੧. ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਃ| ਅਥ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਅਸ੍ਯ ਚਾਯਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧਲਕ੍ਸਣੋਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਣੀਤਃ| ਤਾਨਿ ਚ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਾਨਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਸੂਚਿਤਾਨਿ| ਸ਼ਰੀਰਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਧਾਰਂ ਸਮੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਤਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣੋਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਰਬ੍ਧਵਾਨ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤ੍ਯੌਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧ ਏਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦੁਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਃ| ਨੈਵਮ੍| ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯਾਮਯਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾਯੋਗਮਾਮਯਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਮੌਸਧਂ ਦਾਤੁਮੁਚਿਤਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੁਲਿਙ੍ਗਯੋਰੇਵੋਪਾਦਾਨਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਨ ਤ੍ਵੌਸਧਸ੍ਯ, ਇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਿਦਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਮੁਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਨਾ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦|੨੪)- "ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੌਸਧਾਦ੍ਧੇਤੁਲਿਙ੍ਗਯੋਰੇਵਾਮਯਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਅਤੋ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਾਰਮ੍ਭਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮੇਵਾਰਬ੍ਧੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਸਰ੍ਵਰੋਗਕਾਰਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਵਾਤਾਦਯ ਏਵ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੨)- "ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਸ਼ੇਸਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਧ੍ਯਾਯਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਰੀਃ| ਸ਼ੁਭਮਸ੍ਤੁ| ਓਂ ਨਮੋ ਗਣੇਸ਼ਾਯ| ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਨਾਥਾਯ ਨਮਃ|| ਅਥ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਅਙ੍ਗਂ ਕਾਯਚਿ[ਕਿਤ੍ਸਾ]ਖ੍ਯਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ|| ੧|| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਕਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਸਾ ਚੇਤਿਹਾਸਰੂਪੇਣ ਨਿਰੂਪਿਤਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਨਿ. ਅ. ੧) - "[ਪੁਰਾ] ਕਤਯੁਗੇ ਵਿਗਤਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਾ ਜਿਤਲੋਭਸ਼੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਲਸ੍ਯਭਯਾ ਨਿਸ੍ਪਰਿਗ੍ਰਹਾਃ ਪੁਰੁਸਾ ਬਭੂਵੁਃ| ਤੇਸਾਂ ਪੁਣ੍ਯਬਲੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਰ੍ਵਗੁਣਸਮੁਦਾਯਾਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਸਮੁਦਿਤਾਨਿ ਸਸ੍ਯਾਨ੍ਯੌਸਧਯਸ਼੍ਚਾਸਨ੍| ਤੇ ਤਾਨਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਚੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਾ ਸਤ੍ਯਾਰ੍ਜਵਾਨਸ਼ਂਸ੍ਯਾਦਿਗੁਣਯੋਗਾਚ੍ਚ ਸੁਰਸਦਸ਼ਤੇਜੋਰੂਪਾਕਤਿਪ੍ਰਮਾਣਪ੍ਰਸਾਦੋਪਚਯਸਂਹਨਨਾਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਸੋ ਨੀਰੁਜਸ਼੍ਚ ਬਭੂਵੁਃ| ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤਿ ਤੁ ਕਤਯੁਗੇ ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਿਹੀਯਮਾਨਸਰ੍ਵਗੁਣੇਸੁ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਚ ਧਰ੍ਮਾਤਿਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੇਸ਼੍ਵਵਸ਼੍ਯਂਭਾਵਿਨੋ ਨਿਰਪੇਕ੍ਸਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾ ਦੇਵਤਾਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਵਨ੍ਨਿਤਿਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾਃ-ਨਿਰਾਸ਼ਾਃ, ਰੂਕ੍ਸਾਃ-ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥਾਣੁਸ਼ਾਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸਤਾਮੁਪਗਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ ਕ੍ਰਤੌ ਭਾਗਮਪਰਿਕਲ੍ਪਯਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਾਵਮਾਨਿਤਯਾ ਰੁਦ੍ਰਾਣ੍ਯਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤਸ੍ਯ ਪਸ਼ੁਪਤੇਰ੍ਦਿਵ੍ਯਮਬ੍ਦਸਹਸ੍ਰਂ ਪਰਿਰਕ੍ਸਿਤਵਤਃ ਕੋਪਮਤਿਚਿਰਕਾਲਸਮ੍ਭਤੋ ਵ੍ਰਤਾਨ੍ਤੇ ਰੋਸਾਗ੍ਨਿਃ ਕਿਙ੍ਕਰਰੂਪੇਣ ਕਿਲ ਪਿਣ੍ਡਿਤਮੁਰ੍ਤਿਰ੍ਵੀਰਭਦ੍ਰਨਾਮਾ ਭਸ੍ਮਪ੍ਰਹਰਣਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਬਾਹੁਪਾਦਃ ਪਿਙ੍ਗਲਲੋਚਨੋ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰੀ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣੋ ਕਸ੍ਣਤਨੁਰੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਨ੍ਨਿਸ਼੍ਚਚਾਰ| ਸ ਦੇਵੀਵਿਨਿਰ੍ਮਿਤਯਾ ਸਹ ਭਦ੍ਰਕਾਲ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਰੋਮਕੂਪਮਭਿਨਿਃਸਤੈਰ੍ਵਿਵਿਧਵਿਕਤਾਕਤਿਭਿਰਨ੍ਤੈਰ੍ਭਯਾਨਕਵਾਕ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਵਪੁਰ੍ਭਿਰਨੁਚਰੈਃ ਪਰਿਵਤਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨ੍ਤਕਰਾਮ੍ਭੋਦਸਹਸ੍ਰਨਿਨਦੋਨੁਨਾਦਯਨ੍ ਰੋਦਸੀ ਜ੍ਵਾਲਾਗਰ੍ਭੇਣ ਪਰਿਵਤਃ ਕਲ ਕਲਾਰਵੇਣ ਮਹਾਭੂਤਸਮ੍ਪ੍ਲਵਕਾਰਿਣਾ ਵਿਧਾਯ ਦਾਨਵਵਧਮਸ਼੍ਵਮੇਧਾਧ੍ਵਰਵਿਧ੍ਵਂਸਂ ਚ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞਾਪਯਾਮਾਸ ਸ਼ਿਵਮ੍| ਸ਼ਿਵੀ ਭੂਤੋਸਿ ਦੇਵਦੇਵ ਦੇਵੈਃ ਪਿਤਾਮਹਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਜਗਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਧਾਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਟੂਯਮਾਨਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਂ ਕਿਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ| ਤਂ ਸ਼ੂਲੀ ਸਕ੍ਰੋਧਮਾਦਿਦੇਸ਼| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੈਰਪ੍ਯਜਯ੍ਯ ਮਤ੍ਕ੍ਰੋਧ ਵ੍ਰਤਵਿਘ੍ਨਂ ਚਿਕੀਰ੍ਸੁ ਦੈਤ੍ਯਸੈਨ੍ਯਂ ਦਕ੍ਸੋ ਦਕ੍ਸਹਵ੍ਯਂ ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਜੀਰ੍ਣਮਤੋ ਜਗਤੋਸ੍ਯ ਸਸ੍ਥਾਵਰਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਯਿਤਾ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਾਨ੍ ਭਵਤੁ| ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸਰ੍ਵਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਰੋ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇਸੁ ਤਮੋਮਯਤਯਾ ਮਹਾਮੋਹਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਜਨ੍ਮਮਰਣਮਤੋ ਵਿਸ੍ਮਾਰਯਿਤਾਪਚਾਰਾਨ੍ਤਤੇਸੁ ਚੋਸ੍ਮਾਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍ਮਾ ਦ੍ਵਯੇਸ੍ਵਪਿ ਧ੍ਰੁਵੋ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵੇਤਿ| ਸੋਯਮੇਵਮੁਮਾਪਤਿਨਾਨੁਗਹੀਤੋ ਨਾਨਾਨਾਮਭਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋਨੁਭੁਵਿ ਵਿਚਰਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ,- ਪਾਕਲੋ ਗਜੇਸੁ, ਅਭਿਤਾਪੋ ਵਾਜਿਸੁ, ਅਲਰ੍ਕਃ ਕੁਕ੍ਕੁਰੇਸੁ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਮਦੋ ਜਲਜੇਸੁ, ਜ੍ਯੋਤਿਰੋਸਧੀਸੁ, ਚੂਰ੍ਣਕੋ ਧਾਨ੍ਯੇਸ਼ੁ, ਅਪ੍ਸੁ ਨੀਲਿਕਾ, ਭੂਮਾਵੂਸਰਃ, ਮਾਨੁਸੇਸੁ ਜ੍ਵਰਃ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਸਹਜਾਸ਼੍ਚਾਰੋਚਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਗ੍ਲਾਨਿਤਸ੍ਣਾਸਨ੍ਤਾਪਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ਰੈਵ ਚ ਯਜ੍ਞੇ ਕ੍ਰੋਧਭਯਾਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਿਤੋ ਵਿਦ੍ਰਵਤਾਂ ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦੇਹਵਿਕ੍ਸੋਭਣੈਰ੍ਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਜਠਰਾਦਯੋ ਹਵਿਃਪ੍ਰਾਸ਼ਾਨ੍ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਸ਼ੋਫਾਤਿਸਾਰਾਦਯੋ ਭਯਤ੍ਰਾਸਸ਼ੋਕਾਸ਼ੁਚਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰੁਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਗ੍ਰਹਾਦਯੋ ਰੋਹਿਣ੍ਯਤਿਸਙ੍ਗਾਚ੍ਛੇਸਦੁਹਿਤ੍ਰਸਮ੍ਭੋਗਕਤਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਕ੍ਰੋਧਾਤ੍ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਰਾਜਸ੍ਯ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਤਤ੍ਸਹੋਦ੍ਭਵਾਸ਼੍ਚ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ| ਸੋਪਿ ਹਿ ਨ ਵਿਨਾ ਜ੍ਵਰੇਣਾਨੁਬਧ੍ਨਾਤੀਤਿ ਸਕਲੋਪਿ ਰੋਗਗ੍ਰਾਮੋ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਕੋ ਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਸ਼੍ਚ|" ਇਤਿ| ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥਾਤ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰੋਗਾਦਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਃ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ-ਏਕਾਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਚ, ਏਸਾਂ ਰੋਗਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਭੇਦੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਰੁਜਤੀਤਿ ਰੋਗਃ, ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਃਖਸ੍ਯਾਭਿਧਾਯਕਃ| ਪਾਪ੍ਮੇਤਿ ਕਿਲ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਪ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| "ਜ੍ਵਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਰੋਗਾਣਾਮੁਕ੍ਤਃ" (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩|੪)| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚਾਸ੍ਯ ਦੁਰੁਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦਤਿਦੁਃਸਹਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਕਾਯਮਨਃਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਥਾ, "ਜ੍ਯਾਵਯੋਹਾਨੌ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰੌਣਾਦਿਕੇ ਵਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਮਪ੍ਯਾਪਤਤਿ| ਵਿਵਿਧਮਾਧਿਂ-ਦੁਃਖਂ, ਆਦਧਾਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਮਨਸਿ ਚੇਤਿ-ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਵਿਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨਃਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਵਿਕਤਿਂ-ਅਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ, ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਨੇਨੋਪਤਾਪਕਤ੍ਵਮਨੁਭਵਂ ਗਮਯਤਿ| ਆਮਯ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ-ਕਿਲਾਮਸਮੁਤ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹਿ ਲੋਕੋਖਿਲ ਏਵ ਲੌਲ੍ਯਾਦਦੇਸ਼ਕਾਲਾਪਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚਾਵਸ਼੍ਯਮਾਮਸਮ੍ਭਵਾਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨਾਮਸਮੁਤ੍ਥਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਚਾਙ੍ਗੀਕਤ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਯਕ੍ਸ੍ਮੇਵ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ, ਯਥਾ-"ਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਰੋਗਸਮੂਹਾਨਾਮ੍" (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫|੩੯, ਸਂ. ਸੂ. ਅ. ੧੩) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਰੋਗੋ ਰੋਗਸਮੂਹ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ, ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਕਾਰ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੋਨੇਕੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਭੂਤੈਸ਼੍ਚ ਯੁਕ੍ਤ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਾਰੋਚਕਾਦਯਃ| ਆਤਙ੍ਕ ਇਤਿ "ਤਕਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਜੀਵਨੇ" ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋਰਾਙ੍ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍| ਰੋਗੋਪਤਪ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪਾਨਭੋਜਨਾਦਿਭ੍ਯੋ ਨਿਵਤ੍ਤਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਜੀਵਨ੍ਤਿ| ਗਦ ਇਵ ਗਦੋਨੇਕਕਾਰਣਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾ ਹਿ ਗਦੋਨੇਕਕਾਰਣਜਸ੍ਤਥਾ ਗਦੋਪੀਤਿ ਗਦਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਆਬਾਧ ਇਤਿ ਆਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ ਕਾਯਮਨਸੋਰ੍ਬਾਧਨਂ-ਪੀਡੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਭੇਦਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਕਥਮੁਕ੍ਤਂ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਏਵਮੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਪੀਡਾਕਾਰਿਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਮੁਰਰੀਕਤ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਿਨਃ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਰੋਗ ਇਤਿ| ਰੁਜਤੀਤਿ ਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਰੋਗਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੈਰ੍ਯੋਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਤੇ ਸ ਰੋਗਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਦਾਨਾਦਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਾ ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍, ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਿਦਾਨਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥੇਤਿ ਯਥਾ ਨਿਦਾਨਾਦਯੋ ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤਥੋਪਸ਼ਯੋਪੀਤਿ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਕ੍ਸਤਾਂ ਦ੍ਯੋਤਯਿਤੁਂ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਾਨ੍| ਏਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਮਪਿ| ਇਤਿ-ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ, ਏਤਾਵਦੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਨਿਦਾਨਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਰੋਗਾਣਾਮਾਸਨ੍ਨਂ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਚ| ਤਤ੍ਰਾਸਨ੍ਨਂ ਯਥਾ-ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕਾਰਣਂ ਯਥਾ-ਵਾਤਾਦਿਚਯਪ੍ਰਕੋਪਕਰਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਂ-ਕਟੁਕਾਮ੍ਲਦਧ੍ਯਾਦਿਕਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਯਥਾ-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੈਵਾਲਸ੍ਯਾਦਯਃ| ਰੂਪਂ ਯਥਾ-"ਆਗਮਾਪਗਮਕ੍ਸੋਭਮਦੁਤਾਵੇਦਨੋਸ੍ਮਣਾਮ੍| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਤਤ੍ਰਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਤਾਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਚਲਾਃ||" (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੨|੧੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਸ਼ਯੋ ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਂ ਸ੍ਨੇਹਮਰ੍ਦਨਾਦਿਨੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਮੁਪਲਭ੍ਯ ਸ ਤਸ੍ਯੋਪਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤੁ-"ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ| ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਿਤਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍, ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਨਿਦਾਨਾਦੀਨਾਮਸਮਾਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ ਦ੍ਯੋਤਨਾਯ| ਏਵਮੇਕੈਕਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਉਪਚਾਰਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਧੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਞ੍ਚਧੈਵੈਤਾਨਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤੋ ਨਾਨ੍ਯੇ ਰੋਗਾਵਬੋਧਹੇਤਵਃ ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਭੇਦਾਨਾਹ-ਨਿਦਾਨਮਿਤਿ| ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਲਕ੍ਸਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਡ੍ਭਿਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਨਿਦਾਨਮਾਹੁਃ-ਵਦਨ੍ਤਿ, ਮੁਨਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਨਿਦਾਨਮੇਤੈਃ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰ੍ਵੇਦ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ. ਅ.੧)-"ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਂ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਾ||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੇਨ-ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਃ-ਉਦ੍ਬੁਭੂਸੁਃ, ਆਮਯੋ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਃ, ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ-ਵਾਤਾਦਿਨਾ, ਅਨਧਿਸ੍ਠਿਤਃ-ਅਨਾਸਾਦਿਤੋ, 'ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੇਣ' ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਗਮ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਵਾਤਾਦਿਦੋਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਤੈਵ ਨ ਘਟਤੇ, ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਵਿਮੁਚ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਨ੍ਯਤਃ ਸਮ੍ਭਵਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੨)- "ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਮੁਤ੍ਪਿਤ੍ਸੋਰਾਮਯਸ੍ਯ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਮਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਪੂਰ੍ਵ [ਰੂਪ]ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰਾਮਯੋ ਯੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਃ-ਉਤ੍ਪਤਿਤੁਕਾਮਃ| ਰੋਗੋ ਹਿ ਰਾਜੇਵ ਬਹੁਪਰਿਵਾਰਃ| ਤਸ੍ਯ ਕੇਚਿਦਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ਸਹ ਕੇਚਿਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਚ ਪੁਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੋਪਦ੍ਰਵਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮ ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮ ਇਤਿ, ਅਤ ਆਹ-ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤ ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ (ਜ੍ਵ. ਨਿ. ਸ਼੍ਲੋ. ੬)-"ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਯਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ, ਕਫਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍||' ਇਤਿ| ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਪ੍ਰਮਾਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵੈਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਤ੍-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ, ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੂਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍-ਅਨਾਸਾਦਿਤਬਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਂ-ਅਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਯਥਾਯਥਂ-ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਮਾਤ੍ਮੀਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਦਸ੍ਯਤੇ,- ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਾਰੀਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਨਸਂ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਾਰੀਰਮਾਨਸਂ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਯਥਾ-ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਜਮ੍ਭਾਸਾਸ੍ਰਾਕੁਲਾਕ੍ਸਿਤੇਤ੍ਯੇਵਂਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਮਾਨਸਂ ਚ-ਅਰਤਿਰ੍ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਾਰੀਰਮਾਨਸਂ ਯਥਾ-"ਪ੍ਰੀਤਿਰਮ੍ਲਪਟੂਸਣੇ| ਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸੁ ਭਕ੍ਸ੍ਯੇਸੁ" (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੨|੮) ਇਤ੍ਯੇਵਂਪ੍ਰਾਯਮ੍, ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਦੋਸਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਹ-ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ-ਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਾਨਹੀਨਮ੍| ਅਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍-ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਸਾਧਨਾਪਰਿਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ? ਨ| ਯਥਾਯਥਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਮੇਵ| ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਏਕਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਦੇਵ-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ, ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ-ਵ੍ਯਕ੍ਤਦੋਸਾਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਸਤ੍, ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਤਦੇਵੇਤ੍ਯੇਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਯਦੇਵ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵੋਪਵਰ੍ਣਿਤਂ ਤਦੇਵੇਹ ਗਹੀਤਵ੍ਯਮ੍, ਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਧ੍ਦ੍ਯਾਮਯਾਨੁਬਨ੍ਧਿ| ਮਾਨਸਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਂ ਚਾਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਗਹੀਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੁਤ੍ਪਨ੍ਨਵ੍ਯਾਧਿਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਨਸ਼੍ਯਤੀਤਿ ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਨ ਯਾਤਿ| ਅਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰਮੇਵੋਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਿਹ ਪਰਾਮ੍ਰਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਂਸ੍ਥਾਨਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਰੂਪਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਮੇ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਸ੍ਯਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਯਥਾ-ਪੂਰ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਞ੍ਜਨਂ ਪੂਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਮਿਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪੁਰ੍ਵਰੂਪਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਰ੍ਧਾਰਕਤ੍ਵਮ੍| ਰੂਪਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ ਪਰ੍ਯਾਯਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਪਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਪਯੋਗਃ-ਸੇਵਨਮ੍| ਸੁਖਮਾਵਹਤਿ-ਉਤ੍ਪਾਦਯਤੀਤਿ ਸੁਖਾਵਹਃ,-ਦੇਹਸ੍ਯ ਸੁਖਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯ ਉਪਯੋਗਃ ਸੁਖਾਵਹਸ੍ਤਮੁਪਸ਼ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍, ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੇਸਾਮੁਪਯੋਗਃ ? ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮ੍| ਔਸਧਂ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਂ-ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹਾਰੋ-ਵਾਗ੍ਦੇਹਮਨੋਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਤਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਜਾਗਰਣਾਧ੍ਯਯਨਗੀਤਭਾਸਣਧ੍ਯਾਨਧਾਰਣਾਦਿਰੂਪਃ| ਔਸਧਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਚ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚੌਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਃ, ਤੇਸਾਮੌਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਮ੍ ? ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਂ ਚ| ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ-ਵਿਪਰੀਤਾਃ, ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯੋਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ| ਹੇਤੁਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧੀ, ਤਯੋਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ,-ਨਿਦਾਨਰੋਗਯੋਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾਃ| ਤਥਾ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਥੋ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਃ, ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ| ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ, ਤੇਸਾਮ੍| ਕੇਸਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ? ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਧੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮ੍| ਤਦਯਮਰ੍ਥਃ-ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧ੍ਯੋਰਵਿਪਰੀਤਾ ਅਪਿ ਹੇਤੁਰੂਪਾ ਇਵ ਭਾਸਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਰ੍ਧਿਰੂਪਾ ਇਵ ਭਾਸਮਾਨਾ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤੈਸ਼੍ਚੌਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਸ਼ਮਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਭਿਰਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਜਗਾਦ (ਸੂ. ਅ. ੧੨)- "ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਾਰਿ ਪੁਨਰ੍ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਤਥਾ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਂ ਛਰ੍ਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਹ੍ਯਵਿਪਰੀਤਮੇਵ ਸਤ੍ ਭੇਸਜਂ ਵਿਪਰੀਤਮਰ੍ਥਂ ਕਰੋਤਿ|" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਾ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾ ਯਥਾ-ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਜੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਮੌਸਧਮਨ੍ਨਂ ਵਾ| ਤਥਾ, ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥੇਪਤਰ੍ਪਣਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥੇ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮ੍, ਜਾਗਰਣੋਤ੍ਥੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸ੍ਵਾਪਃ, ਸ੍ਵਾਪੋਤ੍ਥੇ ਜਾਗਰਣਮ੍, ਵ੍ਯਾਯਾਮੋਤ੍ਥੇ ਆਸਨਾ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾ ਯਥਾ-ਵਾਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਮੌਸਧਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਜ੍ਵਰੇਨ੍ਨਂ ਪੇਯਾ| ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਹਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੋਪਰਮਃ| ਤਥਾ, ਪਾਚਨਸਾਧ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰੇ ਦੋਸਾਨਪੇਕ੍ਸਮੌਸਧਂ ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਮ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਰਜਨੀ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਚ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੭੨)- "ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਲਯੋ ਜੀਰ੍ਣਾਃ ਸਸ੍ਟਿਕਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰੇ ਹਿਤਾਃ|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਯਥਾ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੧|੧੭੧)- "ਜ੍ਵਰਕਾਲਸ੍ਮਤਿਂ ਚਾਸ੍ਯ ਹਾਰਿਭਿਰ੍ਵਿਸਯੈਰ੍ਹਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਵੋਚਤ੍ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩|੩੧੯)- "ਜ੍ਵਰਕਾਲਂ ਚ ਵੇਗਂ ਚ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਜ੍ਵਰ੍ਯਤੇ ਤੁ ਯਃ| ਤਸ੍ਯੇਸ੍ਟੈਸ਼੍ਚ ਵਿਚਿਤ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਵਿਸਯੈਰ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ਸ੍ਮਤਿਮ੍||" ਇਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੇਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ,-ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣੋ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰੁਣੋ ਯਥਾ-ਛਰ੍ਦਿਵ੍ਯਾਧੌ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰ੍ਯੌਸਧਂ ਮਦਨਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਂ ਚ ਤਦੁਪਸਸ੍ਟਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਵਾ ਯਦਹਦ੍ਯਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਗੁਰੁ ਚ| ਵਿਹਾਰੋਙ੍ਗੁਲ੍ਯੁਤ੍ਪਲਨਾਲਾਦਿਨਾ ਤਦੁਦ੍ਵਮਨਮ੍| ਯਥਾ ਚਾਤਿਸਾਰੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਵਮਨੇਨ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਚ ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਇਹ ਚ ਸ਼ਮਨਕਰਣਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਯਥਾ-ਮਦ੍ਯੋਤ੍ਥੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਮਦ੍ਯਮੇਵੋਯੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਸ਼ਮਯਤ੍ਯੌਸਧਤ੍ਵੇਨ| ਏਵਮਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਵਪ੍ਯੂਹ੍ਯੌ| ਮਦ੍ਯੇਨ ਮਦਾਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰੇਵ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ, ਤਦ੍ਧੇਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਇਹ ਤੁ ਸ਼ਮਨਕਰਣਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਚ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰੀਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੮|੨੪) ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮੇਵ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਃ-ਉਪਸ਼ਯੋ, ਵ੍ਯਾਧੇਃ-ਆਮਯਸ੍ਯ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ| ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਰਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਗੁਣਵਿਪਰੀਤੋ ਯ ਆਹਾਰੋ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰੀਤਃ ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਮੁਨਿਸ੍ਤ੍ਵਵੋਚਤ੍ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬|੫੦)- "ਦੇਸ਼ਾਨਾਮਾਮਯਾਨਾਂ ਚ ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਗੁਣੈਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਿਤਂ ਚਾਦ੍ਯਮੇਵ ਚ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧੀਤਿ| ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ-ਸ਼ੀਤਾਦੇਜੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵੁਸ੍ਣਾਦਯਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਃ-ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਰੂਪੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸ੍ਵੇਦਾਦਯਃ| ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਃ-ਪਿਤ੍ਤੇਨ੍ਤਰ੍ਨਿਗੂਢੇ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੇ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਸ੍ਵੇਦੋ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਃ, ਅਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਾਖ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਹਾਰਸ੍ਯ ਚੋਪਯੋਗੋ ਯਃ ਸੁਖਾਵਹਃ, ਤਮੁਪਸ਼ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤੋ ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਦੁਪਸ਼ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਲਕ੍ਸਣ ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਃ-ਸੇਵਨਮਸੁਖਾਵਹਃ, ਸੋਨੁਪਸ਼ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧੇਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤਃ-ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇਨ ਸਙ੍ਕੇਤਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਨੁਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਿਪਰੀਤੋਨੁਪਸ਼ਯ ਇਤਿ| ਉਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣ[ਤ੍]ਵਿਪਰੀਤੋ-ਦੁਃਖਾਵਹਃ| ਤਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਅਨੁਪਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪਥਗੁਦ੍ਦੇਸ਼ੋ ਨ ਕਤਃ, ਉਪਸ਼ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਇਤ੍ਥਂ ਸੁਖਮਨ੍ਯਥਾ ਦੁਃਖਮਿਤ੍ਯਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਯ ਏਵ ਨਿਰ੍ਘਾਰ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਦੇਸ਼ਕਾਲੋਪਯੋਗੋ ਹ੍ਯੁ(ਪ੍ਯੁ) ਕ੍ਤਃ (ਨਿ.ਅ.੧)-"ਏਤੇਨ ਦੇਸ਼ਕਾਲੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੌ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੁਸ੍ਟਃ-ਕੁਪਿਤੋ, ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੋ ਦੋਸੋ-ਯਥਾਦੁਸ੍ਟਃ, ਤੇਨ ਯਥਾਦੁਸ੍ਟੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯਥਾ ਚਾਨੁਵਿਸਰ੍ਪਤਾ-ਦੇਹਮਨੁਧਾਵਤਾ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗਚ੍ਛਤਾ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਯਂ ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ-ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਦ੍ਭਵ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਸਾ ਚ ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਸ਼੍ਚ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ-"ਮਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੨|੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾ| ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨਾਮਾਮਾਸ਼ਯਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨੇਨ, ਤਥਾਮਾਨੁਗਮਨੇਨ, ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੇਨ, ਤਥਾ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਜ੍ਜ੍ਵਲਨਨਿਰਸਨੇਨ, ਤਥਾ ਤੇਨੈਵ ਜਾਠਰੇਣ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਤੇਸਾਮਭਿਸਰ੍ਪਣੇਨ, ਤਥਾ ਸਕਲਦੇਹਤਾਪੇਨ, ਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ, ਏਵਂਵਿਧਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ| ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਯਥਾ ਦੁਸ੍ਟੇਨੇਤਿ| ਯਥਾਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਅਸੌ ਪ੍ਰਕਾਰਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਸ ਚ ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ [ਸਂ]ਚਲਿਤਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਰੂਪਹਾਨਿਰ੍ਵਾ ਰੂਪਵਦ੍ਧਿਰ੍ਵਾ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਂ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦੁਸ੍ਟਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਸਞ੍ਚਲਿਤਤ੍ਵੇਨ ਵਾ ਵੇਗੇਨ ਵਾ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਞ੍ਚਲਿਤਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ ਪਰ੍ਯਾਯੌ ਜਾਤਿਰਾਗਤਿਸ਼੍ਚ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਾ ਚ-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਿਦ੍ਯਤੇ,- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਚ ਬਲਂ ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਤ ਏਵਮ੍, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਬਲਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਥਾ-[ਅਤ੍ਰੈਵ-]ਇਹੈਵ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਇਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ, ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਾਃ, ਅਸ੍ਟੌ ਗੁਲ੍ਮਾਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਃ| ਦੋਸਾਣਾਂ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਸਮਵੇਤਾਨਾਂ-ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਙ੍ਘਟ੍ਟਿਤਾਨਾਂ, ਯਾ ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ-ਭਾਗੇਨ ਭਾਗੇਨ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯੇਨ ਨਿਰੂਪਣਾ, ਸ ਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਅਂਸ਼ਸ਼੍ਚਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ੌ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾ-ਅਨੇਕਵਿਧੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵਾਤਃ ਕੁਪਿਤਃ ਕਦਾਚਿਦੇਕੇਨ ਗੁਣੇਨਾਧਿਕੇਨ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਕਦਾਚਿਲ੍ਲਘੁਨਾ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੀਤੇਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਧਿਕੈਰ੍ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਾਦਿਨਾ ਕੁਪਿਤਂ ਕਦਾਚਿਦੇਕੇਨ ਗੁਣੇਨ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇਨ ਕਦਾਚਿਦੁਸ੍ਣੇਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਬਹੁਭਿਰ੍ਵਾਧਿਕੈਰ੍ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਏਵਂ ਕਫੇਪਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯਮ੍| ਤਦੇਵਂਰੂਪੋ ਯੋ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ਸ ਵਿਕਲ੍ਪ ਇਤਿ| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਂ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਕੋਪਨਪ੍ਰਕਾਰਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਹਿ-ਰੂਕ੍ਸਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸਦਾ ਕੋਪਕਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਗੁਣਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਕੋਪਨੇ ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਰ੍ਗਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ| ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨੋਪਾਦਾਨਾਦੇਵ ਸਮਵੇਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਲਬ੍ਧੇ ਸਮਵੇਤਗ੍ਰਹਣਂ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਸ੍ਤਾਨਾਮਪਿ ਚਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ ਵਿਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਯਥਾ ਸ੍ਵਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋਪਕ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਪ੍ਰਧਾਨਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਦਸੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਥਾਪ੍ਯਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਦਪ੍ਯਸੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਭਿਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵ| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਯੋਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਸਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਅਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਅਪ੍ਰਧਾਨ੍ਯਂ ਚਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤਿ| ਕਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਮ੍| ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯ ਚਾਵਯਵਾਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵਾਃ| ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵਾਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲੇ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੀ, ਤਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਂ-ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਾ, ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤਦ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਵਯਵੈਰਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਯਨ੍ਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਂ, ਤਤ੍ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਤ੍ਪਾਦਕਮੁਤਾਵਯਵੇਨ ? ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਪਿ| ਤਥਾ ਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਕਿਂ ਸਮਸ੍ਤਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤ ਉਤਾਵਯਵੇਨ ? ਉਪਸ਼ਯੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਃ, ਸ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਤਾਵਯਵੇਨ ? ਤਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਯਥਾ-ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਮਾਂਸਘਤਕ੍ਸੀਰਦਧਿਵਸਾਮਜ੍ਜਤੈਲਾਦਿਨਾ| ਅਵਯਵੇਨ ਤੁ-ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਮਾਂਸਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮੇਨ ਚੈਕੈਕੇਨ| ਤਥਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪੋਪਿ ਯਵਸ਼੍ਯਾਮਾਕਗਵੇਧੁਕਕੋਰਦੂਸਨੀਵਾਰਤਕ੍ਰਾਰਨਾਲਾਦਿਃ, ਸ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਤਾਵਯਵੇਨ ਯਵਾਦਿਨੈਕੈਕੇਨ ? ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ ਚ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ-ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਥਾਂਸ਼ੇਨ ? ਤਥਾਮਮਨੁਗਮ੍ਯ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨਾਥਾਂਸ਼ੇਨ ? ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵਂਭੂਤੈਰ੍ਮਲੈਰਯਂ ਜ੍ਵਰੋ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਤ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਬਲਾਬਲਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਦਿਸ਼ੇਦਿਤਿ| ਨਕ੍ਤਂ ਚ ਦਿਨਂ ਚ ਤੁਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ, ਤਾਨਿ ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਰ੍ਤੁਭੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਤੇਸਾਮਂਸ਼ਾਃ-ਅਵਯਵਾਃ, ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਰ੍ਤੁਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ਾਃ| ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਕਾਲੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲਃ| ਯਥਾਮਲਂ-ਯਥਾਦੋਸਮ੍| ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਃ ਕਾਲਸ੍ਤਂ ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਰ੍ਤੁਭੁਕ੍ਤਾਂਸ਼ੈਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਲਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਯਥਾ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਰਾਤ੍ਰਿਮੁਖੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਾ ਵਸਨ੍ਤੇ ਤਾਵਾਹਾਰੇ ਚ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਬਲਲਾਭੋ ਭਵਤਿ| ਏਵਂ ਮਾਰੁਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਪਿ ਬਲਲਾਭੋ ਨਿਰੂਪ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਨਾਹ-ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਿਕਲ੍ਪੇਤਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਜਾ(ਰ੍ਜ੍ਞਾ)ਯਤੇ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਯਮਸਾਧਾਰਣ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਯੇਨਾਸ੍ਟਧੈਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤਰਾਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਿਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧੌ ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਃ| ਯਤ੍ਰੈਕਃ ਪ੍ਰਕਾਰਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਂਸ੍ਤਤ੍ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮਪ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰੇ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਸਾਮਗ੍ਨ੍ਯਨੁਰੂਪਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦੁਃਸਹਤ੍ਵਂ ਤਦ੍ਬਲਮ੍| ਅਬਲਗ੍ਰਹਣਮਨੁਪਸ਼ਯਵਤ੍| ਯਤ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਪ੍ਰਕਾਰੇ ਸ੍ਵਦੋਸਕਾਲੇ ਵ੍ਯਾਧਿਵਦ੍ਧਿਃ ਸ ਕਾਲਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰੇ, ਅਨੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਖ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨ, ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥੋ-ਨਿਦਾਨਾਭਿਧੇਯਃ, ਸਮਾਸਤਃ [ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ- ] ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣੋਕ੍ਤੋ, ਨ ਤੁ ਵ੍ਯਾਸਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯ ਏਵ ਨਿਦਾਨਾਰ੍ਥਃ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ, ਤਮੇਵ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਸ ਵ੍ਯਾਸੇਨੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਸੇਨ-ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ, ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ(ਤੇ), ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਃ(ਰੇਣ)| ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ-ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਨਿਦਾਨਂ-ਹੇਤੁਃ| ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਯ-ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ, ਨਿਦਾਨਂ ਵਿਵਿਧਂ-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਅਹਿਤਸੇਵਨਂ-ਅਹਿਤਾਨੁਸ੍ਠਾਨਂ, ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਞ੍ਚਿਦਂਸ਼ਮਿਹੈਵ ਵਕ੍ਤਿ-ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵੇਤਿ| ਮਲਾਃ-ਦੋਸਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ-ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ, ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ-ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਲਕ੍ਸਣੋ, ਯੋਗੋਹਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਕ੍-ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ, ਉਦਾਹਤਃ-ਉਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੨|੩੫)- "ਅਰ੍ਥੈਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਕਾਲਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਦੁਸ੍ਕਤਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-[ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ-]ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਭੇਦੇਨ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ-ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਮ੍| ਪ੍ਰਾਕ੍-ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮੀਰਣਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਮਿਤਭੋਜਨਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਬ੍ਦਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਪਾਦਾਨਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਭਿਨ੍ਨਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦਨਯੋਃ| ਤਥਾ ਹਿ-ਅਲ੍ਪਭੋਜਨਂ ਹੀਨਭੋਜਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਮਿਤਭੋਜਨਂ ਤੁ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ਯਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਵੇਲਂ ਭੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ-"ਧਾਨ੍ਯਂ ਪੁਲਾਕਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਿਤਾਸ਼ਨਮ੍| ਅਤੀਤਕਾਲਂ ਯਦ੍ਭੁਕ੍ਤਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਰਣੋਦੀਰਣੇ-ਵਾਤਵੇਗਾਦੀਨਾਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਤਿਯੋਗੇ-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਤਿਸੇਵਨਮ੍| ਨਨੁ, ਆਸ੍ਥਾਪਨੇਨ ਚ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪੋਨੁਪਪਨ੍ਨਃ| ਤਥਾ ਹਿ-"ਵਾਤੇ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ " (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯|੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨੈਵਮ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਨਾਤਿਯੋਗੋ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਮਪਚਯਕਤ੍| ਤਦਪਚਯਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯੋਰਾਸ੍ਥਾਪਨਾਤਿਯੋਗੇਨ ਕੋਪਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯|੬੫)- "ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਂ ਨਿਰੂਹਂ ਵਾ ਨੈਕਮੇਵਾਤਿਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਧੌ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਮਰੁਤੋ ਭਯਮ੍||" ਇਤਿ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੀਪਵਚਨੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸਮੀਪੇ ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯੇ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਥਾ "ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਵਾਯੋਰ੍ਗੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ|" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੨੪) ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਯੇਤ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮੀਰਣਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਪ੍ਰਮਿਤਂ-ਚਿਰਕਾਲਨਿਹਿਤਂ, ਅਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦੀਨਾਮਨ੍ਤੇ-ਵਰ੍ਸਾਪਰਾਹ੍ਣਾਪਰਰਾਤ੍ਰਪਰਕਾਲਵਿਦਾਹਸਞ੍ਚਿਤਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ.ਅ.੧)-"ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਵਿਰੂਢਕਤ੍ਤਣਧਾਨ੍ਯਕਲਾਯਚਣਕਕਰੀਰਤੁਮ੍ਬਕਾਲਿਙ੍ਗ- ਚਿਰ੍ਭਿਟਬਿਸਸ਼ਾਲੂਕਜਾਮ੍ਬਵਤਿਨ੍ਦੁਕਸ਼ੁਸ੍ਕਤਸਿਤਾਸ਼ਨਕ੍ਸੁਧਿਤਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਸਕ੍ਕ੍ਸਯ- ਪ੍ਰਵਾਤਬਲਵਦ੍ਯੁਦ੍ਧਨਿਗ੍ਰਹਾਤਿਖਰਚਾਪਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਵਿਸਮਲਙ੍ਘਨਧਾਵਨ- ਸਰਿਤ੍ਪ੍ਰਤਰਣਾਭਿਘਾਤਦਮ੍ਯਗੋਵਾਜਿਗਜਨਿਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਮਸ਼ਿਲਾਲੋਹਕਾਸ੍ਠੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਕ੍ਸੇਪ- ਭ੍ਰਮਣਚਾਲਨਗਾਢੋਚ੍ਛਾਦਨਪਰਾਘਾਤਨਾਦਿਸਾਹਸੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾਦਿਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਟ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਕੋਪਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਟ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਵਿਦਾਹਸਮਯਃ-ਆਹਾਰਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਾਵਸ੍ਥਾ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ.ਅ.੧)-"ਕ੍ਸਾਰਸ਼ੁਕ੍ਤਸ਼ਾਣ੍ਡਾਕੀਮਦ੍ਯਮੂਤ੍ਰਮਸ੍ਤੁਦਧਿਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਤੈਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸ ਨਿਸ੍ਪਾਵਤਿਲਾਨ੍ਨਲਟ੍ਵਾਕੁਠੇਰਕਾਦਿਵਰ੍ਗਾਮਾਮ੍ਰਾਤਕਾਮ੍ਲੀਕਾਪੀਲੁਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥਿਲਾਙ੍ਗਲਿਕਾ- ਮਰਿਚਾਤਪਾਗ੍ਨਿਰਜੋਧੂਮਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਮੈਥੁਨੋਪਗਮਾਦਿਭਿਃ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਕਫਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਆਸ੍ਯਾ-ਆਸਨਾ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਸੁਖਂ-ਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ. ਅ. ੧) - "ਮੋਚਖਰ੍ਜੂਰਭਵ੍ਯਨਾਲਿਕੇਰਨਿਸ਼ਾਮ੍ਬੁਪਾਨਾਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪਾਨਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਕਾਲਾਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਾਨਾਰਮ੍ਭਾਨੁਪਧਾਨਸ਼ਯਨਾਵਸ਼੍ਯਾਯਹਰ੍ਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਵਿਘਾਤਾਦਿਭਿਃ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ-ਦ੍ਵਯਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਕਫੌ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਿਤਿ| ਸਙ੍ਕਰਾਤ੍-ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ, ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,-ਯੇਨ ਤਿਕ੍ਤਾਦਿਰ੍ਵਾਤਹੇਤੁਃ ਸੇਵਿਤਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਹੇਤੁਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਃ| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸਯੋਰ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਤਾਦਿਕੋਪਨਸਙ੍ਕਰਾਤ੍-ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਯੋਗਾਤ੍, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਂ-ਤਿਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ, ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਥੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਦਿਭੋਜਨਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੋਸਤ੍ਰਯਕਰੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰ੍ਮਨ੍ਦਕਦਧਿਫਾਣਿਤਯਵਕਪਾਟਲਵ੍ਰੀਹਿਸਰ੍ਸਪਸ਼ਾਕਾਦਿਭਿਃ| ਤਥੇਤਿ ਨ ਕੇਵਲਮੈਤੇਃ, ਅਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਂ-ਅਪਾਙ੍ਕ੍ਤੇਯੈਃ ਸਹ ਭੋਜਨਮ੍, ਸਮਸ਼ਨਂ ਚ| ਅਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਂ-ਅਜੀਰ੍ਣਹੇਤੁਦ੍ਵਿਸ੍ਟਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯਾਦਿ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਨਾਤ੍-ਕ੍ਰੀਤਾਨ੍ਨਭੋਜਨਾਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਾਞ੍ਚ| ਦੁਸ੍ਟਾਮਾਤ੍-ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਾਪਕ੍ਵਾਨ੍ਨਰਸਾਤ੍| ਪਰ੍ਵਤਾਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍-ਪਰ੍ਵਤਾਸਨ੍ਨਵਨਨਿਵਾਸਾਤ੍| ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਤਃ-ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ.ਅ.੧)-"ਮਨ੍ਦਕਦਧਿਯਾਵਕਸਰ੍ਸ਼ਪਲਕੁਚਾਮਫਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੌਸਧਿਗਨ੍ਧਾਘ੍ਰਾਣਾਨਾਰ੍ਤਵ- ਦੁਰ੍ਦਿਨਰਸਾਯਨਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਿਰੇਚਨਾਦਿਮਿਤ੍ਯਾਯੋਗੇਭ੍ਯਃ ਪੂਰ੍ਵਕਤਾਨਾਂ ਪਾਪਾਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਤ੍|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਯਮਿਤਿ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ-ਕੁਪਿਤਾਃ, ਦੋਸਾ ਆਸ਼ੁ-ਦ੍ਰਾਗੇਵ, ਦੇਹੇ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ-ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਰਸਾਯਨੀਃ-ਨਾਡੀਃ, ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਰੋਗਸ੍ਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਿ-ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਰਸਰੁਧਿਰਾਦੀਨਿ, ਤਾਨਿ ਗਨ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਾਸਾਂ ਤਾ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨ੍ਯਃ, ਤਾਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾ ਨਾਡੀਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕਤਿਭਾਜੋ ਦੋਸਾਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ-ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਿਤਿ| ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਗਾਮਿਨੀਃ-ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗਤਾਃ| ਰਸਾਯਨੀਃ-ਨਾਡੀਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ. ਅ.੧) - "ਆਧਾਨਜਨ੍ਮਨਿਧਨਪ੍ਰਤ੍ਯਰਾਖ੍ਯਵਿਪਤ੍ਕਰੇ| ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਮਰਣਾਯ ਵਾ|| ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਦ੍ਗਣ੍ਯਮਾਨੇਸ਼ੁ ਨਵਕੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮਤਤੀਯਪਞ੍ਚਮਸਪ੍ਤਮਾਨਿ-ਜਨ੍ਮਵਿਪਤ੍ਕਰਪ੍ਰਤ੍ਯਰਨਿਧਨਸਂਜ੍ਞਾਨਿ| ਜਨ੍ਮੈ(ਨ੍ਮਨੈ)ਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯਤਤੀਯਮਾਨਵਕਸ੍ਥਂ-ਆਧਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਸ੍ਤੁ ਜਾਤਃ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਦਿਸ਼੍ਵਿਨੀਸੁ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਭਰਣੀਸੁ ਤੁ ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍, ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਕਤ੍ਤਿਕਾਸੁ ਚ|| ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਥਵਾ, ਰੋਹਿਣ੍ਯਾਮਸ੍ਟਰਾਤ੍ਰਤਃ| ਏਕਾਦਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਦਿਵਸਾਨ੍ਮਗੇ ਸਣ੍ਣਵਰਾਤ੍ਰਯੋਃ|| ਪਞ੍ਚਾਹਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਰਾਰ੍ਦ੍ਰਾਯਾਂ ਤ੍ਰਿਪਕ੍ਸੇ ਸਂਸ਼ਯੋਥਵਾ| ਪੁਨਰ੍ਵਸੌ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰੋਪੈਤਿ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਤ੍|| ਦਿਵਸਾਤ੍ਸਪ੍ਤਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਾ ਵ੍ਦ੍ਯਹਾਤ੍ਸਪ੍ਤਾਹਤੋਥਵਾ| ਪੁਸ੍ਯੇ ਸ਼੍ਲੇਸਾਸੁ ਮਰਣਂ ਚਿਰੇਣਾਪਿ, ਮਘਾਸੁ ਤੁ|| ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮਤੋ ਨ ਚੇਤ੍| ਫਲ੍ਗੁਨ੍ਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰ੍ਮਤ੍ਯੁਰਨ੍ਯਯੋਸ੍ਤੁ ਦਿਨੇਸ੍ਟਮੇ|| ਨਵਮੇਹ੍ਨ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰਃ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਮਚ੍ਛਤਿ| ਹਸ੍ਤੇਨ, ਸਪ੍ਤਮੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਯਾਮਸ੍ਟਮੇਥਵਾ|| ਪੁਨਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਗਮੇ ਸ੍ਵਾਤੌ ਦਸ਼ਾਹਾਦਥਵਾ ਤ੍ਰਿਭਿਃ| ਪਕ੍ਸੈਰ੍ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਸੁ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ੇਹਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਨਵਮੇਹ੍ਨਿ ਹ ਚੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਰ੍ਮੈਤ੍ਰੇ ਮਤ੍ਯੁਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍| ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾਯਾਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਮਤ੍ਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਤ੍ ਸੁਖਮ੍|| ਸ੍ਯਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼ਾਹਾਨ੍ਮੂਲੇਨ ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਾਹੇਥਵਾ ਗਤੇ| ਪੂਰ੍ਵਾਸਾਢਾਸੁ ਨਵਮੇ ਤਤੋਨ੍ਯਾਸੁ ਤੁ ਮਾਸਤਃ|| ਅਸ੍ਟਾਭਿਰਥਵਾ ਮਾਸੈਰ੍ਨਵਭਿਰ੍ਵਾ ਭਵੇਚ੍ਛਿਵਮ੍| [ਜ੍ਵਰਸੁ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਯਾਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੇਕਾਦਸ਼ਾਹਤਃ||] ਏਨ੍ਦ੍ਰੇਸ੍ਟਾਹਾਦ੍ਧਨਿਸ੍ਠਾਸੁ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾਰੁਣੇਸੁ ਤੁ| ਸਡਹੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇ ਵਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਾਦ੍ਰਪ੍ਦਾਸੁ ਤੁ|| ਉਤ੍ਤਰਾਸੁ ਦ੍ਵਿਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ, ਰੇਵਤੀਸੁ ਤੁ| ਚਤੂਰਾਤ੍ਰੇਸ੍ਟਰਾਟ੍ਰੇ ਵਾ ਕ੍ਸੇਮਮਿਤ੍ਯਾਹ ਸ਼ੌਨਕਃ||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਚ ਕਥਿਤਂ ਚ ਸਮਾਸਤਃ|| ੧||