1. sarvarōganidānādhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śrīgaṇēśāya namaḥ| atha śarīrasthānādanantaraṁ nidānasthānārambhaḥ| asya cāyaṁ sambandhaḥ| hētuliṅgauṣadhaskandhalakṣaṇō'yamāyurvēdaḥ praṇītaḥ| tāni ca hētuliṅgauṣadhāni sūtrasthānē sūcitāni| śarīralakṣaṇaṁ cādhāraṁ samutpādya tāni vistārēṇōpadēṣṭuṁ śakyantē| tasmācchārīrasthānaṁ pūrvamārabdhavān| nanu, ēvaṁ satyauṣadhaskandha ēva prāk prādhānyādupadēṣṭuṁ nyāyyaḥ| naivam| hētuliṅgābhyāṁ hyāmayaṁ parīkṣyānantaraṁ yathāyōgamāmayapraśamanārthamauṣadhaṁ dātumucitam| tasmāddhētuliṅgayōrēvōpādānaṁ prāgyuktam, na tvauṣadhasya, iti cikitsitasthānāt prāgidamēva sthānamupadēṣṭuṁ yuktam| tathā cōktaṁ muninā (ca. sū. a. 20|24)- "rōgamādau parīkṣēta tatō'nantaramauṣadham|" iti| tasmādauṣadhāddhētuliṅgayōrēvāmayaṁ prati prādhānyam| atō nidānasthānārambhaḥ| tatra ca pūrvaṁ sarvarōganidānamēvārabdhuṁ yuktam, prādhānyāt| prādhānyaṁ ca sarvarōgakāraṇanirdēśāt| tathā hi vātādaya ēva prakupitāḥ sarvarōgakāraṇam| vakṣyati hi (ślō. 12)- "sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athāta ityādi| sarvē ca tē rōgāśca sarvarōgāḥ, tēṣāṁ nidānaṁ sarvarōganidānam| śēṣamāyuṣkāmīyādhyāyavadvyākhyēyam| itītyādiśabdānāmapi pūrvavadvyākhyā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śrīḥ| śubhamastu| ōṁ namō gaṇēśāya| śrīvaidyanāthāya namaḥ|| atha hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| aṅgaṁ kāyaci[kitsā]khyaṁ sāmastyēna nirūpyatē|| 1|| tatrādau jvaraprakaraṇam| tatra jvarōtpattiḥ| sā cētihāsarūpēṇa nirūpitā saṅgrahē (ni. a. 1) - "[purā] kr̥tayugē vigatarāgadvēṣādidvandvā jitalōbhaśramaklamālasyabhayā niṣparigrahāḥ puruṣā babhūvuḥ| tēṣāṁ puṇyabalēna pr̥thivyādīnāṁ sarvaguṇasamudāyādacintyarasavīryādisamuditāni sasyānyauṣadhayaścāsan| tē tāni jitēndriyatvāt kālē mātrayā cōpayuñjānā satyārjavānr̥śaṁsyādiguṇayōgācca surasadr̥śatējōrūpākr̥tipramāṇaprasādōpacayasaṁhananāḥ sattvasārasampannā dīrghāyuṣō nīrujaśca babhūvuḥ| bhraśyati tu kr̥tayugē yugasvabhāvakramēṇa parihīyamānasarvaguṇēṣu pr̥thivyādiṣu śarīrēṣu ca dharmātikramāt puruṣēśvavaśyaṁbhāvinō nirapēkṣarūkṣābhirupēkṣitā dēvatābhirjvarādayaḥ prādurabhūvannitisarvarōgāṇāṁ sāmānyataḥ sambhavaḥ| nirapēkṣāḥ-nirāśāḥ, rūkṣāḥ-niḥsnēhāḥ| jvarastu sthāṇuśāpāt prācētasatāmupagatasya prajāpatēḥ kratau bhāgamaparikalpayatastadvināśārthaṁ pūrvajanmāvamānitayā rudrāṇyā prēritasya paśupatērdivyamabdasahasraṁ parirakṣitavataḥ kōpamaticirakālasambhr̥tō vratāntē rōṣāgniḥ kiṅkararūpēṇa kila piṇḍitamurtirvīrabhadranāmā bhasmapraharaṇastriśirōkṣibāhupādaḥ piṅgalalōcanō daṁṣṭrī śaṅkukarṇō kr̥ṣṇatanuruttamāṅganniścacāra| sa dēvīvinirmitayā saha bhadrakālyā pratirōmakūpamabhiniḥsr̥tairvividhavikr̥tākr̥tibhirantairbhayānakavākyakriyāvapurbhiranucaraiḥ parivr̥taścaturyugāntakarāmbhōdasahasraninadō'nunādayan rōdasī jvālāgarbhēṇa parivr̥taḥ kala kalāravēṇa mahābhūtasamplavakāriṇā vidhāya dānavavadhamaśvamēdhādhvaravidhvaṁsaṁ ca prāñjalirvijñāpayāmāsa śivam| śivī bhūtō'si dēvadēva dēvaiḥ pitāmahaprabhr̥tibhiḥ jagataḥ pitrā ca dhātrā'bhiṣṭūyamānaḥ sampratyahaṁ kiṁ karavāṇīti| taṁ śūlī sakrōdhamādidēśa| yasmāttridaśairapyajayya matkrōdha vratavighnaṁ cikīrṣu daityasainyaṁ dakṣō dakṣahavyaṁ ca tvayā jīrṇamatō jagatō'sya sasthāvarasya jvarayitā jvarō bhavān bhavatu| tvaṁ hi sarvarōgāṇāṁ prathamaḥ pravarō janmamaraṇēṣu tamōmayatayā mahāmōhaḥ prāgjanmamaraṇamatō vismārayitā'pacārāntatēṣu cōṣmāyamāṇatvāt santāpātmā dvayēṣvapi dhruvō jvarō bhavēti| sō'yamēvamumāpatinā'nugr̥hītō nānānāmabhiḥ sarvatō'nubhuvi vicarati| tadyathā,- pākalō gajēṣu, abhitāpō vājiṣu, alarkaḥ kukkurēṣu, indramadō jalajēṣu, jyōtirōṣadhīṣu, cūrṇakō dhānyēśu, apsu nīlikā, bhūmāvūṣaraḥ, mānuṣēṣu jvaraḥ iti| tatsahajāścārōcakāṅgamardaśirōvyathābhramaklamaglānitr̥ṣṇāsantāpādayaḥ| tatsantāpācca raktapittam| tatraiva ca yajñē krōdhabhayābhibhūtānāṁ paritō vidravatāṁ laṅghanaplavanādyairdēhavikṣōbhaṇairgulmavidradhivr̥ddhijaṭharādayō haviḥprāśānmēhakuṣṭhārśaḥśōphātisārādayō bhayatrāsaśōkāśucisaṁsparśairunmādāpasmāragrahādayō rōhiṇyatisaṅgācchēṣaduhitrasambhōgakr̥tācca prajāpatikrōdhāt nakṣatrarājasya rājayakṣmā tatsahōdbhavāśca kāsaśvāsādayaḥ| sō'pi hi na vinā jvarēṇānubadhnātīti sakalō'pi rōgagrāmō jvarapūrvakō jvaraśabdavācyaśca|" iti| rōgalakṣaṇaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athāta iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rōgādayaḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ-ēkārthā ityarthaḥ| nanu ca, ēṣāṁ rōgādiśabdānāṁ pravr̥ttinimittaṁ pratyarthabhēdō'pi dr̥śyatē| yathā,-rujatīti rōgaḥ, duḥkhasya kartr̥tvādduḥkhasyābhidhāyakaḥ| pāpmēti kila sarvē rōgāḥ pāpasya karmaṇaḥ phalamiti kr̥tvā pāpmētyucyatē| "jvaraḥ pradhānō rōgāṇāmuktaḥ" (ca. ci. a. 3|4)| prādhānyaṁ cāsya durupakramatvādatiduḥsahatvācca| ata ēva sarvakāyamanaḥsantāpakatvaṁ jvarasyāhuḥ| tathā, "jyāvayōhānau" ityasya dhātōrauṇādikē varapratyayē sati jvaraśabdasyārthāntaratvamapyāpatati| vividhamādhiṁ-duḥkhaṁ, ādadhāti śarīrē manasi cēti-vyādhiḥ| vikārō buddhīndriyamanaḥśarīrāṇāṁ vikr̥tiṁ-anyathātvaṁ, janayatītyarthaḥ| duḥkhamityanēnōpatāpakatvamanubhavaṁ gamayati| āmaya ityasyārthaḥ-kilā''masamutthāḥ sarvē vyādhayaḥ| prāyēṇa hi lōkō'khila ēva laulyādadēśakālāpathyātimātrāśī bhavati| tasya cāvaśyamāmasambhavādbāhulyēnāmasamutthā vyādhayaḥ| bāhulyaṁ cāṅgīkr̥tya śabdapravr̥ttiḥ| yakṣmēva yakṣmā, yathā-"yakṣmā rōgasamūhānām" (ca. sū. a. 25|39, saṁ. sū. a. 13) ityuktaḥ| ēvaṁ sarvō'pi rōgō rōgasamūha ityanēna dyōtayati| tathā ca, sarvō vikāra utpadyamānō'nēkairvyādhilakṣaṇabhūtaiśca yukta utpadyatē| yathā,-jvarasyālasyārōcakādayaḥ| ātaṅka iti "taki kr̥cchrajīvanē" ityasya dhātōrāṅpūrvasya rūpam| rōgōpataptatvāddhi strīpānabhōjanādibhyō nivr̥ttāḥ kr̥cchrēṇa jīvanti| gada iva gadō'nēkakāraṇajanyatvāt| yathā hi gadō'nēkakāraṇajastathā gadō'pīti gadaśabdasyārthaḥ| ābādha iti āsamantāt kāyamanasōrbādhanaṁ-pīḍētyarthaḥ| ēvaṁ pravr̥ttinimittaṁ pratyarthabhēdadarśanāt kathamuktaṁ paryāyavācinaḥ iti| atrācakṣmahē| ēvamēvaitat| kintu pīḍākāritvasāmānyaṁ pravr̥ttinimittamurarīkr̥tya paryāyavācinaḥ ityuktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-paryāyakathanadvārēṇa rōgalakṣaṇamāha-rōga iti| rujatīti rōga ityādivyutpattyā rōgādiśabdairyō'rthō'bhidhīyatē sa rōgaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nidānādayaḥ samprāptyantā rōgāṇāṁ vijñānaṁ pañcadhā smr̥tam, munīndrairiti śēṣaḥ| nidānādivijñānēna sarvē rōgā viśēṣēṇa budhyanta ityarthaḥ| upaśayastathēti yathā nidānādayō rōgāṇāṁ vijñānaṁ tathōpaśayō'pīti tattulyakakṣatāṁ dyōtayituṁ tathāśabdaṁ tantrakr̥t pratyuktavān| ēvaṁ samprāptiścētyatra cakāramapi| iti-parisamāptau, ētāvadēva rōgāṇāṁ vijñānam| nidānaṁ dvidhā,-rōgāṇāmāsannaṁ viprakr̥ṣṭaṁ ca| tatrāsannaṁ yathā-vātādayaḥ prakupitāḥ| viprakr̥ṣṭaṁ kāraṇaṁ yathā-vātādicayaprakōpakaramāhāravihārādi| tatra nidānaṁ-kaṭukāmladadhyādikaṁ jvarasya| pūrvarūpaṁ yathā-jvarasyaivālasyādayaḥ| rūpaṁ yathā-"āgamāpagamakṣōbhamr̥dutāvēdanōṣmaṇām| vaiṣamyaṁ tatratatrāṅgē tāstāḥ syurvēdanāścalāḥ||" (hr̥. ni. a. 2|10) ityādi| upaśayō yathā jvaraṁ snēhamardanādinōpaśāmyantamupalabhya sa tasyōpaśaya ityucyatē| samprāptistu-"yathāduṣṭēna" (ślō. 8) ityādilakṣaṇā| viniścitajñānakāraṇatvādvijñānam, kāraṇē kāryōpacārāt| nidānādīnāmasamāsanirdēśa ēkaikasyāpi prādhānyamiti dyōtanāya| ēvamēkaikasyōpalabdhikāraṇatvaṁ bhavati| upacārādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ pañcadhētyuktaṁ niyamārtham| pañcadhaivaitāni tattvatō nānyē rōgāvabōdhahētavaḥ santītyarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rōgalakṣaṇasya bhēdānāha-nidānamiti| vijñānaṁ-lakṣaṇam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nimittādibhiḥ ṣaḍbhiḥ paryāyairnidānamāhuḥ-vadanti, munaya iti śēṣaḥ| tatra tatra śāstrapradēśē nidānamētaiḥ paryāyairvēdyamityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-paryāyakathanadvārēṇa nidānalakṣaṇamāha-nimittēti| saṅgrahē tu (ni. a.1)-"tatra nidānaṁ vāyvādiprakōpaḥ| tasya punarahitāhāravihārasēvā||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yēna-ālasyārucyādinā, utpitsuḥ-udbubhūṣuḥ, āmayō-jvarādiḥ, lakṣyatē-jñāyatē, tatprāgrūpam| dōṣaviśēṣēṇa-vātādinā, anadhiṣṭhitaḥ-anāsāditō, 'vyaktarūpēṇa' ityatrānuktamapi gamyamānatvāduktaṁ bōdhyam| tathā hi-vātādidōṣēṇānadhiṣṭhitatvādvyādhērutpitsutaiva na ghaṭatē, vyādhikāraṇābhāvāt| na hi vātādīn vimucya vyādhēḥ prāyēṇānyataḥ sambhavaḥ sambhāvyatē| vakṣyati hi (ślō. 12)- "sarvēṣāmēva rōgāṇāṁ nidānaṁ kupitā malāḥ|" iti| tasmāddōṣaviśēṣānadhiṣṭhitatvamutpitsōrāmayasya yaducyatē, tadvyaktarūpadōṣāpēkṣamavagantavyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha pūrva [rūpa]lakṣaṇamāha-prāgrūpamityādi| utpitsurāmayō yēna lakṣyatē tatprāgrūpam| utpitsuḥ-utpatitukāmaḥ| rōgō hi rājēva bahuparivāraḥ| tasya kēcidagrē kēcitsaha kēcitpaścādvrajanti| tē ca purvarūparūpōpadravasaṁjñāḥ| tatra pūrvarūpēṇa jvarādyanyatama utpatsyata iti jñāyatē, na tu vātajvarādyanyatama iti, ata āha-dōṣaviśēṣēṇānadhiṣṭhita iti| yattūktaṁ rugviniścayē (jva. ni. ślō. 6)-"sāmānyatō, viśēṣāttu jr̥mbhā'tyaryaṁ samīraṇāt| pittānnayanayōrdāhaḥ, kaphānnānnābhinandanam||' iti| tatsambhāvanājñānaṁ na pramājñānamityupēkṣitaṁ pūrvaiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadityanēna prāgrūpaṁ parāmr̥śyatē| tat-prāgrūpaṁ, utpitsūnāṁ jvarādīnāmalpatvāt-anāsāditabalatvāt, avyaktaṁ liṅgaṁ-aspaṣṭaṁ lakṣaṇam| yathāyathaṁ-yadyasya vyādhērjvarādyanyatamasyātmīyamātmīyam| tacca prāgrūpaṁ tridhā dr̥ṣyatē,- kiñcicchārīraṁ kiñcinmānasaṁ kiñcicchārīramānasaṁ ca| tatra śārīraṁ yathā-jvarasyālasyāsyavairasyagātragauravajr̥mbhāsāsrākulākṣitētyēvaṁprāyam| mānasaṁ ca-aratirhitōpadēśēṣvakṣāntirityēvaṁprāyam| kiñcicchārīramānasaṁ yathā-"prītiramlapaṭūṣaṇē| dvēṣaḥ svāduṣu bhakṣyēṣu" (hr̥. ni. a. 2|8) ityēvaṁprāyam, śārīramānasadōṣajanitatvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prāgrūpasya sāmānyarūpatvamāha-liṅgamavyaktamiti| avyaktaṁ-viśēṣajñānahīnam| alpatvāt-viśēṣalakṣaṇasādhanāparipūrṇatvāt| kiṁ vyādhimātrasya ? na| yathāyathaṁ vyādhiviśēṣasya jvarādēḥ| yattu kvacitpūrvarūpamuktvā sāmānyarūpamucyatē tadviśēṣarūpamēva| prativiśēṣaṁ vaktavyam| ēkatrōcyatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadēva-prāgrūpaṁ, vyaktatāṁ yātaṁ-vyaktadōṣādhiṣṭhitaṁ sat, rūpamityabhidhīyatē| tadēvētyēvaśabdēnaitat dyōtayati,-yadēva śārīraṁ prāgrūpaṁ pūrvōpavarṇitaṁ tadēvēha gr̥hītavyam, sthāyitvāt| tadhdyāmayānubandhi| mānasaṁ śārīramānasaṁ cāsthāyitvānna gr̥hītavyam| taddhi dvayamapyutpannavyādhisamanantaraṁ prāyēṇa naśyatīti tadvyaktatāṁ na yāti| ataḥ śārīramēvōtpitsuvyādhiprāgrūpamiha parāmraṣṭuṁ yuktam| saṁsthānādayaḥ ṣaṭ rūpasya paryāyā ityarthaḥ| imē ca paryāyāḥ prāgrūpasyāpi yōjyāḥ| yathā-pūrvasaṁsthānaṁ pūrvavyañjanaṁ pūrvaliṅgamityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rūpalakṣaṇamāha-tadēva vyaktatāmiti| tatra purvarūpavyaktatādōṣaviśēṣēṇa nirdhārakatvam| rūpādayaḥ sapta paryāyāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-upayujyata ityupayōgaḥ-sēvanam| sukhamāvahati-utpādayatīti sukhāvahaḥ,-dēhasya sukhaṁ karōtītyarthaḥ| ya upayōgaḥ sukhāvahastamupaśayaṁ vidyāt-jānīyāt, munīndra iti śēṣaḥ| kēṣāmupayōgaḥ ? auṣadhānnavihārāṇām| auṣadhaṁ-harītakyādi| annaṁ-raktaśālyādi| vihārō-vāgdēhamanōnirvartitaścēṣṭāviśēṣō vyāyāmavyavāyajāgaraṇādhyayanagītabhāṣaṇadhyānadhāraṇādirūpaḥ| auṣadhaṁ cānnaṁ ca vihāraścauṣadhānnavihārāḥ, tēṣāmauṣadhānnavihārāṇām| tēṣāṁ kimbhūtānām ? hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇām| hētuvyādhiviparyastānāṁ viparyastārthakāriṇāṁ ca| viparyastāḥ-viparītāḥ, hētuvyādhyōrviparyastāḥ| hētuśca vyādhiśca hētuvyādhī, tayōrviparyastā hētuvyādhiviparyastāḥ,-nidānarōgayōrviparītāḥ| tathā viparyastānāmarthō viparyastārthaḥ, taṁ kurvantīti viparyastārthakāriṇaḥ| hētuvyādhiviparyastāśca viparyastārthakāriṇaśca hētuvyādhiviparyastaviparyastārthakāriṇaḥ, tēṣām| kēṣāṁ viparyastānāmarthaṁ kurvanti ? atra prakr̥tatvāddhētuvyādhiviparyastānām| tadayamarthaḥ-hētuvyādhyōraviparītā api hēturūpā iva bhāsamānā vyārdhirūpā iva bhāsamānā hētuvyādhiviparyastānāmarthaṁ vyādhyupaśamalakṣaṇaṁ kurvanti| yathā hētuviparītairvyādhiviparītaiścauṣadhānnavihārairvyādhyupaśamaḥ kriyatē pratipakṣatvāt, tathā viparyastārthakāribhirapītyarthaḥ| saṅgrahē tu jagāda (sū. a. 12)- "ubhayārthakāri punardaivavyapāśrayam| tathā chardyāṁ chardanamityādi| ēvaṁvidhaṁ hyaviparītamēva sat bhēṣajaṁ viparītamarthaṁ karōti|" iti| tatra hētuviparītā auṣadhānnavihārā yathā-gurusnigdhaśītajē vyādhau laghurūkṣōṣṇamauṣadhamannaṁ vā| tathā, santarpaṇōtthē'patarpaṇam, apatarpaṇōtthē santarpaṇam, jāgaraṇōtthē vyādhau svāpaḥ, svāpōtthē jāgaraṇam, vyāyāmōtthē āsanā, ityādi| tathā, vyādhiviparyastā auṣadhānnavihārā yathā-vātajē jvarē sarpiḥpānamauṣadham| tasminnēva jvarē'nnaṁ pēyā| vihāraśca tasminnēva jvarē dēhamanōvyāpārōparamaḥ| tathā, pācanasādhyē jvarē dōṣānapēkṣamauṣadhaṁ mustāparpaṭakam| annaṁ raktaśālyādi| pramēhē rajanī yavānnaṁ ca| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 1|72)- "raktādyāḥ śālayō jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvarē hitāḥ|" ityādi| vihāraśca yathā (hr̥. ci. a. 1|171)- "jvarakālasmr̥tiṁ cāsya hāribhirviṣayairharēt|" iti| tathā munirapyavōcat (ca. ci. a. 3|319)- "jvarakālaṁ ca vēgaṁ ca cintayan jvaryatē tu yaḥ| tasyēṣṭaiśca vicitraiśca viṣayairnāśayētsmr̥tim||" iti| viparyastārthakāriṇaśca dvēdhā bhavanti,-vyādhiviparyastārthakāriṇō hētuviparyastārthakāriṇaśca| tatra vyādhiviparyastārthakāruṇō yathā-chardivyādhau tadarthakāryauṣadhaṁ madanādi| annaṁ ca tadupasr̥ṣṭaṁ śālyādi| athavā yadahr̥dyamasātmyamapariśuṣkaṁ guru ca| vihārō'ṅgulyutpalanālādinā tadudvamanam| yathā cātisārē virēcanam| vamanēna virēcanēna ca chardyatīsārayōrvr̥ddhirēva kartuṁ yuktā, taddhētukatvāttasya| iha ca śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| hētuviparyastārthakāriṇaśca yathā-madyōtthē vyādhau madyamēvōyuktaṁ vyādhiṁ śamayatyauṣadhatvēna| ēvamannavihārāvapyūhyau| madyēna madātyayasya vr̥ddhirēva kartuṁ yuktā, taddhētukatvāttasya| iha tu śamanakaraṇādviparyastārthakāritvam| ētadēva ca tadarthakārīti vadanti| tacca mātrāśitīyē (hr̥. sū. a. 8|24) vyākhyātamēva| hi-yasmāt, saḥ-upaśayō, vyādhēḥ-āmayasya, sātmyamiti smr̥taḥ| munīndrairiti vākyaśēṣaḥ| ēvaṁ vyādhiguṇaviparītō ya āhārō vihāraśca prāyēṇa nidānaviparītaḥ sa vyādhisātmyam| munistvavōcat (ca. sū. a. 6|50)- "dēśānāmāmayānāṁ ca viparītaguṇaṁ guṇaiḥ| sātmyamicchanti sātmyajñāścēṣṭitaṁ cādyamēva ca||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-upaśayalakṣaṇamāha-hētuvyādhīti| hētuviparyastāḥ-śītādējē vyādhāvuṣṇādayaḥ| vyādhiviparyastāḥ-stambhādirūpē vyādhau svēdādayaḥ| viparyastārthakāriṇaḥ-pittē'ntarnigūḍhē vimārgagē vā svēda ityādayaḥ| svēdō hi pittasya na viparyastaḥ, arthaṁ tu viparyastasya karōti pittaśamanākhyam| ēvaṁ trividhasyauṣadhasya annasya vihārasya cōpayōgō yaḥ sukhāvahaḥ, tamupaśayaṁ vidyāt| tasya paryāyō vyādhisātmyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atō yathānirdiṣṭalakṣaṇādupaśayākhyāt yō viparītalakṣaṇa auṣadhānnavihārāṇāmupayōgaḥ-sēvanamasukhāvahaḥ, sō'nupaśaya ucyatē| sa ēva vyādhērasātmyamityabhisaṁjñitaḥ-ābhimukhyēna saṅkētitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anupaśayalakṣaṇamāha-viparītō'nupaśaya iti| upaśayalakṣaṇa[t]viparītō-duḥkhāvahaḥ| tasya paryāyō vyādhyasātmyam| anupaśayasya pr̥thaguddēśō na kr̥taḥ, upaśayāntarbhāvāt| itthaṁ sukhamanyathā duḥkhamityanvayavyatirēkābhyāṁ hyupaśaya ēva nirghāryatē| saṅgrahē tu dēśakālōpayōgō hyu('pyu) ktaḥ (ni.a.1)-"ētēna dēśakālau vyākhyātau|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yēna prakārēṇa duṣṭaḥ-kupitō, vātādyanyatamō dōṣō-yathāduṣṭaḥ, tēna yathāduṣṭēna dōṣēṇa yathā cānuvisarpatā-dēhamanudhāvatā sannivēśaviśēṣēṇa gacchatā, pratyāmayaṁ vā nirvr̥ttiḥ-niṣpattirudbhava iti yāvat, nirdiṣṭā sā samprāptiḥ| sā ca jātirāgatiśca kathyatē| yathā jvarasya-"malāstatra (hr̥. ni. a. 2|3) ityādilakṣaṇalakṣitā| tatra malānāmāmāśayapravēśanēna, tathā''mānugamanēna, tathā srōtōrōdhēna, tathā paktisthānājjvalananirasanēna, tathā tēnaiva jāṭharēṇa vahninā tēṣāmabhisarpaṇēna, tathā sakaladēhatāpēna, gātraṁ cātyuṣṇaṁ kurvatā, ēvaṁvidhayā samprāptyā jvarō'yamiti niścīyatē| ēvaṁ raktapittādiṣvapi cintyā samprāptiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samprāptilakṣaṇamāha-yathā duṣṭēnēti| yathāyēna prakārēṇa nirvr̥ttiḥ, asau prakāraḥ samprāptiḥ| sa ca prakārō duṣṭatvēna [saṁ]calitatvēna ca| rūpahānirvā rūpavr̥ddhirvā rūpāntaraṁ vētyādi duṣṭatvaprakāraḥ| sañcalitatvēna vā vēgēna vā mārgāntarēṇa vā gatirityādi sañcalitatvaprakāraḥ| samprāptēḥ paryāyau jātirāgatiśca|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sā ca-samprāptiḥ, saṅkhyādiviśēṣēṇa bhidyatē,- saṅkhyā ca vikalpaśca prādhānyaṁ ca balaṁ ca kālaśca ta ēvam, tēṣāṁ viśēṣaḥ saṅkhyāvikalpaprādhānyabalakālaviśēṣaḥ, tasmātsā samprāptirbahudhā sampadyatē| tatra saṅkhyāviśēṣō yathā-[atraiva-]ihaiva, vakṣyantē'ṣṭau jvarāḥ, iti| ēvamanyatra pañca kāsāḥ, pañca śvāsāḥ, aṣṭau gulmāḥ, ityēvamādayaḥ saṅkhyāviśēṣāḥ samprāptibhēdāḥ| dōṣāṇāṁ-vātādīnāṁ, samavētānāṁ-ēkasmin vyādhau saṅghaṭṭitānāṁ, yā aṁśāṁśakalpanā-bhāgēna bhāgēna kāryānumēyēna nirūpaṇā, sa vikalpaḥ| aṁśaścāṁśaścāṁśāṁśau, tābhyāṁ kalpanā-anēkavidhō viśēṣaḥ| yathā-asmin vyādhau vātaḥ kupitaḥ kadācidēkēna guṇēnādhikēna rūkṣēṇa kadācillaghunā kadācicchītēna kadāciddvābhyāṁ tribhirvā'dhikairduṣyati| ēvaṁ pittaṁ kaṭvamlādinā kupitaṁ kadācidēkēna guṇēna tīkṣṇēna kadāciduṣṇēna kadāciddvābhyāṁ bahubhirvā'dhikairduṣyati| ēvaṁ kaphē'pi nirūpyam| tadēvaṁrūpō yō niścayaḥ sa vikalpa iti| yataścaivaṁ tataḥ sarvēṣu rōgēṣu tulyāḥ kōpanaprakārā na bhavanti| tathā hi-rūkṣādayō guṇā vātasya sadā kōpakāḥ, kintu kadācit kasyacidguṇasya prakr̥ṣṭatvaṁ kōpanē kasyacinnyūnatvamiti| ata ēva hētōrgadānantyaṁ cikitsānantyaṁ ca| dōṣāṇāmiti bahuvacanōpādānādēva samavētānāmityarthē labdhē samavētagrahaṇaṁ pr̥thagdvandvasamastānāmapi cāṁśāṁśakalpanā vikalpa ucyata iti pratipādanārtham| svātantryaṁ ca pāratantryaṁ ca, tābhyāṁ vyādhēḥ prādhānyamādiśēt-jānīyāt| tatra svatantrasya vyādhēḥ prādhānyam, yathā svanirdiṣṭōpakramasādhyatvāt| asvatantrasya vyādhēraprādhānyam, pradhānavyādhyupakramēṇa prāyastasyāpyupakramyatvāt| yadyapi prādhānyaviśēṣādasau samprāptirbhidyata ityuktam, tathā'pyaprādhānyaviśēṣādapyasau samprāptirbhidyata ityarthāduktaṁ bhavatyēva| prādhānyāprādhānyayōḥ parasparaṁ sāpēkṣatvāt| tathā hi-aprādhānyaṁ prādhānyamapēkṣya vaktuṁ yujyatē, apradhānyaṁ cāpēkṣya prādhānyamiti| kr̥tsnasya bhāvaḥ kārtsnyam| kārtsnya cāvayavāśca kārtsnyāvayavāḥ| hētvādinā kārtsnyāvayavāḥ| ādiśabdēna prāgrūpādayō gr̥hyantē| balaṁ cābalaṁ ca balābalē vyādhēḥ sambandhinī, tayōrviśēṣēṇaṁ-viśiṣṭatā, balābalaviśēṣaṇam| tadyathāsaṅkhyēna hētvādikārtsnyāvayavairādiśēt| tatra pratirōgaṁ yannidānatvēnōpadiṣṭaṁ, tatkiṁ kārtsnyēnāsya vyādhērutpādakamutāvayavēna ? ēvaṁ prāgrūpamapi| tathā lakṣaṇamapi kiṁ samastamasya vyādhērlakṣyata utāvayavēna ? upaśayō'pyasya vyādhēḥ santarpaṇāpatarpaṇarūpaḥ, sa kiṁ kārtsnyēna sukhānubandhaṁ karōtyutāvayavēna ? tatra kārtsnyēna yathā-raktaśālyādimāṁsaghr̥takṣīradadhivasāmajjatailādinā| avayavēna tu-raktaśālyādimāṁsādyanyatamēna caikaikēna| tathā'patarpaṇarūpō'pi yavaśyāmākagavēdhukakōradūṣanīvāratakrāranālādiḥ, sa kiṁ kārtsnyēna sukhānubandhaṁ karōtyutāvayavēna yavādinaikaikēna ? ēvamanyadapi cintyam| yathā ca jvarasya-āmāśayaṁ praviśya kiṁ kārtsnyēnāthāṁśēna ? tathā''mamanugamya kiṁ kārtsnyēnāthāṁśēna ? ityādi| tadēvaṁbhūtairmalairayaṁ jvarō nirvartita ityēvaṁ balābalaviśēṣaṇamādiśēditi| naktaṁ ca dinaṁ ca r̥tuśca bhuktaṁ ca, tāni naktaṁdinartubhuktāni| tēṣāmaṁśāḥ-avayavāḥ, naktaṁdinartubhuktāṁśāḥ| vyādhēḥ kālō vyādhikālaḥ| yathāmalaṁ-yathādōṣam| yō yasya dōṣasyātmīyaḥ kālastaṁ naktaṁdinartubhuktāṁśairvyādhikālamādiśēt| yathā-ślēṣmajvarasya rātrimukhē pūrvāhṇē vā vasantē r̥tāvāhārē ca bhuktamātrē balalābhō bhavati| ēvaṁ mārutapittayōrapi balalābhō nirūpyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samprāptibhēdānāha-saṅkhyāvikalpēti| aṣṭau jvarā ityuktērjā(rjñā)yatē jvarasyāyamasādhāraṇa utpattiprakāraḥ, yēnāṣṭadhaivōtpadyata iti| tasya prakārasya śabdāntarāpratipādyatvāt saṅkhyāśabdēnōktiḥ| dvandvajē sannipātajē vā vyādhau vyādhitāratamyavikalpaḥ| yatraikaḥ prakāraḥ svatantraṁ vyādhimutpādayaṁstatparatantramapyutpādayati tatprādhānyam| atrōtpattiprakārē hētvādisāmagnyanurūpaṁ vyādhērduḥsahatvaṁ tadbalam| abalagrahaṇamanupaśayavat| yatrōtpattiprakārē svadōṣakālē vyādhivr̥ddhiḥ sa kālaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-itiśabdaḥ prakārē, anēna saṅkṣēpākhyēna prakārēṇa yathānirdiṣṭēna, nidānārthō-nidānābhidhēyaḥ, samāsataḥ [ prōktaḥ- ] prakarṣēṇōktō, na tu vyāsataḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nidānārthamupasaṁharati-iti prōkta iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ya ēva nidānārthaḥ samāsēna prōktaḥ, tamēva vyāsēnōpadēkṣyati-tantrakr̥dabhidhāsyati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niyamārthaṁ vistaraṁ vaktuṁ pratijānītē-sa vyāsēnōpadēkṣyata iti| vyāsēna-vistarēṇa, upadēkṣyatē-vakṣyati(tē), granthakāraḥ(rēṇa)| pratirōgamiti śēṣaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvēṣāmapi rōgāṇāṁ kupitā malāḥ-kruddhā vātapittakaphāḥ, nidānaṁ-hētuḥ| tadityanēna vātādayaḥ parāmr̥śyantē| tasya-vātādiprakōpasya, nidānaṁ vividhaṁ-nānāprakāraṁ, ahitasēvanaṁ-ahitānuṣṭhānaṁ, prōktam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kañcidaṁśamihaiva vakti-sarvēṣāmēvēti| malāḥ-dōṣāḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-trayāṇāṁ-kālārthakarmaṇāṁ, trividhō-hīnamithyātimātralakṣaṇō, yōgō'hitamiti prāk-sūtrasthānē, udāhr̥taḥ-uktaḥ| yathā (hr̥.sū.a.12|35)- "arthairasātmyaiḥ saṁyōgaḥ kālaḥ karma ca duṣkr̥tam|" ityādi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-[trividhaḥ-]hīnamithyātimātrabhēdēna| trayāṇāṁ-kālārthakarmaṇām| prāk-dōṣabhēdīyādhyāyē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tiktādibhiḥ samīraṇaḥ kupyati| nanu, alpapramitabhōjanaśabdayōḥ paryāyaśabdatvāddvayōrupādānamayuktam| naitadasti| bhinnārthatvādanayōḥ| tathā hi-alpabhōjanaṁ hīnabhōjanamucyatē| pramitabhōjanaṁ tu taducyatē yadatikrāntavēlaṁ bhuktam| tathā cāgamaḥ-"dhānyaṁ pulākaniṣpannaṁ jñēyaṁ tatpramitāśanam| atītakālaṁ yadbhuktaṁ" ityādi| dhāraṇōdīraṇē-vātavēgādīnām| kriyātiyōgē-vamanavirēcanāsthāpanādikriyāṇāmatisēvanam| nanu, āsthāpanēna ca vāyōḥ kōpō'nupapannaḥ| tathā hi-"vātē bastiriṣyatē " (hr̥. sū. a. 19|1) ityuktam| naivam| āsthāpanātiyōgō hi pittaślēṣmādīnāṁ dhātūnāmapacayakr̥t| tadapacayācca vāyōḥ kōpaḥ| tathā cōktam-"vāyōrdhātukṣayāt kōpō mārgasyāvaraṇēna ca|" iti| tasmādyuktō vāyōrāsthāpanātiyōgēna kōpaḥ| tantrakr̥tā'pyuktam (hr̥. sū. a. 19|65)- "snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvātiśīlayēt| utklēśāgnivadhau snēhānnirūhānmarutō bhayam||" iti| grīṣmānta ityantaśabdaḥ samīpavacanō vēdyaḥ| tēna grīṣmasamīpē varṣākhyē kālē prakōpa iti yujyatē| anyathā "cayaprakōpapraśamā vāyōrgīṣmādiṣu triṣu|" (hr̥. sū. a. 12|24) ityētadvyāhanyēta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiktādibhiḥ samīraṇaḥ kupyati| pramitaṁ-cirakālanihitaṁ, ajīrṇamityarthaḥ| grīṣmādīnāmantē-varṣāparāhṇāpararātraparakālavidāhasañcitam| saṅgrahē tu (ni.a.1)-"viṣṭambhivirūḍhakattr̥ṇadhānyakalāyacaṇakakarīratumbakāliṅga- cirbhiṭabisaśālūkajāmbavatindukaśuṣkatr̥ṣitāśanakṣudhitāmbupānāsr̥kkṣaya- pravātabalavadyuddhanigrahātikharacāpakarṣaṇātyuccaviṣamalaṅghanadhāvana- saritprataraṇābhighātadamyagōvājigajanigrahāśmaśilālōhakāṣṭhōtkṣēpavikṣēpa- bhramaṇacālanagāḍhōcchādanaparāghātanādisāhasōtkaṇṭhādibhiratisēvitaiḥ|" ityadhikam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittaṁ kaṭvādibhiḥ kupyati| ardharātrē pittasya kālasvabhāvātkōpaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṭvādibhiḥ pittaṁ prakupyati| vidāhasamayaḥ-āhārasya vidagdhāvasthā| saṅgrahē tu (ni.a.1)-"kṣāraśuktaśāṇḍākīmadyamūtramastudadhidhānyāmlatailakulatthamāṣa niṣpāvatilānnalaṭvākuṭhērakādivargāmāmrātakāmlīkāpīlubhallātakāsthilāṅgalikā- maricātapāgnirajōdhūmakrōdhērṣyājīrṇamaithunōpagamādibhiḥ|" ityadhikam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-svādvādibhiḥ kaphaḥ kupyati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svādvādibhiḥ ślēṣmā prakupyati| āsyā-āsanā| svapnasukhaṁ-śayyāsukham| saṅgrahē tu (ni. a. 1) - "mōcakharjūrabhavyanālikēraniśāmbupānātyambupānabhuktamātrakālātisvapna kāyavāṅmanōvyāpārānārambhānupadhānaśayanāvaśyāyaharṣacchardivighātādibhiḥ|" ityadhikam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvandvaṁ-dvayaṁ, vātapittē vātakaphau pittakaphāviti| saṅkarāt-miśrībhāvāttiktādīnāṁ, kupyati| ētaduktaṁ bhavati,-yēna tiktādirvātahētuḥ sēvitaḥ kaṭvamlādiśca pittahētuḥ, tasya vātapittē prakupyataḥ| ēvaṁ śēṣayōryōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātādikōpanasaṅkarāt-dvayōrdvayōryōgāt, dvandvaṁ prakupyati|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samastānāṁ-tiktādīnāṁ, miśrībhāvāt sannipātaḥ kupyati| tathēti samuccayē| saṅkīrṇāśanādibhiśca sannipātaḥ kupyati| ādiśabdēna paryuṣitaklinnādibhōjanādayō gr̥hyantē| saṅkīrṇāśanādīnāṁ lakṣaṇaṁ prāguktam| dōṣatrayakaraistaistairiti pūrvōktairmandakadadhiphāṇitayavakapāṭalavrīhisarṣapaśākādibhiḥ| tathēti na kēvalamaitēḥ, annaparivartanādibhiścēti tathāśabdasyārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarvēṣāṁ miśrībhāvāt saṅkīrṇāśanādibhiśca sannipātaḥ prakupyati| saṅkīrṇāśanaṁ-apāṅktēyaiḥ saha bhōjanam, samaśanaṁ ca| ajīrṇabhōjanaṁ-ajīrṇahētudviṣṭaviṣṭabhyādi bhōjanam| annaparivartanāt-krītānnabhōjanādasātmyabhōjanāñca| duṣṭāmāt-dōṣaduṣṭāpakvānnarasāt| parvatāślēṣāt-parvatāsannavananivāsāt| mithyōpacārataḥ-prasūtānām| saṅgrahē tu (ni.a.1)-"mandakadadhiyāvakasarśapalakucāmaphalāsātmyauṣadhigandhāghrāṇānārtava- durdinarasāyanasnēhasvēdavirēcanādimityāyōgēbhyaḥ pūrvakr̥tānāṁ pāpānāṁ ca karmaṇāṁ pariṇāmāt|" ityadhikam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pratyāmayamiti-anēna prakārēṇa, kruddhāḥ-kupitāḥ, dōṣā āśu-drāgēva, dēhē vikurvatē-śarīrē vikāraṁ janayanti| kiṁ kr̥tvā ? rasāyanīḥ-nāḍīḥ, prapadya-prāpya| kimbhūtāḥ ? rōgasyādhiṣṭhānāni-sthānāni rasarudhirādīni, tāni gantuṁ śīlaṁ yāsāṁ tā rōgādhiṣṭhānagāminyaḥ, tāstathāvidhā nāḍīḥ prāpya vikr̥tibhājō dōṣāḥ sampadyanta ityarthaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē sarvarōganidānaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 1||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samprāptimāha-pratirōgamiti| rōgādhiṣṭhānagāminīḥ-rōgōtpattisthānāni gatāḥ| rasāyanīḥ-nāḍīḥ| saṅgrahē tu (ni. a.1) - "ādhānajanmanidhanapratyarākhyavipatkarē| nakṣatrē vyādhirutpannaḥ klēśāya maraṇāya vā|| janmanakṣatrādgaṇyamānēśu navakēṣu prathamatr̥tīyapañcamasaptamāni-janmavipatkarapratyaranidhanasaṁjñāni| janmai(nmanai)va dvitīyatr̥tīyamānavakasthaṁ-ādhānam| jvarastu jātaḥ ṣaḍrātrādiśvinīṣu nivartatē| bharaṇīṣu tu pañcāhāt, saptāhāt kr̥ttikāsu ca|| trisaptarātrādathavā, rōhiṇyāmaṣṭarātrataḥ| ēkādaśādvā divasānmr̥gē ṣaṇṇavarātrayōḥ|| pañcāhānmr̥tyurārdrāyāṁ tripakṣē saṁśayō'thavā| punarvasau pravr̥ttastu jvarō'paiti trayōdaśāt|| divasātsaptaviṁśadvā vdyahātsaptāhatō'thavā| puṣyē ślēṣāsu maraṇaṁ cirēṇāpi, maghāsu tu|| avaśyaṁ svāsthyamāpnōti dvādaśāhānmr̥tō na cēt| phalgunyōḥ pūrvayōrmr̥tyuranyayōstu dinē'ṣṭamē|| navamē'hnyēkaviṁśē vā jvaraḥ saumyatvamr̥cchati| hastēna, saptamē śāntiścitrāyāmaṣṭamē'thavā|| punaścitrāgamē svātau daśāhādathavā tribhiḥ| pakṣairmr̥tyuṁ viśākhāsu dvāviṁśē'hani nirdiśēt| navamē'hni ha cēcchāntirmaitrē mr̥tyustataḥ param| jyēṣṭhāyāṁ pañcamē mr̥tyurūrdhvaṁ vā dvādaśāt sukham|| syāsthyaṁ daśāhānmūlēna trisaptāhē'thavā gatē| pūrvāṣāḍhāsu navamē tatō'nyāsu tu māsataḥ|| aṣṭābhirathavā māsairnavabhirvā bhavēcchivam| [jvarasu śravaṇē yāti śāntimēkādaśāhataḥ||] ēndrē'ṣṭāhāddhaniṣṭhāsu daśāhādvāruṇēṣu tu| ṣaḍahē dvādaśāhē vā mr̥tyurbhādrapdāsu tu|| uttarāsu dvisaptāhātpraśamō, rēvatīṣu tu| catūrātrē'ṣṭarāṭrē vā kṣēmamityāha śaunakaḥ||" iti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| sarvarōganidānaṁ ca kathitaṁ ca samāsataḥ|| 1||