Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വരോഗനിദാനാദനന്തരം ജ്വരനിദാനാരമ്ഭേऽയം സമ്ബന്ധഃ| ഉക്തം സര്വരോഗനിദാനമ്| അതോऽനന്തരമവശ്യം കസ്യചിദ്വിശിഷ്ടസ്യ രോഗസ്യ നിദാനം വക്തുമുചിതമ്| രോഗേഷു ച ജ്വരഃ പ്രധാനഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ.൨൫|൪൦) - "ജ്വരോ രോഗാണാമ്|" ഇതി| സ്വയമേവ ചാസ്യ പ്രാധാന്യം തന്ത്രകൃത് പ്രതിപാദയിഷ്യതീതി ജ്വരനിദാനമേവാരബ്ധും യുക്തമ്|
Adhikarana ജ്വരനിദാനാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
अथातो ज्वरनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥാദിശബ്ദാനാം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ ജ്വരനിദാനം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി|
Adhikarana ജ്വരപര്യായാഃ, ജ്വരപ്രഭാവഃ (൧-൨) · Śloka ൨
ജ്വരോ രോഗപതിഃ പാപ്മാ മൃത്യുരോജോശനോऽന്തകഃ| ക്രോധോ ദക്ഷാധ്വരധ്വംസീ രുദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവഃ||൧|| ജന്മാന്തയോര്മോഹമയഃ സന്താപാത്മാऽപചാരജഃ| വിവിധൈര്നാമഭിഃ ക്രൂരോ നാനായോനിഷു വര്തതേ||൨||
ज्वरो रोगपतिः पाप्मा मृत्युरोजोशनोऽन्तकः| क्रोधो दक्षाध्वरध्वंसी रुद्रोर्ध्वनयनोद्भवः||१|| जन्मान्तयोर्मोहमयः सन्तापात्माऽपचारजः| विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രോഗാണാം പതീ രോഗപതിഃ-സര്വരോഗപ്രധാനഃ| പാപ്മാ-പാപസ്വഭാവഃ| തഥാ, മൃത്യുഃ-സര്വപ്രാണിനാം ഹി മരണേനാസാവേവ യോജയതി യഥാ, ന തഥാऽന്യേ രോഗാഃ| സര്വധാത്വാപ്യായകം യദോജസ്തദശനം ഭോജനം യസ്യേത്യോജോശനഃ| അന്തകോമാരണഹേതുസാമാന്യാത്| ക്രോധോ-ഭഗവതോ മഹേശ്വരസ്യ ദക്ഷാപമാനിതസ്യ ലോകാന്നിദിധക്ഷോര്ലലാടാന്നിര്ഗതഃ| അത ഏവാഹ-ദക്ഷാധ്വരധ്വംസീ രുദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവ ഇതി| ജന്മാന്തയോര്മോഹമയ ഇതി ജ്വരസ്യ സന്താപാത്മകത്വം ലിങ്ഗമ്, ജന്മാന്തയോശ്ച ക്വചിത്സന്താപാനുപലബ്ധേര്മോഹമയ ഇത്യുക്തമ്, മോഹസ്വഭാവാദേവാന്യജന്മജം കര്മ പ്രാണീ ന സ്മരതി| യശ്ചാപചാരജഃ-തഥാവിധാദാഹാരവിഹാരാദുദ്ഭൂതഃ, സ സന്താപസ്വഭാവഃ, സ ച ക്രൂരോ-ദുശ്ചികിത്സ്യഃ| നാനായോനിഷു-ഹസ്ത്യശ്വഗോപക്ഷ്യാദിഷു ച, വിവിധൈര്നാമഭിര്വര്തതേ| [യഥാ-"-പാകലസ്തദ്യഥേഭാനാമഭിതാപോ ഹയേഷു ച| ഗവാം ഗോകര്ണകശ്ചൈവ പക്ഷിണാം മകരസ്തഥാ|| വാന്താദാനാമലര്കഃ സ്യാദബ്ജേഷ്വിന്ദ്രമദഃ സ്മൃതഃ| ഓഷധീഷു തഥാ ജ്യോതിശ്ചൂര്ണകോ ധാന്യജാതിഷു|| ജലേഷു നീലികാ ഭൂമാ വൂഷോ നൃൗണാം ജ്വരോ മതഃ| 'ൠതേ ദേവമനുഷ്യേഭ്യോ നാന്യോ വിഷഹതേ തു തമ്|| ശേഷാഃ സര്വേ വിപദ്യന്തേ തിര്യഗ്യോന്യോ ജ്വരാര്ദിതാഃ| കര്മണാ ലഭതേ ജന്തുര്ദേവത്വം മാനുഷാദപി|| പുനശ്ചൈവ ച്യുതഃ സ്വര്ഗാന്മാനുഷ്യമഭിപദ്യതേ| തസ്മാത്സ ദേവഭാവാച്ച സഹതേ മാനവോ ജ്വരമ്' (സു. ഉ. അ. ൩൯|൧൧)||" ഇതി| ] യഥാ-ദന്തിശരീരേ പാകലോ നാമ ജ്വരഃ, അശ്വശരീരേऽഭിതാപകഃ, ഗോശരീരേ ഗോകര്ണകഃ, പക്ഷിശരീരേ മകരഃ, ശ്വശരീരേऽലര്കഃ, [ മത്സ്യേഷ്വിന്ദ്രമദഃ, ഓഷധീഷു ജ്യോതിഃ, ധാന്യേഷു ചൂര്ണകഃ, ] അപ്സു നീലികാ, [ ഭൂമാവൂഷഃ, ] മാനുഷേഷു ജ്വരഃ, ഇതി| നനു, യദി രോദ്രോര്ധ്വനയനോദ്ഭവഃ, തര്ഹ്യപചാരജ ഇതി കഥമുക്തമ് ? ബ്രൂമഃ| പൂര്വം കൃതയുഗേ ലലാടജലോചനാദുത്പന്നോ ജ്വരഃ| ത്രേതായുഗേ തു സമ്പ്രാപ്തേ പരിഗ്രഹദോഷാദ്ധര്മസ്യ പാദോऽന്തര്ഹിത ഇത്യപചാരേണാസൌ പ്രഥമം പ്രാണിഷൂദ്ഭൂതോऽപചാരജ ഇത്യുച്യതേ| കലിയുഗേऽപ്യന്നപാനൌഷധാദ്യപചാരേണ ജാത ഇത്യപചാരജ ഉച്യതേ, ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രായുക്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ജ്വരപ്രഭാവമാഹ-ജ്വരോ രോഗപതിരിത്യാദി| ഓജോऽശനം-ആഹാരോ, യസ്യ [ഇതി] ഓജോശനഃ| ദുഷ്കൃതസ്യാന്തം കരോതി ഭോഗേനേത്യന്തകഃ| ജന്മകാലേ അന്തകാലേ[ചാ]ऽയം മോഹമയോ-മൂര്ച്ഛാത്മകഃ|
Adhikarana ജ്വരഭേദാഃ (൩) · Śloka ൩
സ ചാപചാരജോ ജ്വരഃ കിമേകോ വാऽനേകവിധഃ ? ഇത്യാഹ സ ജായതേऽഷ്ടധാ ദോഷൈഃ പൃഥങ്മിശ്രൈഃ സമാഗതൈഃ| ആഗന്തുശ്ച|൩|
स चापचारजो ज्वरः किमेको वाऽनेकविधः ? इत्याह स जायतेऽष्टधा दोषैः पृथङ्मिश्रैः समागतैः| आगन्तुश्च|३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സഃ-സന്താപലക്ഷണോ ജ്വരഃ, അഷ്ടധാ-അഷ്ടപ്രകാരഃ, സമ്പദ്യതേ| കഥമ് ? പൃഥഗ്ദോഷൈഃ-വാതപിത്തകഫൈഃ, തഥാ മിശ്രൈഃ-ദ്വാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമ്, തഥാ സമാഗതൈഃ-സന്നിപതിതൈസ്ത്രിഭിഃ, തഥാऽऽഗന്തുകാരണജനിതോ ജ്വരഃ, ഏവം പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയോ മിശ്രൈസ്ത്രയഃ സന്നിപതിതൈരേക ആഗന്തുശ്ചൈക ഇത്യഷ്ടൌ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ജ്വരഭേദാനാഹ-സ ജായത ഇതി| പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രയഃ, ദ്വിശോ മിശ്രൈസ്ത്രയഃ, സമാഗതൈരേകഃ, ആഗന്തുരേകഃ, ഇത്യഷ്ടധാ|
Adhikarana ജ്വരസംപ്രാപ്തിഃ (൩-൬) · Śloka ൬
സമ്പ്രാപ്തിമസ്യാധുനാ വക്തി | മലാസ്തത്ര സ്വൈഃ സ്വൈര്ദുഷ്ടാഃ പ്രദൂഷണൈഃ||൩|| ആമാശയം പ്രവിശ്യാമമനുഗമ്യ പിധായ ച| സ്രോതാംസി പക്തിസ്ഥാനാച്ച നിരസ്യ ജ്വലനം ബഹിഃ||൪|| സഹ തേനാഭിസര്പന്തസ്തപന്തഃ സകലം വപുഃ| കുര്വന്തോ ഗാത്രമത്യുഷ്ണം ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി തേ||൫|| സ്രോതോവിബന്ധാത്പ്രായേണ തതഃ സ്വേദോ ന ജായതേ| |൬|
सम्प्राप्तिमस्याधुना वक्ति | मलास्तत्र स्वैः स्वैर्दुष्टाः प्रदूषणैः||३|| आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च| स्रोतांसि पक्तिस्थानाच्च निरस्य ज्वलनं बहिः||४|| सह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तः सकलं वपुः| कुर्वन्तो गात्रमत्युष्णं ज्वरं निर्वर्तयन्ति ते||५|| स्रोतोविबन्धात्प्रायेण ततः स्वेदो न जायते| |६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്രേതി നിര്ധാരണേ, തേഷ്വഷ്ടസു ജ്വരേഷു മധ്യേ നിജാനാം ജ്വരാണാമുത്പത്തിര്നിര്ധാര്യതേ| മലാഃ-വാതാദയഃ, സ്വൈഃ സ്വൈഃ പ്രദൂഷണൈഃ-കോപനൈഃ, ദുഷ്ടാഃ-കുപിതാഃ, ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി-ഉത്പാദയന്തി| തത്ര യഥാ-വാതസ്തിക്താദിഭിഃ, പിത്തം കടുകാദിഭിഃ, കഫഃ സ്വാദ്വാദിഭിഃ, ഏവം സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച ചിന്ത്യമ്| ആഗന്തുനാ ച കേനചിത് പ്രകുപിതാ ദോഷാ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി| യദ്യപി ചാഗന്തുജ്വരസ്തദ്ധേതുകഃ, തഥാऽപി തത്രാപി വാതാദയ ഏവ ഹേതവഃ| ന ഹി വാതാദീന് വിമുച്യ വ്യാധേഃ സമുദ്ഭവഃ കഥമപി സമ്ഭാവ്യതേ| ഏതാവാംസ്തു വിശേഷഃ,-ദോഷജേ വ്യാധൌ പൂര്വം വാതാദയഃ കുപ്യന്തി പശ്ചാത്കായസ്യ പീഡാ ഭവതി| ആഗന്തുകേ തു വ്യാധൌ പൂര്വം ശരീരസ്യ വ്യഥാ ഭവതി പശ്ചാദ്വാതാദികോപ ഇതി| കയാऽऽനുപൂര്വ്യാ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി ? ഇത്യാഹ-ആമാശയമിത്യാദി| ആമാശയം പ്രവിശ്യ-നാഭിസ്തനാന്തരേ സ്ഥിത്വാ, തഥാऽऽമം-പൂര്വോക്തലക്ഷണലക്ഷിതം, അനുഗമ്യ തേന ചാമേനാനുഗതാഃ സ്രോതാംസി-രസാദിവാഹീനി, പിധായഛാദയിത്വാ, തഥാ ജ്വലനം പക്തിസ്ഥാനാദ്ബഹിര്നിരസ്യ-നിഷ്കാസ്യ| പക്തിഗ്രഹണമത്ര ജാഠരാഗ്നേര്നിഃസന്ദേഹേന ഗ്രഹണാര്ഥമ്, അന്യഥാ ത്രയോദശാനാമഗ്നീനാം മധ്യാത് കതമം ജ്വലനം സ്ഥാനാദ്ബഹിര്നിരസ്യേതി സന്ദിഹ്യേത| തേന ച-നിരസ്തവഹ്നിനാ, സഹ-ഏകലോലീഭൂതാഃ, സകലം വപുരഭിസര്പന്തസ്തപന്തോ ഗാത്രമത്യുഷ്ണം കുര്വന്തോ ജ്വരം നിര്വര്തയന്തി| അത്യുഷ്ണഗ്രഹണേനൈവം പ്രതിപാദയതി,-അത്യുഷ്ണഗാത്രത്വേനൈവ ജ്വരസമ്ഭവഃ, നോഷ്ണഗാത്രമാത്രേണ| തഥാ ച നിരാമയസ്യാപി ഹി പ്രാണിനോ ജീവതോ ഗാത്രമുഷ്ണം ഭവത്യേവ| നനു, വായുകൃതേ ജ്വരേ വായോര്യോഗവാഹിത്വാത് പിത്തകൃതേऽപി ജ്വരേ പിത്തസ്യ വഹ്നിനാ സമാനഗുണത്വാത് സന്താപോപലബ്ധിര്യുക്താ| ശ്ലേഷ്മജ്വരേ തു ശ്ലേഷ്മണോ വഹ്നിപ്രതിപക്ഷത്വാത് കഥമിവ സന്താപകത്വം യുക്തമ് ? ഇതി കേചിത്| അത്രോച്യതേ| സ്വഭാവാദുപപന്നമേതത്| ജ്വരസ്യ ഹ്യയമചിന്ത്യഃ സ്വഭാവഃ, യേനാവശ്യം സന്താപമുത്പാദയതി| ഏവം വാതസ്യാമൂര്തിത്ത്വേऽപി ഗുല്മാദിഷു ശ്യാവാരുണത്വോപലബ്ധിഃ| തസ്മാദ്വ്യാധീനാമേവം സ്വഭാവവിശേഷാന്ന്യായ്യമേവേദമ്| സ൦-യത ഏവ സ്രോതഃപിധാനം തത ഏവ ഹേതോഃ സ്വേദോ ന ജായതേ| പ്രായോഗ്രഹണാത് ക്വചിത്പിത്തജ്വരാദൌ സ്വേദോ ജായത ഏവേത്യര്ഥഃ| തഥാ ചാനന്തരമേവ തന്ത്രകൃദധീതേ (ശ്ലോ. ൨൦)- "സ്വേദോ നിഃശ്വാസവൈഗന്ധ്യം" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ജ്വരസമ്പ്രാത്പിമാഹ-മലസ്തത്രേതി| ആമമനുഗമ്യ-ആമേന രസേനൈകീഭൂയ, പക്തിസ്ഥാനാത്-ഗ്രഹണ്യാഃ, സഹ തേന ജ്വലനേന, തപന്തഃ-സന്താപയന്തഃ, തേ-മലാ ഏവ, പ്രാരമ്ഭകാഃ| ആ൦ ര൦- സ്വേദാഭാവേ യുക്തിമാഹ-സ്ത്രോതോവിബന്ധാത്പ്രായേണേതി| പ്രായേണേതി പിത്തജ്വരാദൌ സ്വേദദര്ശനാത്|
Adhikarana ജ്വരപൂര്വരൂപമ് (൬-൧൦) · Śloka ൧൦
പൂര്വരൂപം ലക്ഷയിതുമാഹ | തസ്യ പ്രാഗ്രൂപമാലസ്യമരതിര്ഗാത്രഗൌരവമ്||൬|| ആസ്യവൈരസ്യമരുചിജൃമ്ഭാ സാസ്രാകുലാക്ഷിതാ| അങ്ഗമര്ദോऽവിപാകോऽല്പപ്രാണതാ ബഹുനിദ്രതാ||൭|| രോമഹര്ഷോ വിനമനം പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ക്ലമഃ| ഹിതോപദേശേഷ്വക്ഷാന്തിഃ പ്രീതിരമ്ലപടൂഷണേ||൮|| ദ്വേഷഃ സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു തഥാ ബാലേഷു തൃഡ് ഭൃശമ്| ശബ്ദാഗ്നിശീതവാതാമ്ബുച്ഛായോഷ്ണേഷ്വനിമിത്തതഃ||൯|| ഇച്ഛാ ദ്വേഷശ്ച| |൧൦|
पूर्वरूपं लक्षयितुमाह | तस्य प्राग्रूपमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम्||६|| आस्यवैरस्यमरुचिजृम्भा सास्राकुलाक्षिता| अङ्गमर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता बहुनिद्रता||७|| रोमहर्षो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः| हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूषणे||८|| द्वेषः स्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेषु तृड् भृशम्| शब्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेष्वनिमित्ततः||९|| इच्छा द्वेषश्च| |१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്യ-ജ്വരസ്യ, പ്രാഗ്രൂപമ്| ആലസ്യം-വാങ്മനഃകായകര്മസ്വനുദ്യമഃ| സുശ്രുതേ ചോക്തമ്| യഥാ (ശാ. അ. ൪|൫൨)- "സുഖസ്പര്ശപ്രസങ്ഗിത്വം ദുഃഖദ്വേഷണലോലതാ| ശക്തസ്യ ചാപ്യനുത്സാഹഃ കര്മണ്യാലസ്യമുച്യതേ||" ഇതി| അരതിഃ-ഏകത്രാനവസ്ഥിതിശ്ചേതസഃ| തഥാ, അങ്ഗഗുരുത്വമ്| ആസ്യവൈരസ്യം-വക്ത്രവിരസതാ| അരുചിഃ-അന്നാഭിലാഷാഭാവഃ| ജൃമ്ഭാ-ജൃമ്ഭണമ്| സഹാസ്രേണ വര്തേത ഇതി സാസ്രേ, ആകുലേ അക്ഷിണീ യസ്യ സ ഏവമ്, തസ്യ ഭാവഃ സാസ്രകുലാക്ഷിതാ| അങ്ഗമര്ദഃ-അങ്ഗഭങ്ഗഃ| അവിപാകഃ-അന്നസ്യാവിപക്തിഃ| അല്പപ്രാണതാ-സ്തോകബലത്വമ്| തഥാ, ബഹുനിദ്രതാ| "ത്വതലോര്ഗുണവചനസ്യ പുംവദ്ഭാവോ വക്തവ്യഃ" ഇത്യത്ര പുംവദ്ഭാവഃ| രോമഹര്ഷോ-രോമാഞ്ചഃ| വിനമനം-അങ്ഗാനാം വിനാമഃ| പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം-ഉദ്വേഷ്ടഃ| ക്ലമോ-ഗ്ലാനിഃ| ഹിതസ്യ-ഗുരുപിത്രാദേഃ, ഉപദേശാസ്തേഷു, അക്ഷാന്തിഃ-അസഹനത്വമ്, തദുപദിഷ്ടം ന ക്ഷമതേ| പ്രീതിരിത്യാദി| അമ്ലാദിഷു ദ്രവ്യേഷു പ്രീതിഃ-ഭക്തിഃ| സ്വാദുഷു ഭക്ഷ്യേഷു-മധുരേഷു ദ്രവ്യേഷു, ദ്വേഷോ ഭവതി| തഥാ, ബാലേഷു-ശിശുഷു സകലലോകവല്ലഭേഷ്വപി, ജ്വരസ്വഭാവാദ്ദ്വേഷോ ഭവതി| തഥാ, തൃഡ് ഭ്രുശം-തൃഷ്ണാऽത്യര്ഥമ്| ശബ്ദാദിഷ്വനിമിത്തതഃ-കാരണം വിനാ, സജ്വരസ്യ പ്രീത്യപ്രീതീ ജായേതേ| കദാചിദപ്രിയമപി ശബ്ദം ന ദ്വേഷ്ടി, കദാചിത് പ്രിയമപി വേണുവീണാദിജനിതം ദ്വേഷ്ടി| ഏവം ശീതാര്തോऽപി കദാചിദഗ്നിം ദ്വേഷ്ടി, കദാചിദശീതാര്തോऽപ്യഗ്നിമഭിലഷതി| ഏവം ശീതാദിഷ്വപി യോജ്യമ്| ഏവം പ്രാഗ്രൂപം-അവ്യക്തലിങ്ഗമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ജ്വരപ്രാഗ്രൂപമാഹ-തസ്യ പ്രാഗ്രൂപമിതി| ആകുലംസ്വവ്യാപാരേഷ്വസ്ഥിരമ്| അവിപാകഃ-ആഹാരസ്യ| പ്രാണോ-ബലമ്| വിനമനം-ഗാത്രശൈഥില്യമ്| ശബ്ദദിഷ്വാകസ്മികാവിച്ഛാദ്വേഷൌ||
Adhikarana തദനുരൂപോത്പത്തിഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
തദനു ജ്വരസ്യ വ്യക്തതാ ഭവേത്| |൧൦|
तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏതസ്യ ചാനു (തദനു)- പ്രാഗ്രൂപാണാം പശ്ചാത് ജ്വരസ്യ വ്യക്തതാ-സ്ഫുടതാ ഭവേത്, സ്പഷ്ടലിങ്ഗോത്പത്തിഃ| വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയം ശ്ലേഷ്മജ്വരോऽയം സംസര്ഗജോऽയം സന്നിപാതജോऽയമിതി വ്യക്തീഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പൂര്വരൂപാനന്തരം രൂപോത്പത്തിരിത്യാഹ-തദനു ജ്വരസ്യേതി| പുര്വരൂപോക്തപ്രതീകാരേ കൃതേ ന ഭവതീത്യേവമര്ഥഃ|
Adhikarana വാതജ്വരലക്ഷണമ്, പിത്തജ്വരലക്ഷണമ് (൧൦-൨൦) · Śloka ൨൦
| ആഗമാപഗമക്ഷോഭമൃദുതാവേദനോഷ്മണാമ്||൧൦|| വൈഷമ്യം തത്രതത്രാങ്ഗേ താസ്താഃ സ്യുര്വേദനാശ്ചലാഃ| പാദയോഃ സുപ്തതാ സ്തമ്ഭഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ശ്രമഃ||൧൧|| വിശ്ലേഷ ഇവ സന്ധീനാം സാദ ഊര്വോഃ കടീഗ്രഹഃ| പൃഷ്ഠം ക്ഷോദമിവാപ്നോതി നിഷ്പീഡ്യത ഇവോദരമ്||൧൨|| ഛിദ്യന്ത ഇവ ചാസ്ഥീനി പാര്ശ്വഗാനി വിശേഷതഃ| ഹൃദയസ്യ ഗ്രഹസ്തോദഃ പ്രാജനേനേവ വക്ഷസഃ||൧൩|| സ്കന്ധയോര്മഥനം ബാഹ്വോര്ഭേദഃ പീഡനമംസയോഃ| അശക്തിര്ഭക്ഷണേ ഹന്വോര്ജൃമ്ഭണം കര്ണയോഃ സ്വനഃ||൧൪|| നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോര്മൂര്ധ്നി വേദനാ വിരസാസ്യതാ| കഷായാസ്യത്വമഥവാ മലാനാമപ്രവര്തനമ്||൧൫|| രൂക്ഷാരുണത്വഗാസ്യാക്ഷിനഖമൂത്രപുരീഷതാ| പ്രസേകരോചകാശ്രദ്ധാവിപാകാസ്വേദജാഗരാഃ||൧൬|| കണ്ഠൌഷ്ഠശോഷസ്തൃട് ശുഷ്കൌ ഛര്ദികാസൌ വിഷാദിതാ| ഹര്ഷോ രോമാങ്ഗദന്തേഷു വേപഥുഃ ക്ഷവഥോര്ഗ്രഹഃ||൧൭|| ഭ്രമഃ പ്രലാപോ ഘര്മേച്ഛാ വിനാമശ്ചാനിലജ്വരേ| ||൧൮|| അഥ പിത്തജ്വരലക്ഷണാര്ഥമാഹ യുഗപദ്വ്യാപ്തിരങ്ഗാനാം പ്രലാപഃ കടുവക്ത്രതാ||൧൮|| നാസാസ്യപാകഃ ശീതേച്ഛാ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ മദോऽരതിഃ| വിട്സ്രംസഃ പിത്തവമനം രക്തഷ്ഠീവനമമ്ലകഃ||൧൯|| രക്തകോഠോദ്ഗമഃ പീതഹരിതത്വം ത്വഗാദിഷു| സ്വേദോ നിഃശ്വാസവൈഗന്ധ്യമതിതൃഷ്ണാ ച പിത്തജേ||൨൦||
| आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोष्मणाम्||१०|| वैषम्यं तत्रतत्राङ्गे तास्ताः स्युर्वेदनाश्चलाः| पादयोः सुप्तता स्तम्भः पिण्डिकोद्वेष्टनं श्रमः||११|| विश्लेष इव सन्धीनां साद ऊर्वोः कटीग्रहः| पृष्ठं क्षोदमिवाप्नोति निष्पीड्यत इवोदरम्||१२|| छिद्यन्त इव चास्थीनि पार्श्वगानि विशेषतः| हृदयस्य ग्रहस्तोदः प्राजनेनेव वक्षसः||१३|| स्कन्धयोर्मथनं बाह्वोर्भेदः पीडनमंसयोः| अशक्तिर्भक्षणे हन्वोर्जृम्भणं कर्णयोः स्वनः||१४|| निस्तोदः शङ्ख़योर्मूर्ध्नि वेदना विरसास्यता| कषायास्यत्वमथवा मलानामप्रवर्तनम्||१५|| रूक्षारुणत्वगास्याक्षिनख़मूत्रपुरीषता| प्रसेकरोचकाश्रद्धाविपाकास्वेदजागराः||१६|| कण्ठौष्ठशोषस्तृट् शुष्कौ छर्दिकासौ विषादिता| हर्षो रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथोर्ग्रहः||१७|| भ्रमः प्रलापो ग़र्मेच्छा विनामश्चानिलज्वरे| ||१८|| अथ पित्तज्वरलक्षणार्थमाह युगपद्व्याप्तिरङ्गानां प्रलापः कटुवक्त्रता||१८|| नासास्यपाकः शीतेच्छा भ्रमो मूर्च्छा मदोऽरतिः| विट्स्रंसः पित्तवमनं रक्तष्ठीवनमम्लकः||१९|| रक्तकोठोद्गमः पीतहरितत्वं त्वगादिषु| स्वेदो निःश्वासवैगन्ध्यमतितृष्णा च पित्तजे||२०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആഗമാദീനാം വൈഷമ്യമനിലജ്വരേ ലിങ്ഗമിതി യോജ്യമ്| ജ്വരസ്യാഗമഃ-സന്താപാരമ്ഭഃ-തസ്യ വൈഷമ്യം ശിരഃപ്രഭൃതീനാമങ്ഗാനാം ന യുഗപത്സന്താപഃ, അപി തു കദാചിദസ്യ ശിരസി പൂര്വമാഗച്ഛതി കദാചിദംസയോഃ പാദയോര്വേതി| അപഗമോ-ജ്വരസ്യ മോക്ഷഃ, തസ്യ വൈഷമ്യം-കദാചിദസ്യ പൂര്വം പാദയോഃ സന്താപമോക്ഷഃ കദാചിത്ത്രികേ കദാചിച്ഛിരസി സന്താപസ്യ മുക്തിരിതി| തഥാ, ക്ഷോഭമൃദുതയോര്വൈഷമ്യം-കദാചിത്തീവ്രഃ സന്താപഃ കദാചിന്മൃദുരിതി| വേദനാ ജ്വരസ്യ താസ്താഃ, താസാം വൈഷമ്യം-ന യുഗപത്സര്വാങ്ഗീണോ വേദനോപലമ്ഭഃ, അപി തു ക്വചിത് കദാചിത് കസ്മിംശ്ചിദങ്ഗ ഇതി| തഥാ, ജ്വരസ്യ യ ഊഷ്മാ-സന്താപഃ, തസ്യാപി വൈഷമ്യാത് കദാചിച്ഛിരസ്യസ്യ സന്താപ ഉപലഭ്യതേ കദാചിത് പാദാദ്യന്യതമേऽങ്ഗേ| തത്രതത്രാങ്ഗേ-ബാഹുശിരഃപ്രഭൃതൌ, താസ്താ വേദനാഃ-പാദയോഃ സുപ്തതാദ്യാ വക്ഷ്യമാണാഃ, ചലാഃ-അനവസ്ഥിതാഃ സ്യുഃ, വായോശ്ചലരൂപത്വാത്| താ ഏവാഹ-പാദയോരിത്യാദി| പാദയോഃ സുപ്തിഃ-നിശ്ചേതനത്വമ്, നഖക്ഷതാദികമപി ന ചേതയേതാം താവിത്യര്ഥഃ| സ്തമ്ഭഃ-സ്തബ്ധതാ, തയോരേവ| പിണ്ഡികയോരുദ്വേഷ്ടനം-ഉദ്വേഷ്ടഃ| ശ്രമഃ-ഖേദഃ| സന്ധീനാം വിച്ഛേദനമിവ| ഊര്വോഃ സാദഃ-സ്വക്രിയായാമസമര്ഥത്വമ്| കട്യാ ഗ്രഹഃ-സ്തമ്ഭ ഇവ| പൃഷ്ഠം ക്ഷോദമിവ-സംക്ഷുണ്ണതാമിവ, ആപ്നോതി, സംക്ഷുണ്ണസസ്യാദിവത്| നിഷ്പീഡ്യത ഇവോദരം-പിണ്യാകാദിവത്| ഛിദ്യന്ത ഇവാസ്ഥീനി-കരപത്രാദിനാ കാഷ്ഠാദിവത്| അതിശയേന പാര്ശ്വഗാന്യസ്ഥീനി ഛിദ്യന്ത ഇവ| തഥാ, ഹൃദയസ്യ ഗ്രഹണമ്| വക്ഷസഃ-ഉരസഃ, പ്രാജനേനേവ-പ്രതോദേനേവ, തോദോ-വ്യഥനമ്| സ്കന്ധയോര്മന്ഥനം-അരണേരിവ| ബാഹ്വോര്ഭേദോ-വിദാരണമിവ| അംസയോഃ പീഡനം-തൈലാദിപീഡനകാഷ്ഠൈരിവ| ഹന്വോര്ഭക്ഷണേऽസാമര്ഥ്യമ്| തഥാ, ജൃമ്ഭണാദീനി സ്യുഃ| വിരസാസ്യതാ-അവ്യക്തരസത്വം, മുഖസ്യ ഭവതി, യേന മധുരാദ്യന്യതമം രസം ന നിശ്ചിനോതി| അഥവാ കഷായരസത്വം വക്ത്രസ്യ| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, അപ്രവര്തനം-അവിസര്ഗഃ| രൂക്ഷത്വമരുണത്വം ച ത്വഗാദീനാം ഭവതി, രോഗസ്വഭാവാത്| തഥാ, പ്രസേകാദയഃ സ്യുഃ| അഥ, അരോചകാശ്രദ്ധയോഃ കോ വിശേഷഃ| ബ്രൂമഃ| അരോചകേന വക്ത്രസ്ഥമപി ന ഭുങ്ക്തേ| അശ്രദ്ധയാ തു കേവലം നാഭിലഷതി മുഖസ്ഥം തു ഭക്ഷയത്യേവേതി വിശേഷഃ| വിഷാദിതാ-വിഷണ്ണത്വം ദുഃഖിതത്വമ്| രോമാദീനാം ഹര്ഷോ, വേപഥ്വാദയശ്ച വാതജ്വരേ സ്യുഃ| സ൦-പിത്തജ്വരേ യുഗപത്-തുല്യകാലം, അങ്ഗാനാം വ്യാപ്തിഃ-ശിരഃ-പ്രഭൃതീന്യങ്ഗാനി സന്താപേനൈകകാലം വ്യാപ്യന്തേ| ന തു വാതജ്വര ഇവാഗമാദീനാം വൈഷമ്യമിതി വ്യാപ്തിഗ്രഹണേന ദ്യോതയതി| പ്രലാപഃ-അസമ്ബദ്ധവചനസ്യോക്തിഃ| കടുവക്ത്രതാ-കടുകരസത്വമാസ്യേ| തഥാ, നാസായാമാസ്യേ ച പാകഃ| തഥാ, ശീതേച്ഛാദയോऽത്ര ഭവന്തി| മണ്ഡലാകാരാ നിര്മുഖാഃ പിടികാഃ കോഠാ ഇത്യുച്യന്തേ| നനു, ദോഷാസ്ത്രയോऽപി ജ്വരം നിവര്തയന്തീത്യുക്തമ്| പിത്തജ്വരേ ച പിത്തേന യുക്തസ്യ കായാഗ്നേര്ഭൂയോ വൃദ്ധ്യാ ഭാവ്യമ്, നാഗ്നിമാന്ദ്യേന, "വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൪) ഇതി വചനാത്| ഏവം ചാഗ്നിമാന്ദ്യാഭാവാത് ജ്വരസ്യ സമ്ഭവേऽപ്യുപപത്തിരയുക്താ| നൈവമ്| സ്വസ്ഥാനാച്ചാലനേനാഗ്നേര്മാന്ദ്യാപത്തേഃ| സ്ഥാനവശാദ്വാऽന്യഥാത്വസ്യാപി ക്രിയാസാമര്ഥ്യം ദൃഷ്ടമ്| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (?) (ചരകേ) ശോഷനിദാനേ വക്ഷ്യതി (ച. നി. അ. ൬|൫)- "യോംऽശഃ [ തസ്യ ] ശരീരസന്ധീനാവിശതി തേന [ അസ്യ ] ജൃമ്ഭാ ജ്വരശ്ചോപജായതേ|" ഇത്യാദി| തസ്മാത്സ ഏവാഗ്നിഃ ക്വചിദേവ ദേശേ പുക്തം ശക്തോ ഭവതി, ന സര്വത്ര| ഉഷ്ണഗുണേന തു പിത്തേന യുക്തഃ പക്താ ഭവത്യേവോഷ്ണതരഃ| അത ഏവ സന്താപാദീനധികതരാന് കരോതീതി ന കിഞ്ചിദത്രാനുപപന്നമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വാതജ്വരലക്ഷണമാഹ-ആഗമാപഗമേതി| ആഗമഃ-ഉത്പത്തിഃ, അപഗമോ-വിനാശഃ, ക്ഷോഭഃ-ആധിക്യമ്, മൃദുതാ-ന്യനത്വമ്, വേദനാ-ബുദ്ധിഃ, ഊഷ്മാ-വഹ്നിഃ, ഏഷാം വൈഷമ്യമ്| തത്രാഗമാദിചതുഷ്ടയസ്യ ദേശകാലയോരനിയമഃ| ബുദ്ധേര്ഭാന്ത്യാ| ഊഷ്മണോ ബുഭുക്ഷാ (ക്ഷയാ)| വേദനാഃ- വ്യഥാഃ| ചലാഃ-ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ വിനസ്യന്തി| യത്ര യത്ര യാസാം യാസാം സമ്ഭാവനാഃ, തത്ര തത്ര താസ്താഃ| തദേവ പ്രപഞ്ചയത്യുത്തരഗ്രന്ഥേന| സുത്പതാ-സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| സ്തമ്ഭഃ-സര്വാങ്ഗേഷു| സാദഃ-സ്വകാര്യാക്ഷമത്വമ്| ക്ഷോദോ-വിശീര്ണാവയവത്വമ്| ഗ്രഹഃ-അവരോധഃ| തോദോ-നിഖനനവ്യഥാ| പ്രാജനേന-തോത്രേണ| അംസയോഃ-സ്കന്ധബാഹുസന്ധ്യോഃ| അരോചകോ-ജിഹ്വേന്ദ്രിയാപ്രവൃത്തിഃ| ശ്രദ്ധാ-മനഃപ്രവൃത്തിഃ| ശുഷ്കൌ-ശ്ലേഷ്മരഹിതൌ| വിഷാദിതാഗ്ലാനിഃ| രോമഹര്ഷഃ-ഊര്ധ്വരോമതാ| അങ്ഗഹര്ഷഃ- ത്വചഃ കണ്ടകിതത്വമ്| ദന്തഹര്ഷോ-ദന്തരോഗേഷൂക്തഃ| ഭ്രമോ-ഭ്രമണമിവാങ്ഗസ്യ| ആ൦ ര൦- പിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ-യുഗപദ്വ്യാപ്തിരിതി| നാസാപാകോ-നാസാരോഗേഷു| ആസ്യപാകോ-മുഖരോഗേഷു| മൂര്ച്ഛാമദൌമദാത്യാനിദാനോക്തൌ| രക്തകോഠോ-രക്തവര്ണാനി മണ്ഡലാനി|
Adhikarana കഫജ്വരലക്ഷണമ് (൨൧-൨൨) · Śloka ൨൨
കഫജ്വരലക്ഷണമാഹ വിശേഷാദരുചിര്ജാഡ്യം സ്രോതോരോധോऽല്പവേഗതാ| പ്രസേകോ മുഖമാധുര്യം ഹൃല്ലേപശ്വാസപീനസാഃ||൨൧|| ഹൃല്ലാസശ്ഛര്ദനം കാസഃ സ്തമ്ഭഃ ശ്വൈത്യം ത്വഗാദിഷു| അങ്ഗേഷു ശീതപിടികാസ്തന്ദ്രോദര്ദഃ കഫോദ്ഭവേ||൨൨||
कफज्वरलक्षणमाह विशेषादरुचिर्जाड्यं स्रोतोरोधोऽल्पवेगता| प्रसेको मुख़माधुर्यं हृल्लेपश्वासपीनसाः||२१|| हृल्लासश्छर्दनं कासः स्तम्भः श्वैत्यं त्वगादिषु| अङ्गेषु शीतपिटिकास्तन्द्रोदर्दः कफोद्भवे||२२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വജ്വരേऽരുചിര്ഭവത്യേവ, അതിശയേന തു കഫജേ| തഥാ, ജാഡ്യാദയഃ സ്യുഃ| ത്വഗാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദ ആസ്യാക്ഷിനഖാദീനാം ഗ്രഹണായ| [ ത്വഗാദിഷു ശ്വൈത്യം-ശ്വേതതാ| അങ്ഗേഷു-ശിരഃപാണ്യാദിഷു, ശീതപിടികാഃ-ശ്ലേഷ്മപിടികാഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ വിഷയാഗ്രഹണം-തന്ദ്രാ| ] ഉദര്ദസ്യ ലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരം ഉക്തമ്-"ശീതപാനീയസംസ്പര്ശാച്ഛീതകാലേ വിശേഷതഃ| ശ്വയഥുഃ ശിശിരാര്താനാമുദര്ദഃ കഫസമ്ഭവഃ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കഫജ്വരലക്ഷണമാഹ-വിശേഷാദരുചിരിതി| വിശേഷാദരുചിഃ-അത്യരുചിഃ| ജാഡ്യം-ആലസ്യമ്| അല്പവേഗതാസൌമ്യത്വം ജ്വരസ്യ| ഹൃല്ലേപഃ-ശ്ലേഷ്മലിത്പഹൃദയത്വമ്| ഹൃല്ലാസോഹൃദയാത്സലവണശ്ലേഷ്മനിര്ഗമഃ| ശീതപിടികാഃ-ശീതസഹിതാഃ പിടികാഃ| ഉദര്ദഃ-ഉരോഭിസ്പന്ദനമ്|
Adhikarana ജ്വരാണാം കാലസംപ്രാപ്തിഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
ഏവം ത്രയാണാം ദോഷാണാം പൃഥക് ലിങ്ഗാന്യഭിധായ സാമാന്യലിങ്ഗാന്യധുനാ കഥയതി കാലേ യഥാസ്വം സര്വേഷാം പ്രവൃത്തിര്വൃദ്ധിരേവ വാ| |൨൩|
एवं त्रयाणां दोषाणां पृथक् लिङ्गान्यभिधाय सामान्यलिङ्गान्यधुना कथयति काले यथास्वं सर्वेषां प्रवृत्तिर्वृद्धिरेव वा| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാലഃ-പൂര്വാഹ്ണാദികോ വര്ഷാദികോ വാ യോ വാതാദേഃ, തസ്മിന് കാലേ, യഥാസ്വം-യഥായഥം വാതാദിജ്വരാണാമപ്രവൃത്താനാം, പ്രവൃത്തിഃ-ഉത്പത്തിഃ, ഉത്പന്നാനാമാധിക്യം വാ സ്യാത്, തദാ വാതാദിജ്വരോऽയമിത്യവബുധ്യേത|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താനാം ജ്വരാണാം കാലസമ്പ്രാത്പിമാഹ-കാലേ യഥാസ്വമിതി| പ്രവൃതിഃ-ഉത്പത്തിഃ|
Adhikarana ജ്വരാണാം ഉപശയാനുപശയൌ (൨൩) · Śloka ൨൩
ഇദാനീം സാമാന്യേനാന്യദപി ലിങ്ഗദ്വയമാഹ | നിദാനോക്താനുപശയോ വിപരീതോപശായിതാ|൨൩|
इदानीं सामान्येनान्यदपि लिङ्गद्वयमाह | निदानोक्तानुपशयो विपरीतोपशायिता|२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നിദാനാനി ച താന്യുക്താനി ച,- തിക്തോഷണാദീനി വാതാദിജ്വരകാരണാനി, തൈരനുപശയോ യസ്മിന് ജ്വരേ സ ഏവമ്| രോഗവൃദ്ധ്യാ ഹി രോഗിണോ ദുഃഖാവഹത്വമ്| നനു, നിദാനാനുപശയ ഇത്യേതാവദസ്തു| കിമുക്തഗ്രഹണേന ? ഉച്യതേ| ഉക്തഗ്രഹണം സ്വനിദാനഗ്രഹണാര്ഥമ്| ഉക്തഗ്രഹണമന്തരേണ യാനികാനിചിന്നിദാനാനി രക്തപിത്തശ്വാസാദീനാം, തേഷാമനുപശയ ഇത്യേവം പ്രാപ്നുയാത്| ഉക്തശബ്ദോച്ചാരണസാമര്ഥ്യാത്തു യാന്യേവ വാതജ്വര ഉക്താനി താന്യേവ തത്ര ജ്വരേ ഗൃഹ്യന്തേ, നേതരാണി| ഏവം പിത്തകഫാദിജ്വരാദിഷു| തസ്മാദുക്തഗ്രഹണം കര്തവ്യമ്| വിപരീതോപശായിതേതി| ഉപശേതേऽവശ്യമിത്യുപശായി, വിപരീതൈരുപശായി-വിപരീതോപശായി, തസ്യ ഭാവോ വിപരീതോപശായിതാ,-സുഖാനുബന്ധി ആരോഗ്യലക്ഷണാ| കസ്മാദ്വിപരീതൈഃ ? പ്രകൃതത്വാന്നിദാനസ്യൈവ| ഏവം ജ്വരനിദാനപ്രതിപക്ഷഭൂതൈഃ സര്വേഷാം ജ്വരാണാമുപശയഃ സുഖാനുബന്ധോ വിപരീതോപശായിതേതി ബോധ്യമ്| നനു, "നിദാനോക്താനുപശയഃ" ഇതീദമേവാസ്തു, കിം "വിപരീതോപശായിതാ" ഇത്യനേന ? യസ്യ ഹി നിദാനോക്താനുപശയഃ, തസ്യാവശ്യം വിപരീതോപശായിതയാ ഭാവ്യമ്| നൈവമ്| അനൈകാന്തികത്വാത്| തഥാ ഹി,- അതീസാരാദിഷു നിദാനോക്താനുപശയ ഉപലഭ്യതേ| ന ച സാമാവസ്ഥായാം വിപരീതം സങ്ഗ്രാഹ്യുപശേതേ| അപി ച മദ്യോത്ഥാനാം വികാരാണാം മദ്യമേവ പ്രസാധകമിത്യുക്തമ്| ന ചൈവം "വിപരീതോപശായിതാ" ഇതി ഘടതേ| തസ്മാന്ന്യായ്യമുഭയോരുപാദാനമ്| ഏവം ഹി ലക്ഷണം സമ്യഗുക്തം ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താനാം ജ്വരാണാം ഉപശമമാഹ-നിദാനോക്താനുപശയ ഇതി| നിദാനോക്തനി-ദോഷകോപനാനി| വിപരീതാനി ദോഷശമനാനി| ഉപശായിതാ-ഉപശയഃ|
Adhikarana സംസര്ഗജ്വരലക്ഷണമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
| യഥാസ്വം ലിങ്ഗസംസര്ഗേ ജ്വരഃ സംസര്ഗജഃ|൨൩|
| यथास्वं लिङ्गसंसर्गे ज्वरः संसर्गजः|२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യദ്യത്സ്വം യഥാസ്വം, യാനി യസ്യ ജ്വരസ്യ സ്വാനി ലിങ്ഗാനി വാതജ്വരസ്യ പിത്തജ്വരസ്യ ശ്ലേഷ്മജ്വരസ്യ വാ, തേഷാം സംസര്ഗോ ലിങ്ഗസംസര്ഗഃ,-സംസൃഷ്ടലിങ്ഗത്വം, തസ്മിന്സതി സംസര്ഗജോ ജ്വരോ വേദ്യഃ| അത്രാപി "കാലേ യഥാസ്വം" ഇത്യാദി സര്വം ലക്ഷണം ബോധ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സംസര്ഗജാനാം ജ്വരാണാം ലക്ഷണമാഹ-യഥാസ്വമിതി| അപി ചേതി വക്ഷ്യമാണവിശേഷണേനാ (ഷൈര) പി ലക്ഷണൈഃ സംസര്ഗജാഃ ജ്ഞേയാഃ|
Adhikarana വാതപിത്തജ്വരലക്ഷണമ് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
ന ചൈതാവദേവ സംസര്ഗലക്ഷണമിത്യാഹ | അപി ച||൨൩|| ശിരോര്തിമൂര്ച്ഛാവമിദാഹമോഹകണ്ഠാസ്യശോഷാരതിപര്വഭേദാഃ| ഉന്നിദ്രതാതൃഡ്ഭ്രമരോമഹര്ഷാ ജൃമ്ഭാതിവാക്ത്വം ച ചലാത്സപിത്താത്||൨൪||
न चैतावदेव संसर्गलक्षणमित्याह | अपि च||२३|| शिरोर्तिमूर्च्छावमिदाहमोहकण्ठास्यशोषारतिपर्वभेदाः| उन्निद्रतातृड्भ्रमरोमहर्षा जृम्भातिवाक्त्वं च चलात्सपित्तात्||२४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ചലാത്സപിത്താത്-വാതപിത്തസംസര്ഗജേ, ശിരോര്ത്യാദയഃ സ്യുഃ| കണ്ഠാസ്യയോഃ ശോഷേണ സമ്ബന്ധഃ| വാതജ്വരേ ശിരോര്ത്യാദീനി പ്രായോ ദൃഷ്ടാനി, കാനിചിത്തു പിത്തജ്വരേ ദൃഷ്ടാനി, താനി ച വാതപിത്തജ്വരേ ദൃശ്യന്തേ| തഥാ, അന്യാന്യപ്യധികാന്യത്ര വാതപിത്തജ്വരേ ദൃശ്യന്തേ, യാനി ന കേവലേ വാതജ്വരേ നാപി പിത്തജ്വരേ ദൃഷ്ടാനി| ഏവമന്യയോഃ സംസര്ഗജ്വരയോര്യോജ്യമ്| ഉപജാതിവൃത്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വാതപിത്തജ്വരലക്ഷണമാഹ-ശിരോര്തീതി| പര്വാണി-സന്ധയഃ| അതിവാക്ത്വം-പ്രലാപഃ| യദ്യാപി മൂര്ച്ഛയാ മോഹസ്യ ഗതാര്ഥത്വമ്, തഥാऽപി കദാചിന്മൂര്ച്ഛാ കദാചിന്മോഹ ഇത്യപൌനരൂക്ത്യമ്| മോഹോ ഹി വൈചിത്യമാത്രമ്| വികൃതിവിഷമസമവേതവാതപിത്തജ്വരജ്ഞാനാര്ഥമ്| തല്ലിങ്ഗസംസര്ഗവിശേഷസ്യാപി ശിരോര്തിധര്മസ്യ പൃഥഗുക്തിഃ| പ്രകൃതിസമസമവേതവാതപിത്തജ്വരജ്ഞാനേ തല്ലിങ്ഗസംസര്ഗസ്യോപയോഗഃ| വക്ഷ്യമാണേഷ്വപ്യേവമ്|
Adhikarana വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
ഇദാനീം കഫാനിലസംസര്ഗലക്ഷണമാഹ താപഹാന്യരുചിപര്വശിരോരുക് പീനസശ്വസനകാസവിബന്ധാഃ| ശീതജാഡ്യതിമിരഭ്രമതന്ദ്രാഃ ശ്ലേഷ്മവാതജനിതജ്വരലിങ്ഗമ്||൨൫||
इदानीं कफानिलसंसर्गलक्षणमाह तापहान्यरुचिपर्वशिरोरुक् पीनसश्वसनकासविबन्धाः| शीतजाड्यतिमिरभ्रमतन्द्राः श्लेष्मवातजनितज्वरलिङ्गम्||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-താപഹാന്യാദി ശ്ലേഷ്മവാതകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ ലിങ്ഗമ്| താപഹാനിഃ-താപഭാവഃ| വിബന്ധോ-മൂത്രപുരീഷാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| സ്വാഗതാവൃത്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വാതശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ-താപഹാന്യരുചീതി| ഹാനിഃ-അല്പത്വം ജ്വരസ്യ| വിബന്ധോ-മലരോധഃ|
Adhikarana പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
അധുനാ കഫപിത്തസംസര്ഗജ്വരം ലക്ഷയതി ശീതസ്തമ്ഭസ്വേദദാഹാവ്യവസ്ഥാ തൃഷ്ണാകാസശ്ലേഷ്മപിത്തപ്രവൃത്തിഃ| മോഹസ്തന്ദ്രാലിപ്തതിക്താസ്യതാ ച ജ്ഞേയം രൂപം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരസ്യ||൨൬||
अधुना कफपित्तसंसर्गज्वरं लक्षयति शीतस्तम्भस्वेददाहाव्यवस्था तृष्णाकासश्लेष्मपित्तप्रवृत्तिः| मोहस्तन्द्रालिप्ततिक्तास्यता च ज्ञेयं रूपं श्लेष्मपित्तज्वरस्य||२६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീതാദീനാമവ്യവസ്ഥാ-അനിയമഃ| തഥാ, തൃഷ്ണാപ്രവൃത്ത്യാദികം ച ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരസ്യ രൂപം ജ്ഞേയം-വേദ്യമ്| ശാലിനീവൃത്തമ്| അഥ, ദ്വിദോഷജാനാം ജ്വരാണാം കിമാഗമാപഗമവൈഷമ്യാദീനാം ക്രമേണോത്പത്തിഃ ? യുഗപത്സര്വശരീരപ്രാപ്ത്യാ വാ ? ഇത്യത്ര സംശയഃ| തത്ര സംസര്ഗജത്വാദേകകാലം ദ്വയോരപി പക്ഷയോഃ സമ്ഭവോ യുക്തഃ| കിന്ത്വേതയോഃ പക്ഷയോര്വിരോധാദ്യുഗപദസമ്ഭവ ഇതി| അത്രോച്യതേ| യദി സംസര്ഗജേ ജ്വരേ ബലവാന് വായുഃ സ്യാത് തദാ ആഗമാപഗമവൈഷമ്യാദിനാ ക്രമേണ, അഥ പിത്തസ്യ ബലീയസ്ത്വം തദാ യുഗപത്സര്വശരീരവ്യാപ്തിക്രമേണ ജ്വരോ ഭവതി| സമൌ യദാ ദ്വാവപി ഭവതഃ, തദാऽപി യസ്യ ദേശകാലാദിനാ ബലലാഭസ്തദാ തസ്യൈവോത്പത്തിക്രമേണ ജ്വരോ ഭവതി| സന്നിപാതേ തു യുഗപദേവ ശരീരവ്യാപ്തിക് ൨ഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പിത്തശ്ലേഷ്മജ്വരലക്ഷണമാഹ-ശീതസ്തമ്ഭേതി| ശീതദാഹയോഃ സ്തമ്ഭസ്വേദയോശ്ചാപ്യവ്യവസ്യാ, ശീതേന ദാഹോऽപനീയതേ ദാഹേന ശീതമിത്യാദി|
Adhikarana സന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമ് (൨൭-൩൩) · Śloka ൩൩
അഥ സന്നിപാതജ്വരസ്യ ലക്ഷണമാഹ സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈര്ദാഹോऽത്ര ച മുഹുര്മുഹുഃ| തദ്വച്ഛീതം മഹാനിദ്രാ ദിവാ ജാഗരണം നിശി||൨൭|| സദാ വാ നൈവ വാ നിദ്രാ മഹാസ്വേദോऽതി നൈവ വാ| ഗീതനര്തനഹാസ്യാദിവികൃതേഹാപ്രവര്തനമ്||൨൮|| സാശ്രുണീ കലുഷേ രക്തേ ഭുഗ്നേ ലുലിതപക്ഷ്മണീ| അക്ഷിണീ പിണ്ഡികാപാര്ശ്വമൂര്ദ്ധപര്വാസ്ഥിരുഗ്ഭ്രമഃ||൨൯|| സസ്വനൌ സരുജൌ കര്ണൌ കണ്ഠഃ ശൂകൈരിവാചിതഃ| പരിദഗ്ധാ ഖരാ ജിഹ്വാ ഗുരുഃ സ്രസ്താങ്ഗസന്ധിതാ||൩൦|| രക്തപിത്തകഫഷ്ഠീവോ ലോലനം ശിരസോऽതിരുക്| കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ്||൩൧|| ഹൃദ്വ്യഥാ മലസംസങ്ഗഃ പ്രവൃത്തിര്വാऽല്പശോऽതി വാ| സ്നിഗ്ധാസ്യതാ ബലഭ്രംശഃ സ്വരസാദഃ പ്രലാപിതാ||൩൨|| ദോഷപാകശ്ചിരാത്തന്ദ്രാ പ്രതതം കണ്ഠകൂജനമ്| |൩൩|
अथ सन्निपातज्वरस्य लक्षणमाह सर्वजो लक्षणैः सर्वैर्दाहोऽत्र च मुहुर्मुहुः| तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि||२७|| सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोऽति नैव वा| गीतनर्तनहास्यादिविकृतेहाप्रवर्तनम्||२८|| साश्रुणी कलुषे रक्ते भुग्ने लुलितपक्ष्मणी| अक्षिणी पिण्डिकापार्श्वमूर्द्धपर्वास्थिरुग्भ्रमः||२९|| सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवाचितः| परिदग्धा ख़रा जिह्वा गुरुः स्रस्ताङ्गसन्धिता||३०|| रक्तपित्तकफष्ठीवो लोलनं शिरसोऽतिरुक्| कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्||३१|| हृद्व्यथा मलसंसङ्गः प्रवृत्तिर्वाऽल्पशोऽति वा| स्निग्धास्यता बलभ्रंशः स्वरसादः प्रलापिता||३२|| दोषपाकश्चिरात्तन्द्रा प्रततं कण्ठकूजनम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വേഭ്യോ ജാതോ വാതപിത്തകഫസമുത്ഥഃ-സര്വജഃ, സര്വൈര്ലക്ഷണൈര്യുതോ ഭവതി| യഥാ,-അത്ര ച-സന്നിപാതജ്വരേ, ദാഹോ മുഹുര്മുഹുഃ, തദ്വത്-ദാഹവത് പുനഃ പുനഃ, ശീതം ഭവതി| അഹനി മഹതീ നിദ്രാ| രാത്രൌ തു ജാഗരണമ്| സദാ വാ-ദിവസേ നിശി ച, നൈവ വേതി ദ്വയോരപി നക്തംദിവസയോര്നിദ്രാ ന ഭവതി| തഥാ, ബഹുസ്വേദോऽതിശയേന നൈവ വാ സ്വേദഃ| തഥാ,ഗീതാദികായാ വികൃതായാ ഈഹായാഃ- ചേഷ്ടായാഃ, പ്രവര്തനമ്| തഥാ, നയനേ സാസ്രേ ഭവതഃ| തഥാ, കലുഷേ രക്തേ തഥാ കുടിലേ| തഥാ, ലുലിതേ പക്ഷ്മണീ യയോസ്ത ഏവമ്| തഥാ, പിണ്ഡികാദിരുക്| ഭ്രമോ-മോഹഃ| കര്ണൌ സശബ്ദൌ സരുജൌ-സപീഡൌ, ച| കണ്ഠഃ ശൂകൈഃ-കിംശാരുഭിരിവ, വ്യാപ്തഃ| ജിഹ്വാ പരിദഗ്ധാ, തഥാ ഖരാ-അമൃദുഃ, തഥാ ഗുരുഃ| തഥാ, സ്രസ്താങ്ഗസന്ധിത്വമ്| രക്താദിഷ്ഠീവനമ്| മൂര്ധ്നോ ലോലനം-ചലനമ്| തഥാ, അതിരുക്| കോഠാനാം ശ്യാവരക്താനാം മണ്ഡലാനാം ച ദര്ശനമ്| നൈവ വേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| തഥാ, ഹൃദി പീഡാ| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, [ സംസങ്ഗഃ- ] അപ്രവൃത്തിഃ| അല്പശോ വാ പ്രവൃത്തിരതിശയേനാഥവാ| തഥാ, സ്നിഗ്ധാസ്യതാദി ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമാഹ-സര്വജോ ലക്ഷണൈഃ സര്വൈരിതി| സര്വൈഃ-വാതപിത്തകഫജ്വരോക്തൈഃ| തല്ലിങ്ഗസംസര്ഗവിശേഷണം പൃതഗാഹ-ദാഹോऽത്ര ചേതി| അതിമഹാന് സ്വേദഃ, നൈവ വാ സ്വേദഃ| ഭുഗ്നേ-കുടിലേ| പിണ്ഡികാദിപഞ്ചകേരുക്| സന്ധീനാമങ്ഗത്വേऽപി പൃഥഗ്ഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| ശിരസോ ലോലനം-സവ്യാപസവ്യഗമനമ്| മണ്ഡലാനാം-കഫകുഷ്ഠാനാം ദര്ശനമ്| ഹൃദയേ വ്യഥാ| മലാനാമല്പപ്രവൃത്തിഃ, അതിപ്രവൃത്തിര്വാ|
Adhikarana സന്നിപാതജ്വരസ്യ നാമാനി (൩൩) · Śloka ൩൩
അഥാസ്യ സന്നിപാതസ്യ നാമദ്വയമാഹ | സന്നിപാതമഭിന്യാസം തം ബ്രൂയാച്ച ഹൃതൌജസമ്||൩൩||
अथास्य सन्निपातस्य नामद्वयमाह | सन्निपातमभिन्यासं तं ब्रूयाच्च हृतौजसम्||३३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തം സന്നിപാതമഭിന്യാസം ഹൃതൌജസം ച ബ്രൂയാത്| തത്ര "ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൩൭) ഇത്യാദ്യോജോലക്ഷണമ്| ഹൃതമോജോ യേന സ ഹൃതൌജാഃ, തം ഹൃതൌജസമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്നിപാതജ്വരസ്യ നാമാന്യാഹ-സന്നിപാതമ്ഭിന്യാസമിതി| താനി ച ത്രീണി| വാതാധികഃ സന്നിപാതഃ, കഫാധികോऽഭിന്യാസഃ, പിത്താധികോ ഹതൌജാഃ, ഇതി കേചിത്| തവ്ദ്യുദാസാര്ഥമിദമുക്തമ്| വങ്ഗസേനേ (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ ൪൮൪-൫൦൪)- " നിദ്രോപേതമഭിന്യാസം ക്ഷിപ്രം വിദ്യാദ്ധതൌജസമ്| ആചിതാമാശയകഫേ സന്നിപാതജ്വരേ ദ്ദഢേ|| ശാന്തേऽപ്യവശ്യം തസ്യാശു തന്ദ്രാ സമുപജായതേ| അതിദ്രവരസക്ഷീരദിവാസ്വപ്നന്പനിഷേവണാത്|| ദുര്ബലസ്യാല്പവാതസ്യ ജന്തോഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപ്യതി| വായുമാര്ഗം സമാവൃത്യ ധമനീരനുസൃത്യ സഃ|| തന്ദ്രാം സുഘോരാം ജനയേത്തസ്യാ വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ്| ഉന്മീലിതവിനിര്ഭുഗ്നേ പരിവര്തിതതാരകേ|| ഭവതസ്തസ്യ നയനേ ലുലിതേ ചലപക്ഷ്മണീ| വിവൃത്താനനദന്താഉഷ്ഠം മുഹുരുത്താനശായിനഃ|| പിച്ഛിലോച്ഛിന്നതന്തുശ്ച കണ്ഠാച്ഛ്ലേഷ്മാऽസ്യ ഗച്ഛതി| കണ്ഠമാര്ഗോപരോധശ്ച വൈകൃതം ചോപജായതേ|| സോऽര്വാക് ത്രിരാത്രാത്സാധ്യഃസ്യാദസാധ്യസ്തു തതഃ പരമ്| ത്രയഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാ ഉരഃസ്ത്രോതോനുഗാ ഭൃശമ്|| ആമാ വിബദ്ധാ ഗ്രഥിതാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോഗതാഃ| ജനയന്തി മഹാഘോരമഭിന്യാസം മഹാദ്ദഢമ്|| പ്രധ്വസ്തഗാത്രഃ ശ്വസിതി ന ചേഷ്ടാം കാഞ്ചിദീഹതേ| ന ച ദ്ദഷ്ടിര്ഭവേതസ്യ സമര്ഥാ രൂപദര്ശനേ|| ന ച ഗന്ധരസസ്പര്ശശബ്ദാംശ്ചാപ്യവബുധ്യതേ| ശിരോ ലോലയതേऽഭീക്ഷ്ണമാഹാരം നാഭിനന്ദതി|| കൂജതേ തുദ്യതേ ചൈവ പ്രതിപതിശ്ച ഹീയതേ| കലം പ്രഭാഷതേऽത്രാപി കിഞ്ചിത്സന്ദിഗ്ധവാക് ചിരാത്|| ന വാ പ്രഭാഷതേ കിഞ്ചിദഭിന്യാസഃ സ ഉച്യതേ| പ്രത്യാഖ്യേയഃ സ ഭൂയിഷ്ഠം കശ്ചിദേവാത്ര സിധ്യതി||" ഇതി| പ്രജ്ഞാ-ബുദ്ധിഃ|
Adhikarana അസാധ്യസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമ് (൩൪) · Śloka ൩൪
ദോഷേ വിബദ്ധേ നഷ്ടേऽഗ്നൌ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ| അസാധ്യഃ|൩൪|
दोषे विबद्धे नष्टेऽग्नौ सर्वसम्पूर्णलक्षणः| असाध्यः|३४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- [ നനു, ] ദോഷേ വിബദ്ധ ഇത്യേകവചനമയുക്തമ്| ദോഷാണാം ഹ്യത്ര ച ബഹുത്വാദ്ബഹുവചനം ന്യായ്യം സ്യാത്| അത്രോച്യതേ| ജാത്യഭിപ്രായാദദോഷഃ| ജാത്യാഖ്യായാമേകസ്യ ബഹുത്വസിദ്ധേര്ദോഷ ഇത്യുക്തേ ബഹുത്വം ഗമ്യതേ| യഥാ-നിഷ്പന്നോ യവ ഇതി| തസ്മാദ്ദോഷേ വിബദ്ധ ഇതി യുക്തമ്| നഷ്ടേऽഗ്നാവിത്യസത്| സര്വജ്വരേഷ്വേവ ഹ്യഗ്നിനാശസ്യ പ്രാഗഭിധാനാത്| തസ്മാദയുക്തമേതദുച്യതേ| ന| വിശേഷാഭിപ്രായാത്| കാമം സര്വജ്വരേഷ്വഗ്നിനാശ ഉക്തഃ| അസ്മിംസ്തു സാന്നിപാതികേ വിശേഷേണാഗ്നിനാശ ഇത്യഭിപ്രായഃ| ദോഷേ-വാതപിത്തകഫമൂത്രപുരീഷാദികേ, വിബദ്ധേ-അപ്രവൃത്തിശീലേ, അഗ്നൌ നഷ്ടേ സതി, സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ സന്നിപാതോऽസാധ്യഃ-സാധയിതുമശക്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അസാധ്യസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമാഹ-ദോഷേ വിബദ്ധേ ഇതി| വിബദ്ധേ-പച്യാമാനാദ്യവസ്ഥാമഗച്ഛതി| നഷ്ടേ-ഉഷ്ണോദകമപ്യപചതി|
Adhikarana കൃച്ഛ്രസാധ്യസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമ് (൩൪) · Śloka ൩൪
| സോऽന്യഥാ കൃച്ഛ്രോ ഭവേദ്വൈകല്യദോऽപി വാ||൩൪||
| सोऽन्यथा कृच्छ्रो भवेद्वैकल्यदोऽपि वा||३४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യഥാ-അസമ്പൂര്ണലക്ഷണത്വേന, സഃ-ജ്വരഃ, കൃച്ഛ്രോ ഭവേത് വൈകല്യദോ വാ ഭവേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കൃച്ഛ്രസാധ്യസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമഹ-അന്യഥാ കൃച്ഛ്ര ഇതി| അന്യഥാ-സാധ്യലക്ഷണവിപര്യയേ| വാശബ്ദാത് കശ്ചിദ്വൈകല്യമദത്വാऽപി നിവര്തതേ| അത ഏവ യസ്യ രോഗസ്യ യാവന്തി ലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ താവദ്ഭിഃ സമുദിതൈര്നിശ്ചീയത ഇതി ന ജ്ഞാതവ്യമ്| കിന്തു യാവദ്ഭിരസാധാരണ്യം താവദ്ഭിരേവേതി| ലക്ഷണാന്തരോക്തിസ്തു സുഖാസാധ്യാദിഭേദജ്ഞാനാര്ഥമ് |
Adhikarana അമിശ്രീഭൂതദോഷജസന്നിപാതജ്വരഃ (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
കിമേഷ ഏവ സന്നിപാതജ്വരപ്രകാരഃ സമ്ഭവതി ? ഉതാന്യോऽപി സമ്ഭവതി ? ഇത്യാഹ അന്യച്ച സന്നിപാതോത്ഥോ യത്ര പിത്തം പൃഥക് സ്ഥിതമ്| ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ ദാഹം വിദധാതി പുരോऽനു വാ||൩൫|| തദ്വദ്വാതകഫൌ ശീതം, ദാഹാദിര്ദുസ്തരസ്തയോഃ| |൩൬|
किमेष एव सन्निपातज्वरप्रकारः सम्भवति ? उतान्योऽपि सम्भवति ? इत्याह अन्यच्च सन्निपातोत्थो यत्र पित्तं पृथक् स्थितम्| त्वचि कोष्ठेऽथवा दाहं विदधाति पुरोऽनु वा||३५|| तद्वद्वातकफौ शीतं, दाहादिर्दुस्तरस्तयोः| |३६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്യശബ്ദാര്ഥോऽന്യദിത്യയം നിപാതഃ| അപരോऽയം സന്നിപാതോത്ഥോ ജ്വരഃ| യത്ര സന്നിപാതേ പിത്തം വാതകഫാഭ്യാം പൃഥക്-ഭിന്നം, സ്ഥിതം സത് ത്വച്യഥവാ കദാചിത് കോഷ്ഠേ ദാഹം കരോതി| കഥമ് ? പുരോऽനു വാ,-പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ| അഥവേതി സ്ഥാനവിശേഷാഭിധായിപദസമീപേ ശ്രൂയമാണം സ്ഥാനവിശേഷേ വികല്പം കരോതി| പുരോऽനുവേത്യത്ര കാലവിശേഷാഭിധായിപദസമീപേ ശ്രൂയമാണം കാലം വികല്പയതി| തത്ര ചായം വിശേഷഃ-ത്വചി സ്ഥിതം ബഹിരധികം ദാഹം കരോതി, അന്തരല്പമ്| കോഷ്ഠേ തു സ്ഥിതമന്തരധികമ്, ബഹിഃ സ്വല്പമിതി| തദിത്യനേന പിത്തം പരാമൃശ്യതേ| [തദ്വത്- ] പിത്തേന തുല്യമ്| യഥാ,-പിത്തം പൃഥക് സ്ഥിതം ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ ദാഹം കരോതി പുരോऽനു വാ, തഥൈവ വാതകഫൌ ത്വചി കോഷ്ഠേऽഥവാ പുരോऽനു വാ ശീതം വിദധതഃ, ഇതി ദ്വിവിധോऽയം സന്നിപാതഃ| തയോഃ-ശീതാദിദാഹാദ്യോഃ സന്നിപാതയോര്മധ്യേ, യോ ദാഹാദിഃ സന്നിപാതഃ സ ദുസ്തരഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കേചിത്തു ശീതാദിഃ ശീതാര്തോ ദാഹാദിര്ദാഹാര്ത ഇതി ദ്വിധാ (ചതുര്ധാ) സന്നിപാതം സമഗിരന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അമിശ്രീഭൂതദോഷജസന്നിപാതജ്വരമാഹ-അന്യച്ചേതി| സ ചതുര്ധാ,-ത്വഗ്ഗതപിത്തകോഷ്ഠഗതവാതകഫജഃ, ത്വഗ്ഗതവാതകഫകോഷ്ഠഗതപിത്തജശ്ചേതി ദ്വൌ, പിത്തകാര്യപൂര്വകോ വാതകഫകാര്യപൂര്വകശ്ചേതി| തൌ പൃഥക്ദ്വിധേതി| തയോര്മധ്യേ ദാഹാദിഃ പിത്താകാര്യപൂര്വകോദുസ്തരഃ| തത്രാപി കോഷ്ഠഗതപിത്തകാര്യപൂര്വക ഇതി ജ്ഞേയമ്|
Adhikarana ശീതാദിസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമ് (൩൬-൩൭) · Śloka ൩൭
നനു, അസ്മിന് ശീതാദൌ ദാഹാദൌ ച ജ്വരേ കോ വിശേഷഃ ? ഇത്യാഹ | ശീതാദൌ തത്ര പിത്തേന കഫേ സ്യന്ദിതശോഷിതേ||൩൬|| ശീതേ ശാന്തേऽമ്ലകോ മൂര്ച്ഛാ മദസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ| |൩൭|
ननु, अस्मिन् शीतादौ दाहादौ च ज्वरे को विशेषः ? इत्याह | शीतादौ तत्र पित्तेन कफे स्यन्दितशोषिते||३६|| शीते शान्तेऽम्लको मूर्च्छा मदस्तृष्णा च जायते| |३७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീതാദൌ തത്ര-തസ്മിന് സന്നിപാതേ, പിത്തേന കര്ത്രാ കഫേ സ്യന്ദിതേ-സ്രാവിതേ, ശോഷിതേ ച ഗ്രീഷ്മ ഇവ ഖരദിനകരകരതാപേന ഹിമ ഇവ, തഥാ ശീതേ ശാന്തേ ചാര്ഥാദ്ദാഹ ഉപജായതേ| അമ്ലകാദയശ്ച ചത്വാരഃ സ്യുഃ| പിത്തേനേതി കര്തരി തൃതീയാ| അത ഏവ ച ബലവത്ത്വേന പ്രാധാന്യാത് കഫം സ്രാവയതി ശോഷയതി ചേതി| അമ്ലോദ്ഗിരണം-അമ്ലകഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ശീതാദിസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമാഹ-ശീതാദൌ തത്രേ തി| സ്യന്ദിതോ-ഘനീഭാവം ത്യാജിതഃ| പശ്ചാച്ഛോഷിതഃ|
Adhikarana ദാഹാദിസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമ് (൩൭) · Śloka ൩൭
| ദാഹാദൌ പുനരന്തേ സ്യുസ്തന്ദ്രാഷ്ഠീവവമിക്ലമാഃ||൩൭||
| दाहादौ पुनरन्ते स्युस्तन्द्राष्ठीववमिक्लमाः||३७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദാഹ ആദിര്യസ്മിന് സ ദാഹാദിഃ| ശീതാവസാന ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| ദാഹാദൌ ച സന്നിപാതേऽസ്യ ദാഹസ്യാന്തേ-അവസാനേ, തന്ദ്രാദയോ ഭവന്തി| ദാഹകാരിപിത്തസ്യന്ദിതേനൈവ കഫേന ശമിതേ പിത്തേ കഫോദ്രേകാദേവ കഫജാസ്തന്ദ്രാദയോ ഭവന്തി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ദാഹാദിസന്നിപാതജ്വരലക്ഷണമാഹ-ദാഹാദൌ പുനരിതി| അത്ര കഫേന പിത്തേ പ്രശമിതേ ഇതി ജ്ഞേയമ്|
Adhikarana ആഗന്തുജ്വരഭേദാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
ആഗന്തുരഭിഘാതാഭിഷങ്ഗശാപാഭിചാരതഃ| ചതുര്ധാ|൩൮|
आगन्तुरभिघाताभिषङ्गशापाभिचारतः| चतुर्धा|३८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആഗന്തുജ്വരശ്ചതുര്ധാ ഭവതി, അഭിഘാതജോऽഭിഷങ്ഗജോऽഭിശാപജോऽഭിചാരജശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ആഗന്തുജ്വരഭേദാനാഹ-ആഗന്തുരിതി| തേ ച ചത്വാരഃ, അഭിഘാതാദിഹേതുഭേദാത്|
Adhikarana അഭിഘാതജാഗന്തുജ്വരഭേദൌ (൩൮-൩൯) · Śloka ൩൯
| അത്ര ക്ഷതച്ഛേദദാഹാദ്യൈരഭിഘാതജഃ||൩൮|| ശ്രമാച്ച| |൩൯|
| अत्र क्षतच्छेददाहाद्यैरभिग़ातजः||३८|| श्रमाच्च| |३९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത്ര-അസ്മിന്നാഗന്തൌ ജ്വരേ, അഭിഘാതജോ യോ ജ്വരഃ സ ക്ഷതച്ഛേദാദ്യൈഃ-ശസ്ത്രപ്രഹാരാദ്യൈഃ, ജായതേ| തഥാ, ശ്രമാച്ച-അധ്വാദികൃതാദായാസാച്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഭിഘാതജാഗന്തുജ്വരഭേദാനാ(വാ)ഹ-അത്രേതി| തത്ര ക്ഷതാദിജോऽനന്തഭേദത്വാദേകോ ഗണ്യതേ, ശ്രമജശ്ചൈക ഇതി ദ്വൌ|
Adhikarana തസ്യ ദ്വിവിധസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൯) · Śloka ൩൯
തസ്മിന്പവനഃ പ്രായോ രക്തം പ്രദൂഷയന്| സവ്യഥാശോഫവൈവര്ണ്യം, സരുജം കുരുതേ ജ്വരമ്||൩൯||
तस्मिन्पवनः प्रायो रक्तं प्रदूषयन्| सव्यथाशोफवैवर्ण्यं, सरुजं कुरुते ज्वरम्||३९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്മിന്-അഭിഘാതജേ ജ്വരേ, പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, പവനോ-വായുഃ, ജ്വരം കുരുതേ| കിം കുര്വന് ? രക്തം പ്രദൂഷയന്| കീദൃശം ജ്വരമ് ? സവ്യഥേത്യാദി| വ്യഥാദിയുക്തം തഥാ സരുജമ്| പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിദഭിഘാതജേऽന്യോऽപി ദോഷഃ കുപ്യതി, ബാഹുല്യേന തു വായുരിതി ദ്യോതയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തസ്യ ദ്വിവിധസ്യ ലക്ഷണമാഹ-തസ്മിന് പവന ഇതി| തത്ര സവ്യഥാശോഫവൈവര്ണ്യമിതി ക്ഷതാദിജസ്യ ലക്ഷണമ്| സരുജമിതി ശ്രമജസ്യ| ഏകലക്ഷണത്വേ വ്യഥാരുജയോഃ പൌനരുക്ത്യാത്|
Adhikarana അഭിഷങ്ഗജാഗന്തുജ്വരഭേദാഃ (൪൦) · Śloka ൪൦
ഗ്രഹാവേശൌഷധിവിഷക്രോധാഭിശോകകാമജഃ| അഭിഷങ്ഗാത്|൪൦|
ग्रहावेशौषधिविषक्रोधाभिशोककामजः| अभिषङ्गात्|४०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗ്രഹാദിജോ ജ്വരോऽഭിഷങ്ഗാദ്ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഭിഷങ്ഗജാഗന്തുജ്വരഭേദാനാഹ ഗ്രഹാവേശേതി| തേ ച സപ്ത, ഗ്രഹാവേശാദിഹേതുത്വാത്| അഭിഷങ്ഗോ-മനോഭിഘാതഃ|
Adhikarana ഗ്രഹാവേശജലക്ഷണമ് (൪൦) · Śloka ൪൦
ഇദാനീം ഗ്രഹോത്പന്നസ്യ ലിങ്ഗമാഹ | ഗ്രഹേണാസ്മിന്നകസ്മാദ്ധാസരോദനേ||൪൦||
इदानीं ग्रहोत्पन्नस्य लिङ्गमाह | ग्रहेणास्मिन्नकस्माद्धासरोदने||४०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗ്രഹേണ-ദേവദാനവാദിനാऽഷ്ടാദശഭേദഭിന്നേന, യോ ജ്വരോ ഭവതി, അസ്മിന്-ജ്വരേ, അകസ്മാത്-നിര്നിമിത്തമേവ, ഹാസരോദനേ ഭവതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഗ്രഹാവേശജലക്ഷണമാഹ-ഗ്രഹേണേതി| അസ്മിന്-അഭിഷങ്ഗജജ്വരേ|
Adhikarana ഓഷധിജലക്ഷണമ് (൪൧) · Śloka ൪൧
ഓഷധീഗന്ധജേ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുഗ്വമഥുഃ ക്ഷവഃ| |൪൧|
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुग्वमथुः क्षवः| |४१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷൌഷധീപുഷ്പഗന്ധേന വായുനോപനീതേന യോ ജ്വരസ്തസ്മിന് മൂര്ച്ഛാദയോ ജായന്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഓഷധി[ജ] ലക്ഷണമാഹ-ഓഷധീഗന്ധജ ഇതി|
Adhikarana വിഷജലക്ഷണമ് (൪൧) · Śloka ൪൧
| വിഷാന്മൂര്ച്ഛാതിസാരാസ്യശ്യാവതാദാഹഹൃദ്ഗദാഃ||൪൧||
| विषान्मूर्च्छातिसारास्यश्यावतादाहहृद्गदाः||४१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷാജ്ജാതേ തസ്മിന് ജ്വരേ മൂര്ച്ഛാദയോ ജായന്തേ| ആസ്യശ്യാവതാ-കൃഷ്ണമുഖത്വമ്| ഹൃദ്ഗദോ-ഹൃദയേ പീഡാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഷജലക്ഷണമാഹ-വിഷാദിതി| ആസ്യം-മുഖമ്|
Adhikarana ക്രോധജലക്ഷണമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
ക്രോധാത്കമ്പഃ ശിരോരുക് ച| |൪൨|
क्रोधात्कम्पः शिरोरुक् च| |४२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്രോധാത്-കോപാത്, സഞ്ജാതേ ജ്വരേ കമ്പോ-വേപഥുര്ജായതേ| തഥാ, ശിരോരുക്-ശിരോര്തിശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ക്രോധജലക്ഷണമാഹ-ക്രോധാദിതി|
Adhikarana ഭയശോകജലക്ഷണമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
പ്രലാപോ ഭയശോകജേ| |൪൨|
प्रलापो भयशोकजे| |४२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഭയശോകജേ ജ്വരേ പ്രലാപഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഭയശോകജയോര്ലക്ഷണമാഹ-പ്രലാപ ഇതി|
Adhikarana കാമജലക്ഷണമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
| കാമാദ്ഭ്രമോऽരുചിര്ദാഹോ ഹ്രീനിദ്രാധീധൃതിക്ഷയഃ||൪൨||
| कामाद्भ्रमोऽरुचिर्दाहो ह्रीनिद्राधीधृतिक्षयः||४२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കാമാദുദ്ഭൂതേ ജ്വരേ ഭ്രമാദയോ ഭവന്തി| ഹ്രീഃ-ലജ്ജാ, നിദ്രാ-സ്വപ്നഃ, ധീഃ-ബുദ്ധിഃ, ധൃതിഃ-ധൈര്യമ്, തേഷാം [ ക്ഷയോ ]-വിഘാതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കാമജലക്ഷണമാഹ-കാമാദിതി| ഭീപ്രഭൃതീനാം ക്ഷയഃ|
Adhikarana അഭിഷങ്ഗജാനാം ദോഷാനുബന്ധഃ (൪൩) · Śloka ൪൩
ഗ്രഹാദൌ സന്നിപാതസ്യ ഭയാദൌ മരുതസ്ത്രയേ| കോപഃ കോപേऽപി പിത്തസ്യ|൪൩|
ग्रहादौ सन्निपातस्य भयादौ मरुतस्त्रये| कोपः कोपेऽपि पित्तस्य|४३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഗ്രഹാദൌ ത്രയേ-ജ്വരേ ഗ്രഹാവേശൌഷധിവിഷജേ, സന്നിപാതസ്യ കോപഃ| ഭയാദൌ ത്രയേ-ഭീശോകകാമജേ ജ്വരേ, മാരുതസ്യ കോപഃ| കോപേ പിത്തസ്യ [ കോപഃ ]| അപിശബ്ദാദ്വാതസ്യാപി കോപ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഭിഷങ്ഗജാനാം ദോഷാനുബന്ധമാഹ-ഗ്രഹാദാവിതി| തത്ര പ്രഥമേ ത്രയേ ത്രയാണാം ദോഷാണാം കോപഃ| ചരമേ ത്രയേ മരുതഃ| കോപഃ പിത്തസ്യേതി വചനാത്പിത്തസ്യ ച| കോപജേ തു പിത്തസ്യൈവ|
Adhikarana ശാപാഭിചാരജയോര്ലക്ഷണമ് (൪൩-൪൪) · Śloka ൪൪
| യൌ തു ശാപാഭിചാരജൌ||൪൩|| സന്നിപാതജ്വരൌ ഘോരൌ താവസഹ്യതമൌ മതൌ| |൪൪|
| यौ तु शापाभिचारजौ||४३|| सन्निपातज्वरौ घोरौ तावसह्यतमौ मतौ| |४४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തമശബ്ദേനൈതദ്ദര്ശയതി,-അന്യേऽപി യേ സന്നിപാതജ്വരാസ്തേऽപ്യസഹ്യാഃ-സോഢുമശക്യാഃ, ഏതൌ പുനഃ ശാപാഭിചാരജാവതിശയേന സോഢുമശക്യാവിതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ശാപജാഭിചാരജയോരാഗന്തുജ്വരയോര്ലക്ഷണമാഹ - യൌ ത്വിതി|
Adhikarana അഭിചാരജസ്യ വിശേഷഃ (൪൪-൪൫) · Śloka ൪൫
| തത്രാഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈര്ഹൂയമാനസ്യ തപ്യതേ||൪൪|| പൂര്വം ചേതസ്തതോ ദേഹസ്തതോ വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈഃ| സദാഹമൂര്ച്ഛൈര്ഗ്രസ്തസ്യ പ്രത്യഹം വര്ദ്ധതേ ജ്വരഃ||൪൫||
| तत्राभिचारिकैर्मन्त्रैर्हूयमानस्य तप्यते||४४|| पूर्वं चेतस्ततो देहस्ततो विस्फोटतृड्भ्रमैः| सदाहमूर्च्छैर्ग्रस्तस्य प्रत्यहं वर्द्धते ज्वरः||४५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഭിചാരികൈര്മന്ത്രൈഃ-അഥര്വവേദാദ്യുപദിഷ്ടൈഃ, ഹൂയമാനസ്യ പുംസഃ, യന്നാമോദ്ദേശേന ഹവിഃപ്രക്ഷേപഃ സ ഹൂയമാന ഉച്യതേ, അഭിചാരമധികൃത്യ പ്രണീത ഇതി "പ്രാഗ്വഹതേഷ്ഠക്" ഇതി ഠക്| ഹൂയമാനസ്യ പുംസഃ പ്രഥമം ചേതസ്തപ്യതേ-സദുഃഖം ജായതേ| തതഃ-അനന്തരം, ദേഹഃ-ശരീരമ്, തപ്യതേ-സജ്വരം സമ്പദ്യതേ| തതഃ-അനന്തരം, വിസ്ഫോടതൃഡ്ഭ്രമൈര്ദാഹമൂര്ച്ഛായുതൈര്ഗ്രസ്തസ്യ-ആക്രാന്തസ്യ, പ്രത്യഹം ജ്വരോ വര്ദ്ധതേ-ജ്വരസ്യാധിക്യം ഭവതി| തനവഃ സ്ഫോടാ ഏവ വിസ്ഫോടാ ഭണ്യന്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഭിചാരജസ്യ വിശേഷമാഹ-തത്രാഭിചാരികൈരിതി|
Adhikarana അഷ്ടവിധജ്വരോപസംഹാരഃ (൪൬) · Śloka ൪൬
ഇതി ജ്വരോऽഷ്ടധാ ദൃഷ്ടഃ| |൪൬|
इति ज्वरोऽष्टधा दृष्टः| |४६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ നിജഃ സപ്തപ്രകാര ആഗന്തുശ്ചേതി, അഷ്ടപ്രകാരോ ജ്വരോ ദൃഷ്ടഃ, മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഷ്ടവിധജ്വരലക്ഷണമുപസംഹരതി-ഇതി ജ്വര ഇതി|
Adhikarana അഷ്ടാനാം ജ്വരാണാം പ്രത്യേകം ദ്വൈവിധ്യഷട്കമ് (൪൬-൪൭) · Śloka ൪൭
സമാസാദ്ദ്വിവിധസ്തു സഃ| ശാരീരോ മാനസഃ സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണോऽന്തര്ബഹിരാശ്രയഃ||൪൬|| പ്രാകൃതോ വൈകൃതഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ സാമോ നിരാമകഃ| |൪൭|
समासाद्द्विविधस्तु सः| शारीरो मानसः सौम्यस्तीक्ष्णोऽन्तर्बहिराश्रयः||४६|| प्राकृतो वैकृतः साध्योऽसाध्यः सामो निरामकः| |४७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തുര്വിശേഷേ| സമാസാത്-സങ്ക്ഷേപാത്, തു-പുനഃ, സഃ-ജ്വരോ, ദ്വിവിധഃ| തദേവ ദ്വൈവിധ്യമാഹ-ശാരീരോ മാനസ ഇത്യേകം ദ്വികമ്| സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി ദ്വിതീയമ്| അന്തരാശ്രയോ ബഹിരാശ്രയ ഇതി തൃതീയമ്| പ്രാകൃതോ വൈകൃത ഇതി ചതുര്ഥമ്| സാധ്യോऽസാധ്യ ഇതി പഞ്ചമമ്| സാമോ നിരാമ ഇതി ഷഷ്ഠമ്| ഇതി ദ്വൈവിധ്യമേഷാം ദ്വികാനാമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഷ്ടാനാം ജ്വരാണാം പ്രത്യേകം ദ്വൈവിധ്യഷട്കമാഹ-സമാസാദിതി| സമാസാത്-സങ്ക്ഷേപാത്| വിസ്തരാദനന്തഭേദത്വമ്|
Adhikarana ശാരീരസ്യ ലക്ഷണമ്, മാനസസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൭) · Śloka ൪൭
സമ്പ്രത്യേതാനേവ ജ്വരാന് വ്യാചഷ്ടേ | പൂര്വം ശരീരേ ശാരീരേ താപോ, മനസി മാനസേ||൪൭||
सम्प्रत्येतानेव ज्वरान् व्याचष्टे | पूर्वं शरीरे शारीरे तापो, मनसि मानसे||४७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശാരീരേ ജ്വരേ പ്രഥമം ശരീരേ താപോ ഭവതി, പശ്ചാന്മനസീതി പൂര്വശബ്ദസ്യ സമ്ബന്ധിശബ്ദത്വാദ്ഗമ്യതേ| ഏവം മാനസേ ജ്വരേ പൂര്വം മനസി താപോ-ദുഃഖമ്, പശ്ചാദ്ദേഹേ താപഃ-പീഡാവിശേഷോ ജായതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ശാരീരസ്യ ലക്ഷണമാഹ-പൂര്വം ശരീരേ ഇതി| പൂര്വഗ്രഹണാത് പശ്ചാന്മനസി താപഃ| മാനസലക്ഷണമാഹ-മനസി മാനസ ഇതി| പൂര്വം മനസി പശ്ചാച്ഛരീരേ താപഃ|
Adhikarana സൌമ്യസ്യ ലക്ഷണമ് (൯൬)) · Śloka ൪൮
ഇദാനീം സൌമ്യതീക്ഷ്ണൌ വ്യാചഷ്ടേ- പവനേ യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതം ശ്ലേഷ്മയുതേ ഭവേത്| |൪൮|
इदानीं सौम्यतीक्ष्णौ व्याचष्टे- पवने योगवाहित्वाच्छीतं श्लेष्मयुते भवेत्| |४८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പവനേ ശ്ലേഷ്മയുതേ യോഗവാഹിത്വാദ്ധേതോഃ ശീതം ഭവേത്| തസ്മാദ്വാത ശ്ലേഷ്മജ്വരഃ സൌമ്യ ഇതി ബോധ്യമ്| ശ്ലേഷ്മാ ഹി "സോമഃ" ഇതി പ്രാഗുക്തമ് (ഹൃ. ശാ. അ. ൩|൯൬)|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സൌമ്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ-പവനേ യോഗവാഹിത്വാദിതി| യോഗവാഹീ-സമ്ബന്ധനിര്വാഹകഃ, യേന യുജ്യതേ തദ്ഗുണമേവ പുഷ്ണാതി|
Adhikarana തീക്ഷ്ണസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൮) · Śloka ൪൮
തീക്ഷ്ണമിദാനീം വക്തി | ദാഹഃ പിത്തയുതേ, മിശ്രം മിശ്രേ|൪൮|
तीक्ष्णमिदानीं वक्ति | दाहः पित्तयुते, मिश्रं मिश्रे|४८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദാഹഃ പിത്തസമ്ബന്ധേ പവനേ യോഗവാഹിത്വാദ്ഭവേത്| ഇത്യേവം മിശ്രേ-പിത്തശ്ലേഷ്മയുതേ പവനേ, യോഗവാഹിത്വാച്ച പവനസ്യ മിശ്രം-ദാഹശീതം ഭവേത്, മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതമിതി| തദയം സൌമ്യതീക്ഷ്ണവ്യാമിശ്രസ്തൃതീയോ ജ്വര ഇതി വേദ്യമ്| സൌമ്യസ്തീക്ഷ്ണ ഇതി ദ്വൈവിധ്യകഥനം തു സമാസാദിതി മന്തവ്യമ്| യോഗം വഹതി തച്ഛീലോ യോഗവാഹി, യേന യേന യുക്തോ ഭവതി തസ്യ തസ്യ സ്വഭാവം ഭജത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം ച സതി സ്വയം നോഷ്ണോ ന ച ശീതോ വായുരിത്യഭ്യുപഗതമ്| തദേവമിഹ യോഗവാഹിത്വാത് കഫേന യുക്തേ വായൌ ശീതം ഭവേദിത്യുക്തമ്, അസൌ വായുഃ ശീതം കരോതീത്യര്ഥഃ| പിത്തയുക്തേऽസ്മിന് ദാഹോ ഭവേത്, അസൌ ദാഹം കരോതീതി| ഏവം സ്വയം നോഷ്ണോ ന ശീത ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ " ഇത്യത്ര ച ശീത ഇത്യുച്യതേ| തദിമേ വചസീ പരസ്പരം വ്യാജഘ്നാതേ| നൈവമ്| "തത്ര രൂക്ഷോ ലഘു ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൧൧) ഇത്യത്രൈവായമര്ഥസ്തഥാ വ്യാഖ്യാതോ യഥാ ന പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വം ഭവേത്| തേനേഹ പുനര്ന പ്രതന്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തീക്ഷ്ണലക്ഷണമാഹ-ദാഹഃ പിത്തയുത ഇതി| പവനേ യോഗവാഹിത്വാദിത്യനുവര്തതേ| മിശ്രേ-ശ്ലേഷ്മയുതേ പിതയുതേ ച| മിശ്രം-ശീതം ദാഹശ്ച| തീക്ഷ്ണസ്യൈവായം ഭേദഃ, പൃഥക്ത്വേ ദ്വിത്വഹാനേഃ| ദാഹസ്യ ദുഃസഹത്വാത് ന സൌമ്യഭേദഃ|
Adhikarana അന്തരാശ്രയസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൮-൪൯) · Śloka ൪൯
| അന്തഃസംശ്രയേ പുനഃ||൪൮|| ജ്വരേऽധികം വികാരാഃ സ്യുരന്തഃ ക്ഷോഭോ മലഗ്രഹഃ| |൪൯|
| अन्तःसंश्रये पुनः||४८|| ज्वरेऽधिकं विकाराः स्युरन्तः क्षोभो मलग्रहः| |४९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അന്തരാശ്രയേ തു ജ്വരേऽധികം കൃത്വാऽന്തര്വികാരാഃ സ്യുഃ, ന ബഹിരേവ| തഥാ, ക്ഷോഭഃ-തീവ്രദാഹത്വമ്| മലാനാം-മൂത്രപുരീഷാദീനാം, ഗ്രഹോ-വിബന്ധഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അന്തരാശ്രയലക്ഷണമാഹ-അന്തഃസംശ്രയ ഇതി| വികാരാഃ-യഥാസ്വമുക്താനി ലക്ഷണാനി| ക്ഷോഭഃ-തീവ്രത്വമ്|
Adhikarana ബഹിരാശ്രയസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൯) · Śloka ൪൯
| ബഹിരേവ ബഹിര്വര്ഗേ താപോऽപി ച സുസാധ്യതാ||൪൯||
| बहिरेव बहिर्वर्गे तापोऽपि च सुसाध्यता||४९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബഹിര്വര്ഗേ തു ബഹിരേവ താപഃ, ന ത്വന്തരേ| അപിചേത്യന്തഃ-ക്ഷോഭമലഗ്രഹാവപ്യത്ര ന സ്ത ഇതി സമുച്ചിനോതി| തത്ര ച ബഹിര്വേഗേऽത ഏവ സുസാധ്യതാ-സുഖസാധ്യത്വം, ഭവതി| അന്തരാശ്രയേ തു ദുഃസാധ്യതേത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ബഹിരാശ്രയലക്ഷണമാഹ-ബഹിരേവേതി| ബഹിരേവ താപോ-നാന്തഃ| സുസാധ്യതാ-സുഖസാധ്യത്വമ്|
Adhikarana പ്രാകൃതസ്യ ലക്ഷണമ്, വൈകൃതസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൦) · Śloka ൫൦
സമ്പ്രതി പ്രാകൃതവൈകൃതൌ ലക്ഷയതി - - - - വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷു വാതാദ്യൈഃ പ്രാകൃതഃ ക്രമാത്| വൈകൃതോऽന്യഃ സ ദുഃസാധ്യഃ പ്രായശ്ച പ്രാകൃതോऽനിലാത്||൫൦||
सम्प्रति प्राकृतवैकृतौ लक्षयति - - - - वर्षाशरद्वसन्तेषु वाताद्यैः प्राकृतः क्रमात्| वैकृतोऽन्यः स दुःसाध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात्||५०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- വര്ഷാദിഷു ത്രിഷു ഋതുഷു യഥാക്രമം വാതാദ്യൈസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈര്യോ ജ്വരോ ജായതേ സ പ്രാകൃതഃ| വര്ഷാസു വാതജ്വരഃ പ്രാകൃതഃ, ശരദി പിത്തജ്വരോ, വസന്തേ കഫജ്വരഃ, ഇതി പരിഭാഷ്യതേ| അത ഏവ വാതപ്രകൃതേന യോ ജ്വരഃ, പിത്തപ്രകൃതേഃ പിത്തേന, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേഃ ശ്ലേഷ്മണേതി, സ പ്രകൃതിഭവത്വേന പ്രാകൃത ഇത്യുച്യതേ| വൈകൃതോऽന്യ ഇതി| യോ ജ്വരോ വര്ഷാദിഭ്യ ഋതുഭ്യോऽന്യത്ര കാലേ ജാതോ വര്ഷാദിഷ്വപി വാ ന യഥാക്രമം വാതാദ്യൈര്ജനിതഃ, സ യഥോക്തപ്രാകൃതലക്ഷണാദന്യഃ, സ വൈകൃത ഉച്യതേ| സ ച ദുഃസാധ്യഃ-കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| പ്രാകൃതസ്തു സുസാധ്യ ഇത്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| പ്രായ ഇത്യാദി| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, പ്രാകൃതോऽപി യോ ജ്വരോऽനിലാജ്ജായതേ സോऽപി ദുഃസാധ്യഃ| പ്രായോഗ്രഹണേനൈതദ് ദ്യോതയതി| കദാചിദ്ദൈവാനുകൂലത്വാത്സുസാധ്യ ഏവ ഭവതി| നനു, വര്ഷാസ്വ(ശരദ്യ)പി പ്രാകൃതോऽപി ജ്വരോ യഥാ വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ കഥിതസ്തഥാऽസാധ്യ ഏവ| "ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന്" (ഹൃ. ശാ. അ. ൫|൭൧) ഇത്യാദി| തദേതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമിവ ദൃശ്യതേ| നൈവമ്| അനയോര്വചസോഃ സാമാന്യവിശേഷരൂപത്വാത്| തഥാ ചേഹ സാമാന്യേനോക്തമ്, വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ തു വിശേഷേണേതി| ഏതദേവ ച സ്ഫുടീകര്തും വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൫൩)- "വികൃതിജ്ഞാനേ പ്രാഗസാധ്യ ഉദാഹൃതഃ|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പ്രാകൃതലക്ഷണമാഹ-വര്ഷാശരദ്വസന്തേഷ്വിതി| വര്ഷാസു വാതജഃ, ശരദി പിത്തജഃ, വസന്തേ കഫജഃ, പ്രാകൃതോ ജ്ഞേയഃ| വൈകൃതലക്ഷണമാഹ-വൈകൃതോऽന്യ ഇതി| അഥ ക്രതുനാ ദോഷേണ വാ ശരദി വാതജഃ, വര്ഷാസു കഫജഃ, ഇത്യാദി വൈകൃതോ ദുഃസാധ്യോ ജ്ഞേയഃ| പ്രാകൃതശ്ചാനിലാജ്ജാതഃ| പ്രായോഗ്രഹണാത് ക്വചിത് സുസാധ്യോऽപി| " ഏകമാര്ഗക്രിയാരമ്ഭവ്യതിവൃത്തേര്മഹാത്യയാത്|" ഇത്യധികം സങ്ഗ്രഹേ (നി. അ. ൨)| ഏകമാര്ഗ ഏകക്രിയാകാരമ്ഭശ്ച രോഗഃ സുഖസാധ്യഃ| വാതജേ ത്വേഷാം വ്യതിവൃത്തിഃ-വിപര്യയഃ| ബഹിര്മാര്ഗോऽയം ലങ്ഘനസാധ്യോയം സൌമ്യോऽയമിത്യുപചര്യമാണോऽപി വാതജോऽന്തര്മാര്ഗത്വം ബൃംഹണസാധ്യത്വം തീക്ഷ്ണത്വം ചോപൈതി| വാതസ്യാനവസ്ഥിതത്വാത്| മഹാംശ്ചാത്യയഃ-അതിക്രമഃ, യദൌഷധകാലമപി ന പ്രതീക്ഷതേ| വാതസ്യാശുകാരിത്വാത്|
Adhikarana വിരുദ്ധാവിരുദ്ധോപക്രമജ്ഞാനാര്ഥം പ്രാകൃതാനാം സംപ്രാപ്തിഃ (൫൧-൫൨) · Śloka ൫൨
സമ്പ്രതി വര്ഷാസു പ്രാകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ സ്വരൂപം നിരൂപയതി - - - - - വര്ഷാസു മാരുതോ ദുഷ്ടഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാന്വിതോ ജ്വരമ്| കുര്യാത് പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലം കഫഃ||൫൧|| തത്പ്രകൃത്യാ വിസര്ഗാച്ച തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ്| കഫോ വസന്തേ തമപി വാതപിത്തം ഭവേദനു||൫൨||
सम्प्रति वर्षासु प्राकृतस्य ज्वरस्य स्वरूपं निरूपयति - - - - - वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेष्मान्वितो ज्वरम्| कुर्यात् पित्तं च शरदि तस्य चानुबलं कफः||५१|| तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तत्र नानशनाद्भयम्| कफो वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदनु||५२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രാവൃഷി പവനഃ [ ദുഷ്ടഃ- ] കുപിതഃ, പിത്തശ്ലേഷ്മയുതോ ജ്വരം കുര്യാത്| പ്രാവൃഷി പ്രാകൃതോ ജ്വരോ വാതപ്രധാനഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ത്വനുബലത്വേന വാതസ്യ സ്ഥിതൌ, ന തു സന്നിപാത ഇവ സ്വയം ജ്വരകാരകാവിത്യര്ഥഃ| സാമ്പ്രതം ശരദി പ്രാകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ ദോഷബലാബലം ലക്ഷയതി-പിത്തം ചേത്യാദി| പിത്തം ശരദി [ ദുഷ്ടം ] പ്രാകൃതം ജ്വരം കുര്യാദിത്യനുവര്തതേ| പ്രാവൃട്സഞ്ചിതസ്യ പിത്തസ്യ തദാ കോപസദ്ഭാവാത്| തസ്യ ച പിത്തസ്യാനുബലം-അനുബന്ധി ബലം, കഫഃ| അനുബലമിവാനുബലമ്| യഥാ,-കസ്യചിത് സ്വതന്ത്രസ്യ രാജ്ഞോ ഗജതുരഗരഥപുരുഷാദിബലവതോ വൈരിഭിഃ സഹ യുധ്യമാനസ്യ പശ്ചാദന്യദ്ബലം തച്ഛക്തേരനുബൃംഹണാര്ഥമാഗച്ഛതി, ഏവം സ്വതന്ത്രസ്യ പിത്തസ്യ ജ്വരം കുര്വതോ ബലോപബൃംഹണം ശരദി കഫഃ കരോതി| തത്പ്രകൃത്യേതി തച്ഛബ്ദേന വര്ഷാശരദുദ്ഭൂതൌ മാരുതജ്വരപിത്തജ്വരൌ പരാമൃശ്യേതേ| തയോഃ പ്രകൃതിസ്തത്പ്രകൃതിഃ, തയാ തത്പ്രകൃത്യാ,- തത്സ്വഭാവേന, തത്ര-പ്രാകൃതേ ജ്വരേ, അനശനാത്-ലങ്ഘനാത്, ഭയം ന 'ഭവതി' ഇതി ശേഷഃ| വിസര്ഗാച്ച വര്ഷാശരദുപലക്ഷിതോ ഹി കാലോ വിസര്ഗഃ സൌമ്യസ്വഭാവഃ, അസ്മാച്ച കാരണാത്തസ്മിന്കാലേ ജ്വര ഉത്പന്നേ ലങ്ഘനാത് പ്രത്യവായശങ്കാ തഥാ ന ഭവതി, യഥാऽന്യസ്മിന് കാലേ ജ്വര ആദാനകാലസ്വഭാവാദ്വാതപിത്താനുബലത്വാച്ചാനശനാദ്ഭയം ഭവതീത്യര്ഥഃ| വസന്തകാലേ കഫോ ദുഷ്ടോ ജ്വരം കുര്യാദിതി വര്തതേ| തം ച കഫമനു വാതപിത്തം ഭവേത്, വാതപിത്തേ തസ്യാനുബലേ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| നനു, അത്ര സാക്ഷാത്കഫസ്യ കര്തൃത്വമുച്യതേ| കഫശ്ച സൌമ്യസ്വഭാവഃ| തസ്മാദത്ര നാനശനാദ്ഭയമിതി| തച്ചായുക്തമ്| തഥാഹി-വര്ഷാശരദോഃ ശ്ലേഷ്മാനുബലത്വം കാലശ്ച വിസര്ഗാഖ്യ ഇതി കാരണദ്വയസദ്ഭാവാദ്ധാത്വപചയോ ന സമ്ഭാവ്യത ഏവ| വസന്തേ തു കാലസ്യാഗ്നേയത്വാദ്വാതപിത്താനുബലത്വാച്ചാവശ്യംഭാവീ ധാത്വപചയ ഏവ| തസ്മാദ്വസന്തേऽനശനാദ്ഭയം ശങ്ക്യതേ| കേചിത്തു ജ്വരസ്യാമാശയസമുത്ഥത്വാത് കഫോത്ഥത്വാച്ചാത്രാപി കിഞ്ചിന്മാത്രമനശനാദ്ഭയം നാശങ്ക്യത ഏവേത്യാഹുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിരുദ്ധാവിരുദ്ധോപക്രമജ്ഞാനാര്ഥം പ്രാകൃതാനാം സമ്പ്രാത്പിരുച്യതേ| തത്ര വാതജസ്യ-വര്ഷാസു മാരുത ഇതി| പിത്തജസ്യപിതം ച ശരദീതി| കഫജസ്യ-കഫോ വസന്ത ഇതി| "തത്പ്രകൃത്യാവിസര്ഗാച്ച തത്ര നാനശനാദ്ഭയമ്|" ഇതി പിത്താജസ്യാവിരുദ്ധോപക്രമത്വമുക്തമ്| തയോഃ-പിത്തകഫയോഃ, പ്രകൃതിഃ-ലങ്ഘനസാധ്യത്വമ്| വിസര്ഗഃ-കാലബലവര്ധനത്വമ്| വര്ഷാസു ത്വല്പം ബലം ദോഷശ്ച ബൃംഹണസാധ്യഃ| ജ്വരഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ച ലങ്ഘനസാധ്യാവിതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വമ്| വസന്തേऽനുക്ഷീയമാണേऽപി മധ്യമം ബലം, വാതസ്യ ചാപ്രാധാന്യം, പ്രധാനയോഃ കഫജ്വരയോഃ പിത്തസ്യ ച ലങ്ഘനസാധ്യത്വമിത്യവിരുദ്ധോപ്ക്രമത്വമേവ|
Adhikarana സാധ്യലക്ഷണമ് (൫൩) · Śloka ൫൩
അഥ സാധ്യാസാധ്യജ്വരലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷു ജ്വരഃ സാധ്യോऽനുപദ്രവഃ| |൫൩|
अथ साध्यासाध्यज्वरलक्षणार्थमाह - - - - बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः| |५३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബലവസ്തു നരേഷു യൌവനാദിസമ്പത്ത്യാ തഥാऽല്പദോഷേഷു യോ ജ്വരോ ജായതേ, ഉപദ്രവേണ-കാസാദിനാ രഹിതഃ, സ സാധ്യഃ-സാധയിതും ശക്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സാധ്യലക്ഷണമാഹ-ബലവത്സ്വല്പദോഷേഷ്വിതി| ദോഷോദുഷ്ടനാമ (?)| ഉപദ്രവാ രുഗ്വിനിശ്ചയേ ദര്ശിതാഃ (മാ. നി. ജ്വ. ശ്ലോ. ൬൬, ടീ.) - "ശ്വാസോ മൂര്ച്ഛാऽരുചിശ്ച്ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാതീസാരവിങ്ഗ്രഹാഃ| ഹിക്കാ കാസോऽങ്ഗഭേദശ്ച ജവരസ്യോപദ്രവാ ദശ||" ഇതി|
Adhikarana അസാധ്യലക്ഷണമ് (൫൩) · Śloka ൫൩
| സര്വഥാ വികൃതിജ്ഞാനേ പ്രാഗസാധ്യ ഉദാഹൃതഃ||൫൩||
| सर्वथा विकृतिज्ञाने प्रागसाध्य उदाहृतः||५३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വഥേതി യാദൃശസ്യാതുരസ്യ യാദൃശോ ജ്വരോऽസാധ്യോ ഭവതി താദൃശോ, വികൃതിവിജ്ഞാനീയേ ശാരീരേ (അ. ൫|൭൧)- "ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന്" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പ്രാക്-പൂര്വമുക്തഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അസാധ്യലക്ഷണമാഹ-സര്വഥേതി| വികൃതിജ്ഞാനേऽധ്യായേ| പ്രാക്-ശാരീരേ സ്ഥാനേ| സര്വഥേത്യസാധ്യവിശേഷണമ്, അനുപക്രമ ഇത്യര്ഥഃ| യാപ്യുദുഃസാധ്യയോസ്തു ലക്ഷണം സ്വയമപ്യൂഹ്യമ്| ഉദാഹൃതോ യഥാ (ഹൃ. ശാ. അ. ൫൧൭൧) - " ജ്വരോ നിഹന്തി ബലവാന് ഗമ്ഭീരോ ദൈര്ധരാത്രികഃ|| സപ്രലാപഭ്രമശ്വാസഃ ക്ഷീണം ശൂനം ഹതാനലമ്| അക്ഷാമം സക്തവചനം രക്താക്ഷം ഹൃദി ശൂലിനമ്|| സുശുഷ്കകാസഃ പൂര്വഹ്ണേ യോऽപരാഹ്ണേऽപി വാ ഭവേത്| ബലമാംസവിഹീനസ്യ ശ്ലേഷ്മകാസസമന്വിതഃ||" ഇതി| വൃന്ദേ തു (ജ്വരാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൮൭) - " സ്വേദോ ലലാടേ ഹിമവാന്നരസ്യ ശീതാര്ദിതസ്യൈതി സുപിച്ഛിലശ്ച| കണ്ഠസ്ഥിതോ യസ്യ ന യാതി വക്ഷോ നൂനം യമസ്യൈതി ഗൃഹം സ മര്ത്യഃ|| മൃത്യുശ്ച തസ്മിന്ബഹുപിച്ഛലത്വാച്ഛീതസ്യ ജന്തോഃ പരിതഃ സരത്വാത്|" ഇതി|
Adhikarana സാമജ്വരലക്ഷണമ് (൫൪) · Śloka ൫൪
അധുനാ സാമനിരാമൌ ജ്വരോ ലക്ഷയതി - - - - ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വമഗ്ലാനിര്ബഹുമൂത്രതാ| ന പ്രവൃത്തിര്ന വിഡ്ജീര്ണാ ന ക്ഷുത്സാമജ്വരാകൃതിഃ||൫൪||
अधुना सामनिरामौ ज्वरो लक्षयति - - - - ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वमग्लानिर्बहुमूत्रता| न प्रवृत्तिर्न विड्जीर्णा न क्षुत्सामज्वराकृतिः||५४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജ്വരസ്യോപദ്രവാഃ-പ്രലാപഭ്രമാദയഃ, തേഷാം തീക്ഷ്ണത്വം-തീവ്രതാ| തഥാ, ബഹുമൂത്രത്വമ്| തഥാ, ന പ്രവൃത്തിഃ-ന പുരീഷസ്യ പ്രവര്തനമ്| വിട്പ്രവൃത്താവപി ഹി പ്രവൃത്തിശബ്ദഃ പ്രസിദ്ധഃ| യഥാऽനന്തരമധുനൈവാധീതമ് (ശ്ലോ. ൩൨)- "പ്രവൃത്തിര്വാऽല്പശോऽതി വാ|" ഇതി| അഥ ചേദ്വിട് പ്രവര്തതേ സാ ന ജീര്ണാ-പക്വാ ന ഭവതി| തഥാ, ന ക്ഷുത്-ന ബുഭുക്ഷാ| ഇയമശേഷാ ലിങ്ഗസംഹതിഃ സാമജ്വരാകൃതിഃ-സാമജ്വരസ്യ ലക്ഷണമ്| സഹാമേന വര്തതേ യോ ജ്വരഃ സ സാമജ്വരഃ, തസ്യാകൃതിഃ| "ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൫) ഇത്യാദ്യാമലക്ഷണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സാമജ്വരലക്ഷണമാഹ-ജ്വരോപദ്രവതീക്ഷ്ണത്വമിതി| ന പ്രവൃത്തിര്വിശഃ| പ്രവര്തമാനാऽപി വിട് ന ജീര്ണാ-ന പക്വാ|
Adhikarana പച്യമാനജ്വരലക്ഷണമ് (൫൫) · Śloka ൫൫
ജ്വരവേഗോऽധികം തൃഷ്ണാ പ്രലാപഃ ശ്വസനം ഭ്രമഃ| മലപ്രവൃത്തിരുത്ക്ലേശഃ പച്യമാനസ്യ ലക്ഷണമ്||൫൫||
ज्वरवेगोऽधिकं तृष्णा प्रलापः श्वसनं भ्रमः| मलप्रवृत्तिरुत्क्लेशः पच्यमानस्य लक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിശയേന ജ്വരവേഗസ്തൃഷ്ണാദയശ്ചേതി പച്യമാനജ്വരസ്യ ലക്ഷണമ്| പച്യമാനജ്വരസ്യ ച ദ്വികേഷ്വനിര്ദിഷ്ടസ്യാപീഹ കഥനമതാ(മാമാ)ന്തരീയകത്വാത്| തഥാ ഹി-യാവത്പച്യമാനാവസ്ഥാ ന ഭവതി താവത്കഥം നിരാമാവസ്ഥാ സ്യാത് ? തസ്മാദ്യുക്തഃ പച്യമാനജ്വരസ്യ നിര്ദേശഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അഥ പച്യമാനജ്വരലക്ഷണമാഹ-ജ്വരവേഗോऽധിക ഇതി| പച്യമാനസ്യ പക്വാന്തര്ഭാവാന്ന ദ്വൈവിധ്യഹാനിഃ|
Adhikarana നിരാമജ്വരലക്ഷണമ് (൫൬) · Śloka ൫൬
ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്| |൫൬|
जीर्णताऽऽमविपर्यासात्सप्तरात्रं च लङ्घनात्| |५६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആമശബ്ദേനാത്ര സാമജ്വരലക്ഷണമുപലക്ഷ്യതേ| തേന സാമജ്വരോക്തലക്ഷണവിപര്യാസാത് ജ്വരസ്യ ജീര്ണതാ വേദ്യേതി ബോധ്യമ്| യഥാ-ജ്വരോപദ്രവമൃദുത്വം ഗ്ലാനിരല്പമൂത്രതാ പക്വവിട്പ്രവൃത്തിഃ ക്ഷുദുപഗമനമിതി, ഏവംരൂപോ വിപര്യാസഃ| തഥാ, "ജ്വരവേഗോऽധികം" ഇത്യാദിപച്യമാനജ്വരാകൃതേശ്ച വിപര്യാസാത് ജീര്ണതാ-പക്വതാ, ലക്ഷയിതവ്യാ| തഥാ ഹി-പച്യമാനതായാമപി സാമതാ സമ്ഭാവ്യത ഏവ| തഥാ, സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്| സപ്തരാത്രമിതി സപ്താനാം രാത്രീണാം സമാഹാര ഇത്യച് സമാസാന്തഃ, അത്യന്തസംയോഗേ ദ്വിതീയാ| തേനായമര്ഥഃ,-സപ്തരാത്രീര്ലങ്ഘയിത്വാ-അതിവാഹ്യ, തതോऽനന്തരം യഃ കാലോऽഷ്ടമദിനാദിസ്തദാ ജ്വരസ്യ ജീര്ണതാ-നിരാമതേതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൩|൨൭൨)- "സപ്താഹേന തു പച്യന്തേ സപ്തധാതുഗതാ മലാഃ| നിരാമശ്ചാപ്യതഃ പ്രോക്തോ ജ്വരഃ പ്രായോऽഷ്ടമേऽഹനി||" ഇതി| നനു, ഏവംസതി സപ്തരാത്രാതിപ്രവൃത്തിരേവ നിരാമജ്വരലിങ്ഗമസ്തു, "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യനേന നാര്ഥഃ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു സന്നിപാതജ്വരേ ബഹുനാ കാലേന മലപാകോ ഭവതി| തസ്മാത്തല്ലക്ഷണാര്ഥം "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യപ്യുക്തമ്| യദ്യേവം "ജീര്ണതാऽऽമവിപര്യാസാത്" ഇത്യസ്തു, കിം "സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്" ഇത്യനേന ? അപി ച ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ സപ്തരാത്രാതിക്രമലക്ഷണം ലിങ്ഗം നോപയുജ്യതേ| തത്ര ഹ്യേവം പഠ്യതേ (ശ്ലോ. ൬൧)- "വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്ത ദശ ദ്വാദശ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ശുധ്ദ്യശുധ്ദ്യൌ ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||" ഇതി| തസ്മാത് "സപ്തരാത്രം ച ലങ്ഘനാത്" ഇത്യവാച്യമ്| അത്രോച്യതേ| അല്പദോഷോ യോ ജ്വരസ്തസ്യാമവിപര്യാസാത് സപ്താഹാദര്വാഗപി ജീര്ണതോച്യതേ| യസ്തു ബഹുദോഷോ ജ്വരസ്തസ്യ തു കൃതസപ്തലങ്ഘനസ്യ ജീര്ണതോച്യതേ| ഇതി ലക്ഷണദ്വയേന പ്രത്യപാദി| അത ഏവ ച തത്ര പഥ്യമനുജജ്ഞേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൩൮)- "ഇത്യയം ഷഡഹോ നേയോ ബലം ദോഷം ച രക്ഷതാ| തതഃ പക്വേഷു ദോഷേഷു ലങ്ഘനാദ്യൈഃ പ്രശസ്യതേ|| കഷായോ ദോഷശേഷസ്യ" ഇത്യാദി| തസ്മാദേതയോര്ലക്ഷണയോര്ദ്വയോരപ്യുപാദാനം ന്യായ്യമിതി സ്ഥിതമ്| ഖരനാദേനാപ്യേവമവാദി-"ന ച നിഃസപ്തതൈവേഹ നിരാമജ്വരകാരണമ്| ചിരാദപി ഹി പച്യന്തേ സന്നിപാതജ്വരേ മലാഃ|| സപ്തരാത്രാതിവൃത്തിശ്ച ക്ഷാമതാദി ച ലക്ഷണമ്| തസ്മാത്തദുഭയം ദൃഷ്ട്വാ നിരാമം ജ്വരമാദിശേത്||" ഇതി| ജീര്ണഃ പക്വഃ പുരാണ ഇതി പര്യായാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- നിരാമജ്വരലക്ഷണമാഹ-ജീര്ണതേതി| ആമവിപര്യാസാത്-ജ്വരോപദ്രവമൃദുത്വാദേഃ| സപ്തരാത്രം ലങ്ഘനാദിതി മധ്യദോശവിഷയമ്| ബഹുദോഷാല്പദോഷയിസ്തതഃ പരം ച ദര്ശനാത്|
Adhikarana ഉക്താനാം ജ്വരാണാം പൃഥക് പഞ്ചവിധത്വമ് (൫൬-൫൭) · Śloka ൫൭
| ജ്വരഃ പഞ്ചവിധഃ പ്രോക്തോ മലകാലബലാബലാത്||൫൬|| പ്രായശഃ സന്നിപാതേന ഭൂയസാ തൂപദിശ്യതേ| സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകൌ||൫൭||
| ज्वरः पञ्चविधः प्रोक्तो मलकालबलाबलात्||५६|| प्रायशः सन्निपातेन भूयसा तूपदिश्यते| सन्ततः सततोऽन्येद्युस्तृतीयकचतुर्थकौ||५७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പഞ്ചപ്രകാരോ ജ്വരോ വക്ഷ്യമാണഃ സന്തതാദിഭിര്ഭേദൈഃ പ്രോക്തോ, 'മുനീന്ദ്രൈഃ' ഇതി ശേഷഃ| കുതഃ ? മലേത്യാദി| മലോ-വാതാദിഃ| കാലഃ-പൂര്വാഹ്ണാദിഃ| ബലം ച ബലം ച ബലമിത്യേകശേഷഃ, ബലം ചാബലം ച ബലാബലമ്, കാലേ ബലാബലം കാലബലാബലമ്, സപ്തമീതി യോഗവിഭാഗാത് സമാസഃ, മലാനാം കാലബലാബലം മലകാലബലാബലമ്, തസ്മാത്| ദ്വിബലശബ്ദോऽത്ര നിര്ദിഷ്ടോ ദ്വിവിധസമ്ബന്ധാര്ഥഃ| കോऽസൌ ദ്വിവിധഃ സമ്ബന്ധഃ ? ഇതി ചേത് ബ്രൂമഃ| ജ്വരഃ പഞ്ചവിധഃ കഥിതോ മലകാലബലാത് തഥാ മലകാലബലാബലാത്| തദയമത്രാര്ഥഃ,-സന്തതോ ജ്വരോ മലകാലബലാദുക്തഃ| തഥാ ചാനന്തരമേവ സന്തതലക്ഷണം വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൫൮-൫൯)- "മലാബലിനോ ഗുരവഃ സ്തബ്ധാഃ സന്തതം നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാ ജ്വരം കുര്യുഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്ബലവന്ത ഏവ ദോഷാഃ സന്തതം ജ്വരം കുര്വന്തി| വിഷമജ്വരാശ്ചത്വാരോ മലകാലബലാബലാദ്ഭവന്തി| തഥാ ച വിഷമജ്വരലക്ഷണേऽധുനൈവാധ്യേഷ്യതേ (ശ്ലോ. ൬൪)- "അല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദേര്ലബ്ധ്വാऽന്യതമതോ ബലമ്| സവിപക്ഷോ ജ്വരം കുര്യാദ്വിഷമം ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്||" ഇതി| തസ്മാച്ചതുഷ്പ്രകാരോऽപി വിഷമജ്വരോ മലകാലബലാബലാദ്ഭവതി| ഖരനാദേനാപ്യുക്തമ്-"ബലിഭിഃ സര്വഗൈഃ സാമൈ രസസ്രോതോവിസാരിഭിഃ| നിഷ്പ്രത്യനീകൈര്ദോഷൈര്യഃ സന്തതോ ജായതേ ജ്വരഃ||" ഇത്യാദി| തഥാ തത്രൈവ വിഷമജ്വരേ ഗദിതമ്-"വ്യാധിക്ലിഷ്ടസ്യ' ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ബലാബലവിശേഷസ്തു ദോഷാണാം സമ്പ്രവര്തതേ|" ഇതി| തഥാ തത്രൈവ ചോക്തമ്-"ഭുവ്യുത്ക്രമ്യ യഥാകാലം ബീജം കാലേ പ്രസൂയതേ| തഥാ കാലക്രമാദ്ദോഷഃ കാലേ ജ്വരകാരോ ഭവേത്||" ഇതി| പ്രായശ ഇത്യാദി| ബാഹുല്യേനായം സന്തതാദിജ്വരഃ സന്നിപാതാദ്ഭവതി| [ നനു, ] അത്ര സന്നിപാതേനേത്യസാധു| ന ഹ്യന്യഃ കശ്ചിത്സന്തതാദിവ്യതിരിക്തോ ജ്വരോऽസ്തി യമേകദോഷജം ദ്വിദോഷജം വാ പരികല്പയേദിതി, തസ്മാദസദേതത്| ഉച്യതേ| സമര്യാദയാ ദോഷഗത്യാ യേ സന്തതാദയോ ജ്വരാ ഉത്പദ്യന്തേ, ത ഏകദോഷജാദയ ഉപപദ്യന്തേ| യേ പുനര്വിഷമസമ്പ്രാപ്തിസമുത്പന്നാഃ സന്തതാദയസ്തേ സന്നിപാതേന| ഇതി പ്രായശഃ സന്നിപാതേനേതി ന്യായ്യമേതത്| നനു, ഏവം സതി വാതികോऽയം പൈത്തികോऽയം ശ്ലൈഷ്മികോऽയമയം ദ്വാന്ദ്വിക ഇതി കഥം വ്യപദേശഃ ? ഇത്യാഹ-ഭുയസേതി| സന്നിപാതോദ്ഭവേऽപ്യസ്മിന് സന്തതാദൌ ഭൂയാന്-അധികോ ദോഷഃ, തദ്ദോഷോപലക്ഷിതാം സംജ്ഞാമാസാദയതീത്യര്ഥഃ, വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയമിത്യാദി| തുരവധാരണേ, ഭൂയസൈവ ദോഷേണ വ്യപദേശോ നാന്യേനാപി| തതശ്ചൈവം സന്നിപാതോത്ഥഃ സന്തതാദിജ്വര ഇതി സ്ഥിതമ്| അത ഏവ തന്ത്രാന്തര ഏവം ജഗാദ-"സന്തതോ മാരുതാത്പ്രായഃ പിത്താത് പ്രായസ്തൃതീയകഃ| അന്യേദ്യുശ്ച കഫാത്പ്രായഃ സന്നിപാതാച്ചതുര്ഥകഃ|| സന്നിപാതകൃതത്വാത്തു ദുശ്ചികിത്സ്യശ്ചതുര്ഥകഃ|" ഇതി| തഥാ ച-"പൃഷ്ഠേऽനിലകഫോദ്ഭൂതഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തോദ്ഭവസ്ത്രികേ| ശിരസ്യനിലസമ്ഭൂതോ ഗൃഹ്ണാതീഹ തൃതീയകഃ|| ചതുര്ഥകസ്തു ശ്ലേഷ്മോത്ഥഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ജങ്ഘയോഃ| വാതികഃ ശിരസോऽഭ്യേതി ദ്വിധൈവായം സ്വഭാവതഃ|| പ്രസ്കന്ധതസ്തു വിജ്ഞേയോ വിപരീതശ്ചതുര്ഥകഃ|" ഇതി| അഥ തദേവ പഞ്ചവിധത്വമാഹ-സന്തതഃ സതതോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകചതുര്ഥകാവിതി| നനു, പഞ്ചവിധോ ജ്വര ഇത്യനുപപന്നമ്, ഷഷ്ഠസ്യ ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യ ച വക്ഷ്യമാണത്വാത്| അത്ര ബ്രൂമഃ| ചതുര്ഥകാന്തര്ഗതത്വാദദോഷഃ| പ്ലീഹോദരേ യകൃദുദരവത്| തഥാ ഹി-അഷ്ടാവുദരാണീതി, പ്ലീഹോദരേ ച യഥാ യകൃദുദരസ്യാന്തര്ഭാവാദഷ്ടധാത്വമ്, ഏവം ജ്വരേ ചതുര്ഥക ഏവ ചതുര്ഥകവിപര്യയസ്യാന്തര്ഭാവാത് പഞ്ചധാത്വമേവ ജ്വരസ്യ സാധു|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഉക്താനാം ജ്വരാണാം പൃഥക് പഞ്ചവിധത്വമാഹ-ജ്വരഃ പഞ്ചവിധ ഇതി| മലകാലബലാത് സന്തതഃ, സതതാദയസ്ത്വബലാത്| അബലം-ഹീനബലമ്| തത്ര യഥോത്തരം ജ്ഞേയമ്| പ്രായശോ ഗ്രഹണാദനിയമോऽപി തേന ച സന്നിപാതേന| വാതജ്വരാദിവ്യപദേശസ്തു വാതാദിഭൂയസ്ത്വാത്|
Adhikarana സന്തതജ്വരലക്ഷണമ് (൫൮-൫൯) · Śloka ൫൯
അഥ മഹാരമ്ഭത്വേന പ്രാധാന്യാത് സന്തതസമ്പ്രാപ്തിമേവ ലക്ഷയതി - - - - - - ധാതുമൂത്രശകൃദ്വാഹിസ്രോതസാം വ്യാപിനോ മലാഃ| താപയന്തസ്തനും സര്വാം തുല്യദൂഷ്യാദിവര്ദ്ധിതാഃ||൫൮|| ബലിനോ ഗുരവഃ സ്തബ്ധാ വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ| സന്തതം നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാ ജ്വരം കുര്യുഃ സുദുഃസഹമ്||൫൯||
अथ महारम्भत्वेन प्राधान्यात् सन्ततसम्प्राप्तिमेव लक्षयति - - - - - - धातुमूत्रशकृद्वाहिस्रोतसां व्यापिनो मलाः| तापयन्तस्तनुं सर्वां तुल्यदूष्यादिवर्द्धिताः||५८|| बलिनो गुरवः स्तब्धा विशेषेण रसाश्रिताः| सन्ततं निष्प्रतिद्वन्द्वा ज्वरं कुर्युः सुदुःसहम्||५९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മലാ ജ്വരം കുര്യുഃ-ഉത്പാദയേയുഃ| കീദൃശാഃ ? ധാത്വാദിസ്രോതസാം വ്യാപിനഃ| ധാതവശ്ച മൂത്രം ച ശകൃച്ച താനി വഹന്തി നിത്യം യാനി സ്രോതാംസി തേഷാം| മലാ ഇത്യനേനൈതദ്ദ്യോതയതി| യദൈവ വാതാദയോ മലിനീകരണസ്വഭാവാഃ സ്യുസ്തദാ സന്തതം ജ്വരം കുര്യുഃ, ന തു ദോഷരൂപാ ധാതുരൂപാ വാ| തഥാ, സര്വാം-അശേഷാം, തനും താപയന്തഃ-സന്താപാദിനാ പീഡയന്തഃ, ന പുനഃ സന്താപമാത്രമുത്പാദയന്തഃ| തഥാ, തുല്യൈഃ-സമാനൈഃ, ദൂഷ്യാദിഭിര്വര്ദ്ധിതാഃ-വൃദ്ധിം നീതാഃ| ആദിശബ്ദേന ദേശര്തുപ്രകൃതയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ദൂഷ്യാഃ-രസാദിധാതവഃ| തേ ച ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം യഥായഥം തുല്യത്വാദ്വര്ദ്ധനഹേതവഃ| ദേശര്തുപ്രകൃതയസ്തു തുല്യകാലം മലൈഃ സര്വൈരതുല്യാ അപി ഭവന്തി| പ്രായേണൈകൈകസ്യ മലസ്യ ചൈകൈകോ ദേശോ വാ ഋതുര്വാ പ്രകൃതിര്വാ തുല്യാ ഭവതി| അതഃ "തുല്യദൂഷ്യാദിവര്ദ്ധിതാഃ" ഇത്യുക്തമ്| തഥാ ച, ധന്വദേശോ വാതസ്യൈവ വൃദ്ധിഹേതുഃ, തുല്യത്വാത്; കഫസ്യ ത്വതുല്യത്വാത്ക്ഷപണഹേതുഃ| ആനുപസ്തുല്യത്വാത് കഫസ്യ വൃദ്ധിഹേതുഃ, വാതസ്യ ത്വസമാനത്വാത്ക്ഷപണഹേതുഃ| ഋതാവപ്യേവം ചിന്ത്യമ്| പ്രകൃതിസ്ത്രയാണാം ദോഷാണാം തുല്യകാലം വൃദ്ധിഹേതുര്ന സമ്ഭവതി, വിഷമദോഷജനിതത്വാത്| യേ ത്വേവമവോചന്,-സമാഖ്യാ പ്രകൃതിസ്തുല്യത്വാദേഷാം മലാനാമത്ര ജ്വരേ വര്ദ്ധനഹേതുരിതി| തേऽപി മൈവം വോചന്തേ(വചന്ത്വി)തി വചനീയാഃ| യതോ രോഗജനനോന്മുഖാനാം ദോഷാണാം നാസൌ വൃദ്ധിഹേതുഃ, ആരോഗ്യലക്ഷണത്വാത്| കിമ്ഭൂതാ ദോഷാഃ ? ബലിനഃ, പ്രതിപക്ഷൈരഖണ്ഡിതശക്തിത്വാത്| തഥാ ഗുരവഃ, സാമത്വാത്| സ്തബ്ധാഃ-നിശ്ചലാഃ, ഊര്ധ്വമധശ്ചാനിഃസരണാത്| വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ| വിശേഷഗ്രഹണം മലാനാം സര്വധാത്വാശ്രിതത്വം ദ്യോതയതി| സകലധാതുസമാശ്രിതാ അപി ഭവന്തി| അതിശയേന രസാഖ്യം ധാതുമാശ്രിത്യൈതേ സന്തതം കുര്യുഃ| തഥാ, നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാഃ-പ്രത്യനീകരഹിതാഃ| കീദൃശം ജ്വരമ് ? സുഷ്ഠു ദുഃഖേന-കൃച്ഛ്രേണ, സോഢും ശക്യത ഇതി സുദുഃസഹമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്തതജ്വരലക്ഷണമാഹ-ധാതുമൂത്രശകൃദ്വാഹിസ്ത്രോതസാമിതി| ദൂഷ്യാദയോ-ദൂഷ്യദേശകാലപ്രകൃത്യാദയഃ| " ജ്വരേ തുല്യര്തുദോശത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യത്വഹേതവഃ||" (സം. സൂ. അ.൭) ഇതി തത് ഋതുവിഷയമ്, ന പൂര്വാഹ്ണാദിവിഷയമ്| ഗുരവോ-നിബിഡാവയവാഃ| സ്തബ്ധാഃ- സ്ഥിരാഃ| രസാശ്രിതാഃ- രസസ്ത്രോതസോ വ്യാപിനഃ| സന്തതം നാമ ജ്വരമ്| സന്തതം-അവിച്ഛേദേന, കുര്യാരിത്യാവൃത്യാ വ്യാഖ്യേയമ്| നിഷ്പ്രതിദ്വന്ദ്വാഃ-പ്രതിപക്ഷൈര്ദേശകാലാദിഭിരനഭിഭൂതാഃ|
Adhikarana സന്തതസ്യാവധിഃ (൬൦-൬൩) · Śloka ൬൩
മലം ജ്വരോഷ്മാ ധാതൂന്വാ സ ശീഘ്രം ക്ഷപയേത്തതഃ| സര്വാകാരം രസാദീനാം ശുദ്ധ്യാऽശുദ്ധ്യാऽപി വാ ക്രമാത്||൬൦|| വാതപിത്തകഫൈഃ സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാന്| പ്രായോऽനുയാതി മര്യാദാം മോക്ഷായ ച വധായ ച||൬൧|| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ മതം, ഹാരീതസ്യ പുനഃ സ്മൃതിഃ| ദ്വിഗുണാ സപ്തമീ യാവന്നവമ്യേകാദശീ തഥാ||൬൨|| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച| ശുദ്ധ്യശുദ്ധൌ ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തതേ||൬൩||
मलं ज्वरोष्मा धातून्वा स शीघ्रं क्षपयेत्ततः| सर्वाकारं रसादीनां शुद्ध्याऽशुद्ध्याऽपि वा क्रमात्||६०|| वातपित्तकफैः सप्त दश द्वादश वासरान्| प्रायोऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च||६१|| इत्यग्निवेशस्य मतं, हारीतस्य पुनः स्मृतिः| द्विगुणा सप्तमी यावन्नवम्येकादशी तथा||६२|| एषा त्रिदोषमर्यादा मोक्षाय च वधाय च| शुद्ध्यशुद्धौ ज्वरः कालं दीर्घमप्यनुवर्तते||६३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജ്വരസ്യോഷ്മാ-അനലധര്മഃ സകലവസ്തുക്ഷപണസ്വഭാവഃ, സ കദാചിത്തഥാഭൂതാദദൃഷ്ടവശാദസ്മിന് ജ്വരേ ധാതുമലയോരേകലോലീഭൂതയോര്മലം-വാതവിഡാദികം, ക്ഷപയേത്| തഥാഭൂതാദദൃഷ്ടസാമര്ഥ്യാദ്ധാതൂന്വാ-രസാദീന്, ക്ഷപയേത്| ശീഘ്രം-ആശ്വേവ, ന തു ചിരേണ കാലേന അത്ര ച മലക്ഷപണോദ്യതോऽയം ജ്വരോഷ്മാ ന ധാതുക്ഷപണോദ്യത ഇതി നിരാമലക്ഷണേന വിജ്ഞായതേ| തത്ര ചൈതന്നിരാമലക്ഷണമ്-'അസംരോധസ്നോതസ്ത്വം സപ്രാണത്വമങ്ഗലാഘവം വാതാനുലോമനത്വം വാഗ്ദേഹമനശ്ചേഷ്ടാസ്വനാലസ്യമഗ്നിദീപ്തത്വം വിശദാസ്യത്വം മൂത്രപുരീഷാദിമലപ്രവര്തനത്വം ക്ഷുദുപഗമോ നിര്ഗ്ലാനിതാ' ഇത്യേവം കിഞ്ചിദുത്പദ്യമാനമുപലഭ്യ നിശ്ചീയതേ ജ്വരോഷ്മണോ മലക്ഷപണോദ്യതത്വമ്| ഏതല്ലക്ഷണവിപര്യയേണ ദോഷോപക്രമണീയോക്തേന (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩|൨൩) - "സ്രോതോരോധ" ഇത്യാദിനാ സാമലക്ഷണമവഗമ്യ നിശ്ചീയതേ, യഥാऽയം ജ്വരോഷ്മാ ധാതുക്ഷപണോദ്യത ഇതി| സ ഇത്യനുവര്തതേ| തതഃ-തസ്മാന്മലധാതുക്ഷപണാത് കാരണാത്, രസാദീനാം-ധാതുമൂത്രശകൃദ്ദോഷാണാം ദ്വാദശാനാമ്പ്യേകലോലീഭൂതാനാം, സര്വാകാരം-നിഃശേഷം കൃത്വാ, ശുദ്ധ്യാ-ജ്വരോഷ്മണാ നിഷ്പാദിതയാ നിര്മലതയാ, വാതപിത്തകഫൈര്ഭൂയിഷ്ഠൈരേകൈകശ ഉത്പന്നഃ സ സന്തതോ ജ്വരഃ പ്രായോ മോക്ഷായ-ജ്വരമുക്തയേ, മര്യാദാം-അവധിം, സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാനനുയാതി-അനുവര്തതേ| വാസരാനിതി "അത്യന്തസംയോഗേ" ദ്വിതീയാ| സര്വ ആകാരോ യസ്മിന് ശോധനേ തത്സര്വാകാരം-നിഃശേഷരൂപമ്| "ക്രിയാവിശേഷണാനാം നപുംസകത്വം ദ്വിതീയാ ച" ഇതി ദ്വിതീയാ| ക്രമാത്-യഥാക്രമമ്, തേന വാതഭൂയിഷ്ഠഃ സന്തതോ ജ്വരഃ സപ്ത വാസരാന്, പിത്തഭൂയിഷ്ഠോ ദശവാസരാന് , കഫഭൂയിഷ്ഠോ ദ്വാദശവാസരാന്, ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| തഥാ, രസാദീനാം-ഏകലോലീഭൂതാനാം കേവലം ജ്വരോഷ്മക്ഷപണമാത്രമനുഭവതാം, അശുധ്ദ്യാ-സമലതയാ, ഏഷാമേഷ ജ്വരോഷ്മാ വാതപിത്തകഫൈരേകൈകശ ഉത്പന്നഃ പ്രായോ വധായ മര്യാദാം സപ്ത ദശ ദ്വാദശ വാസരാനനുയാതി| പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ഏഷാ മര്യാദാ| കദാചിച്ച വാതജ്വരാദിരുക്തേഭ്യഃ സപ്താദി വാസരേഭ്യോऽധികാനി ദിനാന്യനുവൃത്ത്യ മോക്ഷായ വധായ വാ ഭവതി, കദാചിത് ന്യൂനാന്യപീതി| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"പിത്തകഫാനിലവൃധ്ദ്യാ ദശദിവസദ്വാദശാഹസപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ജ്വരോഷ്മണാ ധാതുമലപാകാത്||" ഇതി| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ മതം-ജ്ഞാനമ്| ഹാരീതസ്യ പുനരേവം സ്മൃതിഃ-സ്മരണമ്, നിത്യത്വാദായുര്വേദസ്യ| ദ്വിഗുണാ സപ്തമീ-ചതുര്ദശദിനാനി യാവദ്വാതജ്വരഃ സന്തതഃ, പിത്തജ്വരോ ദ്വിഗുണാ നവമീ-അഷ്ടാദശദിനാനി, കഫജ്വരോ ദ്വിഗുണൈകാദശീ-ദ്വാവിംശതിര്ദിവസാഃ| "ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച|" ഇതി "സര്വാകാരം രസാദീനാം ശുദ്ധ്യാऽശുദ്ധ്യാऽപി വാ ക്രമാത്|" ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തനീയമ്| ത്രയശ്ച തേ ദോഷാശ്ച ത്രിദോഷാഃ, തേഷാം മര്യാദാ-അവധിഃ, ത്രിദോഷമര്യാദാ| ദ്വയമപി ചൈതത് തന്ത്രകൃദ്വചഃ പ്രമാണമ്, തഥാദൃഷ്ടത്വാത്| ഇദാനീം യഥാപരിഭാഷിതാത് ദ്വിവിധാദപി മര്യാദാപ്രകാരാദധികതരം കാലം യഥാऽസ്യ ജ്വരസ്യാനുവൃത്തിര്ഭവതി തഥാ ദര്ശയിതുമാഹ-ശുധ്ദ്യശുദ്ധാവിതി| ശുദ്ധിസഹിതാ അശുദ്ധിഃ ശുദ്ധ്യശുദ്ധിഃ| ശാകപാര്ഥിവാദിത്വാത്സമാസഃ| തസ്യാം സത്യാം ജ്വരഃ സന്തതാഖ്യോ ദീര്ഘമപി കാലമനുവര്തതേ-അനുബധ്നാതി| കദാചിദ്രസാഖ്യോ ധാതുര്മലരഹിതോ ജ്വരോഷ്മണാ ക്ഷപിതമലോ ഭവതി, കദാചിദ്രക്താദ്യന്യതമഃ, കദാചിദ്രക്താദയഃ സര്വേ ന രസഃ, കദാചിദ്രക്താദയഃ സര്വേ കിഞ്ചിന്മലരഹിതാ ന രസസ്തഥാഭൂതഃ, കദാചിത്കിഞ്ചിന്മലരഹിതോ രക്താദ്യന്യതമഃ, ഏവംപ്രകാരാ ശുദ്ധിസഹിതാ അശുദ്ധിരുച്യതേ| തസ്യാം സത്യാം സന്തതാഖ്യോ ജ്വരോ ദീര്ഘകാലമനുവര്തതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്തതസ്യാവധിമാഹ-മലം ജ്വരോഷ്മേതി| സ ച ദ്വിവിധഃ,-മോക്ഷാവധിര്വധാവധിശ്ചേതി| തത്ര യദാ ജ്വരോഷ്മാ രസാദീനാം-ദൂഷ്യാണാം, സര്വാകാരം-സര്വഥാ, ശുധ്യാ-ഹേതുഭൂതയാ, മലം ക്ഷപയേത്, തദാ മോക്ഷഃ|യദാ തു രസാദീനാം സര്വാകാരമശുദ്ധ്യാ ധാതൂന് ക്ഷപയേത്, തദാ വധഃ| യദാ തു ന സര്വാകാരം ശുദ്ധിരശുദ്ധിര്വാ തദാ ശുധ്യശുധ്യോര്ജ്വരഃ കാലം ദീര്ഘമപ്യനുവര്തത ഇതി| തതോ-ജ്വരോത്പത്തേരനന്തരമ്| സപ്തമ്യാദിദൈഗുണ്യം പൂര്വതിഥിദ്വൈഗുണ്യമാക്ഷിപതി, ചതുര്ദശാഷ്ടാദശദ്വാവിംശതിവാസരാനിത്യര്ഥഃ| ക്ഷപണീയാല്പത്വബഹുത്വകൃതോऽയമവധിഭേദഃ രോഗസ്വഭാവകൃതോ വാ, അഗ്നിവേശഹാരീതയോര്മതഭേദസ്ഥിത്യാ കൃതഃ|
Adhikarana സതതാദിചതുഷ്ടയസാമാന്യലക്ഷണമ് (൬൪-൬൫) · Śloka ൬൫
ഏവം സന്തതസ്യ ലക്ഷണമാഖ്യായ സതതകാദീനാം വിഷമജ്വരസംജ്ഞാനിമിത്തം സാമാന്യേന ലക്ഷണമാഹ - - - - കൃശാനാം വ്യാധിമുക്താനാം മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമ്| അല്പോऽപി ദോഷോ ദൂഷ്യാദേര്ലബ്ധ്വാऽന്യതമതോ ബലമ്||൬൪|| സവിപക്ഷോ ജ്വരം കുര്യാദ്വിഷമം ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്| |൬൫|
एवं सन्ततस्य लक्षणमाख्याय सततकादीनां विषमज्वरसंज्ञानिमित्तं सामान्येन लक्षणमाह - - - - कृशानां व्याधिमुक्तानां मिथ्याहारादिसेविनाम्| अल्पोऽपि दोषो दूष्यादेर्लब्ध्वाऽन्यतमतो बलम्||६४|| सविपक्षो ज्वरं कुर्याद्विषमं क्षयवृद्धिभाक्| |६५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഈദൃശാനാം പുംസാമല്പോऽപി-ഹീനബലോऽപി, അപിശബ്ദാന്മഹാബലോऽപി, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമോ, ജ്വരം വിഷമസംജ്ഞം കുര്യാത്| കിം കൃത്വാ ? ദൂഷ്യാദേരന്യതമതോ ബലം ലബ്ധാ| ആദിശബ്ദോ ദേശര്ത്വോര്ഗ്രഹണായ| അന്യതമഗ്രഹണം ചോപലക്ഷണാര്ഥമ്| തേന കദാചിദ്ദൂഷ്യാദേരേകസ്മാദ്രസാദേഃ കദാചിദ്ദ്വാഭ്യാം രസരക്താദ്യന്യതമാഭ്യാം കദാചിദ്ദൂഷ്യദേശാഭ്യാം കദാചിദ്ദൂഷ്യദേശര്തുഭ്യോ ബലം ലബ്ധ്വേതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതോ ദോഷഃ ? സവിപക്ഷഃ,-സഹ വിപക്ഷേണ-പ്രത്യനീകേന ദൂഷ്യാദ്യന്യതമേന, വര്തതേ സവിപക്ഷഃ| തഥാ ച കിമ്ഭൂതഃ ? ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിശ്ച, തേ ഭജതേ-സേവതേ, ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്| സന്തതോ ഹി ജ്വരോ നിഷ്പ്രത്യനീക ഇതി സന്തതാദസ്യ ഭേദഃ| മിഥ്യാഹാരാദിസേവിനാമിത്യത്രാദിശബ്ദേന വിഹാരൌഷധാദിപരിഗ്രഹഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഷമാഖ്യസ്യ സന്തതാദിചതുഷ്ടയസ്യ സാമാന്യലക്സണമാഹ-കൃശാനാമിതി| കൃശത്വാദിത്രയസ്യാഷ്ടധാऽപി ഹേതുത്വമ്| അന്യതമതഃ-ന തു സന്തതവത്സവൈഭ്യോ ദൂഷ്യാദിഭ്യഃ| ദോഷ ഇതി ക്ഷയവൃദ്ധിഭാക്|
Adhikarana ദോഷസ്യ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തീ (൬൫-൬൬) · Śloka ൬൬
| ദോഷഃ പ്രവര്തതേ തേഷാം സ്വേ കാലേ ജ്വരയന് ബലീ||൬൫|| നിവര്തതേ പുനശ്ചൈഷ പ്രത്യനീകബലാബലഃ| |൬൬|
| दोषः प्रवर्तते तेषां स्वे काले ज्वरयन् बली||६५|| निवर्तते पुनश्चैष प्रत्यनीकबलाबलः| |६६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേഷാം-കൃശാദീനാം, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമഃ, സ്വേ കാലേ-യോ യസ്യാത്മീയഃ കാലോ വൃദ്ധിഹേതുര്വയോഹോരാത്രിഭുക്തലക്ഷണസ്തസ്മിന് സ്വേ കാലേ, ദോഷഃ പ്രവര്തതേ,- സ്വീയം കര്മ ദര്ശയതീത്യര്ഥഃ| കിം കുര്വന് ? ജ്വരയന്-സന്താപമുത്പാദയന്| കീദൃശോ ദോഷഃ ? ബലീ-ബലവാന് സന് പ്രവര്തതേ| പുനശ്ചൈഷഃ-വിഷമജ്വരാരമ്ഭീ ദോഷഃ സതതകാദേരുത്പാദകോ, നിവര്തതേ-സ്വവ്യാപാരാദ്വിരമതി| കിമ്ഭൂതഃ ? പ്രത്യനീകസ്യ ബലം പ്രത്യനീകബലം, തേനാബലഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,-യദ്യസൌ ദോഷോ ദൂഷ്യാദീനാം സപക്ഷാണാമന്യതമസ്മാദ്ബലം ലഭതേ തദാऽസൌ സ്വവ്യാപാരേ പ്രവര്തതേ| യദാ തു തസ്യ വിപക്ഷാ ഭവന്തി തദാതേഷാം വിപക്ഷാണാമന്യതമസ്യ ബലേനാസ്യ ദോഷസ്യ ബലം ഹീയതേ| തദാനീം ച പ്രത്യനീകബലാബലത്വാദസൌ ദോഷോ നിവര്തതേ, വടാദിബീജവത്| യഥാ,-വടാദിബീജം ജലാദിസാമഗ്രീതോ ബലമാസാദ്യ വിശിഷ്ടേ കാലേ രോഹതി-അങ്കുരാദികമുദ്ഭാവയതി തതോ ജലാദിവിരഹാദ്ഭൂമാവേവാവതിഷ്ഠതേ, ന തു സ്വകാര്യമുദ്ഭാവയതി, തഥൈവൈഷോऽപി വിഷമജ്വരസ്യ കര്താ ദോഷഃ സ്വപക്ഷതോ ദൂഷ്യാദേര്ബലം ലബ്ധ്വാ സ്വവ്യാപാരം കുരുതേ| യദാ തു വിപക്ഷബലേനാസൌ പ്രതിഹതശക്തിസ്തദാ സ്വവ്യാപാരം ന കുരുതേ, ദേഹ ഏവ നിലീയ തിഷ്ഠതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- യഥോക്തമര്ഥം വിവൃണോതി-ദോഷ ഇതി| തേഷാം-വിഷമാണാം, പ്രത്യനീകസ്യ-പ്രതിപക്ഷസ്യ, ബലേന അബലഃ-അപഗതബലഃ|
Adhikarana വിഷമജ്വരസ്യ സന്തതനിവൃത്തിര്നാസ്തി (൬൬-൬൭) · Śloka ൬൭
| ക്ഷീണേ ദോഷേ ജ്വരഃ സൂക്ഷ്മോ രസാദിഷ്വേവ ലീയതേ||൬൬|| ലീനത്വാത്കാര്ശ്യവൈവര്ണ്യജാഡ്യാദീനാദധാതി സഃ| |൬൭|
| क्षीणे दोषे ज्वरः सूक्ष्मो रसादिष्वेव लीयते||६६|| लीनत्वात्कार्श्यवैवर्ण्यजाड्यादीनादधाति सः| |६७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷേ-വിഷമജ്വരകാരിണി, ക്ഷീണേ സതി, സതതകാദിജ്വരഃ സൂക്ഷ്മോ ഭൂത്വാ രസാദിഷ്വേവ ധാതുഷു ലീയതേ-ലയം യാതി| കഥം പുനരേതദവഗമ്യതേ ? യദസൌ ലീനോ ന പുനര്വിനഷ്ട ഏവ, ഇത്യത്ര ഹേതുമാഹ-ലീനത്വാദിത്യാദി| സ തു ലീനോ ജ്വരോ ലീനത്വാത് കാര്ശ്യാദീന് കരോതി| അത ഏവാസൌ ന വിനഷ്ട ഏവേത്യുച്യതേ| യതഃ കാര്ശ്യാദ്യുദ്ഗമ ഉപലഭ്യതേ| നിരന്വയവിനഷ്ടാദ്ധി തദ്ധേതുകാര്ശ്യാദ്യനുപലബ്ധിരേവ| തസ്മാല്ലീനോ ദോഷോ വിഷമജ്വരേഷു ഭവതീതി സ്ഥിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഷമജ്വരസ്യ സന്തതനിവൃത്തിര്നാസ്തീത്യാഹ-ക്ഷീണേ ദോഷ ഇതി| രസഗ്രഹണം സന്തതസ്യാപി മധ്യമേ ലീനത്വമസ്തീതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| അനേനൈവാഭിപ്രായേണ രുഗ്വിനിശ്ചയേ (മാ. നി. ജ്വ. ശ്ലോ. ൩൨) - " ധാതുമന്യതമം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ്|" ഇത്യുപക്രമ്യ "സന്തതം രസരക്തസ്ഥഃ" ഇത്യുക്തമ്| ആദധാതി-കരോതി| ചതുര്ഥകാത്പരം വിഷമസമ്ഭവേ സങ്ഗ്രഹേ യുക്തിരുക്താ (നി. അ. ൨) - "അതിലീനോऽതിമന്ദത്വാദ്ഭവത്യഹ്നി ന പഞ്ചമേ|" ഇതി|
Adhikarana സന്തതാദീനാം സന്തതത്വാദൌ യുക്തിഃ (൬൭-൬൯) · Śloka ൬൯
നനു, തുല്യേऽപി വാതാദിദോഷപ്രകോപേ സന്തതജ്വര ഏവാശുസകലകായവ്യാപ്തിഃ, സതതകാദിഷു തു ചിരേണ വിച്ഛിദ്യ ഭവതീത്യത്ര യുക്തിഃ കാ ? ഇത്യാഹ - - - - | ആസന്നവിവൃതാസ്യത്വാത്സ്രോതസാം രസവാഹിനാമ്||൬൭|| ആശു സര്വസ്യ വപുഷോ വ്യാപ്തിര്ദോഷേണ ജായതേ| സന്തതഃ സതതസ്തേന, വിപരീതോ വിപര്യയാത്||൬൮|| വിഷമോ വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോऽനുഷങ്ഗവാന്| |൬൯|
ननु, तुल्येऽपि वातादिदोषप्रकोपे सन्ततज्वर एवाशुसकलकायव्याप्तिः, सततकादिषु तु चिरेण विच्छिद्य भवतीत्यत्र युक्तिः का ? इत्याह - - - - | आसन्नविवृतास्यत्वात्स्रोतसां रसवाहिनाम्||६७|| आशु सर्वस्य वपुषो व्याप्तिर्दोषेण जायते| सन्ततः सततस्तेन, विपरीतो विपर्ययात्||६८|| विषमो विषमारम्भक्रियाकालोऽनुषङ्गवान्| |६९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ആസന്നം വിവൃതം ചാസ്യം-മുഖം, യേഷാം രസവാഹിനാം സ്രോതസാം താന്യേവമ്| തേഷാം ഭാവ ആസന്നവിവൃതാസ്യത്വമ്| തസ്മാദ്ധേതോസ്തത്ര പ്രവിഷ്ടേന ദോഷേണ ശീഘ്രം സര്വസ്യ വപുഷഃ-ശരീരസ്യ, വ്യാപ്തിര്ജായതേ| തേന-കാരണേന ദോഷേണാശു സര്വശരീരവ്യാപ്തിലക്ഷണേന, സന്തതാഖ്യോ ജ്വരഃ സതതോ-നിരന്തരോ, ഭവതി| വിപരീതഃ പ്രകൃതത്വാത്സന്തതേന വിഷമോ-വിഷമസംജ്ഞഃ, സതതാദിജ്വരോ വിപരീതോ ഭവതി-ന നിരന്തരം ജ്വരയതി| കസ്മാദ്വിപരീതഃ ? വിപര്യയാത്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-സ്ഥൂലാന്യാസന്നാനി വിവൃതാസ്യാനി ച രസവാഹീനി സ്രോതാംസി| ദൂരതരാണി സംവൃതാസ്യാനി സൂക്ഷ്മതരാണി ച രക്തവാഹീനി| തൈര്ദോഷശ്ചിരേണ തഥാ അസാകല്യേന കായം വ്യാപ്നുവന് വിച്ഛിന്നകാലം ജ്വരം കരോതി| അത ഏവാഹ (ശ്ലോ. ൭൦)- "അഹോരാത്രസ്യ സ ദ്വിഃ സ്യാത്" ഇത്യാദി| തതോ ദൂരതരാണി സംവൃതതരാസ്യാനി ച മാംസവാഹീനി സ്രോതാംസി| താനി ചിരതരേണ പ്രാപ്നോതി ദോഷഃ| ന ചൈതൈഃ സ്രോതോഭിഃ സാകല്യേന യുഗപദ്ദേഹമനുവ്യാപ്നോതി| അതോऽനേന കാരണേനാസാവന്യസ്മിന് ദിനേ ജ്വരം നിര്വര്തയത്യന്യേദ്യുഃസംജ്ഞമ്| തേനാസൌ സതതാദപി വിപ്രകൃഷ്ടോ ഭവതി| തതോऽപി സൂക്ഷ്മതരാണി സംവൃതതരമുഖാനി ച മേദോവഹാനി| താനി ചിരതരേണ ദോഷഃ പ്രാപ്നോതി| ന ച തൈരശേഷദേഹം വ്യാപ്നോതി| അതോऽസാവനേന കാരണേന യഥാക്രമമന്യദിനമേകം ഹിത്വാ തൃതീയേऽഹ്നി തൃതീയകോ ഭവതി| തതോऽപ്യനേനൈവ വിപ്രകൃഷ്ടതമേന ക്രമേണ ദിനദ്വയം ഹിത്വാ ചതുര്ഥകോ ഭവതി| ഏവം ചതുര്ഥകവിപര്യയശ്ച| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യാഖ്യത് (നി. അ. ൨)- "സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരദൂരതരേഷു ച| ദോഷോ രക്താദിമാര്ഗേഷു ശനൈരല്പശ്ചിരേണ യത്|| യാതി ദേഹം ച നാശേഷം ഭൂയിഷ്ഠം ഭേഷജേऽപി ച| ക്രമോऽയം തേന വിച്ഛിന്നസന്താപോ ലക്ഷ്യതേ ജ്വരഃ||" ഇതി| അധുനാ വിഷമജ്വരസ്യ സ്വരൂപം പ്രതിപാദയന്നാഹ-വിഷമ ഇതി| വിഷമോ-വിഷമസംജ്ഞോ ജ്വരോ, വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോ ഭവതി| ആരമ്ഭശ്ച ക്രിയാ ച കാലശ്ച ആരമ്ഭക്രിയാകാലാഃ| വിഷമാ ആരമ്ഭക്രിയാകാലാ യസ്യ സ ഏവമ്| തത്ര വിഷമ ആരമ്ഭോ യഥാ,-കശ്ചിത്പൂര്വം മൂര്ധാനമാരഭ്യാഗച്ഛതി, കശ്ചിത്പൃഷ്ഠമ്, കശ്ചിജ്ജങ്ഘാഭ്യാമിതി| വിഷമക്രിയോ യഥാ,-കശ്ചിച്ഛീതകൃത്, കശ്ചിദ്ദാഹകൃദിതി| വിഷമകാലശ്ച യഥാ,- കശ്ചിത്പൂര്വാഹ്ണേ സമാഗച്ഛതി, കശ്ചിന്മധ്യാഹ്നേ, കശ്ചിദപരാഹ്ണേ, കശ്ചിന്നിശീഥേ, ഇതി| തഥാ, അനുഷങ്ഗവാന്-ദീര്ഘകാലാനുബന്ധീ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്തതാദീനാം സന്തതത്വാദൌ യുക്തിമാഹ-ആസന്നവിവൃതാസ്യത്വാദിതി| ആസന്നമാമാശയമ്| ആമാശയസ്ഥോ ഹി ദോഷോ ജ്വരം കരോതി| ആസന്നത്വാദാശുപ്രാത്പിഃ| വിവൃതാസ്യത്വാദസംവലിതപ്രവേശഃ| ആസ്രോതസ്യാദാമാശയം യാതീത്യഖണ്ഡിതത്വം സന്തതസ്യ| സതതേ ത്വാമാശയരക്തസ്രോതസോ യാതായാതേ രസസ്ത്രോതസാ ഖണ്ഡിതത്വമ്| ഏവമുത്തരേഷൂത്തരോത്തരം ഖണ്ദിതത്വമ്| വിപരീതഃ-ഖണ്ഡിതഃ| വിപര്യയാത്-ദൂരസംവൃതാസ്യത്വാത്| വിഷമാരമ്ഭഃ-കദാചിച്ഛീതപൂര്വഃ കദാചിദ്ദാഹപൂര്വഃ, കദാചിച്ഛിരസഃ കദാചിത്പാദതഃ| വിഷമക്രിയഃ-കദാചില്ലങ്ഘനസാധ്യഃ കദാചിദ്ബൃംഹണസാധ്യഃ| വിഷമകാലഃ-കദാചിത്പൂര്വാഹ്ണേ കദാചിദപരാഹ്ണേ| അനുഷങ്ഗവാന്-ഉപചര്യമാണോऽപി ബഹൂനി ദിനാന്യവതിഷ്ഠതേ| സങ്ഗ്രഹേ തു വിസ്തരേണ യുക്തിരുക്താ (നി. അ. ൨) - " സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരദൂരതരേഷു ച| ദോഷോ രക്താദിമാര്ഗേഷു ശനൈരല്പശ്ചിരേണ യത്|| യാതി ദേഹം ച നാശേഷം ഭൂയിഷ്ഠം ഭേഷജേऽപി ച| ക്രമോऽയം തേന വിച്ഛിന്നസന്താപോ ലക്ഷ്യതേ ജ്വരഃ|| വിഷമോ വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോऽനുഷങ്ഗവാന്| യഥോത്തരം മന്ദഗതിര്മന്ദശക്തിര്യഥായഥാ|| കാലേനാപ്നോതി സദ്ദശാന് സ രസാര്ദീസ്തഥാ തഥാ| ദോഷോ ജ്വരയതി കുദ്ധശ്ചിരാച്ചിരതരേണ ച|| ഭൂമൌ സ്ഥിതം ജലൈഃ സിക്തം കാലമേവ പ്രതീക്ഷതേ| അങ്കുരായ് യഥാ ബീജദോഷബീജം രുജേ തഥാ|| വേഗം കൃത്വാ വിഷം യദ്വദാശയേ ലീയതേऽബലമ്| കുപ്യത്യാത്പബലം ഭൂയഃ കാലേ ദോഷവിഷം തഥാ|| ഏവം ജ്വരാഃ പ്രവര്തന്തേ വിഷമാഃ സന്തതാദയഃ|" ഇതി|
Adhikarana സതതലക്ഷണമ് (൬൯-൭൦) · Śloka ൭൦
| ദോഷോ രക്താശ്രയഃ പ്രായഃ കരോതി സതതം ജ്വരമ്||൬൯|| അഹോരാത്രസ്യ സ ദ്വിഃ സ്യാത്| |൭൦|
| दोषो रक्ताश्रयः प्रायः करोति सततं ज्वरम्||६९|| अहोरात्रस्य स द्विः स्यात्| |७०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, രക്താശ്രയോ ദോഷഃ സതതം ജ്വരം വിദധാതി| പ്രായോഗ്രഹണാത് രസാദ്യാശ്രയത്വമസ്യ സൂചയതി| തസ്മാത്സര്വോ ജ്വരഃ സര്വധാതുവ്യാപീ| ഭൂയാംസ്തു ധാതുര്വ്യപദിശ്യതേ| അത ഏവ സന്തതേ പപാഠ (ശ്ലോ. ൫൯) - "വിശേഷേണ രസാശ്രിതാഃ|" ഇതി| തസ്മാദ്വിശേഷേണ രക്താശ്രയഃ സതത ഇത്യവേഹി| സഃ-സതതഃ, അഹോരാത്രസ്യ മധ്യേ ദ്വിഃ സ്യാത്-ദ്വൌ കാലാവനുവര്തതേ| അഹര്യുക്താ രാത്രിരഹോരാത്രഃ| "അഹഃസര്വൈകദേശ" ഇത്യാദിനാ അച് സമാസാന്തഃ| "രാത്രാഹ്നാഹാഃ പുംസി" ഇതി പുംസ്ത്വമ്| ദ്വൌ വാരൌ ദ്വിഃ| "ദ്വിത്രിചതുര്ഭ്യഃ സുച്" ഇതി സുച്| അത്ര ച നായം നിയമഃ, യദഹ്ന്യേകവാരം രാത്രാവേകവാരമിതി, കിം തര്ഹി ? കദാചിദഹ്ന്യേവ വാരദ്വയം, കദാചിദ്രാത്രാവേവ വാരദ്വയം, കദാചിദ്ദ്വയോരപി വാരദ്വയമിതി പ്രതീഹി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സതതലക്ഷണമാഹ-ദോഷോ രക്താശ്രയ ഇതി|
Adhikarana അന്യേദ്യുര്ലക്ഷണമ് (൭൦) · Śloka ൭൦
സകൃദന്യേദ്യുരാശ്രിതഃ| തസ്മിന്മാംസവഹാ നാഡീഃ|൭൦|
सकृदन्येद्युराश्रितः| तस्मिन्मांसवहा नाडीः|७०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സകൃദന്യേദ്യുഃ 'അഹോരാത്രസ്യ ഇത്യനുവര്തതേ| അഹോരാത്രസ്യ മധ്യേऽയമന്യേദ്യുര്നാമ വിഷമജ്വരഃ സകൃത്-ഏകവാരം ഭവേത്| കദാചിദഹ്ന്യേകവാരമുത്പദ്യതേ, കദാചിദ്രാത്രാവിതി| തസ്മിന്-അന്യേദ്യുര്ജ്വരേ, സര്വധാത്വാശ്രയോऽപി ദോഷോ വിശേഷേണ മാംസവഹാ നാഡീരാശ്രിതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അന്യേദ്യുര്ലക്ഷണമാഹ-സകൃദിതി| സകൃത്-ഏകവാരമ്| ആശ്രിതോ ദോഷഃ| അസ്മിന്-അന്യേദ്യൌ||
Adhikarana തൃതീയകലക്ഷണമ് (൭൦-൭൧) · Śloka ൭൧
| മേദോനാഡീസ്തൃതീയകേ||൭൦|| ഗ്രാഹീ പിത്താനിലാന്മൂര്ധ്നസ്ത്രികസ്യ കഫപിത്തതഃ| സപൃഷ്ഠസ്യാനിലകഫാത്സ ചൈകാഹാന്തരഃ സ്മൃതഃ||൭൧||
| मेदोनाडीस्तृतीयके||७०|| ग्राही पित्तानिलान्मूर्ध्नस्त्रिकस्य कफपित्ततः| सपृष्ठस्यानिलकफात्स चैकाहान्तरः स्मृतः||७१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തൃതീയകേ മേദോവഹാ നാഡീര്വിശേഷേണ ദോഷ ആശ്രിത ഇതി യോജ്യമ്| മേദോവഹാ നാഡീരാശ്രിത്യ ദോഷസ്തൃതീയകം കുരുത ഇത്യര്ഥഃ| സ ച ത്രിവിധഃ,-പിത്തവാതാദധികാത് കഫപിത്താത് വാതകഫാച്ച| തത്ര ഗ്രാഹീ മൂര്ധ്നഃ-ശിരസഃ, പിത്താനിലാത്തൃതീയകോ ഭവതി, മൂര്ധ്നി വേദനാസ്താസ്താ ജനയതീത്യര്ഥഃ| യശ്ച കഫപിത്താദുത്പദ്യതേ സ ത്രികസ്യ ഗ്രാഹീ-ത്രികേ പീഡാമുത്പാദയതി| യശ്ചാനിലകഫാജ്ജായതേ സ പൃഷ്ഠസഹിതസ്യ ത്രികസ്യ ഗ്രാഹീ-പൃഷ്ഠേ ത്രികേ ച പീഡാം ജനയതി| ഏവമയം ത്രിപ്രകാരസ്വഭാവഃ| സ ച തൃതീയക ഏകാഹാന്തര ഇതി സ്മൃതോ, 'മുനിഭിഃ' ഇതി ശേഷഃ| ഏകേനാഹ്നാऽന്തരം-വ്യവധാനം, യസ്യ സ ഏവമ്| ഏകസ്മിന്നഹനി തിരോഭൂയ പുനരുദേതീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- തൃതീയകലക്ഷണമാഹ-മേദോനാഡീരിതി| സ ചത്രിവിധഃ,-പിത്താനിലജോ മൂര്ന്ഘഃ പ്രവര്തതേ, കഫപിത്തജസ്നികാത്, വാതകഫജഃ പൃഷ്ഠാത്| ത്രിവിധോऽപ്യേകാഹാന്തരഃ |
Adhikarana ചതുര്ഥകലക്ഷണമ് (൭൨-൭൩) · Śloka ൭൩
ചതുര്ഥകോ മലേ മേദോമജ്ജാസ്ഥ്യന്യതമസ്ഥിതേ| മജ്ജസ്ഥ ഏവേത്യപരേ പ്രഭാവം സ തു ദര്ശയേത്||൭൨|| ദ്വിധാ കഫേന ജംഘാഭ്യാം സ പൂര്വം ശിരസോऽനിലാത്| |൭൩|
चतुर्थको मले मेदोमज्जास्थ्यन्यतमस्थिते| मज्जस्थ एवेत्यपरे प्रभावं स तु दर्शयेत्||७२|| द्विधा कफेन जंघाभ्यां स पूर्वं शिरसोऽनिलात्| |७३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മേദശ്ച മജ്ജാ ചാസ്ഥി ച മേദോമജ്ജാസ്ഥീനി, തേഷാമന്യതമസ്മിന് സ്ഥിതേ ദോഷേ കദാചിന്മേദസി സ്ഥിതേ ദോഷേ കദാചിന്മജ്ജനി കദാചിദസ്ഥനി സ്ഥിതേ ദോഷേ ചതുര്ഥകോ ജ്വരോ ജായതേ| ഏകം ദിനം ജ്വരയിത്വാ ഹ്യഹം വിമുച്യ പുനര്ജ്വരയതി സ ചതുര്ഥകോ വേദ്യഃ| മജ്ജസ്ഥ ഏവേത്യപരേ-അന്യേ പുനരാചാര്യാ ഏവം സ്മരന്തി, ചതുര്ഥകോ ജ്വരോ മജ്ജസ്ഥ ഏവ ദോഷേ ജായതേ| സ പുനശ്ചതുര്ഥകഃ പ്രഭാവം ദ്വിധാ-ദ്വിപ്രകാരം, ദര്ശയേത്| കഫേനാധികേന യോ ജായതേ സ പൂര്വം-പ്രഥമം, ജങ്ഘാഭ്യം തതോऽന്യേഭ്യോऽങ്ഗേഭ്യഃ| അനിലാദ്യോ ഭവതി സ പൂര്വം ശിരസോ ജായതേऽനന്തരമങ്ഗാന്തരേഭ്യഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ചതുര്ഥകലക്ഷണമാഹ-ചതുര്ഥക ഇതി| സ ച ദ്വിവിധഃ,-കഫജോ ജങ്ഘാഭ്യാം പൂര്വം പ്രഭാവം ദര്ശയേത്, വാതജഃ ശിരസഃ|
Adhikarana ചതുര്ഥകവിപര്യയലക്ഷണമ് (൭൩-൭൪) · Śloka ൭൪
| അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ||൭൩|| ത്രിധാ, ഹ്യഹം ജ്വരയതി ദിനമേകം തു മുഞ്ചതി| |൭൪|
| अस्थिमज्जोभयगते चतुर्थकविपर्ययः||७३|| त्रिधा, ह्यहं ज्वरयति दिनमेकं तु मुञ्चति| |७४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്ഥി ച മജ്ജാ ചാസ്ഥിമജ്ജാനൌ, അസ്ഥിമജ്ജോരുഭയം-ദ്വയം, തത്ര ഗതോ യോ മലോ വാതാദ്യന്യതമസ്തസ്മിന്, ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ-തദ്വിപരീതലക്ഷണോ വിഷമജ്വരോ, ഭവതി| സ ച ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ, സന്നിപാതോദ്ഭവത്വേऽപി കദാചിദ്വാതേനാധികേനാऽഥവാ പിത്തേന ശ്ലേഷ്മണാ വാ| തമേവ ച ലക്ഷയിതുമാഹ-ഹ്യഹമിതി| ദ്വിധാതുസ്ഥിതദോഷോത്പന്നത്വാത് ദ്വേ ദിനേ ജ്വരയിത്വാ ദിനമേകം വിമുച്യ പുനര്ഹ്യഹം ജ്വരയതി സ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| അനേനൈവ ലക്ഷണേന ചതുര്ഥകസ്യാപി ലക്ഷണമുക്തം ഭവതി| സ ഏകമഹോ ജ്വരയിത്വാ ഹ്യഹം വിമുച്യ പുനര്ജ്വരയതി| ദ്വേ അഹ്നീ സമാഹൃതേ ദ്വ്യഹഃ| "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച്| "അഹ്നഷ്ടഖോരേവ" ഇതി ടിലോപഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ചതുര്ഥകവിപര്യയലക്ഷണമാഹ-അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ഇതി| ഉഭയഗ്രഹണമന്യതരവ്യാവൃത്യാര്ഥമ്| വിപര്യയലക്ഷണേന ചതുര്ഥകലക്ഷണമപ്യുക്തമ്,-ഏകം ദിനം ജ്വരയതി വ്ദ്യഹം മുഞ്ചതീതി| ത്ര്യഹാദിതി ചതുര്ഥകത്വനിര്വാഹാര്ഥമ്| ചതുര്ഥേऽഹ്നി ഭവശ്ചതുര്ഥകഃ| അയം ച ത്ര്യഹേണ സ്വരൂപം നിഷ്പാദ്യ പുനരാരഭതേ| ഏവം ജന്മദിനാച്ചതുര്ഥേऽഹ്നി പുനര്ജന്മ ഭവതി| അസ്യ ചൌര്ഥകേऽന്തര്ഭാവാത് ന പഞ്ചത്വഹാനിഃ| വിപര്യയേ മേദസോऽകഥനാത് ചതുര്ഥകേ കഥനം പൂര്വപക്ഷമാത്രമ്| തൃതീയകേന ഹി തദവരുദ്ധമ്| ചതുര്ഥകശ്ച തൃതീയകാദ്ഗമ്ഭീരധാതുചാരീ| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (നി.അ.൨)- "ഗമ്ഭീരധാതുചാരിത്വാത്സന്നിപാതേന സമ്ഭാവാത്| തുല്യോച്ഛ്രായാച്ച ദോഷാണാംദുശ്ചികിത്സ്യശ്ചതുര്ഥകഃ||" ഇതി| തുല്യോച്ഛ്രായത്വേऽപി കഫാനിലാഭ്യാം ദ്വൈവിധ്യം കാര്യക്രമാഭിപ്രയമ്| അത ഏവ തത്രപൂര്വമിത്യുക്തമ്|
Adhikarana അനുക്തജ്വരഭേദ സങ്ഗ്രഹഃ (൭൪-൭൬) · Śloka ൭൬
ഇദാനീമേഷാം വിഷമജ്വരാണാമിമം ശേഷഭൂതം ഗ്രന്ഥമാഹ - - - - | ബലാബലേന ദോഷാണാമന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ||൭൪|| ജ്വരഃ സ്യാന്മനസസ്തദ്വത്കര്മണശ്ച തദാ തദാ| ദോഷദൂഷ്യര്ത്വഹോരാത്രപ്രഭൃതീനാം ബലാജ്ജ്വരഃ||൭൫|| മനസോ വിഷയാണാം ച കാലം തം തം പ്രപദ്യതേ| |൭൬|
इदानीमेषां विषमज्वराणामिमं शेषभूतं ग्रन्थमाह - - - - | बलाबलेन दोषाणामन्नचेष्टादिजन्मना||७४|| ज्वरः स्यान्मनसस्तद्वत्कर्मणश्च तदा तदा| दोषदूष्यर्त्वहोरात्रप्रभृतीनां बलाज्ज्वरः||७५|| मनसो विषयाणां च कालं तं तं प्रपद्यते| |७६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബലം ചാബലം ച ബലാബലം,-സാമര്ഥ്യാസാമര്ഥ്യമ്, ആസന്നവ്യാധികാരണാനാം ദോഷാണാം-വാതാദീനാം, തദാ തദാ ബലാബലേന ജ്വരഃ സ്യാത്| കിമ്ഭൂതേന ? അന്നചേഷ്ടാദിജന്മനാ| അദ്യത ഇത്യന്നം,-രക്തശാല്യാദി| അന്നഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്, മാംസരസാദ്യപി ഹി പാനം ഗൃഹ്യതേ| ചേഷ്ട്യത ഇതി ചേഷ്ടാ,-കായവാങ്മനോവ്യാപാരോ, വിഹാര ഇത്യര്ഥഃ| അന്നം ച ചേഷ്ടാ ചാന്നചേഷ്ടേ, തേ ആദി യേഷാം കാലദൂഷ്യാദീനാം ത ഏവമ്, തേഭ്യോ ജന്മ യസ്യ ബലാബലസ്യ, തേനാന്നചേഷ്ടാദ്യുത്പന്നേന സതതകാദിര്ജ്വരോ ഭവേത്| മനസസ്തദ്വത്| തദ്വദിത്യനേന ദോഷാണാം ബലാബലമതിദിശ്യതേ| യഥാ ദോഷാണാം ശാരീരാണാം ബലാബലേന സതതകാദിജ്വരഃ സ്യാത്, തഥാ മനസോऽപി ദോഷാണാം ബലാബലേന ജ്വരഃ സ്യാത്| ചശബ്ദാത് കര്മണോऽപി പൂര്വോക്തസ്യ ബലാബലേന സതതകാദിജ്വരഃ സ്യാദിതി| കസ്യ സമ്ബന്ധിനഃ കര്മണഃ ? പ്രകൃതത്വാന്മനസ ഏവ| തദേവം കര്മണോ വ്യാപാരസ്യ ചിത്തസ്യാര്ഥസ്യ ബലാബലേന തദ്വശാജ്ജ്വരോऽസൌ ഭവേത്| അന്യേ ത്വാചക്ഷതേ,-കര്മണഃ-പുരാകൃതസ്യ ബലാബലേന, പുരാകൃതകര്മവശാദിതി| യത്തദോനിത്യാഭിസമ്ബന്ധാദ്യദത്രാനുക്തമപി ലഭ്യതേ| തേനായം സമ്ബന്ധഃ,-യദാ യദാऽന്നചേഷ്ടാദിജന്മ ദോഷാണാം ബലാബലം സ്യാത്, തഥാ മനസോ ദോഷാണാം ബലാബലം സ്യാത്, തഥാ കര്മണഃ പൂര്വകൃതസ്യ ബലാബലം സ്യാത്, തദാ തദാ സതതകാദിര്ജ്വരഃ സ്യാദിതി| അപിച ദോഷാണാം വാതാദീനാം ബലേന, തഥാ ദൂഷ്യാണാം രസാദീനാം തഥാ ഋതൂനാം ശിശിരാദീനാം തഥാऽഹോരാത്രസ്യ തഥാ പ്രകൃതീനാം ബലേന, മനസോ ബലേന, തഥാ വിഷയാണാം ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാനാം ബലേന, ജ്വരസ്തം തം-വിശിഷ്ടം, കാലം പ്രപദ്യതേ| തേന കദാചിത് സതതകോऽന്യേദ്യുസ്തൃതീയകശ്ചതുര്ഥകോ വാ ഭവതി| തഥാ കദാചിത് ചതുര്ഥകോ ഭൂത്വാ തൃതീയകോऽന്യേദ്യുഃ സതതകോ വാ ഭവേത്| സങ്ഗ്രഹേ ച രസാദിധാതുസ്ഥജ്വരലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ (നി. അ. ൨)- "ഉത്ക്ലേശോ ഗൌരവം ദൈന്യം ഭങ്ഗോऽങ്ഗാനാം വിജൃമ്ഭണമ്| അരോചകോ വമിഃ സാദഃ സര്വസ്മിന് രസഗേ ജ്വരേ|| ൧|| രക്തനിഷ്ഠീവനം തൃഷ്ണാ രക്തോഷ്ണപിടികോദ്ഗമഃ| ദാഹരാഗഭ്രമമദപ്രലാപാ രക്തസംസ്ഥിതേ|| ൨|| തൃഡ് ഗ്ലാനിഃ സൃഷ്ടവര്ചസ്ത്വമന്തര്ദാഹോ ഭ്രമസ്തമഃ| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രവിക്ഷേപോ മാംസസ്ഥേ, മേദസി സ്ഥിതേ|| ൩|| സ്വേദോऽതിതൃഷ്ണാ വമനം സ്വഗന്ധസ്യാസഹിഷ്ണുതാ| പ്രലാപോ ഗ്ലാനിരരുചിരസ്ഥിസ്ഥേ ത്വസ്ഥിഭേദനമ്|| ൪|| ദോഷപ്രവൃത്തിരൂര്ധ്വാധഃ ശ്വാസാങ്ഗാക്ഷേപകൂജനമ്| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശൈത്യം ശ്വാസോ ഹിധ്മാ ച മജ്ജഗേ|| ൫|| തമസോ ദര്ശനം മര്മച്ഛേദനം സ്തബ്ധമേഢ്രതാ| ശുക്രപ്രവൃത്തിര്മൃത്യുശ്ച ജായതേ ശുക്രസംശ്രയേ|| ൬|| ഉത്തരോത്തരദുഃസാധ്യാഃ പഞ്ചാത്രാന്ത്യൌ തു വര്ജയേത്| പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ശ്ലേഷ്മണാ ഗൌരവേണ ച|| ൭|| മന്ദജ്വരപ്രലേപസ്തു സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ| നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി|| ൮|| സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ ഭവേദ്വാതബലാസകഃ| ഹരിദ്രാഭേകവര്ണാഭസ്തദ്വര്ണം യഃ പ്രമേഹതി|| ൯|| സ വൈ ഹാരിദ്രകോ നാമ ജ്വരഭേദോऽന്തകഃ സ്മൃതഃ| കഫവാതൌ സമൌ യസ്യ ഹീനപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ|| ൧൦|| തീക്ഷ്ണോ വാ യദി വാ മന്ദോ ജായതേ രാത്രികോ ജ്വരഃ| ദിവാകരാപീതബലേ വ്യായാമാച്ച വിശോഷിതേ|| ൧൧|| ശരീരേ നിയതം വാതാജ്ജ്വരഃ സ്യാത്പൂര്വരാത്രികഃ| ആമാശയേ യദാ ദുഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ|| ൧൨|| തദാऽര്ദ്ധം ശീതലം ദേഹേ ത്വര്ദ്ധം ചോഷ്ണം പ്രജായതേ| കായേ പിത്തം യദാ ദുഷ്ടം ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ|| ൧൩|| ഉഷ്ണത്വം തേന ദേഹസ്യ ശീതത്വം കരപാദയോഃ|" ഇതി| ഖാരണാദിനാ തു ശുക്രസ്ഥ ഏവ ദോഷേ വര്ജ്യതാ പ്രത്യപാദി| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ-"ശുക്രസ്ഥേ ശുക്രവിണ്മോക്ഷഃ ശ്വസന് പ്രാണാന് വിമോക്ഷ്യതി|" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അനുക്തജ്വരഭേദസങ്ഗഹമാഹ-ബലാബലേനേതി| ആദിശബ്ദാദ്ദേശകാലൌ| കര്മണഃ-പാപസ്യ| തദാ തദാ-തദ്വത്| യദാ യദാ-യദ്വദ്ദോഷവത്, മനഃ കര്മണാം ബലമബലം വാ| കാരണവ്യൌ (?) ച ആനന്ത്യാത് കാര്യവൈചിത്ര്യാനന്ത്യമിത്യര്ഥഃ| തച്ച ദര്ശിതയാ ദിശാ ബുദ്ധിമദ്ഭിര്ഗമ്യമ്| സങ്ഗ്ര്ഹേ തു (നി. അ. ൨) - "ഉത്ക്ലേശോ ഗൌരവം ദൈന്യം ഭങ്ഗോऽങ്ഗാനാം വിജൃമ്ഭണമ്| അരോചകോ വമിഃസാദഃ സര്വസ്മിന് രസഗേ ജ്വരേ|| രക്തനിഷ്ഠീവനം തൃഷ്ണാ രക്തോഷ്ണപിടികോദ്ഗമഃ| ദാഹരാഗഭ്രമമദപ്രലാപാ രക്തസംശ്രിതേ|| തൃട് ഗ്ലാനിഃ സൃഷ്ടവര്ചസ്ത്വമന്തര്ദാഹോ ഭ്രമസ്തമഃ| ദൌര്ഗന്ധ്യം ഗാത്രവിക്ഷേപോ മാംസസ്ഥേ, മേദസി സ്ഥിതേ|| സ്വേദോऽതിതൃഷ്ണാ വമനം സ്വഗന്ധസ്യാസഹിഷ്ണുതാ| പ്രലാപോ ഗ്ലാനിരരുചിരസ്ഥിസ്ഥേ ത്വസ്ഥിഭേദനമ്|| ദോഷപ്രവൃത്തിരൂര്ധ്വാധഃ ശ്വാസോ വിക്ഷേപകൂജനമ്| അന്തര്ദാഹോ ബഹിഃ ശൈത്യം ശ്വാസോ ഹിധ്മാ ച മജ്ജഗേ|| തമസോ ദര്ശനം മര്മച്ഛേദനം സ്തബ്ധമേഢ്രതാ| ശുക്രപ്രവൃത്തിര്മൃത്യുശ്ച ജായതേ ശുക്രസംശ്രയേ|| ഉത്തരോത്തരദുഃസാധ്യാഃ പഞ്ചാന്യൌ തു വിവര്ജയേത്||" ഇതി| ഏതേ രസഗാദിഭേദാഃ സര്വേഷാം ജ്വരാണാമ്, സര്വസ്മിന്നിതി വചനാത്| സന്തതാദീനാം രസഗാദിനിയമസ്ത്വാരമ്ഭാഭിപ്രായഃ| രുഗ്വിനിശ്ചയേ തു (മാംഇ.ജ്വ. ശ്ലോ. ൪൦)- " നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനഃകഷ്ടേന സിധ്യതി| സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ടോ ഭവേദ്വാതബലാസകഃ|| പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി ഘര്മേണ ഗൌരവേണ ച| മന്ദജ്വരവിലേപീ ച സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ|| വിദഗ്ധേऽന്നരസേ ദേഹേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യവസ്ഥിതേ| തേനാര്ധം ശീതലം ദേഹമര്ധമുഷ്ണം ച ജായതേ|| കായേ ദുഷ്ടം യദാ പിത്തം ശ്ലേഷ്മാ ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതഃ| തേനോഷ്ണത്വം ശരീരസ്യ ശീതത്വം ഹസ്തപാദയോഃ|| കായേ ശ്ലേഷ്മാ യദാ ദുഷ്ടഃ പിത്തം ചാന്തേ വ്യവസ്ഥിതമ്| ശീതത്വം തേന ഗാത്രസ്യ ഉഷ്ണത്വം ഹസ്തപാദയോഃ|| ആമാശയസ്ഥം പിത്തം ച മധ്യം വാऽഥ പ്രവര്തതേ| ത്വക്സ്ഥൌ പിത്തസമീരൌ ദ്വൌ ബാഹ്യസംസ്ഥാനമാശ്രിതൌ|| തേനാന്തര്ദാഹസമ്പ്രാത്പിര്ബാഹ്യേ ഭവതി ശീതതാ| ത്വക്സ്ഥൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശീതമാദൌ ജനയതോ ജ്വരേ|| തയോഃ പ്രസന്തയോഃ പിത്തമന്തേ ദാഹം കരോതി ച| കരോത്യാദൌ തഥാ പിത്തം ത്വജ്സ്യം ദാഹമതീവ ച|| തസ്മിന് പ്രശാന്തേത്വിതരൌ കുരുതഃ ശീതമന്തതഃ|" ഇതി| (മധുകോഷേ ജ്വ. ശ്ലോ. ൪൭)- കഫവാതൌ സമൌ യസ്യ ഹീനപിത്തസ്യ ദേഹിനഃ| പ്രായോ രാത്രൌ ജ്വരസ്തസ്യ ദിവാ ഹീനകഫസ്യ ച||" ഇതി|
Adhikarana ജ്വരമോക്ഷലക്ഷണമ് (൭൬-൭൮) · Śloka ൭൮
| ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ വിലീയതേ||൭൬|| തതോ നരഃ ശ്വസന് സ്വിദ്യന് കൂജന് വമതി ചേഷ്ടതേ| വേപതേ പ്രലപത്യുഷ്ണൈഃ ശീതൈശ്ചാങ്ഗൈര്ഹതപ്രഭഃ||൭൭|| വിസംജ്ഞോ ജ്വരവേഗാര്തഃ സക്രോധ ഇവ വീക്ഷതേ| സദോഷശബ്ദം ച ശകൃദ്ദ്രവം സൃജതി വേഗവത്||൭൮||
| धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले विलीयते||७६|| ततो नरः श्वसन् स्विद्यन् कूजन् वमति चेष्टते| वेपते प्रलपत्युष्णैः शीतैश्चाङ्गैर्हतप्रभः||७७|| विसंज्ञो ज्वरवेगार्तः सक्रोध इव वीक्षते| सदोषशब्दं च शकृद्द्रवं सृजति वेगवत्||७८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമോ, ധാതൂന്-രസാദീന്, പ്രക്ഷോഭയന്-ചണ്ഡപവനോദ്ധൂതമഹാജലാശയാനിവ കുര്വന്, ജ്വരമോക്ഷകാലേ വിലീയതേ| വിലീയമാനദോഷവശാത് നരഃ ശ്വസന്, തഥാ സ്വിദ്യന്-രോമകൂപേഭ്യോ ജലം സ്രവന്, തഥാ കൂജന്-അവ്യക്തം ശബ്ദം കുര്വന്, വമതി-ഛര്ദയതി, തഥാ ചേഷ്ടതേ-ഭൂമിശയ്യാദൌ പരിലുണ്ഠതി, വേപതേ-കമ്പതേ ലതേവ ചലതി, പ്രലപതി-അസമ്ബദ്ധം ബ്രൂതേ, തഥാ ഹതപ്രഭോ-നഷ്ടകാന്തിഃ, ഉഷ്ണൈഃ ശീതൈശ്ചാങ്ഗൈസ്തുല്യകാലമുപലക്ഷിതോ ഭവതി| ചശബ്ദോऽത്ര തുല്യകാലാര്ഥഃ| തുല്യകാലം തസ്യ കാനിചിദുഷ്ണാന്യങ്ഗാനി കാനിചിച്ഛീതാനി| വിഗതാ സംജ്ഞാ യസ്യാസൌ വിസംജ്ഞഃ, തഥാ ജ്വരവേഗാര്തഃ സക്രോധ ഇവ വീക്ഷതേ-സരോഷ ഇവാലോകനം കരോതി, തഥാ ശകൃത്-പുരീഷം, വിമുഞ്ചതി| കിമ്ഭൂതം ശകൃത് ? ദോഷശ്ച ശബ്ദശ്ച ദോഷശബ്ദൌ, സഹ താഭ്യാം വര്തതേ സദോഷശബ്ദമ്| ദോഷശബ്ദേനേഹാമോ വിവക്ഷിതഃ, സാമം സസ്വനം ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ദ്രവം-അകഠിനമ്| തഥാ വേഗോऽസ്യാസ്തീതി വേഗവത്, ഇതി സവേഗം കൃത്വാ ശകൃത്സൃജതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ജ്വരമോക്ഷലക്ഷണമാഹ-ധാതൂനിതി| പ്രക്ഷോഭയന്ചാലയന്| ചേഷ്ടതേ-സവ്യാപസവ്യേന| ഉഷ്ണൈഃ ശീതൈശ്ച-കാനിചിദുഷ്ണാനി കാനിചിച്ഛീതാനി| സദോഷം സശബ്ദം ച| ദോഷഃ-ആമഃ പിത്തം ശ്ലേഷ്മാ വാ വേഗവത്-വേഗൈര്യുക്തം, പുനരിത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ജ്വരമുക്തലക്ഷണമ് (൨) · Śloka ൨
ഇതി ജ്വരമോക്ഷകാലലക്ഷണമുക്ത്വാ വിഗതജ്വരലക്ഷണമഭിധിത്സുരാഹ - - ദേഹോ ലഘുര്വ്യപഗതക്ലമമോഹതാപഃ പാകോ മുഖേ കരണസൌഷ്ഠവമവ്യഥത്വമ്| സ്വേദഃ ക്ഷവഃ പ്രകൃതിയോഗി മനോऽന്നലിപ്സാ കണ്ഡൂശ്ച മൂര്ധ്നി വിഗതജ്വരലക്ഷണാനി||൭൯|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
इति ज्वरमोक्षकाललक्षणमुक्त्वा विगतज्वरलक्षणमभिधित्सुराह - - देहो लघुर्व्यपगतक्लममोहतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम्| स्वेदः क्षवः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि||७९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തസ്യ വിഗതജ്വരസ്യ നരസ്യൈതാനി ലക്ഷണാനി| യഥാ-ദേഹോ ലഘുര്ഭവതി-ന തു ഗാത്രേ ഗൌരവമ്| തഥാ, വ്യപഗതാഃ-നഷ്ടാഃ, ക്ലമമോഹതാപാ യസ്യാസൌ വ്യപഗതക്ലമമോഹതാപസ്തദാ സ സമ്പദ്യതേ| തഥാ, അസ്യ മുഖേ-വദനേ, പാകഃ| കരണാനാം-ചക്ഷുരാദീനാം, സൌഷ്ഠവം-പാടവം, ജായതേ| തഥാ, അവ്യഥത്വാദയോऽസ്യ ഭവന്തി| പ്രകൃത്യാ യോഗഃ പ്രകൃതിയോഗഃ,-സ്വഭാവേന സമ്ബന്ധഃ| പ്രകൃതിയോഗോ യസ്യാസ്തി മനസസ്തത് പ്രകൃതിയോഗി| യാദൃഗ്യസ്യ ചിത്തം പൂര്വം രജോബഹുലം തമോബഹുലം വാ ആസീത് താദൃക് തസ്യ സമ്പദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, അന്നലിപ്സാ-അന്നാഭിലാഷഃ| സങ്ഗ്രഹേ ച നക്ഷത്രസമാശ്രയണേന ച സാധ്യാസാധ്യജ്വരലക്ഷണമുക്തമ്| യഥാ (നി. അ. ൧)- "ആധാനജന്മനിധനപ്രത്യരാഖ്യവിപത്കരേ| നക്ഷത്രേ വ്യാധിരുത്പന്നഃ ക്ലേശായ മരണായ വാ|| ജ്വരാസ്തു ജാതഃ ഷഡ്രാത്രാദശ്വിനീഷു നിവര്തതേ| ഭരണീഷു തു പഞ്ചാഹാത്സപ്താഹാത്കൃത്തികാസു ച|| ത്രിസപ്തരാത്രാദഥവാ രോഹിണ്യാമഷ്ടരാത്രതഃ| ഏകാദശാദ്വാ ദിവസാന്മൃഗേ ഷണ്ണവരാത്രയഃ|| പഞ്ചാഹാന്മൃത്യുരാര്ദ്രായാം ത്രിപക്ഷേ സംശയോऽഥവാ| പുനര്വസൌ പ്രവൃത്തസ്തു ജ്വരോऽപൈതി ത്രയോദശാത്|| ദിവസാത്സപ്തവിംശാദ്വാ ഹ്യഹാത്സപ്താഹതോऽഥവാ|| പുഷ്യേ ശ്ലേഷാസു മരണം ചിരേണാऽപി മഘാസു ച|| അവശ്യം സ്വാസ്ഥ്യമാപ്നോതി ദ്വാദശാഹാന്മൃതോ ന ചേത്| ഫല്ഗുന്യോഃ പൂര്വയോര്മൃത്യുരന്യയോസ്തു ദിനേऽഷ്ടമേ|| നവമേऽഹ്ന്യേകവിംശേ വാ ജ്വരഃ സൌമ്യത്വമൃച്ഛതി| ഹസ്തേന സപ്തമേ ശാന്തിശ്ചിത്രായാമഷ്ടമേऽഥവാ|| പുനശ്ചിത്രാഗമേ സ്വാതൌ ദശാഹാദഥവാ ത്രിഭിഃ| പക്ഷൈര്മൃത്യും വിശാഖാസു ദ്വാവിംശേऽഹനി നിര്ദിശേത്|| നവമേऽഹ്നി ന ചേച്ഛാന്തിര്മൈത്രേ മൃത്യുസ്തതഃ പരമ്| ജ്യേഷ്ഠായാം പഞ്ചമേ മൃത്യുരൂര്ധ്വം വാ ദ്വാദശാത്സുഖമ്|| സ്വാസ്ഥ്യം ദശാഹാന്മൂലേന ത്രിസപ്താഹേऽഥവാ ഗതേ| പൂര്വാഷാഢാസു നവമേ തതോऽന്യാസു തു മാസതഃ|| അഷ്ടാഭിരഥവാ മാസൈര്നവഭിര്വാ ഭവേച്ഛിവമ്| [ജ്വരസ്തു ശ്രവേണേ യാതി ശാന്തിമേകാദശാഹതഃ|| ] ആജ്യേഷ്ഠാഹാദ്ധനിഷ്ഠാസു ദശാഹാദ്വാരുണേഷു തു| ഷഡഹേ ദ്വാദശാഹേ വാ മൃത്യുര്ഭാദ്രപദാസു ച|| ഉത്തരാസു ദ്വിസപ്താഹാത് പ്രശമോ, രേവതീഷു ച| ചതൂരാത്രേऽഷ്ടരാത്രേ വാ ക്ഷേമമിത്യാഹ ഹാരിതഃ||" ഇതി| ജ്വര ഇത്യുപലക്ഷണമ്| പ്രായഃ സര്വോ വ്യാധിരനയാ ദിശാऽനുസൃതോ ബോധ്യഃ ക്ഷിപ്രചിരമോക്ഷായ ജീവിതാന്തായ വാ| ആധാനം-ജന്മര്ക്ഷാദ്ദശമം നക്ഷത്രമ്| വിപത്കരം-തൃതീയാ താരാ| പ്രത്യരം-പഞ്ചമീ| നിധാനസംജ്ഞാ-സപ്തമീ താരാ സ്മൃതേതി| അഥ, കിം നക്ഷത്രസമാശ്രയേണേന ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോऽങ്ഗീക്രിയതാമുത യഥാനിദാനം കുപിതദോഷലക്ഷണേന ? ബ്രൂമഃ| ഉഭയഥാऽപി| യതോ നക്ഷത്രം ത്രിവിധമപി പ്രാക്തനസ്യ കര്മണോ ദൈവാഖ്യസ്യ ശുഭരൂപസ്യാശുഭരൂപസ്യ ശുഭാശുഭരൂപസ്യ ച സൌമ്യക്രൂരമധ്യസ്വഭാവസൂചകമ്| തത്ര സൌമ്യേന നക്ഷത്രേണ ശുഭം, ക്രൂരേണാശുഭം, മധ്യസ്വഭാവേന ച ശുഭാശുഭമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി,-പുരാതനകര്മവശാന്നക്ഷത്രേണ ജ്വര ഉത്പദ്യതേ, ഐഹികകര്മവശാന്മിഥ്യാഹാരസേവനാഖ്യാദ്യഥാനിദാനം വാതാദികുപിതലക്ഷണേന ച| തദനയോര്ബലാബലേന ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോ വ്യവസ്ഥാപ്യഃ| പ്രത്യപാദി ച മുനിഭിഃ| യഥാ (ച.വി.അ.൩)- "കദാചിത്കര്മണോ ബലവത്ത്വം കദാചിത്പുരുഷകാരസ്യ" ഇത്യുഭയഥാ ജ്വരസ്യ സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗോ ന്യായ്യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്വരനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ജ്വരമുക്തലക്ഷണമാഹ-ദേഹ ഇതി| കരണാനി-ഇന്ദ്രിയാണി| മനഃ പ്രകൃതിയോഗി-പ്രകൃതിസ്ഥമ്| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ജ്വരനിദാനം ദ്വിതീയം സമാസേ(സാമസ്ത്യേ) ന നിരൂപിതമ്||