௫. வஸ்திவ்யாபத்ஸித்திரத்யாயஃ

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதாத இதி பூர்வவத்| (அஸம்யக் ப்ரயுக்தேஷு பஸ்திஷு யா வ்யாபதஃ, தாஸாஂ ஸாதநாயாஸ்யாத்யாயஸ்யாரம்பஃ|)

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஸ்திவ்யாபத்ஸித்திமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| பஸ்திவ்யாபதஶ்ச த்வாதஶோக்தாஃ ஸங்க்ரஹே (க.அ.௬)- "விபந்தகௌரவாத்மாநஶிரோருக்வாஹநோர்த்வகாஃ| குக்ஷிஶூலாங்கருகித்மாஹத்பீடாகர்தநஸ்ரவாஃ|| அயோகாததியோகாச்ச பஸ்தேஃ ஸ்யுஃ ஷட் ஷடாபதஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஸ்த்ரிக்தாதிகுணஸ்ய புஂஸஃ ஶிஶிரஸ்ததாऽல்பஸ்நேஹலவணோऽல்பத்ரவ்யமாத்ரஃ-அல்பத்ரவ்யகல்பஃ(ல்கஃ), ததா கநோ-பஹுத்ரவ்யகல்கோ, பஸ்திர்யோஜிதஃ ஸந் பஸ்திஸாத்யஂ தோஷஂ ஸங்க்ஷோப்ய துர்பலத்வாதநிர்ஹரந் அயோகஂ கரோதி| தேந-அயோகேந, வாதாதிக்ரஹஃ ஸ்யாத்| ப்ராக்-அதிஸாரசிகித்ஸிதே (சி. அ. ௯/௬) க்வாதத்வயஂ-பாசநயுகுலஂ-மத்ய தோஷேऽதிஸாரிணி விஹிதஂ பூதீகபிப்பல்யாதிரேகோ பில்வதநிகோ த்விதீயஃ, தஸ்மாத்-க்வாதத்வயாத், ஏகஸ்ய-அந்யதரஸ்ய க்வாதஸ்யோஷ்ணஸ்ய, தத்ராவஸ்தாயாஂ பாநஂ ப்ரஶஸ்யதே, ததா பலவர்தயஃ ஸ்வேதாஶ்ச நாநாவிதாஃ, அவஸ்தாஶ்ச ஜ்ஞாத்வா விரேசநஂ ஶஸ்யதே| ததா பில்வாதிமாந் பஸ்திஸ்ததா ஸுராதிமாந் பஸ்திஃ, ஸப்ராக்பேஷ்யஃ-"பலாஂ குடூசீஂ" (க. அ. ௪/௧) இத்யாதௌ பஸ்தௌ யஃ பேஷ்யோ யவாந்யாதிகத் தேந ப்ராக்பேஷ்யேண ஸஹ வர்தத இதி ஸப்ராக்பேஷ்யஃ| தமத்ர தத்தவஸ்திநோத்க்லிஷ்டஂ தோஷமாநயேத்-ஆகர்ஷயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விபந்தாக்யாஂ வ்யாபதமாஹ-அஸ்நிக்தேதி| த்ரவ்யஂக்வாத்யஂ பேஷ்யஂ ச| தஂ தோஷஂ-யதர்தஂ தத்தஃ| க்வாதத்வயஂ-"பிபேத் ப்ரகவதிதாஸ்தோயே மத்யதோஷோ விஶோஷயந்| புதீகபிப்பலீஶுண்டீவசாதாந்யஹரீதகீஃ|| அதவா பில்வதநிகாமுஸ்தநாகரவாலகம்|" (ஹ.சி.அ. ௯௧௫) இத்யுக்தம்| பூதீகஂ-கட்தணம்| ப்ராக்பேஷ்யஂ-"பூதோயவாநீபலபில்வகுஷ்டவசாஶதாவ்ஹாகநபிப்பலீநாம்| கல்கைஃ (ஹ.க.அ. ௪/௨) இத்யுக்தம்| ஸுரா-மதிரா| ஆதிஶப்தாதந்யதப்யம்லம்| கௌரவாக்யாஂ வ்யாபதஂ த்வாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ. ௬)-"ஸஶேஷாமே நிரூஹேண மதுநா தோஷ ஈரிதஃ| மூர்ச்சயத்யநிலஂ மார்கஂ ரூணத்த்யக்நிஂஹிநஸ்தி ச|| கௌரவக்லமஹச்சூலதாஹஸம்மோஹவேஷ்டநம்| ததஃ குர்யாதுபசரேத்தஂ ரூக்ஷஸ்வேதபாசநைஃ|| பிப்பலீகட்தணோஶீரதாருமூர்வாஶதஂ ஜலம்| பிபேத்ஸௌவர்சலோந்மிஶ்ரஂ தீபநஂ ஹத்விஶோதநம்|| வசாநாகரஶட்யோ வா கதமண்டேந மூர்ச்சிதாஃ| பேயாஃ ப்ரஸந்நயா வா ஸ்யுரரிஷ்டநாஸவேந வா|| தாரு த்ரிகடுகஂ பத்யாஂ பலாஶஂ சித்ரகஂ ஶடீம்| பிஷ்ட்வா குஷ்டஂ ச மூத்ரேண பிபேத் க்ஷாராஂஶ்ச தீபநாந்|| பஸ்திமஸ்ய விதத்யாச்ச ஸமூத்ரஂ தாஶமூலிகம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாட்யே ததா ரூக்ஷே க்ரூரகோஷ்டே வா பஸ்திரல்பவீர்யோ தத்தோ தோஷைஃ-வாய்வாத்யவரகைராவதஃ, அநந்தரஂ ஸ பஸ்தீ ருத்தமார்கஃ-ப்ரதிஹதகதிப்ரஸரணோ, வாயுஂ ருந்த்யாத்| ஸோऽநிலோ விமார்கக ஆத்மாநஂ குர்யாத்| ததா ஹதயாதீநாஂ மர்மணாஂ வ்யதநஂ-பீடநஂ, ததா குதகோஷ்டஸ்ய விதாஹஂ, ததா முஷ்கவங்க்ஷணவேதநாஂ ச குர்யாத்| ததா ஶூலைஃ-நாநாவிதாபிர்பக்நருத்தமதிதபீடிதாவநத்தாதிபிஃ பீடாபிஃ, ஹதயஂ ருணத்தி-ஆவணோதி| ஹதயமாவத்யாநந்தரம், இதஶ்சேதஶ்ச-அநியதே தேஶே, தாவதி பவநஃ| தத்ர-அவஸ்தாவிஶேஷே, ஸுஷ்ட்வப்யக்தாங்கஸ்ய ஸ்விந்நாங்கஸ்ய ச பலவர்திஂ ப்ரயோஜயேத்| பில்வாதிகஶ்ச நிருஹஃ ஸ்யாத் பீலுஸர்ஷபமூத்ரவாந்| ஸரலதேவதாருப்யாஂ ஸாதிதஂ தைலஂ சாநுவாஸநஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆத்மாநாக்யாஂ வ்யாபதமாஹ-யுக்த இதி| பில்வாதிஃ-விபந்தவ்யாபத்யுக்தஃ| பீலு-பீலுபலம்| ஶிரோருஜாக்யாஂ வ்யாபதஂ த்வாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ. ௬)-"பஹுதோஷேऽபலே க்ரூரகோஷ்டே பஸ்திஸ்தநுர்மதுஃ| ஶீதோऽல்பஶ்சாவதோ தோஷைஃ ப்ரதிஹந்தி ஸமீரணம்|| ஊர்த்வஂ ஸோऽநுஸரந் தேஹஂ குர்யாத்வாயுஃ ஶிரோருஜம்| க்ரீவாஸ்தம்பஂ ப்ரதிஶ்யாயஂ பாதிர்யஂ தஷ்டிவிப்ரமம்|| தமுஷ்ணதைலலவணப்ரதிக்தஸ்விந்நமர்திதம்| தீக்ஷ்ணைர்தூமைஃ ப்ரதமநைர்நஸ்யைராஸ்யவிரேசநைஃ|| விரேகைர்பஸ்திபிஶ்சாஶு யோஜயேதாநுலோமிகைஃ|" இதி| வாஹாநாக்யாஂ ச வ்யாபதமாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ. ௬)-"ஸ்நிக்தஸ்விந்நே மஹாதோஷே பஸ்திமத்வல்பபேஷஜஃ| உத்க்லேஶ்யால்பஂ ஹரேத்தோஷஂ ஜநயேச்ச ப்ரவாஹிகாம்|| ஶோபஂ பஸ்தாவபாநே ச ஸதநஂ சோருஜங்கயோஃ| விபத்தமாருதோ ஜந்துரபீக்ஷ்ணஂ ஸ ப்ரவாஹதே|| ஸ்வேதாப்யங்காந்நிருஹாஂஶ்ச ஶோதநீயாநுலோமிகாந்| விதத்யால்லங்கயித்வா ச வத்திஂ தஸ்ய விரிக்தவத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வேகஸஂரோதஂ-வேகவிதாரணஂ, குர்வதஃ புஂஸோ யஃ பீடிதோ பஸ்திரதிமாத்ரயா வா பீடிதோऽஸ்நிக்தலவணோஷ்ணோ வா ததாऽல்போ மாத்ரயா, அல்பபேஷஜஶ்ச மதுர்வா, ஸ ததாபூதோ மாருதேநோர்த்வஂ க்ஷிப்தோ மூகநாஸிகாத் நிரேதி-நிர்கச்சதி| மூர்ச்சாதீந் ப்ரவர்தயேத்(யந்)| அஸ்ய து-ததாவிதபஸ்தேஃ புருஷஸ்ய, மூர்ச்சாதிவிகாரஂ தஷ்ட்வா ஶீதாம்புநா முகஂ ஸிஞ்சேத்| ததா க்லமநாஶஂ யாவத் தஂ தாலவந்தாதிநா வீஜயேத்| ததா தஂ புருஷஂ ப்ராணாயாமஂ ச காரயேத், ப்ராணாயாமேந ஹ்யூர்த்வஂ விக்ஷிப்தோ பஸ்திரதோ யாதி| உஷ்ணைஃ கரைஃ பஷ்டஂ பார்ஶ்வமுதரஂ ச மஜ்யாத்| ததா தஂ புருஷமதோமுகஂ கத்வா கேஶைருத்க்ஷிப்யோர்த்வஂ நீத்வா வபுர்துந்வீத| ததா வ்யாலாதிபிர்பீஷயேத்| ததோர்த்வஂ ப்ரவத்தோ பஸ்திர்யஸ்மாததோ கச்சதி| ததா பாணிவஸ்த்ரைர்கலாபீடஂ குர்யாத்யதா ந ம்ரியேத| ஏவஂ ஸதி ப்ராணோதாநநிரோதஃ ஸம்பத்யதே, ப்ராணோதாநநிரோதாத்யஸ்மாததோகஃ ஸுப்ரஸித்ததராயநோ பூத்வாऽபாநோ வாயுஸ்தஂ பஸ்திஂ த்ராகேவாபகர்ஷதி-ஊர்த்வாததஃ க்ஷிபதி| ஸுஷ்டு-ப்ரகர்ஷேண, ப்ரஸித்ததரமயநஂ யஸ்ய ஸ ஸுப்ரஸித்ததராயநஃ| குஷ்டாதிகல்கஂ சாம்லஸஂயுதஂ பாயயேத்| [ ஸஃ ] கல்கஃ, அஸ்ய-ஆதுரஸ்ய, உஷ்ணாதிகுணயோகாத்தஂ பஸ்திமநுலோமயேத்| த்ரிவதாதிகல்கஂ பீதஂ கோமூத்ரேணாதோநுலோமநம்| பக்வாஶயஸ்திதே தோஷே ஸ்நிக்தே (ஸ்விந்நே) நிருஹோ தாஶமூலிகோ விதாதவ்யஃ| யவாதிபிஶ்ச கோமூத்ரஸாதிதைர்பஸ்திர்விதேயஃ| அதவா கோமூத்ரஸித்தைர்குடூச்யாதிபிஸ்தைலகுடஸைந்தவயுக்தோ பஸ்திர்விரேகத்ரவ்யகல்கவாந் விதேயஃ| உரஸி ஸ்திதே பில்வாதிபஞ்சமூலேந ஸித்தோ பஸ்திர்விதாதவ்யஃ| ஶிரஸி ஸ்திதே பஸ்தௌ நஸ்யஂ தூமஶ்ச, ஶிரஶ்ச ஸர்ஷபகல்கேந ப்ரச்சாதநீயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஊர்த்வமாருதாக்யாஂ வ்யாபதமாஹ-குர்வத இதி| மஜ்யாத்-மர்தயேத்| பீஷயேத்-த்ராஸயேத்| பாணிபிஶ்ச வஸ்த்ரைஶ்ச| ஸுப்ரஸித்ததரஂ-குதஂ மேட்ரஂ ச, அயநமஸ்ய ஸ ததா| க்ரமுகஂ-பூகஃ| தஶமூலயவாதீநாஂ மூத்ரே க்வாதஃ, அமதாதீநாஂ வா ஸப்தாநாம்| அமதா-குடூசீ| த்வக் பத்ரஂ ச பூதீகரஞ்ஜஸ்ய| தைலாதியோகஸ்து த்வயோரபி க்வாதயோஃ, பில்வாதிக்வாதஸ்யாபி| இத்யயோகவ்யாபதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணாம்லகநோ பஸ்திஃ ப்ரயுக்தோऽதிஸ்வேதிதஸ்ய வா புஂஸோऽல்பே தோஷே ததா மதௌ கோஷ்டே முஹுர்முஹுஃ ப்ரயுக்தத்வாததியோகத்வஂ ப்ராப்தோऽயம் குக்ஷிருக்ஜநகஃ ஸ்யாத்| ஸஃ-ததாவிதோ பஸ்திஃ, விரேசநாதியோகேந துல்யே-ஸதஶே, லக்ஷணசிகித்ஸிதே யஸ்ய ஸ ஏவஂ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாதியோகவ்யாபதஃ| குக்ஷிஶூலாக்யவ்யாபதமாஹ-பஸ்திரிதி| ஸங்க்ரஹே து (க.அ. ௬)-"பஶ்நிபர்ணீ ஸ்திராஂ பத்மஂ காஶ்மர்யஂ மதுகோல்பலே| பிஷ்ட்வா த்ராக்ஷாஂ மதூகஂ ச க்ஷீரே தந்துலதாவநே|| த்ராக்ஷாயாஃ பக்வலோஷ்டஸ்ய ப்ரஸாதே மதுகஸ்ய வா| விநீய ஸகதஂ பஸ்திஂ யுஞ்ஜ்யாத்தாஹேऽதியோகதஃ||" இதி| விரேசநதுல்யத்வோக்த்யா தாஹோऽப்யுக்தஃ| அங்கருகாதிவ்யாபஞ்சதுஷ்கஂ த்வாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ. ௬)- "ஸ்நேஹஸ்வேதைரஸம்பாத்ய குருதீக்ஷ்ணோऽதிமாத்ரகஃ| துஃஸ்திதாய ப்ரணிஹிதோ பஸ்திர்துஃஶயிதாய வா|| அதிப்ரவத்தோ மருதஂகோபயேத்ஸ விமார்ககஃ| கரோத்யங்கருஜாஂ ஜம்பாஂ ஸ்தம்பஂ பேதஂ ச பர்வணாம்|| தஂ தைலலவணாப்யக்தஂ ஸ்வேதிதஂ ஸஂஸ்தராதிபிஃ| பில்வகோலயவைரண்டவர்ஷாபூபஹதீத்வயைஃ|| ஸகுலத்தைஃ ஶதைர்மஸ்துபலஸௌவீரகாந்விதைஃ| ஆஸ்தாபயேத்ஸஸிந்தூத்தைர்ஜாங்கலைராஶிதஂ ரஸைஃ|| தைலேநாநிலஜத்த்ரவ்யவிபக்வேநாநுவாஸயேத்| மதுகோஷ்டேऽபலே பஸ்திரதிதீக்ஷ்ணோऽதிநிர்ஹரந்|| குர்யாத்தித்மாஂ ஹிதஂ தத்ர ஹித்மாக்நஂ பஂஹணஂ ச யத்| பலாபஹத்யாதிவராகாஶ்மர்யரஸஸைந்தவைஃ| ஸப்ரஸந்நாரநாலாம்லைஸ்தைலஂ பக்த்வாऽநுவாஸயேத்| உஷ்ணாம்புநாऽக்ஷஂ பிப்பல்யா தத்யால்லவணஸஂயுதம்|| தூமலேஹரஸக்ஷீரஸ்வேதாஶ்சாந்நஂ ச வாதஜித்| அதிதீக்ஷ்ணஃ ஸவாதோ வா ந வா ஸம்யக் ப்ரபீடிதஃ|| கட்டயேத்ததயஂ பஸ்திஸ்தத்ர காஶகுஶோத்கடைஃ| ஸ்யாத்ஸாம்லலவணஸ்கந்தகரீரபதரீபலைஃ|| ஶதைர்பஸ்திர்ஹிதஃ ஸித்தோ வாதக்நைஶ்சாநுவாஸநம்| மதுகோஷ்டால்பதோஷஸ்ய ரூக்ஷதீக்ஷ்ணாதிமாத்ரகஃ|| ஹத்வா பஸ்திர்மலாந் ஶீக்ரஂ வாதபித்தே ப்ரகோபயேத்| நாபிபஸ்திகுதாஂஸ்தே ஹி கந்ததோऽஸ்ய முஹுர்முஹுஃ|| விவர்ணஸ்யால்பமுத்தாநஂ பஸ்திர்நிலேகநாத்பவேத்| ஸ்வாதுஶீதௌஷதைஸ்தத்ர பயஸ்யேக்ஷ்வாதிபிஃ ஶதஃ|| யஷ்ட்யாவ்ஹதிலகல்காப்யாஂ பஸ்திஃ ஸ்யாத் க்ஷீரபோஜிநஃ| ஸஸர்ஜரஸயஷ்ட்யாவ்ஹஂ ஜிங்கிணீகர்தமாஞ்ஜநம்|| விநீய துக்தே பஸ்திஃ ஸ்யாவ்த்யக்தாம்லரஸபோஜிநஃ| பிச்சிலஶ்ச ஹிதோ பஸ்திஃ ஸ்நேஹஶ்ச மதுரைஃ ஶதஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷாராம்லதீக்ஷ்ணோஷ்ணலவணோ பஸ்திஃ ப்ரயுக்தஃ பைத்திகஸ்ய வா ப்ரயுக்தோ குதஂ தஹந்நிவ விலிகந்நிவ க்ஷிபந்நிவாஸ்ய-நரஸ்ய, பரிஸ்ரவஂ கரோதி| ஸஃ-புருஷஃ, ததா விதக்தமஸ்ரஂ ஸ்ரவதி| ததா பஹுஷோ-பஹூந் வாராந், அதிவேகேந பூரிபிஃ- பஹுபிஃ, வர்ணைஃ பித்தஂ ஸ்ரவதி| ததா மோஹமஸகத் கச்சதி| தத்ராவஸ்தாயாஂ ரக்தபித்தக்நீ ததா ரக்தாதிஸாரக்நீ க்ரியா ச ப்ரஶஸ்யதே| தாஹமோஹாதிஷு த்ரிவத்கல்கஂ த்ராக்ஷாஜலேந பிபேத்| யஸ்மாத் தத்-த்ரிவத்கல்கயுதஂ த்ராக்ஷாவாரி, பித்தஶகத்வாதாந் ஹத்வா தாஹாதீந் ஜயேத்| விஶுத்தஶ்ச ஸஶர்கராஂ ஶீதாஂ பேயாஂ பிபேத்| அதிவிரிக்தஸ்ய க்ஷீணபுரீஷஸ்ய புஂஸஃ குல்மாஷாந் மாஷயூஷேண ஸஹ போஜநஂ யுஞ்ஜ்யாத்| தத்யதவா ஸுராஂ பாநஂ தத்யாத்| பஸ்த்யாபதாஂ-நிருஹவ்யாபத்தீநாஂ, ஏவஂ ஸித்திஃ-சிகித்ஸிதஂ, ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நவாக்யாஂ வ்யாபதமாஹ-பஸ்திரிதி| ஸங்க்ரஹே து (க.அ. ௬)-"தத்ரார்த்ரஶால்மலீவந்தைஃ க்ஷுண்ணைராஜஂ பயஃ ஶதம்| பூதஂ கதாந்விதஂ பஸ்திஂ தத்யாதந்யாஂஶ்ச பிச்சிலாந்|| வடாதிபல்லவேஷ்வேவஂ கல்போ யவதிலேஷு ச| ஸுவர்சலோபோதகயோஃ கர்புதாரே ச ஶஸ்யதே|| குதே ச ஶீதமதுராந் குர்யாத்ஸேகப்ரலேபநாந்|" இதி| ததா (ஸங்க்ரஹே க.அ. ௬)-"ஆமஂ யஃ குணபஂ ருக்வாநுபவேஶ்யேத ஸாருசிஃ| ஸகநாதிவிஷாகுஷ்டநததாருவசாஃ பிபேத்|| ஶகத்வாதமஸக்பித்தஂ கபஂ வா யோऽதிஸார்யதே| பக்வஂ தத்ர ஸ்வவர்கீயோ பஸ்திஃ ஶ்ரேஷ்டஂ பிஷக்ஜிதம்|| ஷண்ணாமேஷாஂ த்விஸஂஸர்காத்ரிஂஶத்பேதா பவந்தி து| கேவலைஃ ஸஹ ஷட்த்ரிஂஶத்வித்யாத்ஸோபத்ரபாஂஶ்ச தாந்|| ஶூலப்ரவாஹிகாத்மாநபரிகர்தாருசிஜ்வராந்| தண்மோஹதாஹமூர்ச்சாதீஂஶ்சைஷாஂ வித்யாதுபத்ரவாந்|| தத்ராமேऽந்தரபாநஂ து கட்வம்லலவணைர்யுதம்| பாசநஂ ஶஸ்யதே பஸ்திராமே ஹி ப்ரதிஷித்யதே|| வாதக்நக்ராஹிவர்கீயோ பஸ்திஃ ஶகதி ஶஸ்யதே| ஸ்வாத்வம்லோ வ்யக்தலவணஃ ஸ்நேஹபஸ்திஃ ஸமீரணே|| ரக்தே ரக்தேந பித்தே து கஷாயஸ்வாதுதிக்தகஃ| ஸார்யமாணே கபே பஸ்திஃ கஷாயகடுதிக்தகஃ|| ஶகதா வாயுநா சாமே தேந வர்சஸ்யதாநிலே| ஸஂஸஷ்டேऽந்தரபாநம் ஸ்யாத் கட்வம்லலவணைர்யுதம்|| பித்தேநாமேऽஸஜா தத்வத்தயோராமேந வா புநஃ| ஸஂஸஷ்டயோர்பவேத்பாநஂ ஸகடுஸ்வாதுதிக்தகம்|| ததாऽऽமே கபஸஂஸஷ்டே கஷாயகடுதிக்தகம்| ஆமேந து கபே யுக்தே கஷாயலவணௌஷதம்|| வாதேந விஶி பித்தே வா விட்பித்தாஸ்ரைஸ்ததாऽநிலே| ஸ்யாத் கஷாயாம்லமதுரஃ ஸஂஸஷ்டே பஸ்திருத்தமஃ|| பஸ்திர்வாதேந ரக்தே து கார்யஃ காத்வம்லதிக்தகஃ| ஶகச்சோணிதயோஃ பித்தஶகதோரஸ்நபித்தயோஃ|| பஸ்திரந்யோந்யஸஂஸர்கே கஷாயஸ்வாதுதிக்தகஃ| கபேந விஶி பித்தே வா கபே விட்பித்தஶோணிதைஃ|| கடுதிக்தகஷாயஃ ஸ்யாத்ஸஂஸஷ்டே பஸ்திருத்தமஃ| மதுரோஷணதிக்தஸ்து ரக்தே கபவிமூர்ச்சிதே|| மாருதே கபஸஂஸ்ருஷ்டே கட்வம்லவணோ பவேத்| ஸ்யாத்பஸ்திஃ கடுதிக்தாம்லஃ ஸஂஸஷ்டே வாயுநா கபே|| த்ரிசதுஃபஞ்சஷட்யோகாநேவமேவ விகல்பயேத்| யுக்திஶ்சைஷாऽதிஸாரோக்தா ஸர்வரோகேஷ்வபி ஸ்மதா|| யுகபத் ஷட்ரஸஂ ஷண்ணாஂ ஸஂஸர்கே பாசநஂ பவேத்| நிராமாணாஂ ச பஞ்சாநாஂ பஸ்திஃ ஷட்ரஸிகோ ஹிதஃ|| உதும்பரஶலாடூநி ஜம்ப்வாம்ரோதும்பரத்வசஃ| ஶங்கஂ ஸர்ஜரஸஂ லாக்ஷாஂ கட்தணஂ ச பலாஂஶிகம்|| பிஷ்ட்வா தைஃ ஸர்பிஷஃ ப்ரஸ்தஂ க்ஷீரத்விகுணிதஂ பசேத்| அதீஸாரேஷு ஸர்வேஷு பேயமேதத்யதாபலம்|| கச்சுராதாதுகீபில்வஸமங்காரக்தமூலிபிஃ| மஸூராஶ்வத்தஶுங்கைஶ்ச யவாகூஃ ஸ்யாஜ்ஜலே ஶதைஃ|| பாலோதும்பரகட்வங்கஸமங்காப்லக்ஷபல்லவைஃ| மஸூரதாரகீபுஷ்பபலாபிஶ்ச ததா பவேத்|| நாநாப்ரகாரா ஜாயந்தே வ்யாபதோ பஸ்திவிப்ரமாத்| யதாயதஂ யதாவஸ்தஂ தாஂஸாஂ குர்வீத ஸாதநம்||" இதி நிரூஹவ்யாபதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹபஸ்தேஃ-அநுவாஸநஸ்ய, ஸித்திர்வக்ஷ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாநுவாஸநவ்யாபதஃ| தாஶ்சோக்தாஃ ஸங்க்ரஹே (க. அ. ௭)-"ஸ்நேஹபஸ்தௌ மருத்பித்தகபாத்யாஶவிடாவதே| அபுக்தஶூநபாய்வாமதத்தேऽஷ்டௌ வ்யாபதஃ ஸ்மதாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதோ பஸ்திரல்போ வாऽதிகே வாதே தத்தஃ, ததா பித்தேऽத்யுஷ்ணஃ, ததா கபே மதுஃ, அயோகஃ ஸம்பத்யதே| அதிபுக்தே குருர்பஸ்திர்தத்தஃ, ததா வர்சஸஃ-புரீஷஸ்ய, ஸஞ்சயேऽல்பபலஃ-உபயதா மாத்ரயா வீர்யதஶ்ச, தத்தஃ, தைஃ-ஶீதாதிகாரணாத்வாதாதிபிஃ, ஸ்நேஹபஸ்திராவதோ நாயாதி-குதமார்காந்ந ப்ரத்யாகச்சதி, அபிபவாதப்யேதைரேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர பஞ்சாநாஂ வ்யாபதாஂ காரணமாஹ-ஶீதோऽல்ப இதி| குருஃ-சிரபாகஃ| அல்பபலஃ-அநுலோமநாஸமர்தஃ| ஶீதாதிகுணஸ்வாவதத்வம்| அல்பஸ்யாபிபவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்தம்போருஸாதாதிபிர்வாயுநா ஸ்நேஹமாவதஂ வித்யாத்| தஂ ஏவஂவிதஂ, ஸ்நேஹஂ-ஸ்நேஹபஸ்திஂ, நிருஹைஃ ஸம்யக் ஸ்நிக்தாம்லலவணோஷ்ணைர்நிர்ஹரேத்| தாநேவ நிரூஹாநாஹ-ஸௌவீரகஸுராதிஸாதிதைஸ்ததா கோமூத்ராந்விதைஸ்ததா பஞ்சமூலநிர்வத்தைஃ பஞ்சமூலக்வாதவத்பிரித்யர்தஃ| ததா ராஸ்நா ச பீதத்ருஶ்ச ராஸ்நாபீதத்ரூ, தாப்யாஂ ஸாதிதே தைலே ராஸ்நாபீதத்ருதைலே, தே வித்யதே யேஷாஂ நிரூஹாணாஂ தைஃ, க்வசித்புடகே ராஸ்நாதைலஂ க்வசித்தரித்ராதைலஂ யோஜ்யமித்யர்தஃ| தாப்யமிதி த்விவசநநிர்தேஶாத் பதகேதத் தைலத்வயமுபயோகீதி கம்யதே| ச-ஸமுச்சயே, ந கேவலஂ தஂ நிரூஹயேத், ராஸ்நாதைலேந பீதத்ருதைலேந வா தோஷாத்யநுரோதாதநுவாஸயேச்ச| ஸாயஂ புக்தே-ந து ப்ராதர்புக்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாதாவதஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-ஸ்தம்போருஸதநேதி| வேஷ்டநஂ-பிண்டிகோத்வேஷ்டநம்| பீதத்ருஃ-ஸரலஃ| ராஸ்நாதைலேந பீதத்ருதைலேந ச ஸஂஸ்கதைஃ| பில்வாதிபஞ்சமூலயவகோலகுலத்தாநாஂ க்வாதஃ| தாப்யாஂ-ராஸ்நாபீதத்ருதைலாப்யாம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஂ தட்தாஹாதிபிஃ பித்தாவதஂ ஸ்நேஹபஸ்திஂ வித்யாத்| ஸ்வாதுதிக்தைர்பஸ்திபிர்விநிர்ஹரேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பித்தாவதஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-தட்தாஹேதி| தமகஃ-தமஃப்ரவேஶஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தந்த்ராதிபிஃ கபாவதஂ ஸ்நேஹபஸ்திஂ வித்யாத்| தஂ கஷாயகடுதிக்தகைஃ ஸுராமூத்ரோபஸாதிதைஃ பலதைலயுதைஃ ஸாம்லைர்பஸ்திபிஃ நிரூஹைஃ, விநிர்ஹரேத்| பலாநாஂ-உஷ்ணவீர்யாணாமக்ஷோடாதீநாஂ, தைலஂ பலதைலம்| கேசித்துஂ பலஂ-மதநபலஂ, திலதைலஂ ச, தாப்யாஂ யுதாஸ்தைரிதி வ்யாசக்ஷதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கபாவதஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-தந்த்ரேதி| பலதைலஂ-மதநபலதைலம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சர்த்யாதிபிராமலிங்கைர்தாஹயுதைஃ ஸ்நேஹமத்யஶநாவதஂ வித்யாத்| கடூநாஂ லவணாநாஂ ச க்வாதைஶ்சூர்ணைஶ்ச பாசநஂ ஹிதம்| ததா மதுபிஃ-அதீக்ஷ்ணைஃ, விரேகஃ| ததா தஸ்மிந் ஸர்வமாமவிஹிதமௌஷதஂ ஹிதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யஶநாவதஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-சர்திமூர்ச்சேதி| ஆமஂ-ஆமாஜீர்ணம்| க்வாதைஃ கடூநாமேவ, சூர்ணைஃ கடூநாஂ லவணாநாஂ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விண்மூத்ராதிபிர்விடாவதஂ ஸ்நேஹஂ விதித்வா, ஸ்நேஹாதிபிஸ்ததா ஶ்யாமாதிபிஃ ஸித்தைர்நிரூஹைரநுவாஸநைஶ்ச, ததோதாவர்தஹரேண விதிநா, ஸம்யக் நிர்ஹரேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விடாவதஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-விண்மூத்ராநிலேதி| அர்திஃ-ஶூலம்| ஶ்யாமாதிஃ-கணஃ| பில்வாதிபஞ்சமூலம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபுக்தே ஸ்நேஹபஸ்திஃ, ததா ஶூநஃ பாயுர்யஸ்ய தஸ்மிந் ப்ரணிஹிதோ பஸ்திஃ, அதவா பேயாமாத்ரமேவாஶிதஂ யேந ஸ பேயாமாத்ராஶிதஸ்தஸ்ய குதே ப்ரணிஹிதஃ ஸ்நேஹபஸ்திஃ, அநாவதஃ ஸந் வேகாதூர்த்வஂ காயஂ தாவதி| ததஃ கண்டாதூர்த்வேப்யஶ்ச கேப்யஃ ஏதி-பததி| தத்ர கோமூத்ராதிஸித்தோ யோ யவாதிமாந் க்வாதஸ்தேந க்வாதேந ஸித்ததைலைர்நிரூஹமநுவாஸநஂ [ ச ] தத்யாத்| கண்டாதாகச்சதஃ ஸ்நேஹஸ்ய ஸ்தம்பகண்டக்ரஹாதிபிஶ்சர்திக்நீபிஃ க்ரியாபிஶ்ச தந்நிர்ஹரணஂ குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அபுக்ததத்தஶூநபாயுதத்தயோர்லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-அபுக்த இதி| மாத்ரா-ஸ்தோகம்| பேயாஶிதஸ்ய சாபுக்ததுல்யத்வாந்ந பதகுத்தேஶஃ கதஃ| கண்டாதேதி-நிர்கச்சதி| ஊர்த்வேப்யோऽபி கேப்யஃ-நாஸாநேத்ரகர்ணேப்யஃ| ஶ்யாமாத்ரிவத்யவகோலகுலத்தாநாஂ மூத்ரேண க்வாதஃ| தேஷாமேவ கல்கேந முத்ரேண ச ஸித்தஂ தைலம்| தத்ர க்வாததைலாப்யாஂ நிரூஹஃ| தைலேநாநுவாஸநஃ| ஸ்தம்பஃ-உச்ச்வாஸரோதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபக்வஂ ஸ்நேஹஂ ந தத்யாத்| யஸ்மாத் ஸஃ-அபக்வஃ ஸ்நேஹோ, குதமுபலிம்பதி| ததஃ-உபலிப்தே குதே, ருஜாபிஃ ஸஹ மோஹாதீந் குர்யாத்| அத்ர சிகித்ஸிதஂ தீக்ஷ்ணோ பஸ்திஸ்ததாऽர்கபத்ரரஸே ஶதஂ தைலம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆமதத்தஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-நாபக்வமிதி| தைலமநுவாஸநார்தம்| இத்யநுவாஸநவ்யாபதஃ| அத நேத்ரபஸ்திஶய்யாப்ரணேததோஷஜா வ்யாபதஃ| தாஶ்சோக்தாஃ ஸங்க்ரஹே (க.அ.௭)-"ஹ்ரஸ்வஂ தீர்கஂ தநு ஸ்தூலஂ ஜீர்ணஂ ஶிதிலபந்தநம்| பார்ஶ்வச்சித்ரஂ ததா வக்ரமஷ்டௌ நேத்ராணி வர்ஜயேத்| அப்ராப்த்யதிகதிக்ஷோபகஷணக்ஷணநஸ்ரவாஃ| குதபீடா கதிர்ஜிஹ்யா தேஷாஂ தோஷா யதாக்ரமம்| மாஂஸலஸ்நிக்தவிஷபஜாலவத்ஸ்தூலவாதலாஃ| சித்ரஃ க்லிந்நஶ்ச தாநஷ்டௌ பஸ்தீந் கர்மஸு வர்ஜயேத்| கதிவைஷம்யதௌர்கந்த்யஜிஹ்யத்வஸ்ருதிதுர்க்ரஹாஃ| பேநிலச்யுத்யதார்யத்வஂ பஸ்தேஃ ஸ்யுர்பஸ்திதோஷதஃ| உச்சகைரத்யவாக்ஶீர்ஷமூர்த்வஸங்குசிதஸ்திதம்| உத்தாநஂ தக்ஷிணஂ பார்ஶ்வஂ ஸப்த ஶய்யாஃ பரித்யஜேத்| மூத்ராகாதோऽதிஸம்ப்ராப்திரப்ராப்திஃ ஸாது நாகதிஃ| ஆஶ்வாகதிர்மருத்கோபஸ்தப்திஃ பக்வாஶயஸ்ய ச| தத்தோஷாஃ ஸ்யுர்விதாதவ்யஂ யதௌபயகமத்ர ச| ஸவாதாதித்ருதோத்க்ஷிப்ததிர்யகுல்லுப்தகம்பிதாஃ|| அதிமந்தகபாஹ்யாதிவேகதோஷாஃ ப்ரணேததஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அநுச்ச்வாஸ்ய பஸ்தேர்வதநே பத்தே ஸதி, அதவா நிஃஶேஷஂ தத்தே ஸதி, ப்ரவிஶ்யாந்தரே வாயுஃ குபிதஃ ஶூலதோதகரஃ ஸ்யாத்| தஸ்மிந்நப்யங்கோ குதே ஸ்வேதஶ்ச, ததா வாதஹந்தணி போஜநாநி ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸவாதப்ரணநஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-அநுச்ச்வாஸ்யேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீக்ரஂ ப்ரணீதே நிஷ்கஷ்டே ஸஹஸோத்க்ஷிப்தே ச கட்யாதிஷு ஸ்தம்பபீடாபேதநாநி ஸ்யுஃ| தத்ர வாதக்நமஶநஂ ஸ்வேதோऽப்யங்கஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்த்ருதோத்க்ஷிப்தயோர்லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹத்ருதமிதி| ப்ரணீதே-ப்ரவேஶிதே| நிஷ்கஷ்டே-நிஷ்காஶிதே| உத்க்ஷிப்தே-பஷ்டவஂஶஂ ப்ரதி நாநீதே| திர்யங்நேத்ரஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ.௭)- "திர்யக்வல்யாவதத்வாரே பத்தே வாऽபி ந கச்சதி| நேத்ரே தத்தஜு நிஷ்கஷ்ய ஸஂஶோத்ய ச புநர்நயேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பீட்யமாநே பஸ்திபுடகேऽந்தரா-மத்ய ஏவ, கதாசித்தஸ்மிந் முக்தே, குதேऽநிலஃ ப்ரதிஹதோ பலவாந் உரஃஶிரோருஜமூருஸாதஂ ச ஜநயேத்| தத்ர பில்வாதிபிர்பஸ்திர்மதநபலஶ்யாமாதிமாந் ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உல்லுப்தஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-பீட்யமாந இதி| பலஂ-மதநபலம்| கம்பிதாதீநாஂ சதுர்ணாஂ லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ ஸங்க்ரஹே (க.அ. ௭)-"ஸ்யாத்தாஹோ தவதுஃ ஶோபஃ கம்பநாபிஹதே குதே| கஷாயா மதுராஃ ஶீதாஃ ஸேகாஸ்தத்ர ஸபஸ்தயஃ|| அதிமாத்ரப்ரணீதேந நேத்ரேண க்ஷணநாத்வலேஃ| ஸ்யாத்ஸார்திதாஹநிஸ்தோதகுருவர்சஃப்ரவர்தநம்|| தத்ர ஸர்பிஃ பிசுஃ க்ஷீரஂ பிச்சாபஸ்திஶ்ச ஶஸ்யதே| ந பாவயதி மந்தஸ்து பாஹ்யஶ்சாஶு நிவர்ததே|| ஸ்நேஹஸ்தத்ர புநஃ ஸம்யக் ப்ரணேயஃ ஸித்திமிச்சதா|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிப்ரபீடிதோ பஸ்திபுடகஃ கோஷ்டே திஷ்டதி, கலஂ வாऽऽயாதி| தத்ர பஸ்திர்விரேகஶ்ச கலபீடாதி ச கர்ம ஶஸ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிவேகஸ்ய லக்ஷணஂ சிகித்ஸிதஂ சாஹ-அதிப்ரபீடித இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வமநவிரேகாத்யைஶ்ச விஶுத்தஂ க்ஷாமதேஹஂ க்ஷாமபலஂ க்ஷாமாநலஂ ச புருஷஂ வைத்யஃ ப்ரயத்நேந ஸர்வஸ்மாதபசாராத்ரக்ஷேத்| கிமிவ? யதா தருணஂ-அபிநவஂ ஜாதமண்டஂ, யதா ச தைலபூர்ணஂ பாத்ரஂ ரக்ஷ்யதே, ததா ப்ரயத்நேந ரக்ஷேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநாதிஶுத்தஸ்ய விஶேஷதோऽபசாரஂ நிஷேததி வமநாத்யைரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தஸ்மிந் மதுரஹத்யாநி தத்யாத்| அநந்தரமம்லலவணௌ ரஸௌ, ததஃ ஸ்வாதுதிக்தரஸௌ, ததஃ கஷாயகடுகரஸௌ தத்யாத்| அந்யோந்யப்ரத்யநீகாநாஂ-பரஸ்பரப்ரதிபக்ஷாணாஂ ரஸாநாஂ, ததா ஸ்நிக்தரூக்ஷயோரந்யோந்யப்ரத்யநீகயோஃ, வ்யத்யாஸாத்-விபர்யயாத், உபயோகேந-யதாஸ்வமுபயோகேந, யதா-மதுரரஸமுபயுஜ்ய புநரம்லாத்யந்யதமஂ தத்ப்ரதிபக்ஷஂ யுஞ்ஜ்யாத், அம்லமுபயுஜ்ய புநர்மதுராத்யந்யதமஂ தத்ப்ரதிபக்ஷஂ யுஞ்ஜ்யாத், ஏவஂ ஸ்நிக்தரூக்ஷயோருபயோகஂ குர்யாத்| ததா தஂ புருஷஂ வமநாதிபிர்விஶுத்தஂ, ப்ரகதிஂ யதோசிதாஂ ஸ்வாஂ நயேத்| ஸர்வஂஸஹஃ-அஶேஷக்ஷமஃ, ததா ஸ்திரபலஃ, ப்ரகதிஂ ப்ராப்தஃ புமாந் வேத்யஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ பஞ்சமே கல்பஸித்திஸ்தாநே பஸ்திவ்யாபத்ஸித்திர்நாம பஞ்சமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௫||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுத்தஸ்யோபசாரமாஹ-தத்யாதிதி| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௭)-"அத்ராந்தரே த்யஜேதஷ்டௌ பாஷ்யாதீநி விஶேஷதஃ| உச்சைர்பாஷ்யாச்சிரோரோகதிமிரோரஃஸ்வரவ்யதாஃ|| ரக்தநிஷ்டேவதமகஜ்வராத்யாஸ்தத்ர ஸாதநம்|| அப்யங்கஸ்வேதநஸ்யாதோபக்தஸ்நேஹோபஸேவநம்|| மௌநஂ விதிர்வாதஹரோ யதாஸ்வஂ ச விகாரஜித்| அத்யாஸ்யாயநயாநாப்யாஂ ஸந்திமூர்தத்ரிகாதிருக்| அதிசங்க்ரமணாத்பாதஜங்கோருஸதநாதயஃ| தேஷாஂ வாதஹரஂ ஸர்வஂ ஸ்நேஹஸ்வேதாதி ஶஸ்யதே| அஜீர்ணபோஜநாதாமவிஷச்சர்திஜ்வராதயஃ| தத்ர மாத்ராஶிதீயோக்தோ விதேயோ விதிராமஹா|| அஹிதாந்நாத்யதாதோஷஂ ரோகாஃ ஸ்யுர்பேஷஜாநி ச| ஹலீமகாதயஃ ப்ரோக்தா திவாஸ்வப்நாத் புரா கதாஃ|| விதத்யாத் கபஜித்தேஷு தூமரூக்ஷாந்நலங்கநம்| வ்யவாயாஜ்ஜீவிதப்ரஂஶஸ்தைரஸ்யாநிலாமயைஃ|| குதோऽவலுப்யத இவ ப்ரமதீவ ச சேதநா| மேட்ரஂ தூமாயதி மநஸ்தமஸீவ ப்ரவேஶ்யதே|| ஜீவநீயஶதக்ஷீரஸர்பிஷோருபயோஜநம்| ஆஹாரோ பஂஹணஸ்தத்ர வஷ்யாஸ்தே தே ச பஸ்தயஃ|| வேகரோதோர்த்வவாதத்வாத் ப்ராகுக்தா யே ஸதாதுராஃ| தேஷாஂ விபத்தே பவநே ஸர்வதேஹோபதாபிநி|| பலவர்திஂ புரா தத்யாதத பஸ்திஂ சலாபஹம்| நிகும்பகும்பாக்ந்யுருபூகதாவநீபுநர்நவாதாரு மஹச்ச பஞ்சகம்| பலஂ ச முத்ரே க்வதிதஂ ஸமஸ்து கதஂ ஸதைலஂ லவணாநி பஞ்ச|| நிரூஹிதஂ தந்வரஸேந போஜயேந்நிகும்பதைலேந ததோऽநுவாஸயேத்| பலாஂ ஸராஸ்நாஂ பலபில்வசித்ரகாந் த்விபஞ்சமூலஂ கதமாலகாத்பலம்|| யவாந் குலத்தாஂஶ்ச பசேஜ்ஜலே ரஸஃ ஸமுஸ்தபாடேந்த்ரயவைஶ்ச கல்கவாந்| ஸதைலஸர்பிர்குடஸைந்தவோ ஹிதஃ ஸதாऽऽதுராணாஂ பலபுஷ்டிவர்ணதஃ|| ததாऽநுவாஸ்யஂ மதுகேந ஸாதிதஂ பாலேந பில்வேந ஶதாவ்ஹயாऽதவா| ஸஜீவநீயஸ்து ரஸோऽநுவாஸநே நிரூஹணே சாலவணஃ ஶிஶோர்ஹிதஃ|| ந சாந்யதாऽऽஶ்வங்கபலாபிவர்த்தநஂ நிரூஹபஸ்தேஃ ஶிஶுவத்தயோர்ஹிதம்|| நிரூஹபஸ்தேர்நைவ ஸ்யாதந்யத் ஸ்தவிரபாலயோஃ| பலாங்கவர்த்தநஂ ஶீக்ரமாததோ யோஜயேததஃ||" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| பஸ்திவ்யாபத்ப்ரகரணஂ ஸாமத்ஸ்யேந நிரூபிதம்|| ௫||