദ്യന്യതമേന ചൈകൈകേന| തഥാऽപതര്പണരൂപോऽപി യവശ്യാമാകഗവേധുകകോരദൂഷനീവാരതക്രാരനാലാദിഃ, സ കിം കാര്ത്സ്ന്യേന സുഖാനുബന്ധം കരോത്യുതാവയവേന യവാദിനൈകൈകേന ? ഏവമന്യദപി ചിന്ത്യമ്| യഥാ ച ജ്വരസ്യ-ആമാശയം പ്രവിശ്യ കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാഥാംശേന ? തഥാऽऽമമനുഗമ്യ കിം കാര്ത്സ്ന്യേനാഥാംശേന ? ഇത്യാദി| തദേവംഭൂതൈര്മലൈരയം ജ്വരോ നിര്വര്തിത ഇത്യേവം ബലാബലവിശേഷണമാദിശേദിതി| നക്തം ച ദിനം ച ഋതുശ്ച ഭുക്തം ച, താനി നക്തംദിനര്തുഭുക്താനി| തേഷാമംശാഃ-അവയവാഃ, നക്തംദിനര്തുഭുക്താംശാഃ| വ്യാധേഃ കാലോ വ്യാധികാലഃ| യഥാമലം-യഥാദോഷമ്| യോ യസ്യ ദോഷസ്യാത്മീയഃ കാലസ്തം നക്തംദിനര്തുഭുക്താംശൈര്വ്യാധികാലമാദിശേത്| യഥാ-ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ രാത്രിമുഖേ പൂര്വാഹ്ണേ വാ വസന്തേ ഋതാവാഹാരേ ച ഭുക്തമാത്രേ ബലലാഭോ ഭവതി| ഏവം മാരുതപിത്തയോരപി ബലലാഭോ നിരൂപ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്തിഭേദാനാഹ-സങ്ഖ്യാവികല്പേതി| അഷ്ടൌ ജ്വരാ ഇത്യുക്തേര്ജാ(ര്ജ്ഞാ)യതേ ജ്വരസ്യായമസാധാരണ ഉത്പത്തിപ്രകാരഃ, യേനാഷ്ടധൈവോത്പദ്യത ഇതി| തസ്യ പ്രകാരസ്യ ശബ്ദാന്തരാപ്രതിപാദ്യത്വാത് സങ്ഖ്യാശബ്ദേനോക്തിഃ| ദ്വന്ദ്വജേ സന്നിപാതജേ വാ വ്യാധൌ വ്യാധിതാരതമ്യവികല്പഃ| യത്രൈകഃ പ്രകാരഃ സ്വതന്ത്രം വ്യാധിമുത്പാദയംസ്തത്പരതന്ത്രമപ്യുത്പാദയതി തത്പ്രാധാന്യമ്| അത്രോത്പത്തിപ്രകാരേ ഹേത്വാദിസാമഗ്ന്യനുരൂപം വ്യാധേര്ദുഃസഹത്വം തദ്ബലമ്| അബലഗ്രഹണമനുപശയവത്| യത്രോത്പത്തിപ്രകാരേ സ്വദോഷകാലേ വ്യാധിവൃദ്ധിഃ സ കാലഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരേ, അനേന സങ്ക്ഷേപാഖ്യേന പ്രകാരേണ യഥാനിര്ദിഷ്ടേന, നിദാനാര്ഥോ-നിദാനാഭിധേയഃ, സമാസതഃ [ പ്രോക്തഃ- ] പ്രകര്ഷേണോക്തോ, ന തു വ്യാസതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിദാനാര്ഥമുപസംഹരതി-ഇതി പ്രോക്ത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യ ഏവ നിദാനാര്ഥഃ സമാസേന പ്രോക്തഃ, തമേവ വ്യാസേനോപദേക്ഷ്യതി-തന്ത്രകൃദഭിധാസ്യതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിയമാര്ഥം വിസ്തരം വക്തും പ്രതിജാനീതേ-സ വ്യാസേനോപദേക്ഷ്യത ഇതി| വ്യാസേന-വിസ്തരേണ, ഉപദേക്ഷ്യതേ-വക്ഷ്യതി(തേ), ഗ്രന്ഥകാരഃ(രേണ)| പ്രതിരോഗമിതി ശേഷഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വേഷാമപി രോഗാണാം കുപിതാ മലാഃ-ക്രുദ്ധാ വാതപിത്തകഫാഃ, നിദാനം-ഹേതുഃ| തദിത്യനേന വാതാദയഃ പരാമൃശ്യന്തേ| തസ്യ-വാതാദിപ്രകോപസ്യ, നിദാനം വിവിധം-നാനാപ്രകാരം, അഹിതസേവനം-അഹിതാനുഷ്ഠാനം, പ്രോക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കഞ്ചിദംശമിഹൈവ വക്തി-സര്വേഷാമേവേതി| മലാഃ-ദോഷാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രയാണാം-കാലാര്ഥകര്മണാം, ത്രിവിധോ-ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രലക്ഷണോ, യോഗോऽഹിതമിതി പ്രാക്-സൂത്രസ്ഥാനേ, ഉദാഹൃതഃ-ഉക്തഃ| യഥാ (ഹൃ.സൂ.അ.൧൨|൩൫)- "അര്ഥൈരസാത്മ്യൈഃ സംയോഗഃ കാലഃ കര്മ ച ദുഷ്കൃതമ്|" ഇത്യാദി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-[ത്രിവിധഃ-]ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രഭേദേന| ത്രയാണാം-കാലാര്ഥകര്മണാമ്| പ്രാക്-ദോഷഭേദീയാധ്യായേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തിക്താദിഭിഃ സമീരണഃ കുപ്യതി| നനു, അല്പപ്രമിതഭോജനശബ്ദയോഃ പര്യായശബ്ദത്വാദ്ദ്വയോരുപാദാനമയുക്തമ്| നൈതദസ്തി| ഭിന്നാര്ഥത്വാദനയോഃ| തഥാ ഹി-അല്പഭോജനം ഹീനഭോജനമുച്യതേ| പ്രമിതഭോജനം തു തദുച്യതേ യദതിക്രാന്തവേലം ഭുക്തമ്| തഥാ ചാഗമഃ-"ധാന്യം പുലാകനിഷ്പന്നം ജ്ഞേയം തത്പ്രമിതാശനമ്| അതീതകാലം യദ്ഭുക്തം" ഇത്യാദി| ധാരണോദീരണേ-വാതവേഗാദീനാമ്| ക്രിയാതിയോഗേ-വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാദിക്രിയാണാമതിസേവനമ്| നനു, ആസ്ഥാപനേന ച വായോഃ കോപോऽനുപപന്നഃ| തഥാ ഹി-"വാതേ ബസ്തിരിഷ്യതേ " (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯|൧) ഇത്യുക്തമ്| നൈവമ്| ആസ്ഥാപനാതിയോഗോ ഹി പിത്തശ്ലേഷ്മാദീനാം ധാതൂനാമപചയകൃത്| തദപചയാച്ച വായോഃ കോപഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച|" ഇതി| തസ്മാദ്യുക്തോ വായോരാസ്ഥാപനാതിയോഗേന കോപഃ| തന്ത്രകൃതാऽപ്യുക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯|൬൫)- "സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം വാ നൈകമേവാതിശീലയേത്| ഉത്ക്ലേശാഗ്നിവധൌ സ്നേഹാന്നിരൂഹാന്മരുതോ ഭയമ്||" ഇതി| ഗ്രീഷ്മാന്ത ഇത്യന്തശബ്ദഃ സമീപവചനോ വേദ്യഃ| തേന ഗ്രീഷ്മസമീപേ വര്ഷാഖ്യേ കാലേ പ്രകോപ ഇതി യുജ്യതേ| അന്യഥാ "ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൨൪) ഇത്യേതദ്വ്യാഹന്യേത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തിക്താദിഭിഃ സമീരണഃ കുപ്യതി| പ്രമിതം-ചിരകാലനിഹിതം, അജീര്ണമിത്യര്ഥഃ| ഗ്രീഷ്മാദീനാമന്തേ-വര്ഷാപരാഹ്ണാപരരാത്രപരകാലവിദാഹസഞ്ചിതമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി.അ.൧)-"വിഷ്ടമ്ഭിവിരൂഢകത്തൃണധാന്യകലായചണകകരീരതുമ്ബകാലിങ്ഗ- ചിര്ഭിടബിസശാലൂകജാമ്ബവതിന്ദുകശുഷ്കതൃഷിതാശനക്ഷുധിതാമ്ബുപാനാസൃക്ക്ഷയ- പ്രവാതബലവദ്യുദ്ധനിഗ്രഹാതിഖരചാപകര്ഷണാത്യുച്ചവിഷമലങ്ഘനധാവന- സരിത്പ്രതരണാഭിഘാതദമ്യഗോവാജിഗജനിഗ്രഹാശ്മശിലാലോഹകാഷ്ഠോത്ക്ഷേപവിക്ഷേപ- ഭ്രമണചാലനഗാഢോച്ഛാദനപരാഘാതനാദിസാഹസോത്കണ്ഠാദിഭിരതിസേവിതൈഃ|" ഇത്യധികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തം കട്വാദിഭിഃ കുപ്യതി| അര്ധരാത്രേ പിത്തസ്യ കാലസ്വഭാവാത്കോപഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കട്വാദിഭിഃ പിത്തം പ്രകുപ്യതി| വിദാഹസമയഃ-ആഹാരസ്യ വിദഗ്ധാവസ്ഥാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി.അ.൧)-"ക്ഷാരശുക്തശാണ്ഡാകീമദ്യമൂത്രമസ്തുദധിധാന്യാമ്ലതൈലകുലത്ഥമാഷ നിഷ്പാവതിലാന്നലട്വാകുഠേരകാദിവര്ഗാമാമ്രാതകാമ്ലീകാപീലുഭല്ലാതകാസ്ഥിലാങ്ഗലികാ- മരിചാതപാഗ്നിരജോധൂമക്രോധേര്ഷ്യാജീര്ണമൈഥുനോപഗമാദിഭിഃ|" ഇത്യധികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വാദ്വാദിഭിഃ കഫഃ കുപ്യതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വാദ്വാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപ്യതി| ആസ്യാ-ആസനാ| സ്വപ്നസുഖം-ശയ്യാസുഖമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ. ൧) - "മോചഖര്ജൂരഭവ്യനാലികേരനിശാമ്ബുപാനാത്യമ്ബുപാനഭുക്തമാത്രകാലാതിസ്വപ്ന കായവാങ്മനോവ്യാപാരാനാരമ്ഭാനുപധാനശയനാവശ്യായഹര്ഷച്ഛര്ദിവിഘാതാദിഭിഃ|" ഇത്യധികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വന്ദ്വം-ദ്വയം, വാതപിത്തേ വാതകഫൌ പിത്തകഫാവിതി| സങ്കരാത്-മിശ്രീഭാവാത്തിക്താദീനാം, കുപ്യതി| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യേന തിക്താദിര്വാതഹേതുഃ സേവിതഃ കട്വമ്ലാദിശ്ച പിത്തഹേതുഃ, തസ്യ വാതപിത്തേ പ്രകുപ്യതഃ| ഏവം ശേഷയോര്യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതാദികോപനസങ്കരാത്-ദ്വയോര്ദ്വയോര്യോഗാത്, ദ്വന്ദ്വം പ്രകുപ്യതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമസ്താനാം-തിക്താദീനാം, മിശ്രീഭാവാത് സന്നിപാതഃ കുപ്യതി| തഥേതി സമുച്ചയേ| സങ്കീര്ണാശനാദിഭിശ്ച സന്നിപാതഃ കുപ്യതി| ആദിശബ്ദേന പര്യുഷിതക്ലിന്നാദിഭോജനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| സങ്കീര്ണാശനാദീനാം ലക്ഷണം പ്രാഗുക്തമ്| ദോഷത്രയകരൈസ്തൈസ്തൈരിതി പൂര്വോക്തൈര്മന്ദകദധിഫാണിതയവകപാടലവ്രീഹിസര്ഷപശാകാദിഭിഃ| തഥേതി ന കേവലമൈതേഃ, അന്നപരിവര്തനാദിഭിശ്ചേതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വേഷാം മിശ്രീഭാവാത് സങ്കീര്ണാശനാദിഭിശ്ച സന്നിപാതഃ പ്രകുപ്യതി| സങ്കീര്ണാശനം-അപാങ്ക്തേയൈഃ സഹ ഭോജനമ്, സമശനം ച| അജീര്ണഭോജനം-അജീര്ണഹേതുദ്വിഷ്ടവിഷ്ടഭ്യാദി ഭോജനമ്| അന്നപരിവര്തനാത്-ക്രീതാന്നഭോജനാദസാത്മ്യഭോജനാഞ്ച| ദുഷ്ടാമാത്-ദോഷദുഷ്ടാപക്വാന്നരസാത്| പര്വതാശ്ലേഷാത്-പര്വതാസന്നവനനിവാസാത്| മിഥ്യോപചാരതഃ-പ്രസൂതാനാമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി.അ.൧)-"മന്ദകദധിയാവകസര്ശപലകുചാമഫലാസാത്മ്യൌഷധിഗന്ധാഘ്രാണാനാര്തവ- ദുര്ദിനരസായനസ്നേഹസ്വേദവിരേചനാദിമിത്യായോഗേഭ്യഃ പൂര്വകൃതാനാം പാപാനാം ച കര്മണാം പരിണാമാത്|" ഇത്യധികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രത്യാമയമിതി-അനേന പ്രകാരേണ, ക്രുദ്ധാഃ-കുപിതാഃ, ദോഷാ ആശു-ദ്രാഗേവ, ദേഹേ വികുര്വതേ-ശരീരേ വികാരം ജനയന്തി| കിം കൃത്വാ ? രസായനീഃ-നാഡീഃ, പ്രപദ്യ-പ്രാപ്യ| കിമ്ഭൂതാഃ ? രോഗസ്യാധിഷ്ഠാനാനി-സ്ഥാനാനി രസരുധിരാദീനി, താനി ഗന്തും ശീലം യാസാം താ രോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിന്യഃ, താസ്തഥാവിധാ നാഡീഃ പ്രാപ്യ വികൃതിഭാജോ ദോഷാഃ സമ്പദ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ സര്വരോഗനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്തിമാഹ-പ്രതിരോഗമിതി| രോഗാധിഷ്ഠാനഗാമിനീഃ-രോഗോത്പത്തിസ്ഥാനാനി ഗതാഃ| രസായനീഃ-നാഡീഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ.൧) - "ആധാനജന്മനിധനപ്രത്യരാഖ്യവിപത്കരേ| നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ|| ജന്മനക്ഷത്രാദ്ഗണ്യമാനേശു നവകേഷു പ്രഥമതൃതീയപഞ്ചമസപ്തമാനി-ജന്മവിപത്കരപ്രത്യരനിധനസംജ്ഞാനി| ജന്മൈ(ന്മനൈ)വ ദ്വിതീയതൃതീയമാനവകസ്ഥം-ആധാനമ്| ജ്വരസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദിശ്വിനീഷു നിവര്തതേ| ഭരണീഷു തു പഞ്ചാഹാത്, സപ്താഹാത് കൃത്തികാസു ച|| ത്രിസപ്തരാത്രാദഥവാ, രോഹിണ്യാമഷ്ടരാത്രതഃ| ഏകാദശാദ്വാ ദിവസാന്മൃഗേ ഷണ്ണവരാത്രയോഃ|| പഞ്ചാഹാന്മൃത്യുരാര്ദ്രായാം ത്രിപക്ഷേ സംശയോऽഥവാ| പുനര്വസൌ പ്രവൃത്തസ്തു ജ്വരോऽപൈതി ത്രയോദശാത്|| ദിവസാത്സപ്തവിംശദ്വാ വ്ദ്യഹാത്സപ്താഹതോऽഥവാ| പുഷ്യേ ശ്ലേഷാസു മരണം ചിരേണാപി, മഘാസു തു|| അവശ്യം സ്വാസ്ഥ്യമാപ്നോതി ദ്വാദശാഹാന്മൃതോ ന ചേത്| ഫല്ഗുന്യോഃ പൂര്വയോര്മൃത്യുരന്യയോസ്തു ദിനേऽഷ്ടമേ|| നവമേऽഹ്ന്യേകവിംശേ വാ ജ്വരഃ സൌമ്യത്വമൃച്ഛതി| ഹസ്തേന, സപ്തമേ ശാന്തിശ്ചിത്രായാമഷ്ടമേऽഥവാ|| പുനശ്ചിത്രാഗമേ സ്വാതൌ ദശാഹാദഥവാ ത്രിഭിഃ| പക്ഷൈര്മൃത്യും വിശാഖാസു ദ്വാവിംശേऽഹനി നിര്ദിശേത്| നവമേऽഹ്നി ഹ ചേച്ഛാന്തിര്മൈത്രേ മൃത്യുസ്തതഃ പരമ്| ജ്യേഷ്ഠായാം പഞ്ചമേ മൃത്യുരൂര്ധ്വം വാ ദ്വാദശാത് സുഖമ്|| സ്യാസ്ഥ്യം ദശാഹാന്മൂലേന ത്രിസപ്താഹേऽഥവാ ഗതേ| പൂര്വാഷാഢാസു നവമേ തതോऽന്യാസു തു മാസതഃ|| അഷ്ടാഭിരഥവാ മാസൈര്നവഭിര്വാ ഭവേച്ഛിവമ്| [ജ്വരസു ശ്രവണേ യാതി ശാന്തിമേകാദശാഹതഃ||] ഏന്ദ്രേऽഷ്ടാഹാദ്ധനിഷ്ഠാസു ദശാഹാദ്വാരുണേഷു തു| ഷഡഹേ ദ്വാദശാഹേ വാ മൃത്യുര്ഭാദ്രപ്ദാസു തു|| ഉത്തരാസു ദ്വിസപ്താഹാത്പ്രശമോ, രേവതീഷു തു| ചതൂരാത്രേऽഷ്ടരാട്രേ വാ ക്ഷേമമിത്യാഹ ശൌനകഃ||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| സര്വരോഗനിദാനം ച കഥിതം ച സമാസതഃ|| ൧||