Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ശ്വാസഹിധ്മനിദാനാദനന്തരം രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| കാസാദുപേക്ഷയാ "ശ്വാസക്ഷയച്ഛര്ദി" (ഹൃ. നി. അ. ൩|൩൮) ഇത്യുക്തമ്| ഹിധ്മാശ്വാസയോശ്ചൈകയോഗക്ഷേമത്വാത് ശ്വാസഹിധ്മാനിദാനാനന്തരം രാജയക്ഷ്മനിദാനമാരഭ്യതേ -
Adhikarana രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
अथातो राजयक्ष्मादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂര്വവദത്ര വ്യാഖ്യാ| ആദിശബ്ദേന സ്വരഭേദാദീനാം ഗ്രഹണമ്|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണോ നാമചതുഷ്ടയമ് (൧) · Śloka ൧
രാജയക്ഷ്മാ ക ഉച്യതേ ? യസ്യേദം നിദാനമ്, ഇത്യാഹ - - - - അഥ രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്| അനേകരോഗാനുഗതോ ബഹുരോഗപുരോഗമഃ| രാജയക്ഷ്മാ ക്ഷയഃ ശോഷോ രോഗരാഡിതി ച സ്മൃതഃ||൧||
राजयक्ष्मा क उच्यते ? यस्येदं निदानम्, इत्याह - - - - अथ राजयक्ष्मनिदानम्| अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः| राजयक्ष्मा क्षयः शोषो रोगराडिति च स्मृतः||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനേകൈഃജ്വരാതീസാരാദിഭിഃ, പരിവൃതഃ| തഥാ, ബഹൂനാം രോഗാണാം-ഗുല്മാതീസാരാദീനാം, പുരോഗമഃ-പ്രധാനശ്ച| യഥാ ഹി രാജാ പ്രാക് പശ്ചാത് രഥേഭാശ്വജനൈരനുഗമ്യതേ, തഥാऽയം രോഗോ രോഗൈഃ| രാജയക്ഷ്മേത്യാദയശ്ചതസ്രഃ സംജ്ഞാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ രാജയക്ഷ്മപ്രകരണമ്| തസ്യ നാമചതുഷ്ടയമാഹ-അനേകരോഗാനുഗത ഇതി|
Adhikarana നാമനിര്വചനമ് (൨-൩) · Śloka ൩
തത്രാദ്യാം സംജ്ഞാം വ്യുത്പാദയന്നാഹ - - - - നക്ഷത്രാണാം ദ്വിജാനാം ച രാജ്ഞോऽഭൂദ്യദയം പുരാ| യച്ച രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാ തതോ മതഃ||൨|| ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയസ്തത്സമ്ഭവാച്ച സഃ| രസാദിശോഷണാച്ഛോഷോ രോഗരാട് തേഷു രാജനാത്||൩||
तत्राद्यां संज्ञां व्युत्पादयन्नाह - - - - नक्षत्राणां द्विजानां च राज्ञोऽभूद्यदयं पुरा| यच्च राजा च यक्ष्मा च राजयक्ष्मा ततो मतः||२|| देहौषधक्षयकृतेः क्षयस्तत्सम्भवाच्च सः| रसादिशोषणाच्छोषो रोगराट् तेषु राजनात्||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നക്ഷത്രാണാം-അശ്ചിന്യാദീനാം, തഥാ ദ്വിജാനാം-ബ്രാഹ്മണാനാം ച, യോ രാജാ-ചന്ദ്രഃ, തസ്യ പുരാ-പൂര്വം, അഭവത്| പൂര്വകല്പേ ഹി രോഹിണ്യാമതിസക്തസ്യ ചന്ദ്രസ്യ ശ്വശുരം ദക്ഷമനൃതവാദേന വഞ്ചയതോऽപമാനിതദുഹിതൃസ്നേഹവശാദുദ്ഭൂതക്രോധാത് പ്രജാപതേര്ദക്ഷതഃ രാജയക്ഷ്മാऽഭവദിതി ശ്രൂയതേ| തസ്മാദ്രാജ്ഞോ യക്ഷ്മാ രാജയക്ഷ്മേത്യുച്യതേ ഷഷ്ഠീസമാസവ്യുത്പത്ത്യാ| യച്ച-യസ്മാച്ച, രാജാ ച യക്ഷ്മാ ച-രാജാച രോഗാണാം മധ്യേ അനേകരോഗാനീകപരിവൃതത്വേന യക്ഷ്മാ ച, തതോ രാജാ ചാസൌ യക്ഷ്മാ ച രാജയക്ഷ്മാऽഭിമതോ മുനീനാമിതി ശേഷഃ| തഥാ ദേഹശ്ചൌഷധം ച, തയോഃ ക്ഷയഃ, തസ്യ കൃതിഃ-കാരണം, തതോ ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| അനേന ചാസ്യ വ്യാധേര്ബഹുകാലസ്ഥായിത്വം ദ്യോതയതി| കിലായം വ്യാധിര്ബഹുതരം കാലമവതിഷ്ഠതേ ന ച ശാന്തിം ഗച്ഛതി| യാവദ്ദേഹഃ ക്ഷീയതേ, ഔഷധാന്യപി ക്ഷീയന്തേ, ന പുനരയം വ്യാധിഃ, ഇതി ദേഹൌഷധക്ഷയകൃതേഃ ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| തത്സമ്ഭാവാച്ച സഃ| തദിത്യനേന ദേഹൌഷധക്ഷയഃ പ്രത്യവമൃശ്യതേ| സ സമ്ഭവോ-ജന്മ, യസ്യാസൌ തത്സമ്ഭവഃ, തസ്മാദപി ക്ഷയ ഇത്യുച്യതേ| ഏവമന്യോऽപി യോ വ്യാധിര്ദേഹൌഷധക്ഷയകാരീ, സോऽപി ക്ഷയാഖ്യസ്യ വ്യാധേഃ സമ്ഭവഃ-കാരണമ്, തസ്മാജ്ജായത ഇത്യര്ഥഃ| രസാദീനാം ശോഷണാത് ശോഷ ഇതി ഭണ്യതേ| രോഗേത്യാദി| ബഹുഷു രോഗേഷു മധ്യേ രോഗത്വേനൈഷ ഏവ ഭ്രാജതേ, തസ്മാദ്രോഗരാഡിത്യുച്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-നാമനിര്വചനമാഹ-നക്ഷത്രാണാമിതി| രാജ്ഞഃ-ചന്ദ്രസ്യ, യക്ഷ്മാ-രോഗോ, രാജയക്ഷ്മാ| അഥവാ, രോഗാണാം രാജാ യക്ഷ്മാ ചേതി രാജയക്ഷ്മാ| ദേഹമൌഷധം ച ക്ഷിണോതീതി ക്ഷയഃ| അഥവാ, ശുക്രാദിക്ഷയാത് സമ്ഭവതീതി ക്ഷയഃ, കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാത്| രസാദയോ ധാതവഃ ശുഷ്യന്ത്യനേനേതി ശോഷഃ| [രാജ]വദ്രോഗേഷു രാജത ഇതി രോഗരാട്|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണോ ഹേതുചതുഷ്ടയമ് (൪) · Śloka ൪
സാഹസം വേഗസംരോധഃ ശുക്രൌജഃസ്നേഹസങ്ക്ഷയഃ| അന്നപാനവിധിത്യാഗശ്ചത്വാരസ്തസ്യ ഹേതവഃ||൪||
साहसं वेगसंरोधः शुक्रौजःस्नेहसङ्क्षयः| अन्नपानविधित्यागश्चत्वारस्तस्य हेतवः||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സാഹസം-കായേന വാചാ വാऽയഥാബലമാരമ്ഭഃ| വേഗസംരോധോ-വാതവിണ്മൂത്രാദീനാമുന്മുഖീഭൂതാനാം ധാരണമ്| ശുക്രം ച ഓജശ്ച സ്നേഹശ്ച തേഷാം സങ്ക്ഷയോ-വിനാശഃ| അത്ര സ്നേഹശബ്ദേന ദേഹസ്നേഹോ ഗ്രാഹ്യഃ, ദേഹശബ്ദലോപം കൃത്വാऽയം നിര്ദിഷ്ടഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൮|൨)- "ദേഹസ്നേഹപരിക്ഷയാത്" ഇതി| തഥാ, അന്നപാനയോര്യഥാശാസ്ത്രം യോ വിധിസ്തസ്യ ത്യാഗോ-അന്യഥാസേവനമന്യഥാऽഭ്യവഹാരഃ| തസ്യ-രാജയക്ഷ്മണഃ, ചത്വാരഃ സാഹസാദയോ ഹേതവഃ| പാഠാദേവ ചതുഃസങ്ഖ്യാത്വേ ലബ്ധേ ചതുര്ഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| യദ്യപി സാഹസാദയ ഏതേ പ്രത്യേകമനേകപ്രകാരതയാ ഭിന്നാഃ, തഥാऽപി സാഹസാദിചതുഷ്ടയം നാതിക്രാമന്തീത്യര്ഥഃ| തഥാऽസ്മിന് രാജയക്ഷ്മാഖ്യേ സാഹസജേ വേഗസംരോധജേ ശുക്രൌജഃസ്നേഹസങ്ക്ഷയജേऽന്നപാനവിധിത്യാഗജേ വാ ചതുര്വിധേ വിശേഷേണ പവനോ ഹേതുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഹേതുചതുഷ്ടയമാഹ-സാഹസമിതി| ഓജഃ-ശുക്രമലഃ| സ്നേഹോ-മജ്ജമലഃ|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണോ സംപ്രാപ്തിഃ (൫-൬) · Śloka ൬
അത ഏവാഹ - - - - തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് സിരാശ്ച പ്രപീഡയന്||൫|| മുഖാനി സ്രോതസാം രുദ്ധ്വാ തഥൈവാതിവിവൃത്യ വാ| സര്പന്നൂര്ധ്വമധസ്തിര്യഗ്യഥാസ്വം ജനയേദ്ഗദാന്||൬||
अत एवाह - - - - तैरुदीर्णोऽनिलः पित्तं कफं चोदीर्य सर्वतः| शरीरसन्धीनाविश्य तान् सिराश्च प्रपीडयन्||५|| मुखानि स्रोतसां रुद्ध्वा तथैवातिविवृत्य वा| सर्पन्नूर्ध्वमधस्तिर्यग्यथास्वं जनयेद्गदान्||६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൈഃ-സാഹസാദിഭിഃ, ഉദീര്ണോऽനില ഇദമിദം കുര്വന് യഥാസ്വം ഗദാന് ജനയേത്| ഉദീര്ണഃ-ഉല്ബണഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാമധികഃ| അത ഏവ പിത്തമുദീര്യ-സ്വസ്ഥാനാച്ച്യാവയിത്വാ, തഥാ കഫം സര്വതഃ-സര്വസ്മാത് ഉദീര്യ, തഥാ ശരീരസന്ധീന്-ദശാധികശതദ്വയസങ്ഖ്യാതാന് ആത്രേയമതേന തു ദ്വിസഹസ്രസങ്ഖ്യാതാന്, ആവിശ്യ-തേഷാമന്തഃ-പ്രവേശം കൃത്വാ, താശ്ചം-സന്ധീന്, പ്രപീഡയന്-പ്രകര്ഷേണ മര്ദയന്നിവ, തഥാ സിരാ അപി സകലശരീരഗാഃ പ്രപീഡയന്, തഥാऽന്യേഷാം സ്രോതസാം മുഖാനി-ദ്വാരാണി രുദ്ധ്വാ, തഥൈവ താനി വാ അതിവിവൃത്യ-പ്രസാര്യ സ്രോതോമുഖാനി| സര്പന്നിത്യാദി| ഊര്ധ്വം സര്പന് വായുഃ പീനസാദീന് വ്യാധീന് ജനയേത്, അധഃ സര്പന് വിഡ്ഭ്രംശം വിട്ശോഷം വാ കുര്യാത്, തിര്യക് സര്പന് പാര്ശ്വരുജം വാ കുര്യാത്, ഇതി യഥാസ്വംശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സമ്പ്രാപ്തിമാഹ-തൈരിതി| തൈഃ-ഹേതുഭിഃ| സര്വത ആവിശ്യ-സൂക്ഷ്മേഷ്വവയവേഷു പ്രവിശ്യ| താന്-സന്ധീന്| പ്രപീഡയന്-സങ്കോചയന്| സ്രോതസാം-പ്രാണാദിവാഹിനാം ത്രയോദശാനാം, മുഖാനി-ദ്വാരാണി, രുധ്വാऽതിവിവൃത്യ വാ| തഥൈവ-യേനൈവ പ്രകാരേണാതിസംവൃതത്വം തേനൈവാതിവിവൃതത്വമ്| പ്രകാരശ്ഛ-കഫപിത്താഭ്യാം സഹ സഞ്ചാരഃ| തോഉ ഹി കദാചിദ്വാതം രുന്ധാതേ, കദാചിത്തേന നിഃസാര്യേതേ| യഥാസ്വം-ഊര്ധ്വം സപ്ത പീനസാദീന്, അധോ ദ്വോഉ വിഡ്രോധാതിസാരോഉ, തിര്യക് ത്രീന് ഛര്ദിപാര്ശ്വശൂലജ്വരാന്| യദ്യപി ഛര്ദിഃ കോഷ്ഠഗേ, സന്ധിഗേ ജ്വരഃ, തഥാऽപി തിര്യഗ്ഗതിവിശേഷത്വാദവിരോധഃ|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണഃ പൂര്വരൂപമ് (൭-൧൩) · Śloka ൧൩
രൂപം ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പ്രതിശ്യായോ ഭൃശം ക്ഷവഃ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം സദനം വഹ്നിദേഹയോഃ||൭|| സ്ഥാല്യമത്രാന്നപാനാദൌ ശുചാവപ്യശുചീക്ഷണമ്| മക്ഷികാതൃണകേശാദിപാതഃ പ്രായോऽന്നപാനയോഃ||൮|| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദിരരുചിരശ്നതോऽപി ബലക്ഷയഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ പാദാസ്യശോഫോऽക്ഷ്ണോരതിശുക്ലതാ||൯|| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ കായേ ബൈഭത്സ്യദര്ശനമ്| സ്ത്രീമദ്യമാംസപ്രിയതാ ഘൃണിത്വം മൂര്ദ്ധഗുണ്ഠനമ്||൧൦|| നഖകേശാതിവൃദ്ധിശ്ച, സ്വപ്നേ ചാഭിഭവോ ഭവേത്| പതങ്ഗകൃകലാസാഹികപിശ്വാപദപക്ഷിഭിഃ||൧൧|| കേശസ്ഥിതുഷഭസ്മാദിരാശൌ സമധിരോഹണമ്| ശൂന്യാനാം ഗ്രാമദേശാനാം ദര്ശനം ശുഷ്യതോऽമ്ഭസഃ||൧൨|| ജ്യോതിര്ഗിരീണാം പതതാം ജ്വലതാം ച മഹീരുഹാമ്| |൧൩|
रूपं भविष्यतस्तस्य प्रतिश्यायो भृशं क्षवः| प्रसेको मुखमाधुर्यं सदनं वह्निदेहयोः||७|| स्थाल्यमत्रान्नपानादौ शुचावप्यशुचीक्षणम्| मक्षिकातृणकेशादिपातः प्रायोऽन्नपानयोः||८|| हृल्लासश्छर्दिररुचिरश्नतोऽपि बलक्षयः| पाण्योरवेक्षा पादास्यशोफोऽक्ष्णोरतिशुक्लता||९|| बाह्वोः प्रमाणजिज्ञासा काये बैभत्स्यदर्शनम्| स्त्रीमद्यमांसप्रियता घृणित्वं मूर्द्धगुण्ठनम्||१०|| नखकेशातिवृद्धिश्च, स्वप्ने चाभिभवो भवेत्| पतङ्गकृकलासाहिकपिश्वापदपक्षिभिः||११|| केशस्थितुषभस्मादिराशौ समधिरोहणम्| शून्यानां ग्रामदेशानां दर्शनं शुष्यतोऽम्भसः||१२|| ज्योतिर्गिरीणां पततां ज्वलतां च महीरुहाम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്യ-രാജയക്ഷ്മണഃ, ഭവിഷ്യതഃ ഉത്പിത്സോഃ, രൂപം-അഗ്രരൂപം, പ്രതിശ്യായാദി| വഹ്നേഃ സദനം-പാകാസാമര്ഥ്യമ്| ദേഹസ്യ സാദോ-നിര്ബലതാ| സ്ഥാല്യമത്രാന്നപാനാദീനാം ശുദ്ധാനാമപ്യശുചിദര്ശനമിതി തദാനീം പുരുഷസ്യ മിഥ്യാജ്ഞാനം ജായത ഇത്യര്ഥഃ| പാണ്യോരവേക്ഷാ-ഭൂയസാ സ്വപാണീ പശ്യതി| ബാഹ്വോഃ പ്രമാണജിജ്ഞാസാ-കിയത്പ്രമാണൌ മേ ബാഹൂ ഇതി ജ്ഞാതുമിച്ഛതി| കായേ-ശരീരേ ശോഭനേऽപി, ബൈഭത്സ്യദര്ശനമിതി മിഥ്യാജ്ഞാനം തദാനീം രോഗസ്വഭാവാദസ്യോത്പദ്യതേ| മൂര്ധ്രഃ-മസ്തകസ്യ, ഗുണ്ഠനം-വസ്ത്രാദിനാ സഞ്ഛാദനമ്| സ്വപ്നേ ച തസ്യ യക്ഷ്മിണഃ പതങ്ഗാദിഭിരഭിഭവോ ഭവേത്-പതങ്ഗാദ്യൈഃ പരാഭൂയതേ| പതങ്ഗഃ-കീടഭേദഃ| തഥാ, കേശാദിരാശിഷ്വധിരോഹണം തഥാ ശൂന്യഗ്രാമദേശാദീനാം ദര്ശനം സ്വപ്നേ ഭവേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പൂര്വരൂപമാഹ-രൂപം ഭവിഷ്യത ഇതി| ഭൃശം ക്ഷവഃ-നാസാരോഗേഷു| സദനം-സ്വകാര്യാക്ഷമത്വമ്| സ്ഥാലീ-യത്രാന്നം പച്യതേ| അമത്രം-യത്രാന്നം ഭുജ്യതേ| പാണ്യോരവേക്ഷാ-കീദൃശോഉ മേ പാണീ ഇതി ജിജ്ഞാസാ| ബൈഭത്സ്യദര്ശനം-സുന്ദരേഷ്വസുന്ദരത്വബുദ്ധിഃ| ഘൃണിത്വം-സകൃപത്വമ്| പതങ്ഗാഭിഭവാദയോ ജ്വരദ്ദൃക്ഷദര്ശനാന്താഃ [ സ്വപ്നേ ഭവന്തി ]|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണോ രൂപമ് (൧൩-൧൫) · Śloka ൧൫
പ്രാഗ്രൂപമുക്ത്വാ സമ്പ്രത്യേകാദശരൂപമധികൃത്യാഹ - - - - | പീനസശ്വാസകാസാം സമൂര്ദ്ധസ്വരരുജോऽരുചിഃ||൧൩|| ഊര്ധ്വം, വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷാവധഃ, ച്ഛര്ദിശ്ച കോഷ്ഠഗേ| തിര്യക്സ്ഥേ പാര്ശ്വരുദ്ഗോഷേ, സന്ധിഗേ ഭവതി ജ്വരഃ||൧൪|| രൂപാണ്യേകാദശൈതാനി ജായന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ| |൧൫|
प्राग्रूपमुक्त्वा सम्प्रत्येकादशरूपमधिकृत्याह - - - - | पीनसश्वासकासां समूर्द्धस्वररुजोऽरुचिः||१३|| ऊर्ध्वं, विड्भ्रंशसंशोषावधः, च्छर्दिश्च कोष्ठगे| तिर्यक्स्थे पार्श्वरुद्गोषे, सन्धिगे भवति ज्वरः||१४|| रूपाण्येकादशैतानि जायन्ते राजयक्ष्मिणः| |१५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അംസൌ ച മൂര്ദ്ധാ ച സ്വരശ്ച തേഷാം രുജോംऽസമൂര്ദ്ധസ്വരരുജഃ| പീനസശ്ച ശ്വാസശ്ചാംസമൂര്ദ്ധസ്വരരുജശ്ച താഃ, തഥാ അരുചിഃ, ഇത്യൂര്ധ്വം-ഊര്ധ്വസ്ഥിതേ ദോഷേ, ഭവതി| അരുചേരേഷഃ പൃഥഗുപന്യാസഃ പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥഃ| യഥാ,-അസ്മിന് വ്യാധാവതിഭയാവഹോऽരുച്യാഖ്യ ഉപദ്രവോ ന തഥാ പീനസാദയ ഇതി| അധഃസ്ഥിതേ ദോഷേ വിശഃ-പുരീഷസ്യ, ഭ്രംശസംശോഷൌ വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷൌ ഭവതഃ| "വിഡ്ഭ്രംശോ-ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം, വിട്ശോഷോ-ബദ്ധവിട്കതാ|" ഏതയോശ്ച പരസ്പരം വിരുദ്ധത്വാന്ന തുല്യകാലം സമ്ഭവഃ| തസ്മാത്കദാചിദ്വിഡ്ഭ്രംശഃ കദാചിദ്വിട്ശോഷോ ഭവതി| ഛര്ദിസ്തു കോഷ്ഠസ്ഥിതേ ദോഷേ സ്യാത്| തിര്യക്സ്ഥേ ദോഷേ പാര്ശ്വരുക് ഭവതി| സന്ധിഗേ ജ്വരോ ഭവതി| ഏതാനി പീനസാദീന്യേകാദശ രൂപാണി ശോഷിണ ഉത്പദ്യന്തേ| മുനിസ്ത്വേവമവോചത് (ച. ചി. അ. ൮|൨൩)- "പ്രതിശ്യായം ജ്വരം കാസമങ്ഗമര്ദം ശിരോരുജമ്| ശ്വാസം വിഡ്ഭേദമരുചിം പാര്ശ്വശൂലം സ്വരക്ഷയമ്|| കുരുതേ ചാംസസന്താപമേകാദശം" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രൂപമാഹ-പീനസേതി| സ്കന്ധരൂക് മൂര്ദ്ധരുക് സ്വരരുക് ചേതി ത്രീണി| വിഡ്ഭ്രംശസംശോഷയോര്വൈകല്പികത്വാദേകാദശത്വമ്| വങ്ഗസേനേ തു (രാജയക്ഷ്മാധികാരേ ശ്ലോ.൯) "ഭക്തദ്വേഷോ ജ്വരഃ ശ്വാസഃ കാസഃ ശോണിതദര്ശനമ്| സ്വരഭേദശ്ഛ ജായന്തേ ഷഡ്രൂപേ രാജയക്ഷ്മണി||' ഇതി|
Adhikarana രാജയക്ഷ്മണോ ഉപദ്രവാഃ (൧൫-൧൬) · Śloka ൧൬
| തേഷാമുപദ്രവാന് വിദ്യാത്കണ്ഠോദ്ധ്വംസമുരോരുജമ്||൧൫|| ജൃമ്ഭാങ്ഗമര്ദനിഷ്ഠീവവഹ്നിസാദാസ്യപൂതിതാഃ| |൧൬|
| तेषामुपद्रवान् विद्यात्कण्ठोद्ध्वंसमुरोरुजम्||१५|| जृम्भाङ्गमर्दनिष्ठीववह्निसादास्यपूतिताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേഷാം-ഏകാദശസങ്ഖ്യാനാം പീനസാദീനാം പൂര്വോത്പന്നാനാം, കണ്ഠോദ്ധ്വംസാദീന് പശ്ചാദുത്ഥിതാന് സപ്തോപദ്രവാന് ജാനീയാത്| "വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമവിഘാതീ ച സ ഹ്യുപദ്രവ ഉച്യതേ||" ഇത്യുപദ്രവലക്ഷണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉപദ്രവാനാഹ-തേഷാമിതി| ഉദ്ദ്വംസോ-വൈകല്യമ്| തേഷാമിതി രൂപപ്രാധാന്യാര്ഥമ്, ന സ്വതന്ത്രേ പീനസാദാവമീ ഉപദ്രവാഃ|
Adhikarana വാതജസ്യ രൂപമ് (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
| തത്ര വാതാച്ഛിരഃപാര്ശ്വശൂലമംസാങ്ഗമര്ദനമ്||൧൬|| കണ്ഠോദ്ധ്വംസഃ സ്വരഭ്രംശഃ| |൧൭|
| तत्र वाताच्छिरःपार्श्वशूलमंसाङ्गमर्दनम्||१६|| कण्ठोद्ध्वंसः स्वरभ्रंशः| |१७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തസ്മിന് രാജയക്ഷ്മാഖ്യേ വ്യാധൌ, വാതാദധികാത് ശിരഃശൂലാദയഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വാതജസ്യ രൂപമാഹ-തത്ര വാതാദിതി| അംസസ്യ പൃഥഗ്വചനമതിശയാര്ഥമ്|
Adhikarana പിത്തജസ്യ രൂപമ് (൧൭) · Śloka ൧൭
പിത്താത്പാദാംസപാണിഷു| ദാഹോऽതിസാരോസൃക്ऽऽഛര്ദിര്മുഖഗന്ധോ ജ്വരോ മദഃ||൧൭||
पित्तात्पादांसपाणिषु| दाहोऽतिसारोसृक्ऽऽछर्दिर्मुखगन्धो ज्वरो मदः||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താദധികാത് പാദാദിഷു ദാഹഃ സ്യാത്| തഥാ, അതീസാരാദയശ്ച സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തജസ്യ രൂപമാഹ-പിത്താദിതി|
Adhikarana കഫജസ്യ രൂപമ് (൧൮) · Śloka ൧൮
കഫാദരോചകശ്ഛര്ദിഃ കാസോ മൂര്ദ്ധാങ്ഗഗൌരവമ്| പ്രസേകഃ പീനസഃ ശ്വാസഃ സ്വരസാദോऽല്പവഹ്നിതാ||൧൮||
कफादरोचकश्छर्दिः कासो मूर्द्धाङ्गगौरवम्| प्रसेकः पीनसः श्वासः स्वरसादोऽल्पवह्निता||१८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫാദധികാദരോചകാദയോ ദശ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫജസ്യ രൂപമാഹ-കഫാദിതി|
Adhikarana ത്രയാണാം സാമാന്യം രൂപമ് (൧൯-൨൨) · Śloka ൨൨
യക്ഷ്മിണോ മാംസാ(അന്നാ)ദ്യഭ്യവഹാരതോऽപി ധാതുക്ഷയോ ജായതേ, ന ധാതുപുഷ്ടിഃ, ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ - - - - ദോഷൈര്മന്ദാനലത്വേന സോപലേപൈഃ കഫോല്ബണൈഃ| സ്രോതോമുഖേഷു രുദ്ധേഷു ധാതൂഷ്മസ്വല്പകേഷു ച||൧൯|| വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്ഥാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യാദഗച്ഛന്മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി||൨൦|| പച്യതേ കോഷ്ഠ ഏവാന്നമന്നപക്ത്രൈവ ചാസ്യ യത്| പ്രായോऽസ്മാന്മലതാം യാതം നൈവാലം ധാതുപുഷ്ടയേ||൨൧|| രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ മാംസായ കുത ഏവ തു| ഉപസ്തബ്ധഃ സ ശകൃതാ കേവലം വര്തതേ ക്ഷയീ||൨൨||
यक्ष्मिणो मांसा(अन्ना)द्यभ्यवहारतोऽपि धातुक्षयो जायते, न धातुपुष्टिः, इत्यत्र युक्तिमाह - - - - दोषैर्मन्दानलत्वेन सोपलेपैः कफोल्बणैः| स्रोतोमुखेषु रुद्धेषु धातूष्मस्वल्पकेषु च||१९|| विदह्यमानः स्वस्थाने रसस्तांस्तानुपद्रवान्| कुर्यादगच्छन्मांसादीनसृक् चोर्ध्वं प्रधावति||२०|| पच्यते कोष्ठ एवान्नमन्नपक्त्रैव चास्य यत्| प्रायोऽस्मान्मलतां यातं नैवालं धातुपुष्टये||२१|| रसोऽप्यस्य न रक्ताय मांसाय कुत एव तु| उपस्तब्धः स शकृता केवलं वर्तते क्षयी||२२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, കഫോല്ബണത്വാത് സ്രോതോദ്വാരേഷു രുദ്ധേഷു-പിഹിതേഷു സത്സു, രസഃ സ്വസ്ഥാന ഏവ വിദഹ്യമാനോ-ന സമ്യഗ്രക്തതാം പ്രാപ്നുവന്, താംസ്താന്-അനേകാന് കണ്ഠോദ്ധ്വംസാദീന്, ഉപദ്രവാന് കുര്യാത്| കിമ്ഭൂതൈര്ദോഷൈഃ ? കഫോല്ബണൈഃ-ശ്ലേഷ്മാധികൈഃ| അത ഏവ കഫാധികത്വാത് സഹോപലേപേന ശ്ലേഷ്മലേപേന സഹ വര്തന്തേ സോപലേപാഃ, തൈസ്തഥാവിധൈര്ദോഷൈസ്തദാനീം മന്ദാനലത്വം ക്രിയതേ| തേനൈവ ച മന്ദാനലത്വേന ഹേതുനാ ധാതൂഷ്മസു-രസാദ്യഗ്നിഷു, അല്പകേഷു-അതിശയേനാല്പേഷു| ഏവമനേകകാരണസദ്ഭാവാദ്രസഃ സ്വസ്ഥാന ഏവ വിദഹ്യമാനഃ-പിത്തകാരിണീം മധ്യമാം പാകാവസ്ഥാമനുഭവന് സമ്യക് പാകമഗച്ഛന്, യഥോചിതാന് വികാരാംസ്താംസ്താന് കുര്വന്, മാംസാദീന്-മാംസപ്രഭൃതികാന് ധാതൂന്, അഗച്ഛന്-അപ്രാപ്നുവന്, വിദഹ്യമാനതയാ രക്തതാമാപന്നഃ, തദസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി-ഊര്ധ്വം പ്രസര്പതി, കേവലം നിഷ്ഠീവനസഹിതം വാ| തസ്മാത് ക്ഷയിണോ ന തന്മാംസാദിധാതുപുഷ്ടയേ| കിഞ്ചാസ്മാദപി ഹേതോഃ സ രസോ ന ധാതുപുഷ്ടയേ| [യത്-] യസ്മാത്, [അന്നം] പച്യതേ-അന്നം സാരകിട്ടത്വം നീയതേ, അന്നപക്ത്രൈവ-ജാഠരാഗ്നിനാ, കോഷ്ഠ ഏവ-ആമപക്വാശയാഖ്യേ| ഉഭയത്രേവകാരോऽവധാരണേ| കോഷ്ഠ ഏവ-ന ധാതുഷു, ജാഠരാഗ്നിനൈവ-ന ധാത്വഗ്നിഭിഃ, ഇതി| യത ഏവം തതോऽസ്മാത്-പ്രാങ്നിരൂപിതാദ്ധേതുകദമ്ബകാത്, പ്രായോ മലതാം-ആധിക്യേന മൂത്രപുരീഷതാം, പ്രാപ്തമന്നം നൈവ ധാതുപുഷ്ടയേऽലം-സമര്ഥമ്| ധാതുപുഷ്ടിഗ്രഹണേനൈതത്സൂചയതി,-അഭിനവമൃത്കുമ്ഭജലലവസ്യന്ദനന്യായേന സൂക്ഷ്മസ്രോതോനുപ്രവേശിതയാ സോऽന്നരസോ ധാത്വാപ്യായനമാത്രം കരോത്യേവ, അന്യഥാ വര്ഷഗണാനുബന്ധി ജീവിതം ക്ഷയിണോ ന സമ്ഭാവ്യേത| തസ്മാദ്ധാതുസ്ഥിതിമാത്രം ഭവതി ന തു ധാതുപോഷണമിതി സ്ഥിതമ്| രസഃ-ഉഭയരൂപോऽന്നരസോ ധാതുരസോ വാ, അസ്യ-ക്ഷയിണഃ, നികടസ്യ രക്തധാതോര്ന പുഷ്ടയേ, മാംസധാതോര്വിപ്രകൃഷ്ടസ്യ തു കുത ഏവ സ്യാത് ? ഏവം ന സമ്ഭാവ്യത ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| നനു, യദ്യേവം തത്കഥമന്യേഭ്യോ ധാതുഭ്യോ വിശേഷേണ ധാരണസ്വഭാവേഭ്യോ വിനാ ക്ഷയീ ജീവേത്? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-ഉപസ്തബ്ധ ഇതി| സഃ-ക്ഷയീ, ശകൃതാ-പുരീഷേണ, കേവലമുപസ്തബ്ധഃ-കൃതാവഷ്ടമ്ഭോ, വര്തതേ-പ്രാണിതി, പൂര്വോക്തന്യായേന കിഞ്ചിദാഹാരരസാപ്യായിതൈര്ധാതുഭിര്ധാരണസ്വഭാവൈര്ധൃതമാത്രഃ| നനു, "വിദഹ്യമാനഃ സ്വസ്ഥാനേ രസസ്താംസ്താനുപദ്രവാന്| കുര്യാദഗച്ഛന്മാംസാദീനസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി||" ഇത്യനേന രക്തസ്യ സത്താ പ്രദിപാദിതാ| "രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ" ഇത്യനേന ക്ഷയിണോ രക്തസ്യാഭാവഃ പ്രത്യപാദി| തദിമേ വാക്യേ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| നാനയോര്വാക്യയോഃ പരസ്പരം വിരോധഃ| യതഃ " അസൃക് ചോര്ധ്വം പ്രധാവതി" ഇത്യനേന ന തദ്ധാതുരൂപതാം പ്രാപ്തമുക്തമ്| കിന്തര്ഹി ? രസസ്യ വിദഹ്യമാനതയാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതസ്യ രക്തധാത്വാശയമഗച്ഛതോ രക്തോദ്ഭൂതിരുക്താ| അനേനൈവാഭിപ്രായേണോത്തരത്ര വാക്യേ "രസോऽപ്യസ്യ ന രക്തായ" ഇത്യുവാച| അനേന ഹി രസോ ധാതുരൂപായ രക്തായ ശോഷിണോ ന സമ്പദ്യതേ ഇതി പ്രത്യപാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ത്രയാണാം സാമാന്യം രൂപമാഹ-ദോഷൈരിതി| ഉപലേപോ-മലാവഗുണ്ഠനമ്| വിദഹ്യമാനഃ-പവനപക്വഃ, ധാതൂഷ്മണാമല്പത്വാത്| സ്വസ്ഥാന ഏവ-ന രക്താദിസ്ഥാനേഷു, സ്രോതോമുഖരോധാത്| താംസ്താന്-രസവൃദ്ധ്യുക്താന് സാമദോഷോക്തംശ്ഛ| കോഷ്ഠ ഏവ-നസ്രോതോന്തരേഷു| അന്നപക്ത്രൈവ-ന ഭൂതധാത്ത്വഗ്നിഭിഃ|
Adhikarana അസാധ്യലക്ഷണമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
അഥാസ്യ ക്ഷയിണഃ സാധ്യാസാധ്യതാമ് നിരൂപയതി - - - - ലിങ്ഗേഷ്വല്പേഷ്വപി ക്ഷീണം വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വര്ജയേത്|൨൩|
अथास्य क्षयिणः साध्यासाध्यताम् निरूपयति - - - - लिङ्गेष्वल्पेष्वपि क्षीणं व्याध्यौषधबलाक्षमम्| वर्जयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷയിണം ബലമാംസാഭ്യാം ക്ഷീണം ലിങ്ഗേഷു-പീനസാദിഷു, അല്പേഷ്വപി സത്സു-ന സര്വേഷൂത്പന്നേഷു, വര്ജയേത്-നോപക്രമേത്| കി തമ് ? വ്യാധ്യൌഷധബലാക്ഷമമ്| വ്യാധ്യൌഷധയോര്ബലം വ്യാധ്യൌഷധബലമ്, തസ്യാക്ഷമമ്| ക്ഷയാഖ്യസ്യ വ്യാധേര്യദ്ബലം തഥാऽസ്യ ശമനോപായസ്യൌഷധസ്യ യദ്ബലം തത്രാക്ഷമം-അസഹം, യതസ്തതോ വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അസാധ്യലക്ഷണമാഹ-ലിങ്ഗേഷ്വിതി| ക്ഷീണം-ക്ഷയരോഗിണമ്| വ്യാധിബലം-ദാഹാദിവേഗമ്| ഔഷധബലം-വമനാദിവേഗമ്| ന ക്ഷമതേ-ന സഹതേ| "യക്ഷ്മാ പാര്ശ്വരുജാനാഹരക്തഛര്ദ്യം സതാപിനമ്|" ഇതി വികൃതൌ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫/൭൭)|
Adhikarana സാധ്യലക്ഷണമ് (൨൩-൧) · Śloka ൧
| സാധയേദേവ ലിങ്ഗേഷു സര്വേഷ്വപി തതോऽന്യഥാ||൨൩|| ഇതി രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്||൧||
| साधयेदेव लिङ्गेषु सर्वेष्वपि ततोऽन्यथा||२३|| इति राजयक्ष्मनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അ(ത)തോऽന്യഥാ-വിപരീതലക്ഷണം രാജയക്ഷ്മിണം ബലമാംസാഭ്യാമക്ഷീണമത ഏവ വ്യാധ്യൌഷധബലക്ഷമം, സര്വേഷ്വപി-പീനസാദിഷു ലിങ്ഗേഷ്വപി സത്സു, സാധയേദേവ| കിംപുനര്ദ്വിത്രാദിഷ്വേഷു സാധയേദിത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സാധ്യലക്ഷണമാഹ-സാധയേദേവേതി| തതോऽന്യഥാവ്യാധ്യൌഷധബലം ക്ഷമതേ ചേത്| ഇതി രാജയക്ഷ്മനിദാനമ്|
Adhikarana സ്വരഭേദഃ ഷഡ്വിധഃ (൨൪) · Śloka ൨൪
അഥാസ്യ വ്യാധേരുപദ്രവഭൂതാനാമാദിശബ്ദഗൃഹീതാനാം പഞ്ചാനാം സ്വരഭേദാദീനാം രോഗാണാം നിദാനാന്യാഹ - - - - അഥ സ്വരഭേദനിദാനമ്| ദോഷൈര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ക്ഷയാത് ഷഷ്ഠശ്ച മേദസാ| സ്വരഭേദോ ഭവേത്|൨൪|
अथास्य व्याधेरुपद्रवभूतानामादिशब्दगृहीतानां पञ्चानां स्वरभेदादीनां रोगाणां निदानान्याह - - - - अथ स्वरभेदनिदानम्| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च क्षयात् षष्ठश्च मेदसा| स्वरभेदो भवेत्|२४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷൈഃ-പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈഃ, സമസ്തൈഃ-സന്നിപതിതൈഃ, തഥാ ക്ഷയാത്, തഥാ ഷഷ്ഠഃ സ്വരഭേദോ മേദസാ, സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana വാതജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൪-൨൫) · Śloka ൨൫
| തത്ര ക്ഷാമോ രൂക്ഷശ്ചലഃ സ്വരഃ||൨൪|| ശൂകപര്ണാഭകണ്ഠത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയോऽനിലാത്| |൨൫|
| तत्र क्षामो रूक्षश्चलः स्वरः||२४|| शूकपर्णाभकण्ठत्वं स्निग्धोष्णोपशयोऽनिलात्| |२५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു ഷട്സു സ്വരഭേദേഷു മധ്യേ, വാതാത്സ്വരഭേദേ സതി ക്ഷാമാദിമാന് സ്വരഃ സ്യാത്| തഥാ, ശൂകപൂര്ണസദൃശഗലത്വം സ്നിഗ്ധോഷ്ണോപശയശ്ച ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana പിത്തജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
| പിത്താത്താലുഗലേ ദാഹഃ ശോഷ ഉക്താവസൂയനമ്||൨൫||
| पित्तात्तालुगले दाहः शोष उक्तावसूयनम्||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താത് സ്വരഭേദേ സതി താലുനി ഗലേ ച ദാഹഃ, തഥാ ശോഷഃ, പ്രകൃതത്വാത്താലുഗലയോരേവ| തഥാ, ഉക്താവസൂയനം-വാക്യവിഷയേऽസഹനമ്, പിത്തസ്വരഭേദീ വാക്യം വക്തുമസമര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana കഫജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
ലിമ്പന്നിവ കഫാത്കണ്ഠം മന്ദഃ ഖുരഖുരായതേ| സ്വരോ വിബദ്ധഃ|൨൬|
लिम्पन्निव कफात्कण्ठं मन्दः खुरखुरायते| स्वरो विबद्धः|२६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫാത്സ്വരഭേദേ കണ്ഠം ലിമ്പന്നിവ-ഉപലേപമിവ ഗലസ്യ കുര്വന്, ഖുരഖുരായതേ-പ്രകൃതത്വാത് കണ്ഠസ്യൈവ ഖുരഖുരമിത്യവ്യക്തം ശബ്ദം കരോതി| തഥാ, സര്വേഭ്യഃ സ്വരഭേദേഭ്യോऽയം മന്ദഃ സ്വരോ-നോച്ചൈഃ ശ്രൂയതേ| തഥാ, വിബദ്ധോ-വദതോ മധ്യേ സ്ഖലനരൂപഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ത്രിദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
| സര്വൈസ്തു സര്വലിങ്ഗഃ|൨൬|
| सर्वैस्तु सर्वलिङ्गः|२६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വൈഃ-ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സമുദിതൈഃ, സര്വലിങ്ഗഃ-ത്രിദോഷലക്ഷണഃ, സര്വഭേദോ ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ക്ഷയസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
| ക്ഷയാത്കഷേത്||൨൬|| ധൂമായതീവ ചാത്യര്ഥമ്| |൨൭|
| क्षयात्कषेत्||२६|| धूमायतीव चात्यर्थम्| |२७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷയാത് സ്വരഭേദഃ കഷേത്-ഹിംസ്യാത്, കണ്ഠമര്മഘടനാദിത്യര്ഥഃ| അനുക്തമപി പ്രകൃതത്വാത് കണ്ഠമിതി ലഭ്യതേ| തഥാ, ക്ഷയസ്വരഭേദീ ധൂമായതീവാതിശയേന| അത്യര്ഥശബ്ദേന പിത്തസ്വരഭേദേऽപി ധൂമായനം ഭവതീതി ഗമയതി| ധൂമായതീതി ധൂമനിഃസരണമിവ നാസികാദിദേശേഷ്വനുഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana മേദോജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൭) · Śloka ൨൭
മേദസാ ശ്ലേഷ്മലക്ഷണഃ| കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരശ്ച|൨൭|
मेदसा श्लेष्मलक्षणः| कृच्छ्रलक्ष्याक्षरश्च|२७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മേദസാ സ്വരഭേദഃ ശ്ലേഷ്മസ്വരഭേദലക്ഷണഃ| തഥാ, കൃച്ഛ്രേണ-കഥഞ്ചിത്, ലക്ഷ്യാണി-ജ്ഞേയാനി, അക്ഷരാണി യത്ര സ ഏവമ്| ഏതദേവ കൃച്ഛ്രലക്ഷ്യാക്ഷരത്വം കഫസ്വരഭേദാദധികമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ഏഷാം സാധ്യാസാധ്യത്വമ് (൨൭-൨) · Śloka ൨
| അത്ര സര്വൈരന്ത്യം ച വര്ജയേത്||൨൭|| ഇതി സ്വരഭേദനിദാനമ്||൨||
| अत्र सर्वैरन्त्यं च वर्जयेत्||२७|| इति स्वरभेदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വൈര്ദോഷൈര്യഃ സ്വരഭേദഃ, തഥാऽന്തേ പഠിതത്വാന്മേദഃസ്വരഭേദഃ-അന്ത്യഃ, തം ച വര്ജയേത്| ചതുരസ്ത്വന്യാന് സാധയേദിത്യര്ഥാദവഗമ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana അരോചകഃ പഞ്ചവിധഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
അഥാരോചകനിദാനമ്| അരോചകോ ഭവേദ്ദോഷൈര്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രയൈഃ| സന്നിപാതേന മനസഃ സന്താപേന ച പഞ്ചമഃ||൨൮||
अथारोचकनिदानम्| अरोचको भवेद्दोषैर्जिह्वाहृदयसंश्रयैः| सन्निपातेन मनसः सन्तापेन च पञ्चमः||२८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജിഹ്വാ ച ഹൃദയം ച ജിഹ്വാഹൃദയമ്, തത്സംശ്രയഃ-ആശ്രയോ, യേഷാം തൈസ്തത്രസ്ഥൈഃ പൃഥഗ്വാതപിത്തകഫൈരരോചകഃ സ്യാത്| തഥാ, സന്നിപാതേനാര്ഥാജ്ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രിതേനാരോചകഃ സ്യാദിതി യോജ്യമ്| തഥാ, മനസഃ സന്താപേന-അനേകവിധേന ക്രോധശോകാദിനോപതപ്തേന, പഞ്ചമോऽരോചക ആഗന്തുര്ഭവേത്| അത്രാപി യഥാസ്വം ദോഷാണാം ജിഹ്വാഹൃദയസംശ്രിതത്വമവശ്യമാശ്രയണീയമ്| ഉപാദാനാദേവ പഞ്ചത്വേ ലബ്ധേ മനഃസന്താപജഃ പഞ്ചമ ഏവേതി നിയമാര്ഥം പഞ്ചമഗ്രഹണമ്| മന്യുശോകാദ്യനേകപ്രകാരമനഃസന്താപത്വേऽപ്യേക ഏവ മനഃസന്താപജോऽരോചക ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana പഞ്ചാനാമരോചകാനാം ലക്ഷണാനി (൨൯-൩) · Śloka ൩
കഷായതിക്തമധുരം വാതാദിഷു മുഖം ക്രമാത്| സര്വോത്ഥേ വിരസം ശോകക്രോധാദിഷു യഥാമലമ്||൨൯|| ഇത്യരോചകനിദാനമ്||൩||
कषायतिक्तमधुरं वातादिषु मुखं क्रमात्| सर्वोत्थे विरसं शोकक्रोधादिषु यथामलम्||२९|| इत्यरोचकनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാദ്യുദ്ഭവേഷ്വരോചകേഷു മുഖം-ആസ്യം, ക്രമേണ കഷായതിക്തമധുരം ഭവതി| വ്യാധിസ്വഭാവാത് പിത്താരോചകേऽപി തിക്തവക്ത്രതാ ഭവതി, ന കടുകാസ്യത്വമ്| സര്വോത്ഥേ-സന്നിപാതജേऽരോചകേ, വിരസമാസ്യം ഭവതി-നിശ്ചിതരസാജ്ഞാനമ്| ശോകക്രോധാദിസമുത്ഥേഷ്വരോചകേഷു യഥാമലം-യഥാദോഷം, മുഖം ഭവേത്| തത്ര ശോകഭയകാമലോഭേര്ഷ്യാദിസന്തപ്തമനഃസമുത്ഥേ വാതപ്രകോപാത് കഷായമ്, ക്രോധസന്തപ്തമനഃസമുത്ഥേ വാതപ്രകോപാത് തിക്തമ്, ഗ്രഹോപതപ്തമനഃസമുത്ഥേ സന്നിപാതപ്രകോപാത് വിരസാസ്യത്വമ്, ഇതി യഥാമലശബ്ദസ്യാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പഞ്ചാനാമരോചകാനാം ലക്ഷണാന്യാഹ-കഷായതിക്തമധുരമിതി| "ഗ്രഹാദാ സന്നിപാതസ്യ ഭയാദോഉ മരുതസ്ത്രയേ| കോപഃ കോപേऽപി പിത്തസ്യ" (ഹൃ. നി. അ. ൨|൪൩) ഇതി ശോകാദൌ ദോഷവിശേഷോ ജ്ഞേയഃ| ഇത്യരോചകനിദാനമ്|
Adhikarana ഛര്ദിഃ പഞ്ചവിധാ (൩൦) · Śloka ൩൦
അഥ ഛര്ദിനിദാനമ്| ഛര്ദിര്ദോഷൈഃ പൃഥക്സര്വൈര്ദ്വിഷ്ടൈരര്ഥൈശ്ച പഞ്ചമീ| |൩൦|
अथ छर्दिनिदानम्| छर्दिर्दोषैः पृथक्सर्वैर्द्विष्टैरर्थैश्च पञ्चमी| |३०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, ഛര്ദിര്ഭവേത്| സന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിരപി ഛര്ദിഃ സ്യാത്| തഥാ, ദ്വിഷ്ടൈഃ-അനഭിപ്രേതൈഃ ശബ്ദാദിഭിശ്ച, പഞ്ചമീ ഛര്ദിര്ഭവേത്| പൂര്വവത് പഞ്ചമീത്യേതന്നിയമാര്ഥമ്| ദ്വിഷ്ടാനാം ഹ്യര്ഥാനാം ബഹുത്വാത് ബഹ്വ്യശ്ഛര്ദയോ ഭവന്തീത്യാശങ്ക്യതേ തഥാ ശങ്കാനിവൃത്തയേ ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ ഏകൈവ ഛര്ദിരിത്യുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ഛര്ദ്യാഃ സംപ്രാപ്തിഃ (൩൦) · Śloka ൩൦
| ഉദാനോ വികൃതോ ദോഷാന് സര്വാസ്വപ്യൂര്ധ്വമസ്യതി||൩൦||
| उदानो विकृतो दोषान् सर्वास्वप्यूर्ध्वमस्यति||३०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഉദാനാഖ്യോ വായുര്വികൃതഃ സര്വാനപി ദോഷാന്-വാതപിത്തകഫാന്, ഊര്ധ്വമസ്യതി-ക്ഷിപതി| അപിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ, സര്വാസ്വേവ ഛര്ദിഷ്വിത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ഛര്ദ്യാഃ പൂര്വരൂപമ് (൩൧) · Śloka ൩൧
താസൂത്ക്ലേശാസ്യലാവണ്യപ്രസേകാരുചയോऽഗ്രഗാഃ| |൩൧|
तासूत्क्लेशास्यलावण्यप्रसेकारुचयोऽग्रगाः| |३१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-താസു-ഛര്ദിഷു, ഉത്ക്ലേശാദയോऽഗ്രഗാഃ-അഗ്രേ ഗച്ഛന്തി പ്രാഗ്രൂപതയോദ്ഭവന്തി| ഉത്ക്ലേശഃ-സ്വസ്ഥാന ഏവ മൂര്തസ്യ ദോഷസ്യോദയോ ബുദ്ബുദവദുത്ഥാനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana വാതജായാ ലക്ഷണമ് (൩൧-൩൩) · Śloka ൩൩
| നാഭിപൃഷ്ഠം രുജന് വായുഃ പാര്ശ്വേ ചാഹാരമുത്ക്ഷിപേത്||൩൧|| തതോ വിച്ഛിന്നമല്പാല്പം കഷായം ഫേനിലം വമേത്| ശബ്ദോദ്ഗാരയുതം കൃഷ്ണമച്ഛം കൃച്ഛ്രേണ വേഗവത്||൩൨|| കാസസ്യാശോഷഹൃന്മൂര്ദ്ധസ്വരപീഡാക്ലമാന്വിതഃ| |൩൩|
| नाभिपृष्ठं रुजन् वायुः पार्श्वे चाहारमुत्क्षिपेत्||३१|| ततो विच्छिन्नमल्पाल्पं कषायं फेनिलं वमेत्| शब्दोद्गारयुतं कृष्णमच्छं कृच्छ्रेण वेगवत्||३२|| कासस्याशोषहृन्मूर्द्धस्वरपीडाक्लमान्वितः| |३३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വായുഃ കാസാദിമാന് ഇദമിദം കുര്വന് വമേത്-ഛര്ദിം കരോതി| നാഭിം പൃഷ്ഠം ച രുജന്-പീഡയന്, പാര്ശ്വേ ച രുജന്, ആഹാരമുത്ക്ഷിപേത്-ഊര്ധ്വം പ്രേരയേത്| തതഃ-തസ്മാദാഹാരസ്യോര്ധ്വഗമനാദനന്തരം, വിച്ഛിന്നം കൃത്വാ-ന നിരന്തരം, അല്പാല്പം-അല്പം കൃത്വാ, കഷായം വമേത്-ന മധുരാദ്യന്യതമമ്| തഥാ, ഫേനിലം-ഫേനയുക്തമ്| ഫേനിലമിതി "ഫേനാദിലച്ച" ഇതീലച്| തഥാ, ശബ്ദയുതമുദ്ഗാരയുതമ്| തഥാ, കൃഷ്ണം-കൃഷ്ണവര്ണമ്| തഥാ, അച്ഛം-തനു| തഥാ, കൃച്ഛ്രേണ-കഥംകഥഞ്ചിത് ന യഥാസുഖമ്| തഥാ, വേഗവത്-വേഗയുതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana പിത്തജായാ ലക്ഷണമ് (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
| പിത്താത്ക്ഷാരോദകനിഭം ധൂമ്രം ഹരിതപീതകമ്||൩൩|| സാസൃഗമ്ലം കടൂഷ്ണം ച തൃണ്മൂര്ച്ഛാതാപദാഹവത്| |൩൪|
| पित्तात्क्षारोदकनिभं धूम्रं हरितपीतकम्||३३|| सासृगम्लं कटूष्णं च तृण्मूर्च्छातापदाहवत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താത് ക്ഷാരോദകസദൃശാദികം വമേത്| തഥാ, തൃണ്മൂര്ഛാതാപദാഹാ വിദ്യന്തേ യസ്മിംസ്തദേവം തൃഷ്ണാദിയുക്തം യഥാ ഭവതി തഥാ വമേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana കഫജായാ ലക്ഷണമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫
| കഫാത് സ്നിഗ്ധം ഘനം ശീതം ശ്ലേഷ്മതന്തുഗവാക്ഷിതമ്||൩൪|| മധുരം ലവണം ഭൂരി പ്രസക്തം ലോമഹര്ഷണമ്| മുഖശ്വയഥുമാധുര്യതന്ദ്രാഹൃല്ലാസകാസവാന്||൩൫||
| कफात् स्निग्धं घनं शीतं श्लेष्मतन्तुगवाक्षितम्||३४|| मधुरं लवणं भूरि प्रसक्तं लोमहर्षणम्| मुखश्वयथुमाधुर्यतन्द्राहृल्लासकासवान्||३५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫാത്സ്നിഗ്ധാദികം വമേത്| തഥാ, ശ്ലേഷ്മണഃ സമ്ബന്ധിനാ തന്തുജാലേന ഗവാക്ഷിതമ്| തഥാ, മുഖശ്വയഥ്വാദിമാന്| തഥാ, മധുരാദികം വമേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana സന്നിപാതജായാഃ ലക്ഷണമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
സര്വലിങ്ഗാ മലൈഃ സര്വൈ രിഷ്ടോക്താ യാ ച താം ത്യജേത്| |൩൬|
सर्वलिङ्गा मलैः सर्वै रिष्टोक्ता या च तां त्यजेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വലിങ്ഗാ ഛര്ദിഃ സര്വൈര്മലൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ സന്നിപതിതൈഃ, ഭവേത്| ന കേവലം ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സര്വലിങ്ഗാ, യാ ച രിഷ്ടോക്താ-വികൃതിവിജ്ഞാനീയാധ്യായേ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൭൭) - "ഛര്ദിര്വേഗവതീ" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനോക്താ, സാऽപി സര്വലിങ്ഗാ-ദോഷത്രയലക്ഷണോപേതാ, താം ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| ന തു രിഷ്ടോക്താ യാ ഛര്ദിസ്താം ത്യജേദിതി വ്യാഖ്യേയമ്, തസ്യാ രിഷ്ടത്വേനൈവാസാധ്യത്വസ്യ പ്രതിപാദിതത്വാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦൦൦൦
Adhikarana ദ്വിഷ്ടാര്ഥജായാഃ ലക്ഷണമ് (൩൬-൩൭) · Śloka ൩൭
| പൂത്യമേധ്യാശുചിദ്വിഷ്ടദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ||൩൬|| തപ്തേ ചിത്തേ ഹൃദി ക്ലിഷ്ടേ ഛര്ദിര്ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ| |൩൭|
| पूत्यमेध्याशुचिद्विष्टदर्शनश्रवणादिभिः||३६|| तप्ते चित्ते हृदि क्लिष्टे छर्दिर्द्विष्टार्थयोगजा| |३७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂത്യാദിഭിസ്തപ്തേ ചിത്തേ-ഉപതപ്തേ മനസി, തഥാ തൈരേവ പൂത്യാദിഭിഃ ക്ലിഷ്ടേ-പീഡിതേ, ഹൃദി യാ ജായതേ ഛര്ദിഃ സാ ദ്വിഷ്ടാര്ഥയോഗജാ ഛര്ദിരുച്യതേ| ആദിഃ-പ്രകാരേ, യഥാ-ആകൃതിഗണേഷു|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana കൃമിതൃഷ്ണാമദൌര്ഹൃദജാനാം ഛര്ദീനാം വാതാദിജാസ്വേവാന്തര്ഭാവഃ (൩൭-൪) · Śloka ൪
നനു, കൃമ്യാദിജാന്യന്യാനി ഛര്ദീംഷി സമ്ഭവന്ത്യേവ| തേഷാം ലക്ഷണം കസ്മാന്നോക്തമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | വാതാദീനേവ വിമൃശേത്കൃമിതൃഷ്ണാമദൌഹൃദേ||൩൭|| ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈര്വിശേഷാത് കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലിങ്ഗൈശ്ച|൩൮| ഇതി ഛര്ദിനിദാനമ്||൪||
ननु, कृम्यादिजान्यन्यानि छर्दींषि सम्भवन्त्येव| तेषां लक्षणं कस्मान्नोक्तम् ? इत्याह - - - - | वातादीनेव विमृशेत्कृमितृष्णामदौहृदे||३७|| शूलवेपथुहृल्लासैर्विशेषात् कृमिजां वदेत्| कृमिहृद्रोगलिङ्गैश्च|३८| इति छर्दिनिदानम्||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാരണേ കാര്യോപചാരാത് കൃമ്യാദിശബ്ദൈരേവ ഛര്ദയ ഉച്യന്തേ| കൃമിതൃഷ്ണാമഗര്ഭിണീദൌഹൃദജേ ഛര്ദിഷി വാതാദീനേവ യഥാ യഥം സ്വലക്ഷണൈര്വിമൃശേത്-വിചാരയേല്ലക്ഷയേത്| ന ഹി വാതാദീനന്തരേണൈതാഃ ഛര്ദയഃ കഥഞ്ചിദപി സമ്ഭവന്തി| അത ഏവൈവകാരോऽവധാരണാര്ഥോऽത്ര വ്യധായി| ഏവം കൃമിജാം കദാചിദ്വായുച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാമഥവാ പിത്തച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാം കഫച്ഛര്ദിലക്ഷണോപേതാം വാ യഥായഥം ലക്ഷയേത്| ഏവം തൃഷ്ണാമദൌഹൃദച്ഛര്ദിഷി വാതാദീന് വിമൃശേത്| വിശേഷേണ ശൂലവേപഥുഹൃല്ലാസൈഃ കൃമിജാം വദേത്| കൃമിഹൃദ്രോഗലക്ഷണൈശ്ച-അനന്തരമേവ വക്ഷ്യമാണൈഃ, കൃമിജാം വദേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ഹൃദ്രോഗഃ പഞ്ചവിധഃ, ഹൃദ്രോഗാണാം നിദാനമ് (൩൮-൩൯) · Śloka ൩൯
അധുനാ ഹൃദ്രോഗം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ - - - - അഥ ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്| | സ്മൃതാഃ പഞ്ച തു ഹൃദ്ഗദാഃ||൩൮|| തേഷാം ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ സമുത്ഥാനൈശ്ച സമ്ഭവഃ| |൩൯|
अधुना हृद्रोगं लिलक्षयिषुराह - - - - अथ हृद्रोगनिदानम्| | स्मृताः पञ्च तु हृद्गदाः||३८|| तेषां गुल्मनिदानोक्तैः समुत्थानैश्च सम्भवः| |३९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹൃദ്ഗദാഃ പഞ്ച സ്മൃതാഃ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ| [തേഷാം-ഹൃദ്രോഗാണാം, ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ-വക്ഷ്യമാണൈഃ, സമുത്ഥാനൈഃ-കാരണൈഃ, സമ്ഭവഃ-ഉത്പത്തിഃ| ]
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ ഹൃദ്രോഗപ്രകരണമ്| തത്ര ഹൃദ്രോഗഭേദാനാഹ-സ്മൃതാ ഇതി| വാതപിത്തകഫസന്നിപാതക്രിമിഭിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (നി. അ. ൫) -"തേഷാം ഗുല്മനിദാനോക്തൈഃ സമുത്ഥാനൈശ്ഛ സമ്ഭവഃ|" ഇതി| സമുത്ഥാനൈഃ-ഹേതുഭിഃ|
Adhikarana വാതജായാ ലക്ഷണമ് (൩൯-൪൧) · Śloka ൪൧
| വാതേന ശൂല്യതേऽത്യര്ഥം യുദ്യതേ സ്ഫുടതീവ ച||൩൯|| ഭിദ്യതേ ശുഷ്യതി സ്തബ്ധം ഹൃദയം ശൂന്യതാ ദ്രവഃ| അകസ്മാദ്ദീനതാ ശോകോ ഭയം ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ||൪൦|| വേപഥുര്വേഷ്ടനം മോഹഃ ശ്വാസരോധോऽല്പനിദ്രതാ| |൪൧|
| वातेन शूल्यतेऽत्यर्थं युद्यते स्फुटतीव च||३९|| भिद्यते शुष्यति स्तब्धं हृदयं शून्यता द्रवः| अकस्माद्दीनता शोको भयं शब्दासहिष्णुता||४०|| वेपथुर्वेष्टनं मोहः श्वासरोधोऽल्पनिद्रता| |४१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതേന ഹൃദ്രോഗേऽത്യര്ഥം ഹൃദയം ശൂല്യതേ| അത്യര്ഥശബ്ദേനേദം ഗമയതി,-അന്യേഷ്വപി ഹൃദ്രോഗേഷു ഹൃദയം ശൂല്യതേऽതിശയേന തു വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ ഇതി| തഥാ, തുദ്യതേ-പ്രാജനേനേവ| ശൂലം-സന്തതാ പീഡാ| തോദോ-വിച്ഛിന്നോऽതിശയേന രുഗുദ്ഭവഃ| തഥാ, ഹൃദയം സ്ഫുടതീത്യാദിക്രിയാദിയുതം ഭവതി| തഥാ, ശൂന്യതാ ദ്രവത്വം ച, പ്രകൃതത്വാദ്ധൃദയസ്യൈവ സ്യാദിതി ബോധ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വാതജലക്ഷണമാഹ-വാതേനേതി| ശൂല്യതേ-പീഡനേനേവ| തുദ്യതേ-നിസ്വനേനവ| സ്ഫുടതി-വിശീര്യതേതി| ഭിദ്യതേവിദാരണേനേവ| ശൂന്യതാ ദ്രവഃ, അകസ്മാദ്ദീനതാശോകാദീനി [ച] നവ ഹൃദയസ്യ|
Adhikarana പിത്തജായാ ലക്ഷണമ് (൪൧-൪൨) · Śloka ൪൨
| പിത്താ ത്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ദാഹഃ സ്വേദോऽമ്ലകഃ ക്ലമഃ||൪൧|| ഛര്ദനം ചാമ്ലപിത്തസ്യ ധൂമകഃ പീതതാ ജ്വരഃ| |൪൨|
| पित्ता त्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा दाहः स्वेदोऽम्लकः क्लमः||४१|| छर्दनं चाम्लपित्तस्य धूमकः पीतता ज्वरः| |४२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താത്-പിത്തേന, തൃഷ്ണാദയ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തജലക്ഷണമാഹ-പിത്താദിതി|
Adhikarana കഫജായാ ലക്ഷണമ് (൪൨-൪൩) · Śloka ൪൩
| ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദയം സ്തബ്ധം ഭാരികം സാശ്മഗര്ഭവത്||൪൨|| കാസാഗ്നിസാദനിഷ്ഠീവനിദ്രാലസ്യാരുചിജ്വരാഃ| |൪൩|
| श्लेष्मणा हृदयं स्तब्धं भारिकं साश्मगर्भवत्||४२|| कासाग्निसादनिष्ठीवनिद्रालस्यारुचिज्वराः| |४३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ ഹൃദ്രോഗേ ഹൃദയം സ്തബ്ധം, തഥാ ഭാരികം-ഗുരു, ഭവതി| കഥമ് ? സാശ്മഗര്ഭവത്-വിദ്യമാനാശ്മഗര്ഭസദൃശമ്| തഥാ, കാസാദയഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫജലക്ഷണമാഹ-ശ്ലേഷ്മണേതി|
Adhikarana ത്രിദോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൩) · Śloka ൪൩
| സര്വലിങ്ഗസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ|൪൩|
| सर्वलिङ्गस्त्रिभिर्दोषैः|४३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വലിങ്ഗോ ഹൃദ്രോഗസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ത്രിദോഷജലക്ഷണമാഹ-സര്വലിങ്ഗമിതി|
Adhikarana കൃമിജസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൩-൫) · Śloka ൫
| കൃമിഭിഃ ശ്യാവനേത്രതാ||൪൩|| തമഃപ്രവേശോ ഹൃല്ലാസഃ ശോഷഃ കണ്ഡൂഃ കഫസ്രുതിഃ| ഹൃദയം പ്രതതം ചാത്ര ക്രകചേനേവ ദാര്യതേ||൪൪|| ചികിത്സേദാമയം ഘോരം തം ശീഘ്രം ശീഘ്രകാരിണമ്| |൪൫| ഇതി ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്||൫||
| कृमिभिः श्यावनेत्रता||४३|| तमःप्रवेशो हृल्लासः शोषः कण्डूः कफस्रुतिः| हृदयं प्रततं चात्र क्रकचेनेव दार्यते||४४|| चिकित्सेदामयं घोरं तं शीघ्रं शीघ्रकारिणम्| |४५| इति हृद्रोगनिदानम्||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കൃമിഭിശ്ച ഹൃദ്രോഗേ ശ്യാവാക്ഷിതാദ്യാഃ സ്യുഃ| അത്ര-കൃമിഹൃദ്രോഗേ, ഹൃദയം ക്രകചേനേവ-കരപത്രേണേവ, [ പ്രതതം- ] സന്തതം, ദാര്യതേ| തം-കൃമിഹൃദ്രോഗാഖ്യമാമയം, ഘോരം-അതിദുഃസഹം, ശീഘ്രകാരിണം-ആശുവിഘാതകാരിണം, ശീഘ്രം-ആശ്വേവ, ചികിത്സേത്| മഹാമര്മണോ ഹൃദയസ്യ കൃമിഭിര്ഭക്ഷണാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കൃമിജലക്ഷണമാഹ-കൃമിഭിരിതി| വങ്ഗസേനേ (ഹൃദയരോഗാധികാരേ ശ്ലോ. ൧-൪) -"അത്യുഷ്ണഗുര്വമ്ലകഷായതിക്തശ്രമാഭിഘാതാധ്യശനപ്രസങ്ഗൈഃ| സഞ്ചിന്തനൈര്വേഗവിധാരണൈശ്ഛ ഹൃദാമയഃ പഞ്ചവിധഃ പ്രദിഷ്ടഃ|| ദൂഷിയിത്വ രസം ദോഷാ വിഗുണാ ഹൃദയം ഗതാഃ| ഹൃദി ബാധാം പ്രകുര്വന്തി ഹൃദ്രോഗം തം പ്രചക്ഷതേ||' ഇതി ഹൃദ്രോഗനിദാനമ്|
Adhikarana തൃഷ്ണാ ഷഡ്വിധാ (൪൫-൪൮) · Śloka ൪൮
ഉക്താ ഹൃദ്രോഗാഃ| ശീഘ്രകാരിത്വസാമാന്യാത് തൃഷ്ണാऽന്തരം വ്യാഖ്യായതേ - - - - അഥ തൃഷ്ണാനിദാനമ്| | വാതാത്പിത്താത്കഫാത്തൃഷ്ണാ സന്നിപാതാദ്രസക്ഷയാത്||൪൫|| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച വാതപിത്തേ തു കാരണമ്| സര്വാസു തേ ഏവ വാതപിത്തേ ഹേതുഃ| കുത ഏവമ് ? ഇത്യാഹ - - - - തത്പ്രകോപോ ഹി സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണാത്||൪൬|| സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോഹകൃത്| സൌമ്യധാതുപ്രശോഷണപൂര്വകം തൃഷ്ണാനാം യതോ ജന്മ, തസ്മാദിദമാഹ - - - - ജിഹ്വാമൂലഗലക്ലോമതാലുതോയവഹാഃ സിരാഃ||൪൭|| സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാ ജായന്തേ| |൪൮|
उक्ता हृद्रोगाः| शीघ्रकारित्वसामान्यात् तृष्णाऽन्तरं व्याख्यायते - - - - अथ तृष्णानिदानम्| | वातात्पित्तात्कफात्तृष्णा सन्निपाताद्रसक्षयात्||४५|| षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम्| सर्वासु ते एव वातपित्ते हेतुः| कुत एवम् ? इत्याह - - - - तत्प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात्||४६|| सर्वदेहभ्रमोत्कम्पतापतृड्दाहमोहकृत्| सौम्यधातुप्रशोषणपूर्वकं तृष्णानां यतो जन्म, तस्मादिदमाह - - - - जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः सिराः||४७|| संशोष्य तृष्णा जायन्ते| |४८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാദിഭിഃ പഞ്ച തൃഷ്ണാഃ സ്യുഃ| ഷഷ്ഠീ സ്യാദുപസര്ഗാച്ച| ഉപാദാനാദേവ ഷട്സങ്ഖ്യായാ ലബ്ധത്വാത് ഷഷ്ഠീത്യേതദ്വചനം നിയമാര്ഥമ്| ആമോദ്ഭവാദ്യാ യാ വക്ഷ്യമാണാസ്തൃഷ്ണാസ്താഃ സര്വാസ്തൃഷ്ണാനാം ഷട്ത്വം നാതിക്രാമന്തി, വാതപിത്തജത്വാത്| പ്രായേണ താസാമാസ്വേവാന്തര്ഭാവഃ| സ൦-സര്വാസു-പൂര്വോക്താസു വക്ഷ്യമാണാസു ച തൃഷ്ണാസു, വാതപിത്തേ കാരണമ്| സ൦-ഹി-യസ്മാത്, സൌമ്യസ്യ ശരീരഗതസ്യ ധാതോഃ-ശ്ലേഷ്മണോ രസാദേര്ധാതോഃ, ആഹാരവിഹാരാദിനാ യത്പ്രശോഷണം തസ്മാത്, തയോഃ-വാതപിത്തയോഃ, പ്രകോപോ 'ജായതേ' ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| കിമ്ഭൂതഃ പ്രകോപഃ ? സര്വദേഹഭ്രമോത്കമ്പതാപതൃഡ്ദാഹമോഹകൃത്| സ൦-ജിഹ്വാദിസിരാഃ സംശോഷ്യ തൃഷ്ണാഃ സമുത്പദ്യന്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ തൃഷ്ണാനിദാനമ്| തത്ര തൃഷ്ണാബേദാനാഹവാതാദിതി| ആ൦ ര൦-വാതപിത്തഹേതുകത്വമാഹ-വാതപിത്തേ ത്വിതി| ആ൦ ര൦-ഉക്തേ യുക്തിമാഹ-തത്പ്രകോപോ ഹീതി| ഹി-യസ്മാത്, തയോഃ-വാതപിത്തയോഃ പ്രകോപഃ, സര്വസ്മിന് ദേഹേ ഭ്രമാദീന് കരോതി| സൌമ്യാന് ധാതൂന് പ്രശോഷ്യ തസ്മാത് | താഭ്യാം വിനാ ന തൃഷ്ണോത്പത്തിഃ| ഭ്രമാദീനാം ഗ്രഹണം തൃഷ്ണോപദ്രവത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ആ൦ ര൦-തൃഷ്ണാസമ്പ്രാപ്തിമാഹ-ജിഹ്വാമൂലഗലേതി|
Adhikarana തൃഷ്ണാനാം സാമാന്യലക്ഷണമ് (൪൮-൪൯) · Śloka ൪൯
താസാം സാമാന്യലക്ഷണമ്| മുഖശോഷോ ജലാതൃപ്തിരന്നദ്വേഷഃ സ്വരക്ഷയഃ||൪൮|| കണ്ഠൌഷ്ഠജിഹ്വാകാര്കശ്യം ജിഹ്വാനിഷ്ക്രമണം ക്ലമഃ| പ്രലാപശ്ചിത്തവിഭ്രംശസ്തൃങ്ഗ്രഹോക്താസ്തഥാऽऽമയാഃ||൪൯||
तासां सामान्यलक्षणम्| मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः||४८|| कण्ठौष्ठजिह्वाकार्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः| प्रलापश्चित्तविभ्रंशस्तृङ्ग्रहोक्तास्तथाऽऽमयाः||४९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മുഖശോഷാദികം തൃങ്ഗ്രഹോക്താമയപര്യന്തം നിര്ദിഷ്ടം താസാം-തൃഷ്ണാനാം, സാമാന്യലക്ഷണമ്| തൃങ്ഗ്രഹോക്താഃ-രോഗാനുത്പാദനീയോക്താഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൪|൧൦) ശോഷാങ്ഗസാദബാധിര്യാദയഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സാമാന്യരൂപമാഹ-താസാമിതി| തൃട്ഗ്രഹോക്താഃ-"ശോഷാങ്ഗസാദബാധിര്യസമ്മോഹഭ്രമഹൃദ്ഗദാഃ| തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്" (ഹൃ.സൂ.അ. ൪/൧൦) ഇത്യുക്താഃ|
Adhikarana വാതജായാ ലക്ഷണമ് (൫൦-൫൧) · Śloka ൫൧
മാരുതാത് ക്ഷാമതാ ദൈന്യം ശങ്ഖതോദഃ ശിരോഭ്രമഃ| ഗന്ധാജ്ഞാനാസ്യവൈരസ്യശ്രുതിനിദ്രാബലക്ഷയാഃ||൫൦|| ശീതാമ്ബുപാനാദ്ദൃദ്ധിശ്ച| |൫൧|
मारुतात् क्षामता दैन्यं शङ्ख़तोदः शिरोभ्रमः| गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः||५०|| शीताम्बुपानाद्दृद्धिश्च| |५१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാത്തൃഷ്ണായാം ക്ഷാമതാദ്യാഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ രം-വാതജാലക്ഷണമാഹ-മാരുതാദിതി|
Adhikarana പിത്തജായാ ലക്ഷണമ് (൫൧) · Śloka ൫൧
പിത്താന്മൂര്ച്ഛാസ്യതിക്തതാ| രക്തേക്ഷണത്വം പ്രതതം ശോഷോ ദാഹോऽതിധൂമകഃ||൫൧||
पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता| रक्तेक्षणत्वं प्रततं शोषो दाहोऽतिधूमकः||५१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്താത്തൃഷ്ണായാം മൂര്ച്ഛാദയോ ഭവന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തജാലക്ഷണമാഹ-പിത്താദിതി| പ്രതതം ശോഷഃ മുഖേ, പിത്തര്യം(?)|
Adhikarana കഫജായാ ലക്ഷണമ് (൫൨-൫൪) · Śloka ൫൪
കഫതൃഷ്ണാമാഹ - - - - കഫോ രുണദ്ധി കുപിതസ്തോയവാഹിഷു മാരുതമ്| സ്രോതഃസു സ കഫസ്തേന പങ്കവച്ഛോഷ്യതേ തതഃ||൫൨|| ശുകൈരിവാചിതഃ കണ്ഠോ നിദ്രാ മധുരവക്ക്രതാ| ആധ്മാനം ശിരസോ ജാഡ്യം സ്തൈമിത്യച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ||൫൩|| ആലസ്യമവിപാകശ്ച| |൫൪|
कफतृष्णामाह - - - - कफो रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतम्| स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः||५२|| शुकैरिवाचितः कण्ठो निद्रा मधुरवक्क्रता| आध्मानं शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्यरोचकाः||५३|| आलस्यमविपाकश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫഃ കുപിതോ ജലവാഹിഷു സ്രോതഃസു യദാ മാരുതം രുണദ്ധി തദാ സ ച കഫസ്തേന-മരുതാ, പങ്ക ഇവ ശോഷ്യതേ| തതഃ-തസ്മിന്കഫേ ശുഷ്കേ സതി, കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാചിതോ-വ്യാപ്തഃ, സ്യാത്| തഥാ, നിദ്രാദയശ്ച സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫജാലക്ഷണമാഹ-കഫോ രുണദ്ധീതി| കഫസ്യ സാക്ഷാദ്ധേതുത്വാഭാവാത് തദവരോധകഃപിതേന വാതേന ശുഷ്കത്വമുക്തമ്| തതഃ-ശുഷ്കകഫാത്|
Adhikarana സന്നിപാതജായാഃ ലക്ഷണമ് (൫൪) · Śloka ൫൪
സര്വൈഃ സ്യാത്സര്വലക്ഷണാ| |൫൪|
सर्वैः स्यात्सर्वलक्षणा| |५४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വൈഃ-സന്നിപതിതൈഃ, സര്വലിങ്ഗാ തൃഷ്ണാ സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്നിപാതജാലക്ഷണമാഹ-സര്വൈഃ സ്യാദിതി|
Adhikarana തൃഷ്ണാന്തരാണാമന്തര്ഭാവഃ (൫൪-൫൬) · Śloka ൫൬
| ആമോദ്ഭവാ ച, ഭക്തസ്യ സംരോധാദ്വാതപിത്തജാ||൫൪|| ഉഷ്ണക്ലാന്തസ്യ സഹസാ ശീതാമ്ഭോ ഭജതസ്തൃഷമ്| ഊഷ്മാ രുദ്ധോ ഗതഃ കോഷ്ഠം യാം കുര്യാത്പിത്തജൈവ സാ||൫൫|| യാ ച പാനാതിപാനോത്ഥാ, തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹജാ ച യാ| സ്നിഗ്ധഗുര്വമ്ലലവണഭോജനേന കഫോദ്ഭവാ||൫൬||
| आमोद्भवा च, भक्तस्य संरोधाद्वातपित्तजा||५४|| उष्णक्लान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषम्| ऊष्मा रुद्धो गतः कोष्ठं यां कुर्यात्पित्तजैव सा||५५|| या च पानातिपानोत्था, तीक्ष्णाग्नेः स्नेहजा च या| स्निग्धगुर्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा||५६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആമോദ്ഭവാ ച തൃഷ്ണാ ഭക്തസ്യാഹാരസ്യ സംരോധാത് സ്യാത്| സാ ച വാതപിത്തജാ| ഉഷ്ണേന മ്ലാനസ്യ നരസ്യ സഹസാ-ഝടിത്യേവ, ശീതം ജലം സേവമാനസ്യോഷ്മാ രുദ്ധഃ കോഷ്ഠം ഗതോ യാം തൃഷം-തൃഷ്ണാം, കുര്യാത് സാ പിത്തജൈവ തൃഷ്ണാ, ന ത്വന്യാ ബോധ്യാ| യാ ച തൃട് പാനസ്യ-മദ്യപാനസ്യ, അതിപാനോദ്ഭവാ സാऽപി പിത്തജൈവ| യാ ച തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ പുരുഷസ്യ സ്നേഹജാ തൃട് സാऽപി പിത്തജൈവ| സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന ഭോജനേന യാ തൃട് സ്യാത് സാ കഫസമ്ഭവാ വേദ്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തൃഷ്ണാന്തരാണാമന്തര്ഭാവമാഹ-ആമോദ്ഭവാ ചേതി, ആമജായാഃ സന്നിപാതജായാമന്തര്ഭാവഃ| ഭക്തസ്യ സംരോധാദ്വാതപിത്തജേതി, ഉപവാസജായാഃ വാതപിത്തജായാമ്| ഉഷ്ണക്റ്ലാന്തസ്യസഹസാ ശീതാമ്ഭോ ഭജതസ്തൃഷമ്| ഊഷ്മാ രുദ്ധോ ഗതഃ കോഷ്ഠം യാം കുര്യാത്പിത്തജൈവ സേതി, ഉഷ്ണപീഡിതസ്യ സഹസാ ബഹിഃ ശീതാമ്ബുസേചനാജ്ജാതായാഃ പിത്തജായാഃ പിത്തജായാമ്| യാ ച പാനാതിപാനോത്ഥേതി, മദ്യാതിപാനജായാശ്ഛ| തീക്ഷ്ണാ ഗ്നിസ്നേഹജാ ച യേതി, തീക്ഷ്ണാഗ്നിപീതസ്നേഹജായാശ്ഛ| സ്നിഗ്ധഗുര്വമ്ലലവണഭോജനേന കഫോദ്ഭവേതി, സ്നിഗ്ധാദിഭോഝനജായാഃ കഫജായാമ്|
Adhikarana രസക്ഷയജായാഃ ലക്ഷണമ് (൫൭) · Śloka ൫൭
തൃഷ്ണാ രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന ക്ഷയാത്മികാ| |൫൭|
तृष्णा रसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका| |५७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസക്ഷയോക്തേന ലക്ഷണേന-"രസേ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൧൭) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടേന ലക്ഷണേന, ക്ഷയാത്മികാ തൃഷ്ണാ ബോധ്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രസക്ഷയജാലക്ഷണമാഹ-തൃഷ്ണേതി| രസക്ഷയോക്തേന-"രസേരോഉക്ഷ്യം ശ്രമഃ ശോഷോ ഗ്ലാനിഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ (ഹൃ. സൂ.അ. ൧൧)|" "വേപഥുര്വേഷ്ടനം മോഹഃ ശ്വാസരോധോऽല്പനിദ്രതാ|" (?) ഇത്യുക്തേന|
Adhikarana ഉപസര്ഗജായാഃ ലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
| ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യദീര്ഘരോഗോപസര്ഗതഃ||൫൭|| യാ തൃഷ്ണാ ജായതേ തീവ്രാ സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ| ൫൭ ൧/൨| ഇതി തൃഷ്ണാനിദാനമ്| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ ശരീരസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
| शोषमेहज्वराद्यन्यदीर्घरोगोपसर्गतः||५७|| या तृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता| ५७ १/२| इति तृष्णानिदानम्| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये शरीरस्थाने राजयक्ष्मादिनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശോഷമേഹജ്വരാദ്യന്യതമദീര്ഘരോഗോപസര്ഗാത്-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധാത്, യാ തൃഷ്ണാ സ്യാത് സോപസര്ഗാത്മികാ സ്മൃതാ, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉപസര്ഗജാലക്ഷണമാഹ-ശോഷമേഹേതി| ശോഷോ-രാജയക്ഷ്മാ| മേഹഃ-പ്രമേഹഃ| ആദിശബ്ദാത് കാസശ്വാസോരഃക്ഷതോദരാദയഃ| അന്യഃ-ഏഷാമന്യതമോ യോ ദീര്ഘോ രോഗഃ, തേനോപസര്ഗഃ-അഭിഭൂതത്വം, തസ്മാത്| അസാധ്യലക്ഷണം വികൃതിവിജ്ഞാനേ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫൧൭൮) -"തൃഷ്ണാऽന്യരോഗക്ഷപിതം ബഹിര്ജിഹ്വം വിചേതനമ്|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാധികാരേ ശ്ലോ. ൧) -"ഭയശ്രമാഭ്യാം ബലസങ്ക്ഷയാദ്വാ ഊര്ധ്വം ചിതം പിത്തവിവര്ദ്ധനൈശ്ച| പിത്തം സവാതം കുപിതം നരാണാം താലുപ്രപന്നം ജനയേത്പിപാസാമ്| ബാഷ്പാവരോധാത്കഫസംവൃതേऽഗ്നൌ തൃഷ്ണാ ബലാസേന ഭവേത്തഥാ തു| സര്വാസ്വതിപ്രസക്താ രോഗകൃശാനാം വമിപ്രസക്താനാമ്| ഘോരോപദ്രവ്യുക്താ തൃഷ്ണാമരണായ വിജ്ഞേയാ||" ഇതി| ഇതി തൃഷ്ണാനിദാനമ്| [ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| നിദാനം രാജയക്ഷ്മാദി സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൫||]