Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ (൧) · Śloka ൧
അസ്മാദനന്തരം ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിര്വ്യാഖ്യായതേ||൧||
View original
अस्मादनन्तरं बस्तिव्यापत्सिद्धिर्व्याख्यायते||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
൫. വസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിരധ്യായഃ
Adhikarana ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിരധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
അഥാതോ ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|
View original
अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഥാത ഇതി പൂര്വവത്| (അസമ്യക് പ്രയുക്തേഷു ബസ്തിഷു യാ വ്യാപദഃ, താസാം സാധനായാസ്യാധ്യായസ്യാരമ്ഭഃ|)
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| ബസ്തിവ്യാപദശ്ച ദ്വാദശോക്താഃ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ.൬)- "വിബന്ധഗൌരവാധ്മാനശിരോരുഗ്വാഹനോര്ധ്വഗാഃ| കുക്ഷിശൂലാങ്ഗരുഘിധ്മാഹൃത്പീഡാകര്തനസ്രവാഃ|| അയോഗാദതിയോഗാച്ച ബസ്തേഃ സ്യുഃ ഷട് ഷഡാപദഃ|" ഇതി|
Adhikarana നിരൂഹവ്യാപദഃ, അയോഗവ്യാപദഃ, വിബന്ധാഖ്യാ വ്യാപത്തത്സിദ്ധിശ്ച (൧-൬) · Śloka ൬
അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നദേഹസ്യ ഗുരുകോഷ്ഠസ്യ യോജിതഃ| ശീതോऽല്പസ്നേഹലവണദ്രവ്യമാത്രോ ഘനോऽപി വാ||൧|| ബസ്തിഃ സങ്ക്ഷോഭ്യ തം ദോഷം ദുര്ബലത്വാദനിര്ഹരന്| കരോത്യയോഗം തേന സ്യാദ്വാതമൂത്രശകൃദഗ്രഹഃ||൨|| നാഭിബസ്തിരുജാ ദാഹോ ഹൃല്ലേപഃ ശ്വയഥുര്ഗുദേ| കണ്ഡൂര്ഗണ്ഡാനി വൈവര്ണ്യമരതിര്വഹ്നിമാര്ദവമ്||൩|| ക്വാഥദ്വയം പ്രാഗ്വിഹിതം മധ്യദോഷേऽതിസാരിണി| ഉഷ്ണസ്യ തസ്മാദേകസ്യ തത്ര പാനം പ്രശസ്യതേ||൪|| ഫലവര്ത്യസ്തഥാ സ്വേദാഃ കാലം ജ്ഞാത്വാ വിരേചനമ്| ബില്വമൂലത്രിവൃദ്ദാരുയവകോലകുലത്ഥവാന്||൫|| സുരാദിമൂത്രവാന് ബസ്തിഃ സപ്രാക്പേഷ്യസ്തമാനയേത്| |൬|
View original
अस्निग्धस्विन्नदेहस्य गुरुकोष्ठस्य योजितः| शीतोऽल्पस्नेहलवणद्रव्यमात्रो घनोऽपि वा||१|| बस्तिः सङ्क्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन्| करोत्ययोगं तेन स्याद्वातमूत्रशकृदग्रहः||२|| नाभिबस्तिरुजा दाहो हृल्लेपः श्वयथुर्गुदे| कण्डूर्गण्डानि वैवर्ण्यमरतिर्वह्निमार्दवम्||३|| क्वाथद्वयं प्राग्विहितं मध्यदोषेऽतिसारिणि| उष्णस्य तस्मादेकस्य तत्र पानं प्रशस्यते||४|| फलवर्त्यस्तथा स्वेदाः कालं ज्ञात्वा विरेचनम्| बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान्||५|| सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്ത്രിഗ്ധാദിഗുണസ്യ പുംസഃ ശിശിരസ്തഥാऽല്പസ്നേഹലവണോऽല്പദ്രവ്യമാത്രഃ-അല്പദ്രവ്യകല്പഃ(ല്കഃ), തഥാ ഘനോ-ബഹുദ്രവ്യകല്കോ, ബസ്തിര്യോജിതഃ സന് ബസ്തിസാധ്യം ദോഷം സങ്ക്ഷോഭ്യ ദുര്ബലത്വാദനിര്ഹരന് അയോഗം കരോതി| തേന-അയോഗേന, വാതാദിഗ്രഹഃ സ്യാത്| പ്രാക്-അതിസാരചികിത്സിതേ (ചി. അ. ൯/൬) ക്വാഥദ്വയം-പാചനയുഗുലം-മധ്യ ദോഷേऽതിസാരിണി വിഹിതം ഭൂതീകപിപ്പല്യാദിരേകോ ബില്വധനികോ ദ്വിതീയഃ, തസ്മാത്-ക്വാഥദ്വയാത്, ഏകസ്യ-അന്യതരസ്യ ക്വാഥസ്യോഷ്ണസ്യ, തത്രാവസ്ഥായാം പാനം പ്രശസ്യതേ, തഥാ ഫലവര്തയഃ സ്വേദാശ്ച നാനാവിധാഃ, അവസ്ഥാശ്ച ജ്ഞാത്വാ വിരേചനം ശസ്യതേ| തഥാ ബില്വാദിമാന് ബസ്തിസ്തഥാ സുരാദിമാന് ബസ്തിഃ, സപ്രാക്പേഷ്യഃ-"ബലാം ഗുഡൂചീം" (ക. അ. ൪/൧) ഇത്യാദൌ ബസ്തൌ യഃ പേഷ്യോ യവാന്യാദികൃത് തേന പ്രാക്പേഷ്യേണ സഹ വര്തത ഇതി സപ്രാക്പേഷ്യഃ| തമത്ര ദത്തവസ്തിനോത്ക്ലിഷ്ടം ദോഷമാനയേത്-ആകര്ഷയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിബന്ധാഖ്യാം വ്യാപദമാഹ-അസ്നിഗ്ധേതി| ദ്രവ്യംക്വാഥ്യം പേഷ്യം ച| തം ദോഷം-യദര്ഥം ദത്തഃ| ക്വാഥദ്വയം-"പിബേത് പ്രകവഥിതാസ്തോയേ മധ്യദോഷോ വിശോഷയന്| ഭുതീകപിപ്പലീശുണ്ഠീവചാധാന്യഹരീതകീഃ|| അഥവാ ബില്വധനികാമുസ്തനാഗരവാലകമ്|" (ഹൃ.ചി.അ. ൯൧൫) ഇത്യുക്തമ്| ഭൂതീകം-കട്തൃണമ്| പ്രാക്പേഷ്യം-"പൂതോയവാനീഫലബില്വകുഷ്ഠവചാശതാവ്ഹാഘനപിപ്പലീനാമ്| കല്കൈഃ (ഹൃ.ക.അ. ൪/൨) ഇത്യുക്തമ്| സുരാ-മദിരാ| ആദിശബ്ദാദന്യദപ്യമ്ലമ്| ഗൌരവാഖ്യാം വ്യാപദം ത്വാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ. ൬)-"സശേഷാമേ നിരൂഹേണ മൃദുനാ ദോഷ ഈരിതഃ| മൂര്ച്ഛയത്യനിലം മാര്ഗം രൂണധ്ദ്യഗ്നിംഹിനസ്തി ച|| ഗൌരവക്ലമഹൃച്ഛൂലദാഹസമ്മോഹവേഷ്ടനമ്| തതഃ കുര്യാദുപചരേത്തം രൂക്ഷസ്വേദപാചനൈഃ|| പിപ്പലീകട്തൃണോശീരദാരുമൂര്വാശൃതം ജലമ്| പിബേത്സൌവര്ചലോന്മിശ്രം ദീപനം ഹൃദ്വിശോധനമ്|| വചാനാഗരശഠ്യോ വാ ഘൃതമണ്ഡേന മൂര്ച്ഛിതാഃ| പേയാഃ പ്രസന്നയാ വാ സ്യുരരിഷ്ടനാസവേന വാ|| ദാരു ത്രികടുകം പഥ്യാം പലാശം ചിത്രകം ശഠീമ്| പിഷ്ഠ്വാ കുഷ്ഠം ച മൂത്രേണ പിബേത് ക്ഷാരാംശ്ഛ ദീപനാന്|| ബസ്തിമസ്യ വിദധ്യാച്ച സമൂത്രം ദാശമൂലികമ്|" ഇതി|
Adhikarana ആധ്മാനാഖ്യാ വ്യാപത്തത്സിദ്ധിശ്ച (൬-൧൦) · Śloka ൧൦
| യുക്തോऽല്പവീര്യോ ദോഷാഢ്യേ രൂക്ഷേ ക്രൂരാശയേऽഥവാ||൬|| ബസ്തിര്ദോഷാവൃതോ രൂദ്ധമാര്ഗോ രുന്ധ്യാത്സമീരണമ്| സ വിമാര്ഗോऽനിലഃ കുര്യാദാധ്മാനം മര്മപീഡനമ്||൭|| വിദാഹം ഗുദകോഷ്ഠസ്യ മുഷ്കവങ്ക്ഷണവേദനാമ്| രുണദ്ധി ഹൃദയം ശൂലൈരിതശ്ചേതശ്ച ധാവതി||൮|| സ്വഭ്യക്തസ്വിന്നഗാത്രസ്യ തത്ര വര്തിം പ്രയോജയേത്| ബില്വാദിശ്ച നിരൂഹഃ സ്യാത്പീലുസര്ഷപമൂത്രവാന്||൯|| സരലാമരദാരുഭ്യാം സാധിതം ചാനുവാസനമ്| |൧൦|
View original
| युक्तोऽल्पवीर्यो दोषाढ्ये रूक्षे क्रूराशयेऽथवा||६|| बस्तिर्दोषावृतो रूद्धमार्गो रुन्ध्यात्समीरणम्| स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम्||७|| विदाहं गुदकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्| रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति||८|| स्वभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तत्र वर्तिं प्रयोजयेत्| बिल्वादिश्च निरूहः स्यात्पीलुसर्षपमूत्रवान्||९|| सरलामरदारुभ्यां साधितं चानुवासनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാഢ്യേ തഥാ രൂക്ഷേ ക്രൂരകോഷ്ഠേ വാ ബസ്തിരല്പവീര്യോ ദത്തോ ദോഷൈഃ-വായ്വാദ്യവരകൈരാവൃതഃ, അനന്തരം സ ബസ്തീ രുദ്ധമാര്ഗഃ-പ്രതിഹതഗതിപ്രസരണോ, വായും രുന്ധ്യാത്| സോऽനിലോ വിമാര്ഗഗ ആധ്മാനം കുര്യാത്| തഥാ ഹൃദയാദീനാം മര്മണാം വ്യധനം-പീഡനം, തഥാ ഗുദകോഷ്ഠസ്യ വിദാഹം, തഥാ മുഷ്കവങ്ക്ഷണവേദനാം ച കുര്യാത്| തഥാ ശൂലൈഃ-നാനാവിധാഭിര്ഭഗ്നരുദ്ധമൃദിതപീഡിതാവനദ്ധാദിഭിഃ പീഡാഭിഃ, ഹൃദയം രുണദ്ധി-ആവൃണോതി| ഹൃദയമാവൃത്യാനന്തരമ്, ഇതശ്ചേതശ്ച-അനിയതേ ദേശേ, ധാവതി പവനഃ| തത്ര-അവസ്ഥാവിശേഷേ, സുഷ്ട്വഭ്യക്താങ്ഗസ്യ സ്വിന്നാങ്ഗസ്യ ച ഫലവര്തിം പ്രയോജയേത്| ബില്വാദികശ്ച നിരുഹഃ സ്യാത് പീലുസര്ഷപമൂത്രവാന്| സരലദേവദാരുഭ്യാം സാധിതം തൈലം ചാനുവാസനം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആധ്മാനാഖ്യാം വ്യാപദമാഹ-യുക്ത ഇതി| ബില്വാദിഃ-വിബന്ധവ്യാപദ്യുക്തഃ| പീലു-പീലുഫലമ്| ശിരോരുജാഖ്യാം വ്യാപദം ത്വാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ. ൬)-"ബഹുദോഷേऽബലേ ക്രൂരകോഷ്ഠേ ബസ്തിസ്തനുര്മൃദുഃ| ശീതോऽല്പശ്ഛാവൃതോ ദോഷൈഃ പ്രതിഹന്തി സമീരണമ്|| ഊര്ധ്വം സോऽനുസരന് ദേഹം കുര്യാദ്വായുഃ ശിരോരുജമ്| ഗ്രീവാസ്തമ്ഭം പ്രതിശ്യായം ബാധിര്യം ദൃഷ്ടിവിഭ്രമമ്|| തമുഷ്ണതൈലലവണപ്രദിഗ്ധസ്വിന്നമര്ദിതമ്| തീക്ഷ്ണൈര്ധൂമൈഃ പ്രധമനൈര്നസ്യൈരാസ്യവിരേചനൈഃ|| വിരേകൈര്ബസ്തിഭിശ്ഛാശു യോജയേദാനുലോമികൈഃ|" ഇതി| വാഹാനാഖ്യാം ച വ്യാപദമാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ. ൬)-"സ്നിഗ്ധസ്വിന്നേ മഹാദോഷേ ബസ്തിമൃദ്വല്പഭേഷജഃ| ഉത്ക്ലേശ്യാല്പം ഹരേദ്ദോഷം ജനയേച്ച പ്രവാഹികാമ്|| ശോഫം ബസ്താവപാനേ ച സദനം ചോരുജങ്ഘയോഃ| വിബദ്ധമാരുതോ ജന്തുരഭീക്ഷ്ണം സ പ്രവാഹതേ|| സ്വേദാഭ്യങ്ഗാന്നിരുഹാംശ്ഛ ശോധനീയാനുലോമികാന്| വിദധ്യാല്ലങ്ഘയിത്വാ ച വൃത്തിം തസ്യ വിരിക്തവത്||" ഇതി|
Adhikarana ഊര്ധ്വമാരൂതാഖ്യാ വ്യാപത്തത്സിദ്ധിശ്ച (൧൦-൨൧) · Śloka ൨൧
| കുര്വതോ വേഗസംരോധം പീഡിതോ വാऽതിമാത്രയാ||൧൦|| അസ്നിഗ്ധലവണോഷ്ണോ വാ ബസ്തിരല്പോऽല്പഭേഷജഃ| മൃദുര്വാ മാരുതേനോര്ധ്വം വിക്ഷിപ്തോ മുഖനാസികാത്||൧൧|| നിരേതി മൂര്ച്ഛാഹൃല്ലാസതൃഡ്ദാഹാദീന് പ്രവര്തയന്| മൂര്ച്ഛാവികാരം ദൃഷ്ട്വാऽസ്യ സിഞ്ചേച്ഛീതാമ്ബുനാ മുഖമ്||൧൨|| വ്യേജദാക്ലമനാശാച്ച പ്രാണായാമം ച കാരയേത്| പൃഷ്ഠപാര്ശ്വോദരം മൃജ്യാത് കരൈരുഷ്ണൈരധോമുഖമ്||൧൩|| കേശേഷൂത്ക്ഷിപ്യ ധുന്വീത ഭീഷയേദ്വ്യാലദംഷ്ട്രിഭിഃ| ശസ്ത്രോല്കാരാജപുരുഷൈര്ബസ്തിരേതി തഥാ ഹ്യധഃ||൧൪|| പാണിവസ്ത്രൈര്ഗലാപീഡം കുര്യാന്ന മ്രിയതേ തഥാ| പ്രാണോദാനനിരോധാദ്ധി സുപ്രസിദ്ധതരായനഃ||൧൫|| അപാനഃ പവനോ ബസ്തിം തമാശ്വേവാപകര്ഷതി| കുഷ്ഠക്രമുകകല്കം ച പായേതാമ്ലസംയുതമ്||൧൬|| ഓഷ്ണ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാത്സരത്വാച്ച ബസ്തിം സോऽസ്യാനുലോമയേത് ഗോമൂത്രേണ ത്രിവൃത്പഥ്യാകല്കം വാऽധോനുലോമനമ്||൧൭|| പക്വാശയസ്ഥിതേ സ്വിന്നേ നിരൂഹോ ദാശമൂലികഃ| യവകോലകുലത്ഥൈശ്ച വിധേയോ മൂത്രസാധിതൈഃ||൧൮|| ബസ്തിര്ഗോമൂത്രസിദ്ധൈര്വാ സാമൃതാവംശപല്ലവൈഃ| പൂതീകരഞ്ജത്വക്പത്രശഠീദേവാഹ്വരോഹിഷൈഃ||൧൯|| സതൈലഗുഡസിന്ധൂത്ഥോ വിരേകൌഷധകല്കവാന്| ബില്വാദിപഞ്ചമൂലേന സിദ്ധോ ബസ്തിരുരഃസ്ഥിതേ||൨൦|| ശിരഃസ്ഥേ നാവനം ധൂമഃ പ്രച്ഛാദ്യം സര്ഷപൈഃ ശിരഃ| |൨൧|
View original
| कुर्वतो वेगसंरोधं पीडितो वाऽतिमात्रया||१०|| अस्निग्धलवणोष्णो वा बस्तिरल्पोऽल्पभेषजः| मृदुर्वा मारुतेनोर्ध्वं विक्षिप्तो मुखनासिकात्||११|| निरेति मूर्च्छाहृल्लासतृड्दाहादीन् प्रवर्तयन्| मूर्च्छाविकारं दृष्ट्वाऽस्य सिञ्चेच्छीताम्बुना मुखम्||१२|| व्येजदाक्लमनाशाच्च प्राणायामं च कारयेत्| पृष्ठपार्श्वोदरं मृज्यात् करैरुष्णैरधोमुखम्||१३|| केशेषूत्क्षिप्य धुन्वीत भीषयेद्व्यालदंष्ट्रिभिः| शस्त्रोल्काराजपुरुषैर्बस्तिरेति तथा ह्यधः||१४|| पाणिवस्त्रैर्गलापीडं कुर्यान्न म्रियते तथा| प्राणोदाननिरोधाद्धि सुप्रसिद्धतरायनः||१५|| अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति| कुष्ठक्रमुककल्कं च पायेताम्लसंयुतम्||१६|| ओष्ण्यात्तैक्ष्ण्यात्सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत् गोमूत्रेण त्रिवृत्पथ्याकल्कं वाऽधोनुलोमनम्||१७|| पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः| यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितैः||१८|| बस्तिर्गोमूत्रसिद्धैर्वा सामृतावंशपल्लवैः| पूतीकरञ्जत्वक्पत्रशठीदेवाह्वरोहिषैः||१९|| सतैलगुडसिन्धूत्थो विरेकौषधकल्कवान्| बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते||२०|| शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വേഗസംരോധം-വേഗവിധാരണം, കുര്വതഃ പുംസോ യഃ പീഡിതോ ബസ്തിരതിമാത്രയാ വാ പീഡിതോऽസ്നിഗ്ധലവണോഷ്ണോ വാ തഥാऽല്പോ മാത്രയാ, അല്പഭേഷജശ്ച മൃദുര്വാ, സ തഥാഭൂതോ മാരുതേനോര്ധ്വം ക്ഷിപ്തോ മൂഖനാസികാത് നിരേതി-നിര്ഗച്ഛതി| മൂര്ച്ഛാദീന് പ്രവര്തയേത്(യന്)| അസ്യ തു-തഥാവിധബസ്തേഃ പുരുഷസ്യ, മൂര്ച്ഛാദിവികാരം ദൃഷ്ട്വാ ശീതാമ്ബുനാ മുഖം സിഞ്ചേത്| തഥാ ക്ലമനാശം യാവത് തം താലവൃന്താദിനാ വീജയേത്| തഥാ തം പുരുഷം പ്രാണായാമം ച കാരയേത്, പ്രാണായാമേന ഹ്യൂര്ധ്വം വിക്ഷിപ്തോ ബസ്തിരധോ യാതി| ഉഷ്ണൈഃ കരൈഃ പൃഷ്ഠം പാര്ശ്വമുദരം ച മൃജ്യാത്| തഥാ തം പുരുഷമധോമുഖം കൃത്വാ കേശൈരുത്ക്ഷിപ്യോര്ധ്വം നീത്വാ വപുര്ധുന്വീത| തഥാ വ്യാലാദിഭിര്ഭീഷയേത്| തഥോര്ധ്വം പ്രവൃത്തോ ബസ്തിര്യസ്മാദധോ ഗച്ഛതി| തഥാ പാണിവസ്ത്രൈര്ഗലാപീഡം കുര്യാദ്യഥാ ന മ്രിയേത| ഏവം സതി പ്രാണോദാനനിരോധഃ സമ്പദ്യതേ, പ്രാണോദാനനിരോധാദ്യസ്മാദധോഗഃ സുപ്രസിദ്ധതരായനോ ഭൂത്വാऽപാനോ വായുസ്തം ബസ്തിം ദ്രാഗേവാപകര്ഷതി-ഊര്ധ്വാദധഃ ക്ഷിപതി| സുഷ്ഠു-പ്രകര്ഷേണ, പ്രസിദ്ധതരമയനം യസ്യ സ സുപ്രസിദ്ധതരായനഃ| കുഷ്ഠാദികല്കം ചാമ്ലസംയുതം പായയേത്| [ സഃ ] കല്കഃ, അസ്യ-ആതുരസ്യ, ഉഷ്ണാദിഗുണയോഗാത്തം ബസ്തിമനുലോമയേത്| ത്രിവൃതാദികല്കം പീതം ഗോമൂത്രേണാധോനുലോമനമ്| പക്വാശയസ്ഥിതേ ദോഷേ സ്നിഗ്ധേ (സ്വിന്നേ) നിരുഹോ ദാശമൂലികോ വിധാതവ്യഃ| യവാദിഭിശ്ച ഗോമൂത്രസാധിതൈര്ബസ്തിര്വിധേയഃ| അഥവാ ഗോമൂത്രസിദ്ധൈര്ഗുഡൂച്യാദിഭിസ്തൈലഗുഡസൈന്ധവയുക്തോ ബസ്തിര്വിരേകദ്രവ്യകല്കവാന് വിധേയഃ| ഉരസി സ്ഥിതേ ബില്വാദിപഞ്ചമൂലേന സിദ്ധോ ബസ്തിര്വിധാതവ്യഃ| ശിരസി സ്ഥിതേ ബസ്തൌ നസ്യം ധൂമശ്ച, ശിരശ്ച സര്ഷപകല്കേന പ്രച്ഛാദനീയമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഊര്ധ്വമാരുതാഖ്യാം വ്യാപദമാഹ-കുര്വത ഇതി| മൃജ്യാത്-മര്ദയേത്| ഭീഷയേത്-ത്രാസയേത്| പാണിഭിശ്ച വസ്ത്രൈശ്ച| സുപ്രസിദ്ധതരം-ഗുദം മേഢ്രം ച, അയനമസ്യ സ തഥാ| ക്രമുകം-പൂഗഃ| ദശമൂലയവാദീനാം മൂത്രേ ക്വാഥഃ, അമൃതാദീനാം വാ സപ്താനാമ്| അമൃതാ-ഗുഡൂചീ| ത്വക് പത്രം ച പൂതീകരഞ്ജസ്യ| തൈലാദിയോഗസ്തു ദ്വയോരപി ക്വാഥയോഃ, ബില്വാദിക്വാഥസ്യാപി| ഇത്യയോഗവ്യാപദഃ|
Adhikarana അതിയോഗവ്യാപദഃ (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩
| ബസ്തിരത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണാമ്ലഘനോऽതിസ്വേദിതസ്യ വാ||൨൧|| അല്പേ ദോഷേ മൃദൌ കോഷ്ഠേ പ്രയുക്തോ വാ പുനഃപുനഃ| അതിയോഗത്വമാപന്നോ ഭവേത്കുക്ഷിരുജാകരഃ||൨൨|| വിരേചനാതിയോഗേന സ തുല്യാകൃതിസാധനഃ| |൨൩|
View original
| बस्तिरत्युष्णतीक्ष्णाम्लघनोऽतिस्वेदितस्य वा||२१|| अल्पे दोषे मृदौ कोष्ठे प्रयुक्तो वा पुनःपुनः| अतियोगत्वमापन्नो भवेत्कुक्षिरुजाकरः||२२|| विरेचनातियोगेन स तुल्याकृतिसाधनः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണാമ്ലഘനോ ബസ്തിഃ പ്രയുക്തോऽതിസ്വേദിതസ്യ വാ പുംസോऽല്പേ ദോഷേ തഥാ മൃദൌ കോഷ്ഠേ മുഹുര്മുഹുഃ പ്രയുക്തത്വാദതിയോഗത്വം പ്രാപ്തോऽയമ് കുക്ഷിരുഗ്ജനകഃ സ്യാത്| സഃ-തഥാവിധോ ബസ്തിഃ, വിരേചനാതിയോഗേന തുല്യേ-സദൃശേ, ലക്ഷണചികിത്സിതേ യസ്യ സ ഏവം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥാതിയോഗവ്യാപദഃ| കുക്ഷിശൂലാഖ്യവ്യാപദമാഹ-ബസ്തിരിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക.അ. ൬)-"പൃശ്നിപര്ണീ സ്ഥിരാം പദ്മം കാശ്മര്യം മധുകോല്പലേ| പിഷ്ട്വാ ദ്രാക്ഷാം മധൂകം ച ക്ഷീരേ തന്ദുലധാവനേ|| ദ്രാക്ഷായാഃ പക്വലോഷ്ഠസ്യ പ്രസാദേ മധുകസ്യ വാ| വിനീയ സഘൃതം ബസ്തിം യുഞ്ജ്യാദ്ദാഹേऽതിയോഗതഃ||" ഇതി| വിരേചനതുല്യത്വോക്ത്യാ ദാഹോऽപ്യുക്തഃ| അങ്ഗരുഗാദിവ്യാപഞ്ചതുഷ്കം ത്വാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ. ൬)- "സ്നേഹസ്വേദൈരസമ്പാദ്യ ഗുരുതീക്ഷ്ണോऽതിമാത്രകഃ| ദുഃസ്ഥിതായ പ്രണിഹിതോ ബസ്തിര്ദുഃശയിതായ വാ|| അതിപ്രവൃത്തോ മരുതംകോപയേത്സ വിമാര്ഗഗഃ| കരോത്യങ്ഗരുജാം ജൃമ്ഭാം സ്തമ്ഭം ഭേദം ച പര്വണാമ്|| തം തൈലലവണാഭ്യക്തം സ്വേദിതം സംസ്തരാദിഭിഃ| ബില്വകോലയവൈരണ്ഡവര്ഷാഭൂബൃഹതീദ്വയൈഃ|| സകുലത്ഥൈഃ ശൃതൈര്മസ്തുഫലസൌവീരകാന്വിതൈഃ| ആസ്ഥാപയേത്സസിന്ധൂത്ഥൈര്ജാങ്ഗലൈരാശിതം രസൈഃ|| തൈലേനാനിലജദ്ദ്രവ്യവിപക്വേനാനുവാസയേത്| മൃദുകോഷ്ഠേऽബലേ ബസ്തിരതിതീക്ഷ്ണോऽതിനിര്ഹരന്|| കുര്യാദ്ധിധ്മാം ഹിതം തത്ര ഹിധ്മാഘ്നം ബൃംഹണം ച യത്| ബലാബൃഹത്യാദിവരാകാശ്മര്യരസസൈന്ധവൈഃ| സപ്രസന്നാരനാലാമ്ലൈസ്തൈലം പക്ത്വാऽനുവാസയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുനാऽക്ഷം പിപ്പല്യാ ദദ്യാല്ലവണസംയുതമ്|| ധൂമലേഹരസക്ഷീരസ്വേദാശ്ചാന്നം ച വാതജിത്| അതിതീക്ഷ്ണഃ സവാതോ വാ ന വാ സമ്യക് പ്രപീഡിതഃ|| ഘട്ടയേദ്ദൃദയം ബസ്തിസ്തത്ര കാശകുശോത്കടൈഃ| സ്യാത്സാമ്ലലവണസ്കന്ധകരീരബദരീഫലൈഃ|| ശൃതൈര്ബസ്തിര്ഹിതഃ സിദ്ധോ വാതഘ്നൈശ്ചാനുവാസനമ്| മൃദുകോഷ്ഠാല്പദോഷസ്യ രൂക്ഷതീക്ഷ്ണാതിമാത്രകഃ|| ഹൃത്വാ ബസ്തിര്മലാന് ശീഘ്രം വാതപിത്തേ പ്രകോപയേത്| നാഭിബസ്തിഗുദാംസ്തേ ഹി കൃന്തതോऽസ്യ മുഹുര്മുഹുഃ|| വിവര്ണസ്യാല്പമുത്ഥാനം ബസ്തിര്നിലേഖനാദ്ഭവേത്| സ്വാദുശീതൌഷധൈസ്തത്ര പയസ്യേക്ഷ്വാദിഭിഃ ശൃതഃ|| യഷ്ട്യാവ്ഹതിലകല്കാഭ്യാം ബസ്തിഃ സ്യാത് ക്ഷീരഭോജിനഃ| സസര്ജരസയഷ്ട്യാവ്ഹം ജിങ്ഗിണീകര്ദമാഞ്ജനമ്|| വിനീയ ദുഗ്ധേ ബസ്തിഃ സ്യാവ്ദ്യക്താമ്ലരസഭോജിനഃ| പിച്ഛിലശ്ഛ ഹിതോ ബസ്തിഃ സ്നേഹശ്ഛ മധുരൈഃ ശൃതഃ||" ഇതി|
Adhikarana കുക്ഷിശൂലാഖ്യാ വ്യാപത്തത്സിദ്ധിശ്ച സ്രവാഖ്യാ വ്യാപത്തത്സിദ്ധിശ്ച (൨൩-൨൮) · Śloka ൨൮
| ബസ്തിഃ ക്ഷാരാമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണഃ പൈത്തികസ്യ വാ||൨൩|| ഗുദം ദഹന് ലിഖന് ക്ഷിണ്വന് കരോത്യസ്യ പരിസ്രവമ്| സ വിദഗ്ധം സ്രവത്യസ്രം വര്ണൈഃ പിത്തം ച ഭൂരിഭിഃ||൨൪|| ബഹുശശ്ചാതിവേഗേന മോഹം ഗച്ഛതി സോऽസകൃത്| രക്തപിത്താതിസാരഘ്നീ ക്രിയാ തത്ര പ്രശസ്യതേ||൨൫|| ദാഹാദിഷു ത്രിവൃത്കല്കം മൃദ്വീകാവാരിണാ പിബേത്| തദ്ധി പിത്തശകൃദ്വാതാന് ഹൃത്വാ ദാഹാദികാന് ജയേത്||൨൬|| വിശുദ്ധശ്ച പിബേച്ഛീതാം യവാഗൂം ശര്കരായുതാമ്| യുഞ്യാദ്വാऽതിവിരിക്തസ്യ ക്ഷീണവിട്കസ്യ ഭോജനമ്||൨൭|| മാഷയൂഷേണ കുല്മാഷാന് പാനം ദധ്യഥവാ സുരാമ്| സിദ്ധിര്വസ്ത്യാപദാമേവം|൨൮|
View original
| बस्तिः क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णलवणः पैत्तिकस्य वा||२३|| गुदं दहन् लिखन् क्षिण्वन् करोत्यस्य परिस्रवम्| स विदग्धं स्रवत्यस्रं वर्णैः पित्तं च भूरिभिः||२४|| बहुशश्चातिवेगेन मोहं गच्छति सोऽसकृत्| रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया तत्र प्रशस्यते||२५|| दाहादिषु त्रिवृत्कल्कं मृद्वीकावारिणा पिबेत्| तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकान् जयेत्||२६|| विशुद्धश्च पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुताम्| युञ्याद्वाऽतिविरिक्तस्य क्षीणविट्कस्य भोजनम्||२७|| माषयूषेण कुल्माषान् पानं दध्यथवा सुराम्| सिद्धिर्वस्त्यापदामेवं|२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷാരാമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണോ ബസ്തിഃ പ്രയുക്തഃ പൈത്തികസ്യ വാ പ്രയുക്തോ ഗുദം ദഹന്നിവ വിലിഖന്നിവ ക്ഷിപന്നിവാസ്യ-നരസ്യ, പരിസ്രവം കരോതി| സഃ-പുരുഷഃ, തദാ വിദഗ്ധമസ്രം സ്രവതി| തഥാ ബഹുഷോ-ബഹൂന് വാരാന്, അതിവേഗേന ഭൂരിഭിഃ- ബഹുഭിഃ, വര്ണൈഃ പിത്തം സ്രവതി| തഥാ മോഹമസകൃദ് ഗച്ഛതി| തത്രാവസ്ഥായാം രക്തപിത്തഘ്നീ തഥാ രക്താതിസാരഘ്നീ ക്രിയാ ച പ്രശസ്യതേ| ദാഹമോഹാദിഷു ത്രിവൃത്കല്കം ദ്രാക്ഷാജലേന പിബേത്| യസ്മാത് തത്-ത്രിവൃത്കല്കയുതം ദ്രാക്ഷാവാരി, പിത്തശകൃദ്വാതാന് ഹത്വാ ദാഹാദീന് ജയേത്| വിശുദ്ധശ്ച സശര്കരാം ശീതാം പേയാം പിബേത്| അതിവിരിക്തസ്യ ക്ഷീണപുരീഷസ്യ പുംസഃ കുല്മാഷാന് മാഷയൂഷേണ സഹ ഭോജനം യുഞ്ജ്യാത്| ദധ്യഥവാ സുരാം പാനം ദദ്യാത്| ബസ്ത്യാപദാം-നിരുഹവ്യാപത്തീനാം, ഏവം സിദ്ധിഃ-ചികിത്സിതം, സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്നവാഖ്യാം വ്യാപദമാഹ-ബസ്തിരിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക.അ. ൬)-"തത്രാര്ദ്രശാല്മലീവൃന്തൈഃ ക്ഷുണ്ണൈരാജം പയഃ ശൃതമ്| പൂതം ഘൃതാന്വിതം ബസ്തിം ദദ്യാദന്യാംശ്ച പിച്ഛിലാന്|| വടാദിപല്ലവേഷ്വേവം കല്പോ യവതിലേഷു ച| സുവര്ചലോപോദകയോഃ കര്ബുദാരേ ച ശസ്യതേ|| ഗുദേ ച ശീതമധുരാന് കുര്യാത്സേകപ്രലേപനാന്|" ഇതി| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ ക.അ. ൬)-"ആമം യഃ കുണപം രുഗ്വാനുപവേശ്യേത സാരുചിഃ| സഘനാതിവിഷാകുഷ്ഠനതദാരുവചാഃ പിബേത്|| ശകൃദ്വാതമസൃക്പിത്തം കഫം വാ യോऽതിസാര്യതേ| പക്വം തത്ര സ്വവര്ഗീയോ ബസ്തിഃ ശ്രേഷ്ഠം ഭിഷഗ്ജിതമ്|| ഷണ്ണാമേഷാം ദ്വിസംസര്ഗാത്രിംശദ്ഭേദാ ഭവന്തി തു| കേവലൈഃ സഹ ഷട്ത്രിംശദ്വിദ്യാത്സോപദ്രബാംശ്ഛ താന്|| ശൂലപ്രവാഹികാധ്മാനപരികര്താരുചിജ്വരാന്| തൃണ്മോഹദാഹമൂര്ച്ഛാദീംശ്ചൈഷാം വിദ്യാദുപദ്രവാന്|| തത്രാമേऽന്തരപാനം തു കട്വമ്ലലവണൈര്യുതമ്| പാചനം ശസ്യതേ ബസ്തിരാമേ ഹി പ്രതിഷിധ്യതേ|| വാതഘ്നഗ്രാഹിവര്ഗീയോ ബസ്തിഃ ശകൃതി ശസ്യതേ| സ്വാദ്വമ്ലോ വ്യക്തലവണഃ സ്നേഹബസ്തിഃ സമീരണേ|| രക്തേ രക്തേന പിത്തേ തു കഷായസ്വാദുതിക്തകഃ| സാര്യമാണേ കഫേ ബസ്തിഃ കഷായകടുതിക്തകഃ|| ശകൃതാ വായുനാ ചാമേ തേന വര്ചസ്യഥാനിലേ| സംസൃഷ്ടേऽന്തരപാനമ് സ്യാത് കട്വമ്ലലവണൈര്യുതമ്|| പിത്തേനാമേऽസൃജാ തദ്വത്തയോരാമേന വാ പുനഃ| സംസൃഷ്ടയോര്ഭവേത്പാനം സകടുസ്വാദുതിക്തകമ്|| തഥാऽऽമേ കഫസംസൃഷ്ടേ കഷായകടുതിക്തകമ്| ആമേന തു കഫേ യുക്തേ കഷായലവണൌഷധമ്|| വാതേന വിശി പിത്തേ വാ വിട്പിത്താസ്രൈസ്തഥാऽനിലേ| സ്യാത് കഷായാമ്ലമധുരഃ സംസൃഷ്ടേ ബസ്തിരുത്തമഃ|| ബസ്തിര്വാതേന രക്തേ തു കാര്യഃ ഖാദ്വമ്ലതിക്തകഃ| ശകൃച്ഛോണിതയോഃ പിത്തശകൃതോരസ്നപിത്തയോഃ|| ബസ്തിരന്യോന്യസംസര്ഗേ കഷായസ്വാദുതിക്തകഃ| കഫേന വിശി പിത്തേ വാ കഫേ വിട്പിത്തശോണിതൈഃ|| കടുതിക്തകഷായഃ സ്യാത്സംസൃഷ്ടേ ബസ്തിരുത്തമഃ| മധുരോഷണതിക്തസ്തു രക്തേ കഫവിമൂര്ച്ഛിതേ|| മാരുതേ കഫസംസ്രുഷ്ടേ കട്വമ്ലവണോ ഭവേത്| സ്യാദ്ബസ്തിഃ കടുതിക്താമ്ലഃ സംസൃഷ്ടേ വായുനാ കഫേ|| ത്രിചതുഃപഞ്ചഷട്യോഗാനേവമേവ വികല്പയേത്| യുക്തിശ്ഛൈഷാऽതിസാരോക്താ സര്വരോഗേഷ്വപി സ്മൃതാ|| യുഗപത് ഷഡ്രസം ഷണ്ണാം സംസര്ഗേ പാചനം ഭവേത്| നിരാമാണാം ച പഞ്ചാനാം ബസ്തിഃ ഷഡ്രസികോ ഹിതഃ|| ഉദുമ്ബരശലാടൂനി ജമ്ബ്വാമ്രോദുമ്ബരത്വചഃ| ശങ്ഖം സര്ജരസം ലാക്ഷാം കട്തൃണം ച പലാംശികമ്|| പിഷ്ട്വാ തൈഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം ക്ഷീരദ്വിഗുണിതം പചേത്| അതീസാരേഷു സര്വേഷു പേയമേതദ്യഥാബലമ്|| കച്ഛുരാധാതുകീബില്വസമങ്ഗാരക്തമൂലിഭിഃ| മസൂരാശ്വത്ഥശുങ്ഗൈശ്ഛ യവാഗൂഃ സ്യാജ്ജലേ ശൃതൈഃ|| ബാലോദുമ്ബരകട്വങ്ഗസമങ്ഗാപ്ലക്ഷപല്ലവൈഃ| മസൂരധാരകീപുഷ്പബലാഭിശ്ഛ തഥാ ഭവേത്|| നാനാപ്രകാരാ ജായന്തേ വ്യാപദോ ബസ്തിവിഭ്രമാത്| യഥായഥം യഥാവസ്ഥം താംസാം കുര്വീത സാധനമ്||" ഇതി നിരൂഹവ്യാപദഃ|
Adhikarana അനുവാസനവ്യാപദഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
| സ്നേഹബസ്തേസ്തു വക്ഷ്യതേ||൨൮||
View original
| स्नेहबस्तेस्तु वक्ष्यते||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്നേഹബസ്തേഃ-അനുവാസനസ്യ, സിദ്ധിര്വക്ഷ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥാനുവാസനവ്യാപദഃ| താശ്ചോക്താഃ സങ്ഗ്രഹേ (ക. അ. ൭)-"സ്നേഹബസ്തൌ മരുത്പിത്തകഫാത്യാശവിഡാവൃതേ| അഭുക്തശൂനപായ്വാമദത്തേऽഷ്ടൌ വ്യാപദഃ സ്മൃതാഃ||" ഇതി|
Adhikarana തത്ര പഞ്ചവ്യാപദാം കാരണമ് (൨൯-൩൦) · Śloka ൩൦
ശീതോऽല്പോ വാऽധികേ വാതേ പിത്തേऽത്യുഷ്ണഃ കഫേ മൃദുഃ| അതിഭുക്തേ ഗുരുര്വര്ചഃസഞ്ചയേऽല്പബലസ്തഥാ||൨൯|| ദത്തസ്തൈരാവൃതഃ സ്നേഹോ നായാത്യഭിഭവാദപി| |൩൦|
View original
शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः| अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसञ्चयेऽल्पबलस्तथा||२९|| दत्तस्तैरावृतः स्नेहो नायात्यभिभवादपि| |३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീതോ ബസ്തിരല്പോ വാऽധികേ വാതേ ദത്തഃ, തഥാ പിത്തേऽത്യുഷ്ണഃ, തഥാ കഫേ മൃദുഃ, അയോഗഃ സമ്പദ്യതേ| അതിഭുക്തേ ഗുരുര്ബസ്തിര്ദത്തഃ, തഥാ വര്ചസഃ-പുരീഷസ്യ, സഞ്ചയേऽല്പബലഃ-ഉഭയഥാ മാത്രയാ വീര്യതശ്ച, ദത്തഃ, തൈഃ-ശീതാദികാരണാദ്വാതാദിഭിഃ, സ്നേഹബസ്തിരാവൃതോ നായാതി-ഗുദമാര്ഗാന്ന പ്രത്യാഗച്ഛതി, അഭിഭവാദപ്യേതൈരേവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തത്ര പഞ്ചാനാം വ്യാപദാം കാരണമാഹ-ശീതോऽല്പ ഇതി| ഗുരുഃ-ചിരപാകഃ| അല്പബലഃ-അനുലോമനാസമര്ഥഃ| ശീതാദിഗുണസ്വാവൃതത്വമ്| അല്പസ്യാഭിഭവഃ|
Adhikarana വാതാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൩൦-൩൩) · Śloka ൩൩
| സ്തമ്ഭോരുസദനാധ്മാനജ്വരശൂലാങ്ഗമര്ദനൈഃ||൩൦|| പാര്ശ്വരുഗ്വേഷ്ടനൈര്വിദ്യാദ്വായുനാ സ്നേഹമാവൃതമ്| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണൈസ്തം രാസ്നാപീതദ്രുതൈലികൈഃ||൩൧|| സൌവീരകസുരാകോലകുലത്ഥയവസാധിതൈഃ| നിരൂഹൈര്നിര്ഹരേത്സമ്യക് സമൂത്രൈഃ പാഞ്ചമൂലികൈഃ||൩൨|| താഭ്യാമേവ ച തൈലാഭ്യാം സായം ഭുക്തേऽനുവാസയേത്| |൩൩|
View original
| स्तम्भोरुसदनाध्मानज्वरशूलाङ्गमर्दनैः||३०|| पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्याद्वायुना स्नेहमावृतम्| स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः||३१|| सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः| निरूहैर्निर्हरेत्सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः||३२|| ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്തമ്ഭോരുസാദാദിഭിര്വായുനാ സ്നേഹമാവൃതം വിദ്യാത്| തം ഏവംവിധം, സ്നേഹം-സ്നേഹബസ്തിം, നിരുഹൈഃ സമ്യക് സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണോഷ്ണൈര്നിര്ഹരേത്| താനേവ നിരൂഹാനാഹ-സൌവീരകസുരാദിസാധിതൈസ്തഥാ ഗോമൂത്രാന്വിതൈസ്തഥാ പഞ്ചമൂലനിര്വൃത്തൈഃ പഞ്ചമൂലക്വാഥവദ്ഭിരിത്യര്ഥഃ| തഥാ രാസ്നാ ച പീതദ്രുശ്ച രാസ്നാപീതദ്രൂ, താഭ്യാം സാധിതേ തൈലേ രാസ്നാപീതദ്രുതൈലേ, തേ വിദ്യതേ യേഷാം നിരൂഹാണാം തൈഃ, ക്വചിത്പുടകേ രാസ്നാതൈലം ക്വചിദ്ധരിദ്രാതൈലം യോജ്യമിത്യര്ഥഃ| താഭ്യമിതി ദ്വിവചനനിര്ദേശാത് പൃഥഗേതത് തൈലദ്വയമുപയോഗീതി ഗമ്യതേ| ച-സമുച്ചയേ, ന കേവലം തം നിരൂഹയേത്, രാസ്നാതൈലേന പീതദ്രുതൈലേന വാ ദോഷാദ്യനുരോധാദനുവാസയേച്ച| സായം ഭുക്തേ-ന തു പ്രാതര്ഭുക്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വാതാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-സ്തമ്ഭോരുസദനേതി| വേഷ്ടനം-പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനമ്| പീതദ്രുഃ-സരലഃ| രാസ്നാതൈലേന പീതദ്രുതൈലേന ച സംസ്കൃതൈഃ| ബില്വാദിപഞ്ചമൂലയവകോലകുലത്ഥാനാം ക്വാഥഃ| താഭ്യാം-രാസ്നാപീതദ്രുതൈലാഭ്യാമ്|
Adhikarana പിത്താവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
| തൃഡ്ദാഹരാഗസമ്മോഹവൈവര്ണ്യതമകജ്വരൈഃ||൩൩|| വിദ്യാത്പിത്താവൃതം സ്വാദുതിക്തൈസ്തം ബസ്തിഭിര്ഹരേത്| |൩൪|
View original
| तृड्दाहरागसम्मोहवैवर्ण्यतमकज्वरैः||३३|| विद्यात्पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തം തൃഡ്ദാഹാദിഭിഃ പിത്താവൃതം സ്നേഹബസ്തിം വിദ്യാത്| സ്വാദുതിക്തൈര്ബസ്തിഭിര്വിനിര്ഹരേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്താവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-തൃട്ദാഹേതി| തമകഃ-തമഃപ്രവേശഃ|
Adhikarana കഫാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൩൪-൩൬) · Śloka ൩൬
| തന്ദ്രാശീതജ്വരാലസ്യപ്രസേകാരുചിഗൌരവൈഃ||൩൪|| സമ്മൂര്ച്ഛാഗ്ലാനിഭിര്വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മണാ സ്നേഹമാവൃതമ്| കഷായതിക്തകടുകൈഃ സുരാമൂത്രോപസാധിതൈഃ||൩൫|| ഫലതൈലയുതൈഃ സാമ്ലൈര്ബസ്തിഭിസ്തം വിനിര്ഹരേത്| |൩൬|
View original
| तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः||३४|| सम्मूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छ्लेष्मणा स्नेहमावृतम्| कषायतिक्तकटुकैः सुरामूत्रोपसाधितैः||३५|| फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തന്ദ്രാദിഭിഃ കഫാവൃതം സ്നേഹബസ്തിം വിദ്യാത്| തം കഷായകടുതിക്തകൈഃ സുരാമൂത്രോപസാധിതൈഃ ഫലതൈലയുതൈഃ സാമ്ലൈര്ബസ്തിഭിഃ നിരൂഹൈഃ, വിനിര്ഹരേത്| ഫലാനാം-ഉഷ്ണവീര്യാണാമക്ഷോടാദീനാം, തൈലം ഫലതൈലമ്| കേചിത്തും ഫലം-മദനഫലം, തിലതൈലം ച, താഭ്യാം യുതാസ്തൈരിതി വ്യാചക്ഷതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-തന്ദ്രേതി| ഫലതൈലം-മദനഫലതൈലമ്|
Adhikarana അത്യശനാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൩൬-൩൮) · Śloka ൩൮
| ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാരുചിഗ്ലാനിശൂലനിദ്രാങ്ഗമര്ദനൈഃ||൩൬|| ആമലിങ്ഗൈഃ സദാഹൈസ്തം വിദ്യാദത്യശനാവൃതമ്| കടൂനാം ലവണാനാം ച ക്വാഥൈശ്ചൂര്ണൈശ്ച പാചനമ്||൩൭|| മൃദുര്വിരേകഃ സര്വം ച തത്രാമവിഹിതം ഹിതമ്| |൩൮|
View original
| छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः||३६|| आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्| कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम्||३७|| मृदुर्विरेकः सर्वं च तत्रामविहितं हितम्| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഛര്ദ്യാദിഭിരാമലിങ്ഗൈര്ദാഹയുതൈഃ സ്നേഹമത്യശനാവൃതം വിദ്യാത്| കടൂനാം ലവണാനാം ച ക്വാഥൈശ്ചൂര്ണൈശ്ച പാചനം ഹിതമ്| തഥാ മൃദുഭിഃ-അതീക്ഷ്ണൈഃ, വിരേകഃ| തഥാ തസ്മിന് സര്വമാമവിഹിതമൌഷധം ഹിതമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അത്യശനാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-ഛര്ദിമൂര്ച്ഛേതി| ആമം-ആമാജീര്ണമ്| ക്വാഥൈഃ കടൂനാമേവ, ചൂര്ണൈഃ കടൂനാം ലവണാനാം ച|
Adhikarana വിഡാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൩൮-൪൦) · Śloka ൪൦
| വിണ്മൂത്രാനിലസങ്ഗാര്തിഗുരുത്വാധ്മാനഹൃദ്ഗ്രഹൈഃ||൩൮|| സ്നേഹം വിഡാവൃതം ജ്ഞാത്വാ സ്നേഹസ്വേദൈഃ സവര്തിഭിഃ| ശ്യാമാബില്വാദിസിദ്ധൈശ്ച നിരുഹൈഃ സാനുവാസനൈഃ||൩൯|| നിര്ഹരേദ്വിധിനാ സമ്യഗുദാവര്തഹരേണ ച| |൪൦|
View original
| विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः||३८|| स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः| श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरुहैः सानुवासनैः||३९|| निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च| |४०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിണ്മൂത്രാദിഭിര്വിഡാവൃതം സ്നേഹം വിദിത്വാ, സ്നേഹാദിഭിസ്തഥാ ശ്യാമാദിഭിഃ സിദ്ധൈര്നിരൂഹൈരനുവാസനൈശ്ച, തഥോദാവര്തഹരേണ വിധിനാ, സമ്യഗ് നിര്ഹരേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വിഡാവൃതസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-വിണ്മൂത്രാനിലേതി| അര്തിഃ-ശൂലമ്| ശ്യാമാദിഃ-ഗണഃ| ബില്വാദിപഞ്ചമൂലമ്|
Adhikarana അഭുക്താദിദത്തസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൪൦-൪൩) · Śloka ൪൩
| അഭുക്തേ ശൂനപായൌ വാ പേയാമാത്രാശിതസ്യ വാ||൪൦|| ഗുദേ പ്രണിഹിതഃ സ്നേഹോ വേഗാദ്ധാവത്യനാവൃതഃ| ഊര്ധ്വം കായം തതഃ കണ്ഠാദൂര്ധ്വേഭ്യഃ ഖേഭ്യ ഏത്യപി||൪൧|| മൂത്രശ്യാമാത്രിവൃത്സിദ്ധോ യവകോലകുലത്ഥവാന്| തത്സിദ്ധതൈലോ ദേയഃ സ്യാന്നിരൂഹഃ സാനുവാസനഃ||൪൨|| കണ്ഠാദാഗച്ഛതഃ സ്തമ്ഭകണ്ഠഗ്രഹവിരേചനൈഃ| ഛര്ദിഘ്നീഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ച തസ്യ കുര്യാന്നിബര്ഹണമ്||൪൩||
View original
| अभुक्ते शूनपायौ वा पेयामात्राशितस्य वा||४०|| गुदे प्रणिहितः स्नेहो वेगाद्धावत्यनावृतः| ऊर्ध्वं कायं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि||४१|| मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान्| तत्सिद्धतैलो देयः स्यान्निरूहः सानुवासनः||४२|| कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः| छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कुर्यान्निबर्हणम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഭുക്തേ സ്നേഹബസ്തിഃ, തഥാ ശൂനഃ പായുര്യസ്യ തസ്മിന് പ്രണിഹിതോ ബസ്തിഃ, അഥവാ പേയാമാത്രമേവാശിതം യേന സ പേയാമാത്രാശിതസ്തസ്യ ഗുദേ പ്രണിഹിതഃ സ്നേഹബസ്തിഃ, അനാവൃതഃ സന് വേഗാദൂര്ധ്വം കായം ധാവതി| തതഃ കണ്ഠാദൂര്ധ്വേഭ്യശ്ച ഖേഭ്യഃ ഏതി-പതതി| തത്ര ഗോമൂത്രാദിസിദ്ധോ യോ യവാദിമാന് ക്വാഥസ്തേന ക്വാഥേന സിദ്ധതൈലൈര്നിരൂഹമനുവാസനം [ ച ] ദദ്യാത്| കണ്ഠാദാഗച്ഛതഃ സ്നേഹസ്യ സ്തമ്ഭകണ്ഠഗ്രഹാദിഭിശ്ഛര്ദിഘ്നീഭിഃ ക്രിയാഭിശ്ച തന്നിര്ഹരണം കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഭുക്തദത്തശൂനപായുദത്തയോര്ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-അഭുക്ത ഇതി| മാത്രാ-സ്തോകമ്| പേയാശിതസ്യ ചാഭുക്തതുല്യത്വാന്ന പൃഥഗുദ്ദേശഃ കൃതഃ| കണ്ഠാദേതി-നിര്ഗച്ഛതി| ഊര്ധ്വേഭ്യോऽപി ഖേഭ്യഃ-നാസാനേത്രകര്ണേഭ്യഃ| ശ്യാമാത്രിവൃത്യവകോലകുലത്ഥാനാം മൂത്രേണ ക്വാഥഃ| തേഷാമേവ കല്കേന മുത്രേണ ച സിദ്ധം തൈലമ്| തത്ര ക്വാഥതൈലാഭ്യാം നിരൂഹഃ| തൈലേനാനുവാസനഃ| സ്തമ്ഭഃ-ഉച്ഛ്വാസരോധഃ|
Adhikarana ആമദത്തസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൪൪-൪൫) · Śloka ൪൫
നാപക്വം പ്രണയേത്സ്നേഹം ഗുദം സ ഹ്യുപലിമ്പതി| തതഃ കുര്യാത്സരുങ്മോഹകണ്ഡൂശോഫാന്, ക്രിയാऽത്ര ച||൪൪|| തീക്ഷ്ണോ ബസ്തിസ്തഥാ തൈലമര്കപത്രരസേ ശൃതമ്| |൪൫|
View original
नापक्वं प्रणयेत्स्नेहं गुदं स ह्युपलिम्पति| ततः कुर्यात्सरुङ्मोहकण्डूशोफान्, क्रियाऽत्र च||४४|| तीक्ष्णो बस्तिस्तथा तैलमर्कपत्ररसे शृतम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അപക്വം സ്നേഹം ന ദദ്യാത്| യസ്മാത് സഃ-അപക്വഃ സ്നേഹോ, ഗുദമുപലിമ്പതി| തതഃ-ഉപലിപ്തേ ഗുദേ, രുജാഭിഃ സഹ മോഹാദീന് കുര്യാത്| അത്ര ചികിത്സിതം തീക്ഷ്ണോ ബസ്തിസ്തഥാऽര്കപത്രരസേ ശൃതം തൈലമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ആമദത്തസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-നാപക്വമിതി| തൈലമനുവാസനാര്ഥമ്| ഇത്യനുവാസനവ്യാപദഃ| അഥ നേത്രബസ്തിശയ്യാപ്രണേതൃദോഷജാ വ്യാപദഃ| താശ്ഛോക്താഃ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ.൭)-"ഹ്രസ്വം ദീര്ഘം തനു സ്ഥൂലം ജീര്ണം ശിഥിലബന്ധനമ്| പാര്ശ്വച്ഛിദ്രം തഥാ വക്രമഷ്ടൌ നേത്രാണി വര്ജയേത്| അപ്രാപ്ത്യതിഗതിക്ഷോഭകഷണക്ഷണനസ്രവാഃ| ഗുദപീഡാ ഗതിര്ജിഹ്യാ തേഷാം ദോഷാ യഥാക്രമമ്| മാംസലസ്നിഗ്ധവിഷഭജാലവത്സ്ഥൂലവാതലാഃ| ഛിദ്രഃ ക്ലിന്നശ്ച താനഷ്ടൌ ബസ്തീന് കര്മസു വര്ജയേത്| ഗതിവൈഷമ്യദൌര്ഗന്ധ്യജിഹ്യത്വസ്രുതിദുര്ഗ്രഹാഃ| ഫേനിലച്യുത്യധാര്യത്വം ബസ്തേഃ സ്യുര്ബസ്തിദോഷതഃ| ഉച്ചകൈരത്യവാക്ശീര്ഷമൂര്ധ്വസങ്കുചിതസ്ഥിതമ്| ഉത്താനം ദക്ഷിണം പാര്ശ്വം സപ്ത ശയ്യാഃ പരിത്യജേത്| മൂത്രാഘാതോऽതിസമ്പ്രാപ്തിരപ്രാപ്തിഃ സാധു നാഗതിഃ| ആശ്വാഗതിര്മരുത്കോപസ്തൃപ്തിഃ പക്വാശയസ്യ ച| തദ്ദോഷാഃ സ്യുര്വിധാതവ്യം യഥൌപയകമത്ര ച| സവാതാതിദ്രുതോത്ക്ഷിപ്തതിര്യഗുല്ലുപ്തകമ്പിതാഃ|| അതിമന്ദകബാഹ്യാതിവേഗദോഷാഃ പ്രണേതൃതഃ|" ഇതി|
Adhikarana സവാതപ്രണയനസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൪൫-൪൬) · Śloka ൪൬
| അനുച്ഛ്വാസ്യ തു ബദ്ധേ വാ ദത്തേ നിഃശേഷ ഏവ വാ||൪൫|| പ്രവിശ്യ ക്ഷുഭിതോ വായുഃ ശൂലതോദകരോ ഭവേത്| തത്രാഭ്യങ്ഗോ ഗുദേ സ്വേദോ വാതഘ്നാന്യശനാനി ച||൪൬||
View original
| अनुच्छ्वास्य तु बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा||४५|| प्रविश्य क्षुभितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्| तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനുച്ഛ്വാസ്യ ബസ്തേര്വദനേ ബദ്ധേ സതി, അഥവാ നിഃശേഷം ദത്തേ സതി, പ്രവിശ്യാന്തരേ വായുഃ കുപിതഃ ശൂലതോദകരഃ സ്യാത്| തസ്മിന്നഭ്യങ്ഗോ ഗുദേ സ്വേദശ്ച, തഥാ വാതഹന്തൃണി ഭോജനാനി ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സവാതപ്രണനസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-അനുച്ഛ്വാസ്യേതി|
Adhikarana അതിദ്രുതോത്ക്ഷിപ്തയോഃ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൪൭-൪൮) · Śloka ൪൮
ദ്രുതം പ്രണീതേ നിഷ്കൃഷ്ടേ സഹസോത്ക്ഷിപ്ത ഏവ വാ| സ്യാത് കടീഗുദജങ്ഘോരുബസ്തിസ്തമ്ഭാര്തിഭേദനമ്||൪൭|| ഭോജനം തത്ര വാതഘ്നം സ്വേദാഭ്യങ്ഗാഃ സബസ്തയഃ| |൪൮|
View original
द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा| स्यात् कटीगुदजङ्घोरुबस्तिस्तम्भार्तिभेदनम्||४७|| भोजनं तत्र वातघ्नं स्वेदाभ्यङ्गाः सबस्तयः| |४८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശീഘ്രം പ്രണീതേ നിഷ്കൃഷ്ടേ സഹസോത്ക്ഷിപ്തേ ച കട്യാദിഷു സ്തമ്ഭപീഡാഭേദനാനി സ്യുഃ| തത്ര വാതഘ്നമശനം സ്വേദോऽഭ്യങ്ഗശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അത്ദ്രുതോത്ക്ഷിപ്തയോര്ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹദ്രുതമിതി| പ്രണീതേ-പ്രവേശിതേ| നിഷ്കൃഷ്ടേ-നിഷ്കാശിതേ| ഉത്ക്ഷിപ്തേ-പൃഷ്ഠവംശം പ്രതി നാനീതേ| തിര്യങ്നേത്രസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ.൭)- "തിര്യഗ്വല്യാവൃതദ്വാരേ ബദ്ധേ വാऽപി ന ഗച്ഛതി| നേത്രേ തദ്ദജു നിഷ്കൃഷ്യ സംശോധ്യ ച പുനര്നയേത്||" ഇതി|
Adhikarana ഉല്ലുപ്തസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൪൮-൪൯) · Śloka ൪൯
| പീഡ്യമാനേऽന്തരാ മുക്തേ ഗുദേ പ്രതിഹതോऽനിലഃ||൪൮|| ഉരഃശിരോരുജം സാദമൂര്വോശ്ച ജനയേദ്ബലീ| ബസ്തിഃ സ്യാത്തത്ര ബില്വാദിഫലശ്യാമാദിമൂത്രവാന്||൪൯||
View original
| पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः||४८|| उरःशिरोरुजं सादमूर्वोश्च जनयेद्बली| बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान्||४९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പീഡ്യമാനേ ബസ്തിപുടകേऽന്തരാ-മധ്യ ഏവ, കദാചിത്തസ്മിന് മുക്തേ, ഗുദേऽനിലഃ പ്രതിഹതോ ബലവാന് ഉരഃശിരോരുജമൂരുസാദം ച ജനയേത്| തത്ര ബില്വാദിഭിര്ബസ്തിര്മദനഫലശ്യാമാദിമാന് സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉല്ലുപ്തസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-പീഡ്യമാന ഇതി| ഫലം-മദനഫലമ്| കമ്പിതാദീനാം ചതുര്ണാം ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ സങ്ഗ്രഹേ (ക.അ. ൭)-"സ്യാദ്ദാഹോ ദവഥുഃ ശോഫഃ കമ്പനാഭിഹതേ ഗുദേ| കഷായാ മധുരാഃ ശീതാഃ സേകാസ്തത്ര സബസ്തയഃ|| അതിമാത്രപ്രണീതേന നേത്രേണ ക്ഷണനാദ്വലേഃ| സ്യാത്സാര്തിദാഹനിസ്തോദഗുരുവര്ചഃപ്രവര്തനമ്|| തത്ര സര്പിഃ പിചുഃ ക്ഷീരം പിച്ഛാബസ്തിശ്ഛ ശസ്യതേ| ന ഭാവയതി മന്ദസ്തു ബാഹ്യശ്ചാശു നിവര്തതേ|| സ്നേഹസ്തത്ര പുനഃ സമ്യക് പ്രണേയഃ സിദ്ധിമിച്ഛതാ|" ഇതി|
Adhikarana അതിവേഗസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച (൫൦) · Śloka ൫൦
അതിപ്രപീഡിതഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠത്യായാതി വാ ഗലമ്| തത്ര ബസ്തിര്വിരേകശ്ച ഗലപീഡാദി കര്മ ച||൫൦||
View original
अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम्| तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അതിപ്രപീഡിതോ ബസ്തിപുടകഃ കോഷ്ഠേ തിഷ്ഠതി, ഗലം വാऽऽയാതി| തത്ര ബസ്തിര്വിരേകശ്ച ഗലപീഡാദി ച കര്മ ശസ്യതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അതിവേഗസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ-അതിപ്രപീഡിത ഇതി|
Adhikarana വമനാദിശുദ്ധസ്യ വിശേഷതോऽപചാരനിഷേധഃ (൫൧-൫൨) · Śloka ൫൨
വമനാദ്യൈര്വിശുദ്ധം ച ക്ഷാമദേഹബലാനലമ്| യഥാऽണ്ഡം തരുണം പൂര്ണം തൈലപാത്രം യഥാ തഥാ||൫൧|| ഭിഷക് പ്രയത്നതോ രക്ഷേത്സര്വസ്മാദപചാരതഃ| |൫൨|
View original
वमनाद्यैर्विशुद्धं च क्षामदेहबलानलम्| यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथा तथा||५१|| भिषक् प्रयत्नतो रक्षेत्सर्वस्मादपचारतः| |५२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വമനവിരേകാദ്യൈശ്ച വിശുദ്ധം ക്ഷാമദേഹം ക്ഷാമബലം ക്ഷാമാനലം ച പുരുഷം വൈദ്യഃ പ്രയത്നേന സര്വസ്മാദപചാരാദ്രക്ഷേത്| കിമിവ? യഥാ തരുണം-അഭിനവം ജാതമണ്ഡം, യഥാ ച തൈലപൂര്ണം പാത്രം രക്ഷ്യതേ, തഥാ പ്രയത്നേന രക്ഷേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വമനാദിശുദ്ധസ്യ വിശേഷതോऽപചാരം നിഷേധതി വമനാദ്യൈരിതി|
Adhikarana ശുദ്ധസ്യോപചാരഃ (൫) · Śloka ൫
| ദദ്യാന്മധുരഹൃദ്യാനി തതോऽമ്ലലവണൌ രസൌ||൫൨|| സ്വാദുതിക്തൌ തതോ ഭൂയഃ കഷായകടുകൌ തതഃ| അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാം രസാനാം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോഃ||൫൩|| വ്യത്യാസാദുപയോഗേന ക്രമാത്തം പ്രകൃതിം നയേത്| സര്വംസഹഃ സ്ഥിരബലോ വിജ്ഞേയഃ പ്രകൃതിം ഗതഃ||൫൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
View original
| दद्यान्मधुरहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ||५२|| स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः| अन्योन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः||५३|| व्यत्यासादुपयोगेन क्रमात्तं प्रकृतिं नयेत्| सर्वंसहः स्थिरबलो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः||५४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- തസ്മിന് മധുരഹൃദ്യാനി ദദ്യാത്| അനന്തരമമ്ലലവണൌ രസൌ, തതഃ സ്വാദുതിക്തരസൌ, തതഃ കഷായകടുകരസൌ ദദ്യാത്| അന്യോന്യപ്രത്യനീകാനാം-പരസ്പരപ്രതിപക്ഷാണാം രസാനാം, തഥാ സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോരന്യോന്യപ്രത്യനീകയോഃ, വ്യത്യാസാത്-വിപര്യയാത്, ഉപയോഗേന-യഥാസ്വമുപയോഗേന, യഥാ-മധുരരസമുപയുജ്യ പുനരമ്ലാദ്യന്യതമം തത്പ്രതിപക്ഷം യുഞ്ജ്യാത്, അമ്ലമുപയുജ്യ പുനര്മധുരാദ്യന്യതമം തത്പ്രതിപക്ഷം യുഞ്ജ്യാത്, ഏവം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷയോരുപയോഗം കുര്യാത്| തഥാ തം പുരുഷം വമനാദിഭിര്വിശുദ്ധം, പ്രകൃതിം യഥോചിതാം സ്വാം നയേത്| സര്വംസഹഃ-അശേഷക്ഷമഃ, തഥാ സ്ഥിരബലഃ, പ്രകൃതിം പ്രാപ്തഃ പുമാന് വേദ്യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിര്നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശുദ്ധസ്യോപചാരമാഹ-ദദ്യാദിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ക. അ. ൭)-"അത്രാന്തരേ ത്യജേദഷ്ടൌ ഭാഷ്യാദീനി വിശേഷതഃ| ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യാച്ഛിരോരോഗതിമിരോരഃസ്വരവ്യഥാഃ|| രക്തനിഷ്ഠേവതമകജ്വരാദ്യാസ്തത്ര സാധനമ്|| അഭ്യങ്ഗസ്വേദനസ്യാധോഭക്തസ്നേഹോപസേവനമ്|| മൌനം വിധിര്വാതഹരോ യഥാസ്വം ച വികാരജിത്| അത്യാസ്യായനയാനാഭ്യാം സന്ധിമൂര്ധത്രികാദിരുക്| അതിചങ്ക്രമണാത്പാദജങ്ഘോരുസദനാദയഃ| തേഷാം വാതഹരം സര്വം സ്നേഹസ്വേദാദി ശസ്യതേ| അജീര്ണഭോജനാദാമവിഷച്ഛര്ദിജ്വരാദയഃ| തത്ര മാത്രാശിതീയോക്തോ വിധേയോ വിധിരാമഹാ|| അഹിതാന്നാദ്യഥാദോഷം രോഗാഃ സ്യുര്ഭേഷജാനി ച| ഹലീമകാദയഃ പ്രോക്താ ദിവാസ്വപ്നാത് പുരാ ഗദാഃ|| വിദധ്യാത് കഫജിത്തേഷു ധൂമരൂക്ഷാന്നലങ്ഘനമ്| വ്യവായാജ്ജീവിതഭ്രംശസ്തൈരസ്യാനിലാമയൈഃ|| ഗുദോऽവലുപ്യത ഇവ ഭ്രമതീവ ച ചേതനാ| മേഢ്രം ധൂമായതി മനസ്തമസീവ പ്രവേശ്യതേ|| ജീവനീയശൃതക്ഷീരസര്പിഷോരുപയോജനമ്| ആഹാരോ ബൃംഹണസ്തത്ര വൃഷ്യാസ്തേ തേ ച ബസ്തയഃ|| വേഗരോധോര്ധ്വവാതത്വാത് പ്രാഗുക്താ യേ സദാതുരാഃ| തേഷാം വിബദ്ധേ പവനേ സര്വദേഹോപതാപിനി|| ഫലവര്തിം പുരാ ദദ്യാദഥ ബസ്തിം ചലാപഹമ്| നികുമ്ഭകുമ്ഭാഗ്ന്യുരുബൂകധാവനീപുനര്നവാദാരു മഹച്ച പഞ്ചകമ്| ഫലം ച മുത്രേ ക്വഥിതം സമസ്തു ഘൃതം സതൈലം ലവണാനി പഞ്ച|| നിരൂഹിതം ധന്വരസേന ഭോജയേന്നികുമ്ഭതൈലേന തതോऽനുവാസയേത്| ബലാം സരാസ്നാം ഫലബില്വചിത്രകാന് ദ്വിപഞ്ചമൂലം കൃതമാലകാത്ഫലമ്|| യവാന് കുലത്ഥാംശ്ച പചേജ്ജലേ രസഃ സമുസ്തപാഠേന്ദ്രയവൈശ്ഛ കല്കവാന്| സതൈലസര്പിര്ഗുഡസൈന്ധവോ ഹിതഃ സദാऽऽതുരാണാം ബലപുഷ്ടിവര്ണദഃ|| തഥാऽനുവാസ്യം മധുകേന സാധിതം ബാലേന ബില്വേന ശതാവ്ഹയാऽഥവാ| സജീവനീയസ്തു രസോऽനുവാസനേ നിരൂഹണേ ചാലവണഃ ശിശോര്ഹിതഃ|| ന ചാന്യദാऽऽശ്വങ്ഗബലാഭിവര്ദ്ധനം നിരൂഹബസ്തേഃ ശിശുവൃദ്ധയോര്ഹിതമ്|| നിരൂഹബസ്തേര്നൈവ സ്യാദന്യത് സ്ഥവിരബാലയോഃ| ബലാങ്ഗവര്ദ്ധനം ശീഘ്രമാദൃതോ യോജയേദതഃ||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ബസ്തിവ്യാപത്പ്രകരണം സാമത്സ്യേന നിരൂപിതമ്|| ൫||