૫. વસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિરધ્યાયઃ

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથાત ઇતિ પૂર્વવત્| (અસમ્યક્ પ્રયુક્તેષુ બસ્તિષુ યા વ્યાપદઃ, તાસાં સાધનાયાસ્યાધ્યાયસ્યારમ્ભઃ|)

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| બસ્તિવ્યાપદશ્ચ દ્વાદશોક્તાઃ સઙ્ગ્રહે (ક.અ.૬)- "વિબન્ધગૌરવાધ્માનશિરોરુગ્વાહનોર્ધ્વગાઃ| કુક્ષિશૂલાઙ્ગરુઘિધ્માહૃત્પીડાકર્તનસ્રવાઃ|| અયોગાદતિયોગાચ્ચ બસ્તેઃ સ્યુઃ ષટ્ ષડાપદઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્ત્રિગ્ધાદિગુણસ્ય પુંસઃ શિશિરસ્તથાઽલ્પસ્નેહલવણોઽલ્પદ્રવ્યમાત્રઃ-અલ્પદ્રવ્યકલ્પઃ(લ્કઃ), તથા ઘનો-બહુદ્રવ્યકલ્કો, બસ્તિર્યોજિતઃ સન્ બસ્તિસાધ્યં દોષં સઙ્ક્ષોભ્ય દુર્બલત્વાદનિર્હરન્ અયોગં કરોતિ| તેન-અયોગેન, વાતાદિગ્રહઃ સ્યાત્| પ્રાક્-અતિસારચિકિત્સિતે (ચિ. અ. ૯/૬) ક્વાથદ્વયં-પાચનયુગુલં-મધ્ય દોષેઽતિસારિણિ વિહિતં ભૂતીકપિપ્પલ્યાદિરેકો બિલ્વધનિકો દ્વિતીયઃ, તસ્માત્-ક્વાથદ્વયાત્, એકસ્ય-અન્યતરસ્ય ક્વાથસ્યોષ્ણસ્ય, તત્રાવસ્થાયાં પાનં પ્રશસ્યતે, તથા ફલવર્તયઃ સ્વેદાશ્ચ નાનાવિધાઃ, અવસ્થાશ્ચ જ્ઞાત્વા વિરેચનં શસ્યતે| તથા બિલ્વાદિમાન્ બસ્તિસ્તથા સુરાદિમાન્ બસ્તિઃ, સપ્રાક્પેષ્યઃ-"બલાં ગુડૂચીં" (ક. અ. ૪/૧) ઇત્યાદૌ બસ્તૌ યઃ પેષ્યો યવાન્યાદિકૃત્ તેન પ્રાક્પેષ્યેણ સહ વર્તત ઇતિ સપ્રાક્પેષ્યઃ| તમત્ર દત્તવસ્તિનોત્ક્લિષ્ટં દોષમાનયેત્-આકર્ષયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિબન્ધાખ્યાં વ્યાપદમાહ-અસ્નિગ્ધેતિ| દ્રવ્યંક્વાથ્યં પેષ્યં ચ| તં દોષં-યદર્થં દત્તઃ| ક્વાથદ્વયં-"પિબેત્ પ્રકવથિતાસ્તોયે મધ્યદોષો વિશોષયન્| ભુતીકપિપ્પલીશુણ્ઠીવચાધાન્યહરીતકીઃ|| અથવા બિલ્વધનિકામુસ્તનાગરવાલકમ્|" (હૃ.ચિ.અ. ૯૧૫) ઇત્યુક્તમ્| ભૂતીકં-કટ્તૃણમ્| પ્રાક્પેષ્યં-"પૂતોયવાનીફલબિલ્વકુષ્ઠવચાશતાવ્હાઘનપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈઃ (હૃ.ક.અ. ૪/૨) ઇત્યુક્તમ્| સુરા-મદિરા| આદિશબ્દાદન્યદપ્યમ્લમ્| ગૌરવાખ્યાં વ્યાપદં ત્વાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ. ૬)-"સશેષામે નિરૂહેણ મૃદુના દોષ ઈરિતઃ| મૂર્ચ્છયત્યનિલં માર્ગં રૂણધ્દ્યગ્નિંહિનસ્તિ ચ|| ગૌરવક્લમહૃચ્છૂલદાહસમ્મોહવેષ્ટનમ્| તતઃ કુર્યાદુપચરેત્તં રૂક્ષસ્વેદપાચનૈઃ|| પિપ્પલીકટ્તૃણોશીરદારુમૂર્વાશૃતં જલમ્| પિબેત્સૌવર્ચલોન્મિશ્રં દીપનં હૃદ્વિશોધનમ્|| વચાનાગરશઠ્યો વા ઘૃતમણ્ડેન મૂર્ચ્છિતાઃ| પેયાઃ પ્રસન્નયા વા સ્યુરરિષ્ટનાસવેન વા|| દારુ ત્રિકટુકં પથ્યાં પલાશં ચિત્રકં શઠીમ્| પિષ્ઠ્વા કુષ્ઠં ચ મૂત્રેણ પિબેત્ ક્ષારાંશ્છ દીપનાન્|| બસ્તિમસ્ય વિદધ્યાચ્ચ સમૂત્રં દાશમૂલિકમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાઢ્યે તથા રૂક્ષે ક્રૂરકોષ્ઠે વા બસ્તિરલ્પવીર્યો દત્તો દોષૈઃ-વાય્વાદ્યવરકૈરાવૃતઃ, અનન્તરં સ બસ્તી રુદ્ધમાર્ગઃ-પ્રતિહતગતિપ્રસરણો, વાયું રુન્ધ્યાત્| સોઽનિલો વિમાર્ગગ આધ્માનં કુર્યાત્| તથા હૃદયાદીનાં મર્મણાં વ્યધનં-પીડનં, તથા ગુદકોષ્ઠસ્ય વિદાહં, તથા મુષ્કવઙ્ક્ષણવેદનાં ચ કુર્યાત્| તથા શૂલૈઃ-નાનાવિધાભિર્ભગ્નરુદ્ધમૃદિતપીડિતાવનદ્ધાદિભિઃ પીડાભિઃ, હૃદયં રુણદ્ધિ-આવૃણોતિ| હૃદયમાવૃત્યાનન્તરમ્, ઇતશ્ચેતશ્ચ-અનિયતે દેશે, ધાવતિ પવનઃ| તત્ર-અવસ્થાવિશેષે, સુષ્ટ્વભ્યક્તાઙ્ગસ્ય સ્વિન્નાઙ્ગસ્ય ચ ફલવર્તિં પ્રયોજયેત્| બિલ્વાદિકશ્ચ નિરુહઃ સ્યાત્ પીલુસર્ષપમૂત્રવાન્| સરલદેવદારુભ્યાં સાધિતં તૈલં ચાનુવાસનં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આધ્માનાખ્યાં વ્યાપદમાહ-યુક્ત ઇતિ| બિલ્વાદિઃ-વિબન્ધવ્યાપદ્યુક્તઃ| પીલુ-પીલુફલમ્| શિરોરુજાખ્યાં વ્યાપદં ત્વાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ. ૬)-"બહુદોષેઽબલે ક્રૂરકોષ્ઠે બસ્તિસ્તનુર્મૃદુઃ| શીતોઽલ્પશ્છાવૃતો દોષૈઃ પ્રતિહન્તિ સમીરણમ્|| ઊર્ધ્વં સોઽનુસરન્ દેહં કુર્યાદ્વાયુઃ શિરોરુજમ્| ગ્રીવાસ્તમ્ભં પ્રતિશ્યાયં બાધિર્યં દૃષ્ટિવિભ્રમમ્|| તમુષ્ણતૈલલવણપ્રદિગ્ધસ્વિન્નમર્દિતમ્| તીક્ષ્ણૈર્ધૂમૈઃ પ્રધમનૈર્નસ્યૈરાસ્યવિરેચનૈઃ|| વિરેકૈર્બસ્તિભિશ્છાશુ યોજયેદાનુલોમિકૈઃ|" ઇતિ| વાહાનાખ્યાં ચ વ્યાપદમાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ. ૬)-"સ્નિગ્ધસ્વિન્ને મહાદોષે બસ્તિમૃદ્વલ્પભેષજઃ| ઉત્ક્લેશ્યાલ્પં હરેદ્દોષં જનયેચ્ચ પ્રવાહિકામ્|| શોફં બસ્તાવપાને ચ સદનં ચોરુજઙ્ઘયોઃ| વિબદ્ધમારુતો જન્તુરભીક્ષ્ણં સ પ્રવાહતે|| સ્વેદાભ્યઙ્ગાન્નિરુહાંશ્છ શોધનીયાનુલોમિકાન્| વિદધ્યાલ્લઙ્ઘયિત્વા ચ વૃત્તિં તસ્ય વિરિક્તવત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વેગસંરોધં-વેગવિધારણં, કુર્વતઃ પુંસો યઃ પીડિતો બસ્તિરતિમાત્રયા વા પીડિતોઽસ્નિગ્ધલવણોષ્ણો વા તથાઽલ્પો માત્રયા, અલ્પભેષજશ્ચ મૃદુર્વા, સ તથાભૂતો મારુતેનોર્ધ્વં ક્ષિપ્તો મૂખનાસિકાત્ નિરેતિ-નિર્ગચ્છતિ| મૂર્ચ્છાદીન્ પ્રવર્તયેત્(યન્)| અસ્ય તુ-તથાવિધબસ્તેઃ પુરુષસ્ય, મૂર્ચ્છાદિવિકારં દૃષ્ટ્વા શીતામ્બુના મુખં સિઞ્ચેત્| તથા ક્લમનાશં યાવત્ તં તાલવૃન્તાદિના વીજયેત્| તથા તં પુરુષં પ્રાણાયામં ચ કારયેત્, પ્રાણાયામેન હ્યૂર્ધ્વં વિક્ષિપ્તો બસ્તિરધો યાતિ| ઉષ્ણૈઃ કરૈઃ પૃષ્ઠં પાર્શ્વમુદરં ચ મૃજ્યાત્| તથા તં પુરુષમધોમુખં કૃત્વા કેશૈરુત્ક્ષિપ્યોર્ધ્વં નીત્વા વપુર્ધુન્વીત| તથા વ્યાલાદિભિર્ભીષયેત્| તથોર્ધ્વં પ્રવૃત્તો બસ્તિર્યસ્માદધો ગચ્છતિ| તથા પાણિવસ્ત્રૈર્ગલાપીડં કુર્યાદ્યથા ન મ્રિયેત| એવં સતિ પ્રાણોદાનનિરોધઃ સમ્પદ્યતે, પ્રાણોદાનનિરોધાદ્યસ્માદધોગઃ સુપ્રસિદ્ધતરાયનો ભૂત્વાઽપાનો વાયુસ્તં બસ્તિં દ્રાગેવાપકર્ષતિ-ઊર્ધ્વાદધઃ ક્ષિપતિ| સુષ્ઠુ-પ્રકર્ષેણ, પ્રસિદ્ધતરમયનં યસ્ય સ સુપ્રસિદ્ધતરાયનઃ| કુષ્ઠાદિકલ્કં ચામ્લસંયુતં પાયયેત્| [ સઃ ] કલ્કઃ, અસ્ય-આતુરસ્ય, ઉષ્ણાદિગુણયોગાત્તં બસ્તિમનુલોમયેત્| ત્રિવૃતાદિકલ્કં પીતં ગોમૂત્રેણાધોનુલોમનમ્| પક્વાશયસ્થિતે દોષે સ્નિગ્ધે (સ્વિન્ને) નિરુહો દાશમૂલિકો વિધાતવ્યઃ| યવાદિભિશ્ચ ગોમૂત્રસાધિતૈર્બસ્તિર્વિધેયઃ| અથવા ગોમૂત્રસિદ્ધૈર્ગુડૂચ્યાદિભિસ્તૈલગુડસૈન્ધવયુક્તો બસ્તિર્વિરેકદ્રવ્યકલ્કવાન્ વિધેયઃ| ઉરસિ સ્થિતે બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલેન સિદ્ધો બસ્તિર્વિધાતવ્યઃ| શિરસિ સ્થિતે બસ્તૌ નસ્યં ધૂમશ્ચ, શિરશ્ચ સર્ષપકલ્કેન પ્રચ્છાદનીયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઊર્ધ્વમારુતાખ્યાં વ્યાપદમાહ-કુર્વત ઇતિ| મૃજ્યાત્-મર્દયેત્| ભીષયેત્-ત્રાસયેત્| પાણિભિશ્ચ વસ્ત્રૈશ્ચ| સુપ્રસિદ્ધતરં-ગુદં મેઢ્રં ચ, અયનમસ્ય સ તથા| ક્રમુકં-પૂગઃ| દશમૂલયવાદીનાં મૂત્રે ક્વાથઃ, અમૃતાદીનાં વા સપ્તાનામ્| અમૃતા-ગુડૂચી| ત્વક્ પત્રં ચ પૂતીકરઞ્જસ્ય| તૈલાદિયોગસ્તુ દ્વયોરપિ ક્વાથયોઃ, બિલ્વાદિક્વાથસ્યાપિ| ઇત્યયોગવ્યાપદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણામ્લઘનો બસ્તિઃ પ્રયુક્તોઽતિસ્વેદિતસ્ય વા પુંસોઽલ્પે દોષે તથા મૃદૌ કોષ્ઠે મુહુર્મુહુઃ પ્રયુક્તત્વાદતિયોગત્વં પ્રાપ્તોઽયમ્ કુક્ષિરુગ્જનકઃ સ્યાત્| સઃ-તથાવિધો બસ્તિઃ, વિરેચનાતિયોગેન તુલ્યે-સદૃશે, લક્ષણચિકિત્સિતે યસ્ય સ એવં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાતિયોગવ્યાપદઃ| કુક્ષિશૂલાખ્યવ્યાપદમાહ-બસ્તિરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક.અ. ૬)-"પૃશ્નિપર્ણી સ્થિરાં પદ્મં કાશ્મર્યં મધુકોલ્પલે| પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાં મધૂકં ચ ક્ષીરે તન્દુલધાવને|| દ્રાક્ષાયાઃ પક્વલોષ્ઠસ્ય પ્રસાદે મધુકસ્ય વા| વિનીય સઘૃતં બસ્તિં યુઞ્જ્યાદ્દાહેઽતિયોગતઃ||" ઇતિ| વિરેચનતુલ્યત્વોક્ત્યા દાહોઽપ્યુક્તઃ| અઙ્ગરુગાદિવ્યાપઞ્ચતુષ્કં ત્વાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ. ૬)- "સ્નેહસ્વેદૈરસમ્પાદ્ય ગુરુતીક્ષ્ણોઽતિમાત્રકઃ| દુઃસ્થિતાય પ્રણિહિતો બસ્તિર્દુઃશયિતાય વા|| અતિપ્રવૃત્તો મરુતંકોપયેત્સ વિમાર્ગગઃ| કરોત્યઙ્ગરુજાં જૃમ્ભાં સ્તમ્ભં ભેદં ચ પર્વણામ્|| તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્વેદિતં સંસ્તરાદિભિઃ| બિલ્વકોલયવૈરણ્ડવર્ષાભૂબૃહતીદ્વયૈઃ|| સકુલત્થૈઃ શૃતૈર્મસ્તુફલસૌવીરકાન્વિતૈઃ| આસ્થાપયેત્સસિન્ધૂત્થૈર્જાઙ્ગલૈરાશિતં રસૈઃ|| તૈલેનાનિલજદ્દ્રવ્યવિપક્વેનાનુવાસયેત્| મૃદુકોષ્ઠેઽબલે બસ્તિરતિતીક્ષ્ણોઽતિનિર્હરન્|| કુર્યાદ્ધિધ્માં હિતં તત્ર હિધ્માઘ્નં બૃંહણં ચ યત્| બલાબૃહત્યાદિવરાકાશ્મર્યરસસૈન્ધવૈઃ| સપ્રસન્નારનાલામ્લૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્| ઉષ્ણામ્બુનાઽક્ષં પિપ્પલ્યા દદ્યાલ્લવણસંયુતમ્|| ધૂમલેહરસક્ષીરસ્વેદાશ્ચાન્નં ચ વાતજિત્| અતિતીક્ષ્ણઃ સવાતો વા ન વા સમ્યક્ પ્રપીડિતઃ|| ઘટ્ટયેદ્દૃદયં બસ્તિસ્તત્ર કાશકુશોત્કટૈઃ| સ્યાત્સામ્લલવણસ્કન્ધકરીરબદરીફલૈઃ|| શૃતૈર્બસ્તિર્હિતઃ સિદ્ધો વાતઘ્નૈશ્ચાનુવાસનમ્| મૃદુકોષ્ઠાલ્પદોષસ્ય રૂક્ષતીક્ષ્ણાતિમાત્રકઃ|| હૃત્વા બસ્તિર્મલાન્ શીઘ્રં વાતપિત્તે પ્રકોપયેત્| નાભિબસ્તિગુદાંસ્તે હિ કૃન્તતોઽસ્ય મુહુર્મુહુઃ|| વિવર્ણસ્યાલ્પમુત્થાનં બસ્તિર્નિલેખનાદ્ભવેત્| સ્વાદુશીતૌષધૈસ્તત્ર પયસ્યેક્ષ્વાદિભિઃ શૃતઃ|| યષ્ટ્યાવ્હતિલકલ્કાભ્યાં બસ્તિઃ સ્યાત્ ક્ષીરભોજિનઃ| સસર્જરસયષ્ટ્યાવ્હં જિઙ્ગિણીકર્દમાઞ્જનમ્|| વિનીય દુગ્ધે બસ્તિઃ સ્યાવ્દ્યક્તામ્લરસભોજિનઃ| પિચ્છિલશ્છ હિતો બસ્તિઃ સ્નેહશ્છ મધુરૈઃ શૃતઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણલવણો બસ્તિઃ પ્રયુક્તઃ પૈત્તિકસ્ય વા પ્રયુક્તો ગુદં દહન્નિવ વિલિખન્નિવ ક્ષિપન્નિવાસ્ય-નરસ્ય, પરિસ્રવં કરોતિ| સઃ-પુરુષઃ, તદા વિદગ્ધમસ્રં સ્રવતિ| તથા બહુષો-બહૂન્ વારાન્, અતિવેગેન ભૂરિભિઃ- બહુભિઃ, વર્ણૈઃ પિત્તં સ્રવતિ| તથા મોહમસકૃદ્ ગચ્છતિ| તત્રાવસ્થાયાં રક્તપિત્તઘ્ની તથા રક્તાતિસારઘ્ની ક્રિયા ચ પ્રશસ્યતે| દાહમોહાદિષુ ત્રિવૃત્કલ્કં દ્રાક્ષાજલેન પિબેત્| યસ્માત્ તત્-ત્રિવૃત્કલ્કયુતં દ્રાક્ષાવારિ, પિત્તશકૃદ્વાતાન્ હત્વા દાહાદીન્ જયેત્| વિશુદ્ધશ્ચ સશર્કરાં શીતાં પેયાં પિબેત્| અતિવિરિક્તસ્ય ક્ષીણપુરીષસ્ય પુંસઃ કુલ્માષાન્ માષયૂષેણ સહ ભોજનં યુઞ્જ્યાત્| દધ્યથવા સુરાં પાનં દદ્યાત્| બસ્ત્યાપદાં-નિરુહવ્યાપત્તીનાં, એવં સિદ્ધિઃ-ચિકિત્સિતં, સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નવાખ્યાં વ્યાપદમાહ-બસ્તિરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક.અ. ૬)-"તત્રાર્દ્રશાલ્મલીવૃન્તૈઃ ક્ષુણ્ણૈરાજં પયઃ શૃતમ્| પૂતં ઘૃતાન્વિતં બસ્તિં દદ્યાદન્યાંશ્ચ પિચ્છિલાન્|| વટાદિપલ્લવેષ્વેવં કલ્પો યવતિલેષુ ચ| સુવર્ચલોપોદકયોઃ કર્બુદારે ચ શસ્યતે|| ગુદે ચ શીતમધુરાન્ કુર્યાત્સેકપ્રલેપનાન્|" ઇતિ| તથા (સઙ્ગ્રહે ક.અ. ૬)-"આમં યઃ કુણપં રુગ્વાનુપવેશ્યેત સારુચિઃ| સઘનાતિવિષાકુષ્ઠનતદારુવચાઃ પિબેત્|| શકૃદ્વાતમસૃક્પિત્તં કફં વા યોઽતિસાર્યતે| પક્વં તત્ર સ્વવર્ગીયો બસ્તિઃ શ્રેષ્ઠં ભિષગ્જિતમ્|| ષણ્ણામેષાં દ્વિસંસર્ગાત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ તુ| કેવલૈઃ સહ ષટ્ત્રિંશદ્વિદ્યાત્સોપદ્રબાંશ્છ તાન્|| શૂલપ્રવાહિકાધ્માનપરિકર્તારુચિજ્વરાન્| તૃણ્મોહદાહમૂર્ચ્છાદીંશ્ચૈષાં વિદ્યાદુપદ્રવાન્|| તત્રામેઽન્તરપાનં તુ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્| પાચનં શસ્યતે બસ્તિરામે હિ પ્રતિષિધ્યતે|| વાતઘ્નગ્રાહિવર્ગીયો બસ્તિઃ શકૃતિ શસ્યતે| સ્વાદ્વમ્લો વ્યક્તલવણઃ સ્નેહબસ્તિઃ સમીરણે|| રક્તે રક્તેન પિત્તે તુ કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ| સાર્યમાણે કફે બસ્તિઃ કષાયકટુતિક્તકઃ|| શકૃતા વાયુના ચામે તેન વર્ચસ્યથાનિલે| સંસૃષ્ટેઽન્તરપાનમ્ સ્યાત્ કટ્વમ્લલવણૈર્યુતમ્|| પિત્તેનામેઽસૃજા તદ્વત્તયોરામેન વા પુનઃ| સંસૃષ્ટયોર્ભવેત્પાનં સકટુસ્વાદુતિક્તકમ્|| તથાઽઽમે કફસંસૃષ્ટે કષાયકટુતિક્તકમ્| આમેન તુ કફે યુક્તે કષાયલવણૌષધમ્|| વાતેન વિશિ પિત્તે વા વિટ્પિત્તાસ્રૈસ્તથાઽનિલે| સ્યાત્ કષાયામ્લમધુરઃ સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ|| બસ્તિર્વાતેન રક્તે તુ કાર્યઃ ખાદ્વમ્લતિક્તકઃ| શકૃચ્છોણિતયોઃ પિત્તશકૃતોરસ્નપિત્તયોઃ|| બસ્તિરન્યોન્યસંસર્ગે કષાયસ્વાદુતિક્તકઃ| કફેન વિશિ પિત્તે વા કફે વિટ્પિત્તશોણિતૈઃ|| કટુતિક્તકષાયઃ સ્યાત્સંસૃષ્ટે બસ્તિરુત્તમઃ| મધુરોષણતિક્તસ્તુ રક્તે કફવિમૂર્ચ્છિતે|| મારુતે કફસંસ્રુષ્ટે કટ્વમ્લવણો ભવેત્| સ્યાદ્બસ્તિઃ કટુતિક્તામ્લઃ સંસૃષ્ટે વાયુના કફે|| ત્રિચતુઃપઞ્ચષટ્યોગાનેવમેવ વિકલ્પયેત્| યુક્તિશ્છૈષાઽતિસારોક્તા સર્વરોગેષ્વપિ સ્મૃતા|| યુગપત્ ષડ્રસં ષણ્ણાં સંસર્ગે પાચનં ભવેત્| નિરામાણાં ચ પઞ્ચાનાં બસ્તિઃ ષડ્રસિકો હિતઃ|| ઉદુમ્બરશલાટૂનિ જમ્બ્વામ્રોદુમ્બરત્વચઃ| શઙ્ખં સર્જરસં લાક્ષાં કટ્તૃણં ચ પલાંશિકમ્|| પિષ્ટ્વા તૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્| અતીસારેષુ સર્વેષુ પેયમેતદ્યથાબલમ્|| કચ્છુરાધાતુકીબિલ્વસમઙ્ગારક્તમૂલિભિઃ| મસૂરાશ્વત્થશુઙ્ગૈશ્છ યવાગૂઃ સ્યાજ્જલે શૃતૈઃ|| બાલોદુમ્બરકટ્વઙ્ગસમઙ્ગાપ્લક્ષપલ્લવૈઃ| મસૂરધારકીપુષ્પબલાભિશ્છ તથા ભવેત્|| નાનાપ્રકારા જાયન્તે વ્યાપદો બસ્તિવિભ્રમાત્| યથાયથં યથાવસ્થં તાંસાં કુર્વીત સાધનમ્||" ઇતિ નિરૂહવ્યાપદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહબસ્તેઃ-અનુવાસનસ્ય, સિદ્ધિર્વક્ષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાનુવાસનવ્યાપદઃ| તાશ્ચોક્તાઃ સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૭)-"સ્નેહબસ્તૌ મરુત્પિત્તકફાત્યાશવિડાવૃતે| અભુક્તશૂનપાય્વામદત્તેઽષ્ટૌ વ્યાપદઃ સ્મૃતાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીતો બસ્તિરલ્પો વાઽધિકે વાતે દત્તઃ, તથા પિત્તેઽત્યુષ્ણઃ, તથા કફે મૃદુઃ, અયોગઃ સમ્પદ્યતે| અતિભુક્તે ગુરુર્બસ્તિર્દત્તઃ, તથા વર્ચસઃ-પુરીષસ્ય, સઞ્ચયેઽલ્પબલઃ-ઉભયથા માત્રયા વીર્યતશ્ચ, દત્તઃ, તૈઃ-શીતાદિકારણાદ્વાતાદિભિઃ, સ્નેહબસ્તિરાવૃતો નાયાતિ-ગુદમાર્ગાન્ન પ્રત્યાગચ્છતિ, અભિભવાદપ્યેતૈરેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર પઞ્ચાનાં વ્યાપદાં કારણમાહ-શીતોઽલ્પ ઇતિ| ગુરુઃ-ચિરપાકઃ| અલ્પબલઃ-અનુલોમનાસમર્થઃ| શીતાદિગુણસ્વાવૃતત્વમ્| અલ્પસ્યાભિભવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્તમ્ભોરુસાદાદિભિર્વાયુના સ્નેહમાવૃતં વિદ્યાત્| તં એવંવિધં, સ્નેહં-સ્નેહબસ્તિં, નિરુહૈઃ સમ્યક્ સ્નિગ્ધામ્લલવણોષ્ણૈર્નિર્હરેત્| તાનેવ નિરૂહાનાહ-સૌવીરકસુરાદિસાધિતૈસ્તથા ગોમૂત્રાન્વિતૈસ્તથા પઞ્ચમૂલનિર્વૃત્તૈઃ પઞ્ચમૂલક્વાથવદ્ભિરિત્યર્થઃ| તથા રાસ્ના ચ પીતદ્રુશ્ચ રાસ્નાપીતદ્રૂ, તાભ્યાં સાધિતે તૈલે રાસ્નાપીતદ્રુતૈલે, તે વિદ્યતે યેષાં નિરૂહાણાં તૈઃ, ક્વચિત્પુટકે રાસ્નાતૈલં ક્વચિદ્ધરિદ્રાતૈલં યોજ્યમિત્યર્થઃ| તાભ્યમિતિ દ્વિવચનનિર્દેશાત્ પૃથગેતત્ તૈલદ્વયમુપયોગીતિ ગમ્યતે| ચ-સમુચ્ચયે, ન કેવલં તં નિરૂહયેત્, રાસ્નાતૈલેન પીતદ્રુતૈલેન વા દોષાદ્યનુરોધાદનુવાસયેચ્ચ| સાયં ભુક્તે-ન તુ પ્રાતર્ભુક્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાતાવૃતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-સ્તમ્ભોરુસદનેતિ| વેષ્ટનં-પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનમ્| પીતદ્રુઃ-સરલઃ| રાસ્નાતૈલેન પીતદ્રુતૈલેન ચ સંસ્કૃતૈઃ| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલયવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથઃ| તાભ્યાં-રાસ્નાપીતદ્રુતૈલાભ્યામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં તૃડ્દાહાદિભિઃ પિત્તાવૃતં સ્નેહબસ્તિં વિદ્યાત્| સ્વાદુતિક્તૈર્બસ્તિભિર્વિનિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તાવૃતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-તૃટ્દાહેતિ| તમકઃ-તમઃપ્રવેશઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તન્દ્રાદિભિઃ કફાવૃતં સ્નેહબસ્તિં વિદ્યાત્| તં કષાયકટુતિક્તકૈઃ સુરામૂત્રોપસાધિતૈઃ ફલતૈલયુતૈઃ સામ્લૈર્બસ્તિભિઃ નિરૂહૈઃ, વિનિર્હરેત્| ફલાનાં-ઉષ્ણવીર્યાણામક્ષોટાદીનાં, તૈલં ફલતૈલમ્| કેચિત્તું ફલં-મદનફલં, તિલતૈલં ચ, તાભ્યાં યુતાસ્તૈરિતિ વ્યાચક્ષતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફાવૃતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-તન્દ્રેતિ| ફલતૈલં-મદનફલતૈલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-છર્દ્યાદિભિરામલિઙ્ગૈર્દાહયુતૈઃ સ્નેહમત્યશનાવૃતં વિદ્યાત્| કટૂનાં લવણાનાં ચ ક્વાથૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચ પાચનં હિતમ્| તથા મૃદુભિઃ-અતીક્ષ્ણૈઃ, વિરેકઃ| તથા તસ્મિન્ સર્વમામવિહિતમૌષધં હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્યશનાવૃતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-છર્દિમૂર્ચ્છેતિ| આમં-આમાજીર્ણમ્| ક્વાથૈઃ કટૂનામેવ, ચૂર્ણૈઃ કટૂનાં લવણાનાં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિણ્મૂત્રાદિભિર્વિડાવૃતં સ્નેહં વિદિત્વા, સ્નેહાદિભિસ્તથા શ્યામાદિભિઃ સિદ્ધૈર્નિરૂહૈરનુવાસનૈશ્ચ, તથોદાવર્તહરેણ વિધિના, સમ્યગ્ નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિડાવૃતસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-વિણ્મૂત્રાનિલેતિ| અર્તિઃ-શૂલમ્| શ્યામાદિઃ-ગણઃ| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અભુક્તે સ્નેહબસ્તિઃ, તથા શૂનઃ પાયુર્યસ્ય તસ્મિન્ પ્રણિહિતો બસ્તિઃ, અથવા પેયામાત્રમેવાશિતં યેન સ પેયામાત્રાશિતસ્તસ્ય ગુદે પ્રણિહિતઃ સ્નેહબસ્તિઃ, અનાવૃતઃ સન્ વેગાદૂર્ધ્વં કાયં ધાવતિ| તતઃ કણ્ઠાદૂર્ધ્વેભ્યશ્ચ ખેભ્યઃ એતિ-પતતિ| તત્ર ગોમૂત્રાદિસિદ્ધો યો યવાદિમાન્ ક્વાથસ્તેન ક્વાથેન સિદ્ધતૈલૈર્નિરૂહમનુવાસનં [ ચ ] દદ્યાત્| કણ્ઠાદાગચ્છતઃ સ્નેહસ્ય સ્તમ્ભકણ્ઠગ્રહાદિભિશ્છર્દિઘ્નીભિઃ ક્રિયાભિશ્ચ તન્નિર્હરણં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભુક્તદત્તશૂનપાયુદત્તયોર્લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-અભુક્ત ઇતિ| માત્રા-સ્તોકમ્| પેયાશિતસ્ય ચાભુક્તતુલ્યત્વાન્ન પૃથગુદ્દેશઃ કૃતઃ| કણ્ઠાદેતિ-નિર્ગચ્છતિ| ઊર્ધ્વેભ્યોઽપિ ખેભ્યઃ-નાસાનેત્રકર્ણેભ્યઃ| શ્યામાત્રિવૃત્યવકોલકુલત્થાનાં મૂત્રેણ ક્વાથઃ| તેષામેવ કલ્કેન મુત્રેણ ચ સિદ્ધં તૈલમ્| તત્ર ક્વાથતૈલાભ્યાં નિરૂહઃ| તૈલેનાનુવાસનઃ| સ્તમ્ભઃ-ઉચ્છ્વાસરોધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપક્વં સ્નેહં ન દદ્યાત્| યસ્માત્ સઃ-અપક્વઃ સ્નેહો, ગુદમુપલિમ્પતિ| તતઃ-ઉપલિપ્તે ગુદે, રુજાભિઃ સહ મોહાદીન્ કુર્યાત્| અત્ર ચિકિત્સિતં તીક્ષ્ણો બસ્તિસ્તથાઽર્કપત્રરસે શૃતં તૈલમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમદત્તસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-નાપક્વમિતિ| તૈલમનુવાસનાર્થમ્| ઇત્યનુવાસનવ્યાપદઃ| અથ નેત્રબસ્તિશય્યાપ્રણેતૃદોષજા વ્યાપદઃ| તાશ્છોક્તાઃ સઙ્ગ્રહે (ક.અ.૭)-"હ્રસ્વં દીર્ઘં તનુ સ્થૂલં જીર્ણં શિથિલબન્ધનમ્| પાર્શ્વચ્છિદ્રં તથા વક્રમષ્ટૌ નેત્રાણિ વર્જયેત્| અપ્રાપ્ત્યતિગતિક્ષોભકષણક્ષણનસ્રવાઃ| ગુદપીડા ગતિર્જિહ્યા તેષાં દોષા યથાક્રમમ્| માંસલસ્નિગ્ધવિષભજાલવત્સ્થૂલવાતલાઃ| છિદ્રઃ ક્લિન્નશ્ચ તાનષ્ટૌ બસ્તીન્ કર્મસુ વર્જયેત્| ગતિવૈષમ્યદૌર્ગન્ધ્યજિહ્યત્વસ્રુતિદુર્ગ્રહાઃ| ફેનિલચ્યુત્યધાર્યત્વં બસ્તેઃ સ્યુર્બસ્તિદોષતઃ| ઉચ્ચકૈરત્યવાક્શીર્ષમૂર્ધ્વસઙ્કુચિતસ્થિતમ્| ઉત્તાનં દક્ષિણં પાર્શ્વં સપ્ત શય્યાઃ પરિત્યજેત્| મૂત્રાઘાતોઽતિસમ્પ્રાપ્તિરપ્રાપ્તિઃ સાધુ નાગતિઃ| આશ્વાગતિર્મરુત્કોપસ્તૃપ્તિઃ પક્વાશયસ્ય ચ| તદ્દોષાઃ સ્યુર્વિધાતવ્યં યથૌપયકમત્ર ચ| સવાતાતિદ્રુતોત્ક્ષિપ્તતિર્યગુલ્લુપ્તકમ્પિતાઃ|| અતિમન્દકબાહ્યાતિવેગદોષાઃ પ્રણેતૃતઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુચ્છ્વાસ્ય બસ્તેર્વદને બદ્ધે સતિ, અથવા નિઃશેષં દત્તે સતિ, પ્રવિશ્યાન્તરે વાયુઃ કુપિતઃ શૂલતોદકરઃ સ્યાત્| તસ્મિન્નભ્યઙ્ગો ગુદે સ્વેદશ્ચ, તથા વાતહન્તૃણિ ભોજનાનિ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સવાતપ્રણનસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-અનુચ્છ્વાસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીઘ્રં પ્રણીતે નિષ્કૃષ્ટે સહસોત્ક્ષિપ્તે ચ કટ્યાદિષુ સ્તમ્ભપીડાભેદનાનિ સ્યુઃ| તત્ર વાતઘ્નમશનં સ્વેદોઽભ્યઙ્ગશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્દ્રુતોત્ક્ષિપ્તયોર્લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહદ્રુતમિતિ| પ્રણીતે-પ્રવેશિતે| નિષ્કૃષ્ટે-નિષ્કાશિતે| ઉત્ક્ષિપ્તે-પૃષ્ઠવંશં પ્રતિ નાનીતે| તિર્યઙ્નેત્રસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ.૭)- "તિર્યગ્વલ્યાવૃતદ્વારે બદ્ધે વાઽપિ ન ગચ્છતિ| નેત્રે તદ્દજુ નિષ્કૃષ્ય સંશોધ્ય ચ પુનર્નયેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીડ્યમાને બસ્તિપુટકેઽન્તરા-મધ્ય એવ, કદાચિત્તસ્મિન્ મુક્તે, ગુદેઽનિલઃ પ્રતિહતો બલવાન્ ઉરઃશિરોરુજમૂરુસાદં ચ જનયેત્| તત્ર બિલ્વાદિભિર્બસ્તિર્મદનફલશ્યામાદિમાન્ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉલ્લુપ્તસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-પીડ્યમાન ઇતિ| ફલં-મદનફલમ્| કમ્પિતાદીનાં ચતુર્ણાં લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ સઙ્ગ્રહે (ક.અ. ૭)-"સ્યાદ્દાહો દવથુઃ શોફઃ કમ્પનાભિહતે ગુદે| કષાયા મધુરાઃ શીતાઃ સેકાસ્તત્ર સબસ્તયઃ|| અતિમાત્રપ્રણીતેન નેત્રેણ ક્ષણનાદ્વલેઃ| સ્યાત્સાર્તિદાહનિસ્તોદગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્|| તત્ર સર્પિઃ પિચુઃ ક્ષીરં પિચ્છાબસ્તિશ્છ શસ્યતે| ન ભાવયતિ મન્દસ્તુ બાહ્યશ્ચાશુ નિવર્તતે|| સ્નેહસ્તત્ર પુનઃ સમ્યક્ પ્રણેયઃ સિદ્ધિમિચ્છતા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિપ્રપીડિતો બસ્તિપુટકઃ કોષ્ઠે તિષ્ઠતિ, ગલં વાઽઽયાતિ| તત્ર બસ્તિર્વિરેકશ્ચ ગલપીડાદિ ચ કર્મ શસ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિવેગસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ-અતિપ્રપીડિત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમનવિરેકાદ્યૈશ્ચ વિશુદ્ધં ક્ષામદેહં ક્ષામબલં ક્ષામાનલં ચ પુરુષં વૈદ્યઃ પ્રયત્નેન સર્વસ્માદપચારાદ્રક્ષેત્| કિમિવ? યથા તરુણં-અભિનવં જાતમણ્ડં, યથા ચ તૈલપૂર્ણં પાત્રં રક્ષ્યતે, તથા પ્રયત્નેન રક્ષેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનાદિશુદ્ધસ્ય વિશેષતોઽપચારં નિષેધતિ વમનાદ્યૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તસ્મિન્ મધુરહૃદ્યાનિ દદ્યાત્| અનન્તરમમ્લલવણૌ રસૌ, તતઃ સ્વાદુતિક્તરસૌ, તતઃ કષાયકટુકરસૌ દદ્યાત્| અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં-પરસ્પરપ્રતિપક્ષાણાં રસાનાં, તથા સ્નિગ્ધરૂક્ષયોરન્યોન્યપ્રત્યનીકયોઃ, વ્યત્યાસાત્-વિપર્યયાત્, ઉપયોગેન-યથાસ્વમુપયોગેન, યથા-મધુરરસમુપયુજ્ય પુનરમ્લાદ્યન્યતમં તત્પ્રતિપક્ષં યુઞ્જ્યાત્, અમ્લમુપયુજ્ય પુનર્મધુરાદ્યન્યતમં તત્પ્રતિપક્ષં યુઞ્જ્યાત્, એવં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોરુપયોગં કુર્યાત્| તથા તં પુરુષં વમનાદિભિર્વિશુદ્ધં, પ્રકૃતિં યથોચિતાં સ્વાં નયેત્| સર્વંસહઃ-અશેષક્ષમઃ, તથા સ્થિરબલઃ, પ્રકૃતિં પ્રાપ્તઃ પુમાન્ વેદ્યઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુદ્ધસ્યોપચારમાહ-દદ્યાદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૭)-"અત્રાન્તરે ત્યજેદષ્ટૌ ભાષ્યાદીનિ વિશેષતઃ| ઉચ્ચૈર્ભાષ્યાચ્છિરોરોગતિમિરોરઃસ્વરવ્યથાઃ|| રક્તનિષ્ઠેવતમકજ્વરાદ્યાસ્તત્ર સાધનમ્|| અભ્યઙ્ગસ્વેદનસ્યાધોભક્તસ્નેહોપસેવનમ્|| મૌનં વિધિર્વાતહરો યથાસ્વં ચ વિકારજિત્| અત્યાસ્યાયનયાનાભ્યાં સન્ધિમૂર્ધત્રિકાદિરુક્| અતિચઙ્ક્રમણાત્પાદજઙ્ઘોરુસદનાદયઃ| તેષાં વાતહરં સર્વં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે| અજીર્ણભોજનાદામવિષચ્છર્દિજ્વરાદયઃ| તત્ર માત્રાશિતીયોક્તો વિધેયો વિધિરામહા|| અહિતાન્નાદ્યથાદોષં રોગાઃ સ્યુર્ભેષજાનિ ચ| હલીમકાદયઃ પ્રોક્તા દિવાસ્વપ્નાત્ પુરા ગદાઃ|| વિદધ્યાત્ કફજિત્તેષુ ધૂમરૂક્ષાન્નલઙ્ઘનમ્| વ્યવાયાજ્જીવિતભ્રંશસ્તૈરસ્યાનિલામયૈઃ|| ગુદોઽવલુપ્યત ઇવ ભ્રમતીવ ચ ચેતના| મેઢ્રં ધૂમાયતિ મનસ્તમસીવ પ્રવેશ્યતે|| જીવનીયશૃતક્ષીરસર્પિષોરુપયોજનમ્| આહારો બૃંહણસ્તત્ર વૃષ્યાસ્તે તે ચ બસ્તયઃ|| વેગરોધોર્ધ્વવાતત્વાત્ પ્રાગુક્તા યે સદાતુરાઃ| તેષાં વિબદ્ધે પવને સર્વદેહોપતાપિનિ|| ફલવર્તિં પુરા દદ્યાદથ બસ્તિં ચલાપહમ્| નિકુમ્ભકુમ્ભાગ્ન્યુરુબૂકધાવનીપુનર્નવાદારુ મહચ્ચ પઞ્ચકમ્| ફલં ચ મુત્રે ક્વથિતં સમસ્તુ ઘૃતં સતૈલં લવણાનિ પઞ્ચ|| નિરૂહિતં ધન્વરસેન ભોજયેન્નિકુમ્ભતૈલેન તતોઽનુવાસયેત્| બલાં સરાસ્નાં ફલબિલ્વચિત્રકાન્ દ્વિપઞ્ચમૂલં કૃતમાલકાત્ફલમ્|| યવાન્ કુલત્થાંશ્ચ પચેજ્જલે રસઃ સમુસ્તપાઠેન્દ્રયવૈશ્છ કલ્કવાન્| સતૈલસર્પિર્ગુડસૈન્ધવો હિતઃ સદાઽઽતુરાણાં બલપુષ્ટિવર્ણદઃ|| તથાઽનુવાસ્યં મધુકેન સાધિતં બાલેન બિલ્વેન શતાવ્હયાઽથવા| સજીવનીયસ્તુ રસોઽનુવાસને નિરૂહણે ચાલવણઃ શિશોર્હિતઃ|| ન ચાન્યદાઽઽશ્વઙ્ગબલાભિવર્દ્ધનં નિરૂહબસ્તેઃ શિશુવૃદ્ધયોર્હિતમ્|| નિરૂહબસ્તેર્નૈવ સ્યાદન્યત્ સ્થવિરબાલયોઃ| બલાઙ્ગવર્દ્ધનં શીઘ્રમાદૃતો યોજયેદતઃ||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| બસ્તિવ્યાપત્પ્રકરણં સામત્સ્યેન નિરૂપિતમ્|| ૫||