Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਾਰਭ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਜ੍ਵਰ ਊਸ੍ਮਣਾ ਵਿਨਾ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਨਾ ਨ ਕਦਾਚਿਦੂਸ੍ਮਾ| ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮਿਦਾਨੀਮਾਰਬ੍ਧੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-
Adhikarana ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਾਧ੍ਯਾਯਃ (੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ)|੨|
अथातो रक्तपित्तकासनिदानं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍,ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧-੨) · Śloka ੨
ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਵਿਦਾਹਿਭਿਃ| ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਸ੍ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ||੧|| ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ| ਤੇ ਮਿਥਸ੍ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਮਾਗਮ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤਸ੍ਤਨੁਮ੍||੨||
भृशोष्णतीक्ष्णकट्वम्ललवणादिविदाहिभिः| कोद्रवोद्दालकैश्चान्नैस्तद्युक्तैरतिसेवितैः||१|| कुपितं पित्तलैः पित्तं द्रवं रक्तं च मूर्च्छिते| ते मिथस्तुल्यरूपत्वमागम्य व्याप्नुतस्तनुम्||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਦਾਹ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਕ੍ਸਾਰਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਰਨ੍ਨੈਃ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵਂ-ਦ੍ਰਵਸ੍ਵਭਾਵਂ, ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕੁਪਿਤਂ-ਦੁਸ੍ਟਂ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ, ਤੈਰੇਵਾਤਿਸੇਵਿਤੈਃ| ਅਤਿਸੇਵਨਂ ਚੋਭਯਤਾ ਭਵਤਿ,-ਚਿਰਕਾਲਮਭ੍ਯਵਹਤੈਸ੍ਤਥਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤੈਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੈਰ੍ਯਾਵਤ੍ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਃ| ਤਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੈਃ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤੈਃ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਤੇ-ਦ੍ਵੇ ਅਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੇ-ਮਿਸ਼੍ਰਤਾਂ ਗਤੇ, ਮਿਥਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ-ਸਮਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ, ਆਗਮ੍ਯ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਸਰ੍ਵਾਂ ਤਨੁਂ-ਦੇਹਂ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਤੋ-ਵ੍ਯਸ਼੍ਰ੍ਨੁਵਾਤੇ| ਨਨੁ, ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਾਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਸੈਨ੍ਧਵੇਸ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਤਥਾਹਿ-ਦਾਡਿਮਾਮਲਕਸੈਨ੍ਧਵਾਨ੍ਯਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਨ ਕੁਰੁਤੇ| ਅਪਿ ਚ ਨ ਕੇਵਲਂ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ| ਯਾਵਦਨ੍ਯੈਰਪਿ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵੈਰ੍ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰਤਿਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਪਿਤ੍ਤਲੈਰਿਤ੍ਯੇਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤ ਉਭਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਿ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ਯੇਵਂ ਗਹੀਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਹੀਤਾਨਾਮਪਿ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਕਤਮਤਿਸ਼ਯਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਵ੍ਰੀਹਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਅਤ ਏਵ ਕੋਦ੍ਰਵੋਦ੍ਦਾਲਕੌ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਵਪਿ ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਯੁਤੌ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾਰੌ ਭਵਤਃ| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਤਿਪਿਤ੍ਤਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਜ੍ਜਗੌ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੧੧)- "ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਮਦ੍ਰਵਮਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ? ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਵਾਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੯੦)- "ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਯਦ੍ਦ੍ਰਵਰੂਪਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਕੁਪਿਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕਾਰਣਮ੍, ਨ ਪੁਨਰ੍ਯਤ੍ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ-ਕਠਿਨਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਦ੍ਰਵਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਕਥਮੀਦਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਉਪਪਦ੍ਯਤੇ ? " ਅਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ" (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੨|੨) ਇਤਿ| ਏਵਮਾਦੌ ਹਿ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸਹਿਤਸ੍ਯੈਵ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤੋ "ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਤ੍" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਮਾਹ-ਭਸ਼ੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਦ(ਦ੍ਯ)ਨ੍ਯਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਂ ਚ ਮਿਲਿਤਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਕੋਦ੍ਰਵਾਃ-ਕੋਰਦੂਸਾਃ, ਉਦ੍ਦਾਲਕਾਃ-ਵਨ੍ਯਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਾਮ੍ਵਿਦਾਹਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ, ਕਾਰਣਤ੍ਵਮ੍| "ਕੋਦ੍ਰਵਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਰੋਤ੍ਯੇਵ ਵਿਦਾਹਿਭਿਃ|" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਅਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਦਨੇਨ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਬਹਿਰ੍ਲੇਪਾਦਿਨਾ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਾਭਿਰ੍ਵੇਦਿਤਮ੍| ਦ੍ਰਵਗ੍ਰਹਣਂ ਪਾਚਕਪਿਤ੍ਤਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ-ਤੇ ਮਿਥ ਇਤਿ| ਤੇ-ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇ| ਤੁਲ੍ਯਰੂਪਤ੍ਵਂ-ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਰਿਤਾਦਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮਪਿ|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਹੇਤੁਃ (੩) · Śloka ੩
ਏਵਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤੇਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਦਪਿ| ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੩||
एवमाशङ्क्याह - - - - पित्तं रक्तस्य विकृतेः संसर्गाद्दूषणादपि| गन्धवर्णानुवृत्तेश्च रक्तेन व्यपदिश्यते||३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਕਤਿਃ-ਵਿਕਾਰੋ, ਰਕ੍ਤਾਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩|੬੩) - "ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਸ੍ਵੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਦੂਸਣਾਦਪਿ-ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਸ਼੍ਵੇਛ ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਦੂਸਣੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੨੭) - "ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਦ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਾਤਵੋ ਨ ਤਥਾ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੧|੨੬)- "ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਨਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚ| ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੌ, ਤਯੋਰਨੁਵਤ੍ਤਿਃ-ਅਨੁਕਰਣਂ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਤ੍ਤਿਃ| ਕਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੋ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਾਦਸ਼ੌ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣੌ ਤਾਦਸ਼ਾਵਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਏਵਂ ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਤਤ੍ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ " ਅਧੋਗਂ ਯਾਪਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਨਨੁ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮੁਕ੍ਤਮਸ੍ਟਾਵੇਵਾਞ੍ਜਲਯਃ| ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਨ੍ਨਂ ਤ੍ਵਾਢਕਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਾਚ੍ਯੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦੂਸਣਂ ਚ ਰਕ੍ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਸਦਸ਼ਂ ਚੇਤਿ ਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਹੇਤੁਃ| "ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ *ਮਲਾਃ ਖੇਸ਼ੁ" (ਹ.ਸ਼ਾ.ਅ. ੩੧੬੩) ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਮਲਤ੍ਵਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਯੋਗਰੂਢਿਰਿਯਮ੍| ਯੋਗਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍|
Adhikarana ਰਕ੍ਤੋਦ੍ਗਮਸ੍ਥਾਨਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਤਤ੍ਕਥਮੇਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍| |੪|
तत्कथमेतत् ? इत्याह - - - - प्रभवत्यसृजः स्थानात्प्लीहतो यकृतश्च तत्| |४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਤਤ੍-ਪਿਤ੍ਤਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਰਕ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਭਵਤਿ-ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਭਵਤਿ ਵਰ੍ਧਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਕਿਂ ਤਦਸਜਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ? ਯਤਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਪ੍ਲੀਹਤੋ ਯਕਤਸ਼੍ਚੇਤਿ |
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਕ੍ਤੋਦ੍ਗਮਸ੍ਥਾਨਮਾਹ-ਪ੍ਰਭਵਤੀਤਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਲੀਹਯਕਤੀ|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੪-੭) · Śloka ੭
ਅਥਾਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ - | ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਰੁਚਿਃ ਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ||੪|| ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਤਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ| ਲੋਹਲੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਃ||੫|| ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਵਰ੍ਣਤਾ ਨਯਨਾਦਿਸੁ| ਨੀਲਲੋਹਿਤਪੀਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਵੇਚਨਮ੍||੬|| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| |੭|
अथास्य पूर्वरूपाण्याह - | शिरोगुरुत्वमरुचिः शीतेच्छा धूमकोऽम्लकः||४|| छर्दिश्छर्दितबैभत्स्यं कासः श्वासो भ्रमः क्लमः| लोहलोहितमत्स्यामगन्धास्यत्वं स्वरक्षयः||५|| रक्तहारिद्रहरितवर्णता नयनादिषु| नीललोहितपीतानां वर्णानामविवेचनम्||६|| स्वप्ने तद्वर्णदर्शित्वं भवत्यस्मिन् भविष्यति| |७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਕਮਸ੍ਮਿਨ੍-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ਸਤਿ ਭਵਤਿ| ਛਰ੍ਦਿਤੇ-ਵਮਿਤੇ, ਬੈਭਤ੍ਸ੍ਯਂ-ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ| ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ-ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ, ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ-ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਕਾਰਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਮਧੋਗਮੁਭਯਮਾਰ੍ਗਗਂ ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ-ਸ਼ਿਰੋਗੁਰੁਤ੍ਵਮਿਤਿ| ਛਰ੍ਦਿਤਬੈਭਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਯਂ-ਜੁਗੁਪ੍ਸਾ| ਆਸ੍ਯੇ ਲੋਹਾਦੀਨਾਂ ਗਨ੍ਧਃ| ਤਦ੍ਵਰ੍ਣੋ-ਰਕ੍ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਾਦਿਃ|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੂਪਮ੍ (੭-੮) · Śloka ੮
ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗਮਾਹ - | ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯੈਰ੍ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰਧਃ||੭|| ਕੁਪਿਤਂ ਰੋਮਕੂਪੈਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤੈਸ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| |੮|
तत्रोर्ध्वगमाह - | ऊर्ध्वं नासाक्षिकर्णास्यैर्मेढ्रयोनिगुदैरधः||७|| कुपितं रोमकूपैश्च समस्तैस्तत्प्रवर्तते| |८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਨਾਸਾਦਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਰੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਂ ਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਰੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਏਕਵਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਵਚਨਮਤ੍ਰ ਨ ਦੁਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਰੋਮਕੂਪੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਮੇਢ੍ਰਯੋਨਿਗੁਦੈਰੁਭਯਮਾਰ੍ਗਮੁਭਯਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰੂਪਮਾਹ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ| ਕਸ੍ਯਚਿਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਕਸ੍ਯਚਿਦਧਃ, ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਰੋਮਕੂਪੈਃ, ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਮਾਰ੍ਗੈਃ, ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਵਿਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ ਬਹ੍ਵੌਸਧਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ (੮-੧੦) · Śloka ੧੦
| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਫਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍||੮|| ਬਹ੍ਵੌਸਧਂ ਚ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਹਿ ਵਰੌਸਧਮ੍| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਕਫੋ ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍||੯|| ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਹਿਤਾਃ| ਕਿਮੁ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾ ਵਾ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ਕਫਾਪਹਾਃ||੧੦||
| ऊर्ध्वं साध्यं कफाद्यस्मात्तद्विरेचनसाधनम्||८|| बह्वौषधं च, पित्तस्य विरेको हि वरौषधम्| अनुबन्धी कफो यश्च तत्र तस्यापि शुद्धिकृत्||९|| कषायाः स्वादवोऽप्यस्य विशुद्धश्लेष्मणो हिताः| किमु तिक्ताः कषाया वा ये निसर्गात्कफापहाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ ਕਫਾਦਧਿਕਾਜ੍ਜਾਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਸਾਧਨਮ੍| ਸਾਧ੍ਯਤੇਨੇਨੇਤਿ ਸਾਧਨਂ,-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਬਹ੍ਵੌਸਧਮ੍| ਬਹੁ ਔਸਧਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਬਹ੍ਵੌਸਧਂ,-ਅਨੇਕਸਾਧਨਮ੍, ਮਧੁਰਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਪਿਚ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਰੇਕਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰੌਸਧਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੫|੪੦) - "ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਮ੍|" ਇਤਿ| ਯਸ਼੍ਚ [ ਤਤ੍ਰ- ] ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਧੌ, ਕਫੋਨੁਬਨ੍ਧੀ| ਤਸ੍ਯ-ਅਨੁਬਨ੍ਧਿਨਃ ਕਫਸ੍ਯ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤ੍-ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਕਸਾਯਾਃ-ਸ੍ਵਰਸਕਲ੍ਕਸ਼੍ਰਤਸ਼ੀਤਫਾਣ੍ਟਾਖ੍ਯਾਃ, ਤੇ ਸ੍ਵਾਦਵੋਪਿ ਹਿਤਾਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਤੁ ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤਾਦ੍ਵਾਰੇਣ, ਦੋਸਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸਾਮ੍| ਅਥਵਾ ਕੇਚਨ ਮਕੁਸ੍ਠਤਣ੍ਡੁਲੀਯਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾਸ੍ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਾ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਪਿ ਹਿਤਾਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋਪਿ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਦੂਸਿਤਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਸ੍ਯ| ਕਿਮੁ-ਕਿਂਪੁਨਃ, ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਸ੍ਵਰਸਾਦਯਸ੍ਤੇਪ੍ਯਸ੍ਯ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਥਵਾ ਤਦ੍ਵਤੋ ਨਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ, ਹਿਤਾਃ| ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਯੇ ਨਿਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍, ਕਫਘ੍ਨਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਉਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ| ਕਫਜਤ੍ਵਂ ਵਿਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ਼ਮਨਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ| ਵਿਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਮੁਤ੍ਪਾਦਕਂ, ਕਫੋਨੁਬਨ੍ਧੀ-ਨਿਰ੍ਵਾਹਕਃ| ਹਹ੍ਵੌਸਧਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਕਸਾਯਾ ਇਤਿ|
Adhikarana ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ ਚਲਾਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਨਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੌਸਧਮ੍||੧੧|| ਅਨੁਬਨ੍ਧੀ ਚਲੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇਪਿ ਨ ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿਤਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਮ੍||੧੨||
अधो याप्यं चलाद्यस्मात्तत्प्रच्छर्दनसाधनम्| अल्पौषधं च पित्तस्य वमनं न वरौषधम्||११|| अनुबन्धी चलो यश्च शान्तयेऽपि न तस्य तत्| कषायाश्च हितास्तस्य मधुरा एव केवलम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਂ-ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਯਾਪ੍ਯਮ੍| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ? ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚਲਾਤ੍-ਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍, 'ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ' ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ-ਅਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਸਾਧਨਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ-ਵਮਨਂ, ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਲ੍ਪਮੌਸਧਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ, ਯਸ੍ਯ ਤਦਲ੍ਪੌਸਧਮ੍, ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਬਹ੍ਵੌਸਧਮ੍| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਰੋਗਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਵਮਨਂ ਨ ਵਰੌਸਧਂ-ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮੌਸਧਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਕਫੇ ਹਿ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਲ੍ਪੌਸਧਤ੍ਵੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ-ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਮਧੁਰਾ ਏਵ ਕੇਵਲਂ ਕਸਾਯਾ ਹਿਤਾਃ-ਪਥ੍ਯਾਃ, ਨ ਤਿਕ੍ਤਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਕੋਪਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯ ਚਲੋ-ਵਾਯੁਃ, ਯੋਨੁਬਨ੍ਧੀ-ਅਨੁਬਲਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਾਯੋਰ੍ਨ ਤਤ੍-ਵਮਨਂ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ-ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਧੋਗਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਅਧੋ ਯਾਪ੍ਯਮਿਤਿ|
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੧੩-੧੫) · Śloka ੧੫
ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੁਭਯਾਯਨਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ||੧੩|| ਨ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸ੍ਗ੍ਜਿਤਮ੍||੧੪|| ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਦ੍ਯਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਹਿ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੧੫||
कफमारुतसंसृष्टमसाध्यमुभयायनम्| अशक्यप्रातिलोम्यत्वादभावादौषधस्य च||१३|| न हि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिलोमगम्| शोधनं प्रतिलोमं च रक्तपित्ते भिष्ग्जितम्||१४|| एवमेवोपशमनं सर्वशो विद्यते| संसृष्टेषु हि दोषेषु सर्वजिच्छमनं हितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਭਯਾਯਨਂ-ਮਾਰ੍ਗਦ੍ਵਯਪ੍ਰਪਨ੍ਨਂ, ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਂ-ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਦ੍ਵਯਮਾਹ-ਅਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਲੋਮਵਿਪਰੀਤਃ-ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਃ, ਤਸ੍ਯ ਭਾਵਃ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਮ੍| ਅਸ਼ਕ੍ਯਂ-ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਂ ਯਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਦਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਭਾਵੋਸ਼ਕ੍ਯਪ੍ਰਾਤਿਲੋਮ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਾਯਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ,-ਏਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਾਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਸ਼੍ਚੈਤਦਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮੇਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਦਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਂ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ| ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ-ਔਸਧਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਤਥਾਭੂਤਮੌਸ਼ਧਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਦੀਯਤੇ| ਯਦ੍ਯਧੋਮਾਰ੍ਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਦੀਯਤੇ ਤਦਾਨੀਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥੋਰ੍ਧ੍ਵਮਾਰ੍ਗਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਵਿਰੇਚਨਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾਧੋਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ| ਏਵਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗਮੌਸਧਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੌਸਧਸ੍ਯਾਭਾਵਃ| ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮਿਤਿ ਭਿਸਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਯਗਨ੍ਤਾਨ੍ਨਿਸ੍ਠਾ ਇਟ੍ਚ| ਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚਾਯਂ ਭੇਸਜਵਾਚੀ| ਨਨੁ, ਉਭਯਾਯਨਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਧਨਰੂਪਮੌਸਧਂ ਮਾ ਭਵਤੁ| ਸ਼ਮਨਰੂਪਂ ਤ੍ਵੌਸਧਮਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਯ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ "ਅਭਾਵਾਦੌਸਧਸ੍ਯ ਚ" ਇਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਮੁਦਿਤਮ੍, ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ-ਏਵਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਸ਼ੋਧਨਮਸ੍ਯ-ਉਭਯਾਯਨਸ੍ਯ, ਸ਼ਮਨਾਯ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਸ਼ਮਨਮਪਿ ਯਦੌਸਧਂ ਤਦਪ੍ਯੇਤਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਂਸਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਬਂਹਣਂ ਸ਼ਮਨਮਧੋਮਾਰ੍ਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਮਾਰੁਤਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਕਰਣਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਦ੍ਧਯੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਅਥਾਪਤਰ੍ਪਣਮੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਫਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋਧੋਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| ਨ ਚੋਭਯਾਤ੍ਮਕਮੇਕਂ ਨਸਿਂਹਰੂਪਵਤ੍ ਸ਼ਮਨਮਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮੁਭਯਾਯਨਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਾਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯਾਯਨਮਸਾਧ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਗਸ੍ਯ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਕਫਮਾਰੁਤਸਂਸਸ੍ਟਮਿਤਿ|
Adhikarana ਅਨੁਬੋਧਿਦੋਸਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਃ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| |੧੬|
तत्र दोषानुगमनं सिरास्र इव लक्षयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਦੋਸਾਨੁਗਮਨਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮਨੁਬਨ੍ਧਂ, ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ-ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੪੦) - "ਵਾਤਾਚ੍ਛ੍ਯਾਵਾਰੁਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਲਕ੍ਸਿਤਂ, ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਨੁਬੋਧਿਦੋਸਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਸਿਰਾਸ੍ਰ ਇਵ-ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਦਰ੍ਸ਼ਿਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ (੧੬-੧੭) · Śloka ੧੭
| ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚਂ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤਸ੍ਤੇਸੁ ਚਾਧਿਕਮ੍||੧੬|| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਯਤਃ ਕਾਸਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| |੧੭|
| उपद्रवाश्चं विकृतिज्ञानतस्तेषु चाधिकम्||१६|| आशुकारी यतः कासस्तमेवातः प्रवक्ष्यति| |१७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਤੋ ਲਕ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਿਕਤਿਜ੍ਞਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫) ਉਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਚ-ਉਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਯਃ ਕਾਸਾਖ੍ਯ ਉਪਦ੍ਰਵਃ ਸ ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ-ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮਾਰਯਤਿ, ਯਤੋਤਸ੍ਤਮੇਵ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਭਣਿਸ੍ਯਤਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਕ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਸ੍ਮਾਰਯਤਿ-ਉਪਦ੍ਰਵਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ| (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫੧੭੪) -"ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਭਸ਼ਂ ਰਕ੍ਤਂ ਕਸ੍ਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਧਨੁਸ੍ਪ੍ਰਭਮ੍| ਤਾਮ੍ਰਹਾਰਿਦ੍ਰਹਰਿਤਂ ਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍|| ਰੋਮਕੂਪਪ੍ਰਵਿਸਤਂ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਹਦਯੇ ਸਜਤ੍| ਵਾਸਸੋਰਞ੍ਜਨਂ ਪੂਤਿ ਵੇਗਵਚ੍ਚਾਤਿ ਭੂਰਿ ਚ|| ਵਦ੍ਧਂ ਪਾਣ੍ਡੁਜ੍ਵਰਚਛਰ੍ਦਿਕਾਸਸ਼ੋਫਾਤਿਸਾਰਿਣਮ੍|" ਇਤਿ| ਰੁਗ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ਤੁ (ਮਾ. ਨਿ. ਰਕ੍ਤ. ਸ਼੍ਲੋ. ੧੧) -"ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਵਮਥੁਮਦਾਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਦਾਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਭੁਕ੍ਤੇ ਘੋਰੋ ਵਿਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਧਤਿਰਪਿ ਸਦਾ ਹਦ੍ਯਤੁਲ੍ਯਾ ਚ ਪੀਡਾ| ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰਸਿ ਚ ਤਪਨਂ ਪੂਤਿਨਿਸ੍ਠੀਵਨਤ੍ਵਂ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਾਵਿਪਾਕੌ ਵਿਕਤਿਰਪਿ ਭਵੇਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਸਰ੍ਗਾਤ੍|| ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਾਭਂ ਕ੍ਵਥਿਤਮਿਵ ਚ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਦਮਾਮ੍ਭੋਨਿਭਂ ਵਾ ਮੇਦਃਪੂਯਾਸ੍ਤ੍ਰਕਲ੍ਪਂ ਯਕਦਿਵ ਯਦਿ ਵਾ ਪਕ੍ਵਜਮ੍ਬੂਫਲਾਭਮ੍| ਯਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਯਚ੍ਚ ਨੀਲਂ ਭਸ਼ਮਤਿਕੁਣਪਂ ਯਤ੍ਰ ਚੋਕ੍ਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਰਪਤਿਧਨੁਸਾ ਯਚ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਿਭਾਤਿ||' ਇਤਿ| ਕੂਣਪਂ-ਸ਼ਵਗਨ੍ਧਿ ਯਤ੍| ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮ੍|
Adhikarana ਕਾਸਪ੍ਰਕਰਣਮ੍, ਕਾਸਭੇਦਾਃ (੧੭) · Śloka ੧੭
| ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾਃ ਸ੍ਮਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਤਕ੍ਸਯੈਃ||੧੭||
| पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः||१७||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕ੍ਸਯੇਣੈਕ ਇਤਿ ਕਾਸਾਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਸ੍ਮਤਾਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਕਾਸਾਸ੍ਤਤ੍ਕਥਂ ਭਣਿਸ੍ਯਤਿ ? (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੧) - "ਕੇਵਲਾਨਿਲਜਂ ਕਾਸਂ ਸ੍ਨੇਹੈਰਾਦਾਵੁਪਾਚਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਦੋਸਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਤਿਕਃ ਕਾਸੋਭਿਹਿਤਃ| ਅਪਿ ਤੁ ਤ੍ਰਿਭਿਰਪਿ ਦੋਸੈਃ ਪਥਗੇਵੋਕ੍ਤਾਃ ਕਾਸਾਃ| ਤਥਾ, (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੨੫) - "ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤੁ ਸਕਫੇ ਵਮਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਹਿਤਮ੍|" ਤਥਾ, (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੩|੨੭) - "ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤਨੁਕਫੇ ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਮਧੁਰੈਰ੍ਯੁਤਾਮ੍| ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਕਾਯ ਯੁਤਾਂ ਘਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇਧ੍ਯੇਸ੍ਯਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੭) - "ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਮਿਵ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਾਸਾਃ ਪਞ੍ਚੈਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਯਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਿਕਕਾਸੇ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਤਥੈਵਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਾਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣੇਤਿ| ਕਫਕਾਸੇਪਿ ਤਦ੍ਵਦਾਹਾਰਵਿਹਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਵਾਤੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇਨ| ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਵ੍ਯਾਹਤਤ੍ਵਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਕਾਸਪ੍ਰਕਰਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਸਭੇਦਾਨਾਹ-ਪਞ੍ਚ ਕਾਸਾ ਇਤਿ|
Adhikarana ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਕ੍ਸਯਾਯੋਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ| |੧੮|
क्षयायोपेक्षिताः सर्वे| |१८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਕਾਸਾ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਵਿਨਾ, ਕ੍ਸਯਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਕ੍ਰਿਯਾਵਸ੍ਥਾਕਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਕ੍ਸਯਜੋਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਕ੍ਸਯਾਯੈਵੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ-ਕ੍ਸਯਾਯੇਤਿ|
Adhikarana ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍| |੧੮|
बलिनश्चोत्तरोत्तरम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੈਤੇ ਕਾਸਾ ਬਲਿਨਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਬਲਿਨਸ਼੍ਚੇਤਿ|
Adhikarana ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍ (੧੮-੧੯) · Śloka ੧੯
ਤੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ - | ਤੇਸਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਰੂਪਂ ਕਣ੍ਠੇ ਕਣ੍ਡੂਰਰੋਚਕਃ||੧੮|| ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਕਣ੍ਠਤ੍ਵਮ੍| |੧੯|
तेषां कासानां पूर्वरूपमाह - | तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः||१८|| शूकपूर्णाभकण्ठत्वम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਕਾਸਾਨਾਂ, ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੂਨਾਂ, ਗਲੇ ਕਣ੍ਡੂਃ-ਖਰ੍ਜੂਃ, ਤਥਾਰੋਚਕਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਸਦਸ਼ਕਣ੍ਠਤ੍ਵਂ ਚ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ. ਅ. ੩) -"ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍|
Adhikarana ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ (੧੯-੨੧) · Śloka ੨੧
ਅਧੁਨਾ ਸਰ੍ਵਕਾਸਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - ਤਤ੍ਰਾਧੋ ਵਿਹਤੋਨਿਲਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋਰਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਣ੍ਠੇ ਚ ਸਂਸਜਨ੍||੧੯|| ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯ ਤਤੋਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ| ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸਿਣੀ ਪਸ੍ਠਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍||੨੦|| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ| |੨੧|
अधुना सर्वकासानां सम्प्राप्तिं दर्शयति - तत्राधो विहतोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्योरस्तस्मिन् कण्ठे च संसजन्||१९|| शिरःस्रोतांसि सम्पूर्य ततोऽङ्गान्युत्क्षिपन्निव| क्षिपन्निवाक्षिणी पृष्ठमुरः पार्श्वे च पीडयन्||२०|| प्रवर्तते स वक्त्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः| |२१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਕਾਸੇਸੁ, ਅਨਿਲੋਧਃ-ਅਧਸ੍ਤਾਤ੍, ਵਿਹਤੋ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਤਃ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਰੋ-ਹਦਯਂ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਉਰਸਿ, ਸਂਸਜਨ੍-ਅਭਿਸ੍ਵਜਮਾਨਃ, ਤਥਾ ਕਣ੍ਠੇਪਿ ਸਂਸਜਨ੍, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸ਼ਿਰਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਯ-ਮਸ੍ਤਕਸ਼ਿਰਾ ਆਦ੍ਮਾਪ੍ਯ, ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਅਙ੍ਗਾਨਿ-ਸਰ੍ਵਾਨਵਯਵਾਨ੍, ਉਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਨਿਵ, ਤਥਾਕ੍ਸਿਣੀ ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ-ਬਹਿਰਿਵ ਸ਼ਰੀਰਾਤ੍ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍, ਤਥਾ ਪਸ੍ਠਮੁਰਸ਼੍ਚ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍, ਸਃ-ਵਾਯੁਃ, ਵਕ੍ਕ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ? ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ, ਭਿਨ੍ਨਂ-ਭਗ੍ਨਂ, ਯਤ੍ ਕਾਸ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ-ਤਤ੍ਰਾਧ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਨਿ. ਅ. ੩) - "ਕਸਾਯਵਿਜ੍ਜਲਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਕਟ੍ਵਮ੍ਲਮਧੁਰੋਸਣੈਃ| ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਕ੍ਲੇਦਪਿਰ੍ਯੁਸਿਤਾਸ਼ਨੈਃ|| ਧਾਰਣੋਦੀਰਣਾਯਾਸਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਃਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧੈਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਵਰਣਕਾਰਿਭਿਃ|| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋਪਾਨੇ ਯਦਾਪਾਨਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਸਸ੍ਯ ਸ ਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਨੁਰਸਿ ਪੀਡ੍ਯਤੇ|| ਉਦਾਨੇਨ ਸਜਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਣ੍ਠੇ ਚਾਨੁਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯ ਚ| ਵਾਹਿਨੀਰ੍ਗਲਰ੍ਮੂਰ੍ਧਸ੍ਥਾਸ੍ਤਤੋਙ੍ਗਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵ|| ਕ੍ਸਿਪਨ੍ਨਿਵਾਕ੍ਸਿਣੀ ਪਸ੍ਟਮੁਰਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਪੀਡਯਨ੍| ਵਿਵਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮੁਖੇਨੈਤਿ ਭਿਨ੍ਨਕਾਂਸ੍ਯੋਪਮਧ੍ਵਨਿਃ|| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਵਰ੍ਣੌਜੋਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਵਹਃ|' ਇਤਿ|
Adhikarana ਕਾਸਭੇਦੇ ਯੁਕ੍ਤਿਃ (੨੧-੨੨) · Śloka ੨੨
ਨਨੁ, ਕਥਮੇਕਰੂਪਾਯਾਂ ਕਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਮਨੇਕਰੂਪਤਾ ਕਾਸਰੁਗ੍ਧ੍ਵਨੀਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - | ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦੋ ਵਾਯੋਃ ਸਰਂਹਸਃ||੨੧|| ਯਦ੍ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ ਤਤਃ| |੨੨|
ननु, कथमेकरूपायां काससम्प्राप्तौ सत्यामनेकरूपता कासरुग्ध्वनीनां जायते ? इत्याह - | हेतुभेदात्प्रतीघातभेदो वायोः सरंहसः||२१|| यद्रुजाशब्दवैषम्यं कासानां जायते ततः| |२२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍-ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਕਾਸਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਭੇਦਃ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ? ਸਰਂਹਸੋ-ਵੇਗਵਤਃ| ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਰੁਜਾਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ-ਸ਼ੂਲਧ੍ਵਨ੍ਯੋਃ, ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਨ ਸਮਤਾ, ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਾਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਾਦਸ਼ੌ ਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੌ ਵਾਤਕਾਸੇ, ਅਨ੍ਯਾਦਸ਼ਾਵਨ੍ਯੇਸੁ ਕਾਸੇਸੁ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯੈਕ੍ਯੇਪਿ ਕਾਸਭੇਦੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਹੇਤੁਭੇਦਾਦਿਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਵਾਯੁਰੇਵ ਸਮਵਾਯਿਕਾਰਣਮ੍, ਤਥਾਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਕਾਰਣਾਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਭੇਦਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਭੇਦਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਉਰਃਕ੍ਸਤੇਨ ਧਾਤੁਜਕ੍ਸਯਸਙ੍ਕੁਚਿਤੈਃ ਸ੍ਰੋਤੋਭਿਰ੍ਯੋਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਭੇਦਾਤ੍| ਸ਼ੂਲਭੇਦਃ ਸ਼ਬ੍ਦਭੇਦਸ਼੍ਚ ਕਾਸਾਨਾਂ ਭੇਦਕਃ| ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍|
Adhikarana ਵਾਤਕਾਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੨-੨੪) · Śloka ੨੪
ਅਧੁਨਾ ਵਾਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮਾਹ - | ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃਕਣ੍ਠਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾਮ੍||੨੨|| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍| ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਾਸਂ ਚ ਮਹਾਵੇਗਰੁਜਾਸ੍ਵਨਮ੍||੨੩|| ਸੋਙ੍ਗਹਰ੍ਸੀ ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| |੨੪|
अधुना वातकासस्य निदानादिनिर्देशार्थमाह - | कुपितो वातलैर्वातः शुष्कोरःकण्ठवक्क्रताम्||२२|| हृत्पार्श्वोरःशिरःशूलं मोहक्षोभस्वरक्षयान्| करोति शुष्कं कासं च महावेगरुजास्वनम्||२३|| सोऽङ्गहर्षी कफं शुष्कं कृच्छ्रान्मुक्त्वाऽल्पतां व्रजेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਤਲੈਰ੍ਵਾਤਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੋਰਃਕਣ੍ਠਵਕ੍ਕ੍ਰਤਾਂ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਰਃਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਂ ਮੋਹਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਤਥਾ, ਅਤਿਵੇਗਪੀਡਾਸ਼ਬ੍ਦਯੁਤਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਕਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਵਾਤਲੈਰਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਰ੍ਥਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਤਿਕੇ ਕਾਸੇਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਹਿ ਕਾਸੇਸ੍ਵੀਸਦ੍ਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਕੁਪਿਤਂ ਵਾਤਮਨ੍ਤਰੇਣ ਹਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਜਨ੍ਮਾਸਮ੍ਭਵਃ| ਕੋਪਸ੍ਤੁ ਕੋਪਕਾਰਣੈਰ੍ਵਿਨਾ ਯਥਾਯਥਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨ ਜਾਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰਾਤਿਵਾਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤ ਇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਸਃ-ਵਾਯੁਃ, ਅਙ੍ਗਂ ਹਰ੍ਸਯਤਿ| ਤਥਾ, ਕਫਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਕੁਪਿਤ ਇਤਿ| ਕਸਾਯਵਿਜ੍ਜਲਾਦਿਸੁ ਯਾਨਿ ਵਾਤਲਾਨਿ, ਤੈਃ ਕੁਪਿਤੈਃ| ਅਨਯੇਵ ਪਿਤ੍ਤਕਾਸੇ ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਸੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਰਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕ੍ਸੋਭਃ-ਸ਼ਰੀਰਸਞ੍ਚਲਨਮ੍| ਸਃ-ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸਃ| ਅਙ੍ਗਹਰ੍ਸੌ-ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਕਣ੍ਟਕਿਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍|
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਕਾਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੪-੨੫) · Śloka ੨੫
| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰੋ ਭ੍ਰਮਃ||੨੪|| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਵਮਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕਃ| ਪ੍ਰਤਤਂ ਕਾਸਵੇਗੇਨ ਜ੍ਯੋਤਿਸਾਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੨੫||
| पित्तात्पीताक्षिकफता तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः||२४|| पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमकोऽम्लकः| प्रततं कासवेगेन ज्योतिषामिव दर्शनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍-ਪਿਤ੍ਤਕਾਸਾਤ੍, ਪੀਤਾਕ੍ਸਿਕਫਤਾਦਿਕਂ ਜਾਯਤੇ| ਜ੍ਯੋਤੀਂਸਿ-ਤਾਰਕਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਵ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਿਤ੍ਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤਿ|
Adhikarana ਕਫਕਾਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੬-੨੭) · Śloka ੨੭
ਕਫਾਦੁਰੋਲ੍ਪਰੁਡ੍ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਹਦਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਗੁਰੁ| ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਃ ਸਦਨਂ ਪੀਨਸਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਃ||੨੬|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਘਨਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਵੇਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| |੨੭|
कफादुरोऽल्परुड्मूर्द्धहृदयं स्तिमितं गुरु| कण्ठोपलेपः सदनं पीनसच्छर्द्यरोचकाः||२६|| रोमहर्षो घनस्निग्धश्वेतश्लेष्मप्रवर्तनम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਫਾਤ੍-ਕਫਕਾਸਾਤ੍, ਉਰੋਲ੍ਪਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ ਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਲੈਃ ਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲੈਃ ਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍, ਇਤ੍ਯਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਾਸਯੋਰ੍ਨਿਦਿਸ੍ਟਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਫਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਕਫਾਦਿਤਿ|
Adhikarana ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨੭-੩੨) · Śloka ੩੨
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਾਦਿ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਃ ਸਾਹਸੈਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਸੇਵਿਤੈਰਯਥਾਬਲਮ੍||੨੭|| ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤੋ ਬਲੀ| ਕੁਪਿਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਾਸਂ ਕਫਂ ਤੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤਮ੍||੨੮|| ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚ ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਕੁਥਿਤਂ ਬਹੁ| ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ ਚੋਰਸਾ||੨੯|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ| ਪਰ੍ਵਭੇਦਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਤਸ੍ਣਾਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਕਮ੍ਪਵਾਨ੍||੩੦|| ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੀ ਤਤੋਸ੍ਯ ਚ| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਂ ਰੁਚਿਃ ਪਕ੍ਤਾ ਬਲਂ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਹੀਯਤੇ||੩੧|| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਃ| |੩੨|
इदानीं क्षतकासस्य निदानादि निरूपयति - - - - | युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम्||२७|| उरस्यन्तःक्षते वायुः पित्तेनानुगतो बली| कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम्||२८|| पीतं श्यावं च शुष्कं च ग्रथितं कुथितं बहु| ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनेव चोरसा||२९|| सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना| पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्||३०|| पारावत इवाकूजन् पार्श्वशूली ततोऽस्य च| क्रमाद्वीर्यं रुचिः पक्ता बलं वर्णश्च हीयते||३१|| क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं स्याच्च पृष्ठकटीग्रहः| |३२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯੁਦ੍ਧਂ-ਬਾਹੁਯੁਦ੍ਧਂ, ਆਦ੍ਯਂ ਯੇਸਾਂ-ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਕਠਿਨਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦੀਨਾਂ, ਤੈਃ ਸਾਹਸੈਰਯਥਾਬਲਂ-ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਸੇਵਿਤੈਃ-ਆਚਰਿਤੈਃ, ਉਰਸ੍ਯਨ੍ਤਃ-ਮਧ੍ਯੇ, ਕ੍ਸਤੇ ਸਤਿ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਨੁਗਤਃ ਕਾਸਂ ਕਰੋਤਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵਨਾਮ੍ਨਾ ਦੁਃਸ਼ਕਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਾਦਿਸਾਧਨਂ ਤਥੋਚ੍ਚਭਾਸਣਂ ਗੁਰੁਭਾਰੋਦ੍ਯਮਨਂ ਵੇਗਵਨ੍ਨਦੀਸੁ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਰਣਾਦਿਕਮੁਰਃਕ੍ਸਤੋਤ੍ਪਾਦਨਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਤਮਾਤ੍ਰੇਣ ਚ ਵਾਯੋਰਤਿਕੋਪਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਬਲੀਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗਤਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸ ਰਕ੍ਤਦੂਸਣਂ ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ਵਾਯੁਃ, ਤੇਨ-ਕਾਸੇਨ, ਕਫਂ ਸਸ਼ੋਣਿਤਂ-ਰਕ੍ਤਯੁਤਂ, ਤਥਾ ਪੀਤਂ ਕੁਥਿਤਂ-ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਂ, ਬਹੁ ਚ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕੁਪਿਤਵਾਯੁਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਫਂ ਬਹੁ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਗ੍ਰਥਿਤਂ-ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ, ਚਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਕਣ੍ਠੇਨ ਰੁਜਤਾ-ਸ਼ੂਲਵਤਾ, ਤਥੋਰਸਾ ਵਿਭਿਨ੍ਨੇਨੇਵ-ਦ੍ਵਿਧੇਵ ਵਿਦੀਰ੍ਣੇਨ, ਤਥਾ ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਮਾਨੇਨ ਸ਼ੂਲਿਨਾ-ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤੇਨ, ਚ ਵਕ੍ਸਸੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ਪਰ੍ਵਭੇਦਾਦਿਮਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ, ਤਥਾ ਪਾਰਾਵਤ ਇਵਾਕੂਜਨ੍-ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਤਥਾਸ੍ਯ-ਕਾਸਿਨਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਵੀਰ੍ਯਾਦਿ ਹੀਯਤੇ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਚਾਸ੍ਯ ਸਾਸਙ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਸ੍ਠਕਟੀਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਤਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਯੁਦ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ| ਤੇਨ-ਕਾਸੇਨ, ਹੇਤੌ ਤਤੀਯਾ, ਕਣ੍ਠੇਨੋਰਸੇਤਿ ਕਰਣੇ| ਭੇਦਤੋਦਸ਼ੂਲਾਨ੍ਯੁਰਸਃ| ਤਤਃ-ਸੋਪਦ੍ਰਵਾਤ੍ਕਾਸਾਤ੍| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ-ਵੀਰ੍ਯਾਦਿਹੀਨਸ੍ਯ|
Adhikarana ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੩੨-੩੫) · Śloka ੩੫
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - | ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਧਾਤਵੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ||੩੨|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿਃ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਤਨੈਃ ਕਾਸਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍ਕਫਂ ਤਤਃ| ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਮ੍||੩੩|| ਲੁਚ੍ਯੇਤ ਇਵ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਹਦਯਂ ਪਤਤੀਵ ਚ| ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਬਲਕ੍ਸਯਃ||੩੪|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਸਨ੍ਨਵਕ੍ਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਦਸ਼ਨਨੇਤ੍ਰਤਾ| ਤਤੋਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ||੩੫||
इदानीं क्षयकासलक्षणं निरूपयति - - - - | वायुप्रधानाः कुपिता धातवो राजयक्ष्मिणः||३२|| कुर्वन्तिः यक्ष्मायतनैः कासं ष्ठीवेत्कफं ततः| पूतिपूयोपमं पीतं विस्रं हरितलोहितम्||३३|| लुच्येत इव पार्श्वे च हृदयं पततीव च| अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः||३४|| स्निग्धप्रसन्नवक्क्रत्वं श्रीमद्दशननेत्रता| ततोऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च||३५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਾਜਾਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਵਤੋ ਨਰਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋ-ਬਲੀ, ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਤਥਾ, ਕੁਪਿਤਾਃ-ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਕੇ ਤੇ ? ਧਾਤਵੋ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਕਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੈਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ? ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਨੈਃ-ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤੈਃ ਸਾਹਸਾਦਿਭਿਃ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਪੂਤਿਪੂਯੋਪਮਂ ਪੀਤਂ ਵਿਸ੍ਰਂ ਤਥਾ ਹਰਿਤਲੋਹਿਤਂ ਸ੍ਠੀਵੇਤ੍| ਤਥਾ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਲੁਚ੍ਯੇਤੇ ਇਵ-ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵ੍ਯੇਤੇ ਇਵ| ਹਦਯਂ ਚ ਪਤਤੀਵ-ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੀਵ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯ-ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਿਨਃ, ਅਕਸ੍ਮਾਤ੍-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਿ, ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤੇਚ੍ਛਾ ਭਵਤਿ| ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੀਤਾਰ੍ਤੋਪਿ ਨੋਸ੍ਣਮਭਿਲਸਤਿ, ਕਦਾਚਿਦਤ੍ਯੁਸ੍ਣਕ੍ਲਾਨ੍ਤੋਪਿ ਨ ਸ਼ੀਤਮਭਿਲਸਤਿ| ਤਥਾ, ਬਹ੍ਵਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕ੍ਸਯਰੂਪਾਣਿ-ਪੀਨਸਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਿ, ਅਸ੍ਯਾਵਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਕ੍ਸਯਕਾਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਾਯੁਪ੍ਰਧਾਨਾ ਇਤਿ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਯਤਨੈਃ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨੈਃ ਕੁਪਿਤਾਃ| ਲੁਞ੍ਚ੍ਯੇਤੇ-ਨਿਸ੍ਪੀਡ੍ਯਾਪਨੀਯੇਤੇ|
Adhikarana ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ (੩੬-੩੭) · Śloka ੩੭
ਇਤ੍ਯੇਸ ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਬਲਿਨਾਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕ੍ਸਤਜੋਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ||੩੬|| ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍| |੩੭|
इत्येष क्षयजः कासः क्षीणानां देहनाशनः| याप्यो वा बलिनां, तद्वत् क्षतजोऽभिनवौ तु तौ||३६|| सिध्येतामपि सानाथ्यात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਇਤ੍ਯੇਸਃ-ਏਵਮਾਦਿਰੂਪਃ, ਕ੍ਸਯਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨਃ| ਬਲਿਨਾਂ-ਅਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ, ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵੇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਕ੍ਸਯਜਕਾਸਵਤ੍| ਕ੍ਸਤਜਃ ਕਾਸਃ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਬਲਵਤਾਂ ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਦੇਹਨਾਸ਼ਨੋ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਅਭਿਨਵੌ ਤੁ ਤੌ-ਨਵੋਤ੍ਥਿਤੌ ਪੁਨਃ ਕ੍ਸਯਕ੍ਸਤਜਕਾਸੌ, ਬਲਿਨਾਂ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮਪਿ; ਨ ਕੇਵਲਮਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮ੍ ? ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍-ਚਤੁਸ੍ਪਾਤ੍ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਕਾਸਸ੍ਯ-ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮਿਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਮਸਾਧ੍ਯਃ| ਬਲਿਨਾਂ ਯਾਪ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯੋ ਵ| ਕ੍ਸਯਕ੍ਸਤਕਾਸਯੋਃ-ਅਭਿਨਵਾਵਿਤਿ| ਸਾਨਾਥ੍ਯਾਤ੍-ਭਿਸਗਾਦਿਗੁਣਸਮ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਨ ਸਿਧ੍ਯੇਤਾਮ੍|
Adhikarana ਕ੍ਸਤਕਾਸਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍, ਕ੍ਸਯਕ੍ਸਤਕਾਸਯੋਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ (੩੭) · Śloka ੩੭
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਵਿਭਾਗਂ ਨਿਰੂਪਯਤਿ - - - - ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ| ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਰਸਾ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਚ||੩੭||
इदानीं शेषाणामपि कासानां साध्ययाप्यविभागं निरूपयति - - - - साध्या दोषैः पृथक् त्रयः| मिश्रा याप्या द्वयात्सर्वे जरसा स्थविरस्य च||३७||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਿਃ, ਯੇ ਜਾਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕਾਸਾਸ੍ਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਯੇ ਪੁਨਰੁਤ੍ਤਰਕਾਲਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦਿਨਾ ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ-ਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਃ, ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਕਿਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਦ੍ਵਯਾਤ੍,- ਦੋਸਦ੍ਵਯਾਤ੍, ਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਨ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਦ੍ਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਤੇਪਿ ਯਾਪ੍ਯਾ ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਸਰ੍ਵੇ-ਕਾਸਾ ਯੇ ਸਾਧ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸਜਾਸ੍ਤੇਪਿ, ਜਰਸਾ-ਜਰਯਾ ਹੇਤੁਭੂਤਯਾ, ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਵਦ੍ਧੋ ਹਿ ਨਿਸ੍ਕਾਸ ਏਵ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਵਾਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੩) - "ਵਦ੍ਧੋ ਯਾਪ੍ਯਾਨਾਮ੍|" ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਤਕਾਸਾਦਿਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ-ਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਾਣਾਮ੍-ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਯਾਪ੍ਯਾ ਦ੍ਵਯਾਦਿਤਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸਤ੍ਵਂ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨੁਬਨ੍ਧਿਨਾ ਦੋਸੇਣ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਕਾਸਾਨੁਕ੍ਤੇਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਮ੍-ਸਰ੍ਵੇ ਇਤਿ| ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਵਿਰਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਜਰਸਾ ਜਨਿਤਾ ਯੇ ਕਾਸਾਸ੍ਤੇ ਯਾਪ੍ਯਾਃ| ਆਹਾਰਵਿਹਾਰਜਨਿਤਾਸ੍ਤੁ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| "ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੌ ਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਣਾਤੀਸਾਰਸ਼ੋਫਿਨਮ੍|" ਇਤਿ ਵਿਕਤੌ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੫/੭੬)|
Adhikarana ਵਾਤਾਦ੍ਯੇਕਦੋਸਜਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਕਾਸਾਨਾਂ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ ਕਾਸਸ੍ਯਾਨੁਪੇਕ੍ਸਣੀਯਤ੍ਵਮ੍ (੩) · Śloka ੩
ਕਾਸਾਚ੍ਛ੍ਵਾਸਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ੍ਵਰਸਾਦਾਦਯੋ ਗਦਾਃ| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍||੩੮|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
कासाच्छ्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः| भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत्||३८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने रक्तपित्तकासनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-[ ਯਸ੍ਮਾਤ੍- ] ਯਤਃ ਕਾਰਣਾਤ੍, ਕਾਸਾਦੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਭੂਤਯਾ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਂ-ਕਾਸਂ, ਤ੍ਵਰਯਾ-ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਮੇਵ, ਜਯੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਪੀਨਸਾਦਯੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਤਤੀਯੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੩||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਸਸ੍ਯਾਨੁਪੇਕ੍ਸਣੀਯਤ੍ਵਮਾਹ-ਕਾਸਾਦਿਤਿ| ਇਤਿ ਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍| [ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਨਿਦਾਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੩||]