Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శ్రీగణేశాయ నమః| చికిత్సితస్థానాదంతరం కల్పస్థానమారభ్యతే చికిత్సితస్థానస్య కల్పస్థానాపేక్షత్వాత్| తథా హి ప్రాగధ్యగీష్ట (హృ. చి. అ. 1/8) - "తర్పణేన రసేనేక్షోర్మద్యైః కల్పోదితాని వా| వమనాని ప్రయుజ్యేత" ఇతి| తదేవమాద్యుపదేశాత్ సపేక్షత్వమస్య| తస్మాత్ కల్పస్థానముచ్యత ఇత్యాహ --
Adhikarana వమనకల్పాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
తస్మాత్ కల్పస్థానముచ్యత ఇత్యాహ అథాతో వమనకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||
तस्मात् कल्पस्थानमुच्यत इत्याह अथातो वमनकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనం-ఊర్ధ్వం ముఖేన దోషహరణం , తస్య కల్ప:-కల్పనం యోజనమిత్యర్థ:| శేషమాయుష్కామీయాధ్యాయవద్వ్యాఖ్యేయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శ్రీగణేశాయ నమః| అథ కల్పస్థానారంభః| వమనకల్పం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| అథ వమనకల్పః| తత్ర సంగ్రహే (క. అ. 1)-"వమంద్రవ్యాణాం మదనఫలజీమూతకేక్ష్వాకుద్వికోశాతకీకుటజఫలాని శ్రేష్ఠాని| తేష్వపి మదనఫలం| దోషదూష్యాదివశాచ్చైషామేతత్కల్పనానాం చ ప్రాధాన్యం| దోషాదీనామేవ చాతిబహ్వవస్థాభేదాద్వమనాదిషు కల్పనానాం వ్యాపదాం సాధనానాం చ యదసంఖ్యేయత్వం, అతో బుద్ధిమతాం వికల్పమార్గదర్శనార్థముదాహరణమాత్రం కల్పసిద్ధిస్థానముపదేక్ష్యతే|" ఇతి|
Adhikarana మదనకల్పః,వమనే మదనం శ్రేష్ఠం విరేచనే త్రివృన్మూలం శ్రేష్ఠం,వ్యాధివశాజ్జీమూతాదేర్విశిష్టతా (౧) · Śloka ౧
ప్రాధాన్యాచ్చ వమనకల్పే మదనమేవ శస్యత ఇత్యాహ అథ మదనకల్పః| వమనే మదనం శ్రేష్ఠం, త్రివృన్మూలం విరేచనే| నిత్యమన్యస్య తు వ్యాధివిశేషేణ విశిష్టతా||1||
प्राधान्याच्च वमनकल्पे मदनमेव शस्यत इत्याह अथ मदनकल्पः| वमने मदनं श्रेष्ठं, त्रिवृन्मूलं विरेचने| नित्यमन्यस्य तु व्याधिविशेषेण विशिष्टता||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వమనవిషయే నిత్యం మదనం శ్రేష్ఠం , నిరపాయిత్వాదన్యద్రవ్యవిషయేఽపి వా తస్యోపయోగాత్ సర్వత్రానిషిద్ధప్రసరత్వాచ్చ| లాఘవమిచ్ఛంశ్చ తంత్రకృదిదమవోచత్-`త్రివృన్మూలం విరేచనేఇతి| యథా మదనం వమనే నిత్యం శ్రేష్ఠం , తథా త్రివృన్మూలం విరేచనే , నిరపాయిత్వాదిహేతునా| మదనం వర్జయిత్వా వ్యాధివశాదన్యస్య-జీమూతాదేః , విశిష్టతా| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 19)- "జీమూతం తు విశేషతః| ప్రయోక్తవ్యం జ్వరశ్వాసకాసహిధ్మాదిరోగిణాం| " ఇతి| ఏవం త్రివృన్మూలం వర్జయిత్వా పరస్య విరేచనద్రవ్యస్య వ్యాధివిశేషేణ విశిష్టత్వం, న తు త్రివృన్మూలవత్సర్వత్రానిషిద్ధప్రసరత్వం నిరపాయిత్వం చ| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ. అ. 13)- "త్రివృత్సుఖవిరేచనానాం| " ఇతి| తదేవం వమనే మదనం శ్రేష్ఠం త్రివృన్మూలం విరచనే సర్వదేతి స్థితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మానత్రివృతోః శ్రేష్ఠత్వమాహ-వమన ఇతి| నిత్యం అవ్యభిచారేణ|
Adhikarana మదనఫలానాం సంస్కారః (౨-౬) · Śloka ౬
ఫలాని నాతిపాండూని న చాతిహరితాన్యపి| ఆదాయాహ్ని ప్రశస్తర్క్షే మధ్యే గ్రీష్మవసంతయోః||2|| ప్రమృజ్య కుశముత్తోల్యాం క్షిప్త్వా బధ్వా ప్రలేపయేత్| గోమయేనాను ముత్తోలీం ధాన్యమధ్యే నిధాపయేత్||3|| మృదుభూతాని మధ్విష్టగంధాని కుశవేష్టనాత్| నిష్కృష్టాని గతేఽష్టాహే శోషయేత్తాన్యథాతపే||4|| తేషాం తతః సుశుష్కాణాముద్ధృత్య ఫలపిప్పలీః| దధిమధ్వాజ్యపలలైర్మృదిత్వా శోషయేత్పునః||5|| తతః సుగుప్తం సంస్థాప్య ర్కాయకాలే ప్రయోజయేత్| |6|
फलानि नातिपाण्डूनि न चातिहरितान्यपि| आदायाह्नि प्रशस्तर्क्षे मध्ये ग्रीष्मवसन्तयोः||२|| प्रमृज्य कुशमुत्तोल्यां क्षिप्त्वा बध्वा प्रलेपयेत्| गोमयेनानु मुत्तोलीं धान्यमध्ये निधापयेत्||३|| मृदुभूतानि मध्विष्टगन्धानि कुशवेष्टनात्| निष्कृष्टानि गतेऽष्टाहे शोषयेत्तान्यथातपे||४|| तेषां ततः सुशुष्काणामुद्धृत्य फलपिप्पलीः| दधिमध्वाज्यपललैर्मृदित्वा शोषयेत्पुनः||५|| ततः सुगुप्तं संस्थाप्य र्कायकाले प्रयोजयेत्| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథశబ్దోఽత్ర ప్రస్తుతౌ మదనస్య ప్రస్తావే| మదనస్య ఫలాని పాండూని గృహీత్వా, న త్వతిపాండూన్యతిక్రాంతపాకత్వాత్, న చాతిహరితాన్యామత్వాత్| కదాఽఽదాయ ? ప్రశస్తనక్షత్రే దివసే| కస్మిన్నృతౌ ? మధ్యే గ్రీష్మవసంతయోః| ఏవమృతుసంధౌ గృహీతాని ప్రమృజ్య-వ్యపగతమలాదిదోషాణి కృత్వా, కుశమయ్యాం ముత్తోల్యాం-మూటికాయాం, క్షిప్త్వా పునరుపరిష్టాద్బద్ధ్ద్వా చ తతో గోమయేన తాం ముత్తోలీం లింపేత్| అనంతరం ధాన్యమధ్యే నిధాపయేత్-స్థాపయేత్| కుశానాం సమూహో రచనావిశేషనిష్పాదితః కుశముత్తోలీత్యుచ్యతే| మృదుభీతాని తాని మధ్విష్టగంధాని- కదాచిన్మధుగంధాని కదాచిదిష్టగంధాని,కుశవేష్టనాదష్టాహేన జ్ఞాత్వా అనంతరమష్టాహేఽతిక్రాంతే కుశముత్తోల్యాః నిష్కృష్టాని-బహిష్కృతాని, అనంతరమాతపే శోషయేత్| తతః-అనంతరం తేషాం-మదనఫలానాం, [సుష్ఠు] శుష్కాణాం ఫలపిప్పలీరుద్ధృత్య దధిమధ్వాజ్యపలలైర్మృదిత్వా-సంక్షుద్య,పునరాతపే శోషయేత్| తతః-అనంతరం, సుష్ఠు గుప్తం ధారయిత్వా కార్యకాలే-వమనావసరే, తాః ప్రయోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మదనసంస్కారమాహ-ఫలానీతి| ఫలాని-మదనఫలాని| ప్రమృజ్య-విశోధ్య| కుశముత్తోల్యాం-కుశమయరజ్జువేష్టనికాయాం| తాం చ ముత్తోలీం రజ్జుభిర్బద్ధ్వా గోమయేన లేపయేత్| అను-పశ్చాత్, ధాన్యరాశౌ నిధాపయేత్| సంగ్రహే తు (క. అ.1) -"యవబుసమాషశాలివ్రీహికులత్థముద్గాన్యతమరాశౌ" ఇతి| తతోఽష్టాహే గతే మృదుభూతాని మధువదిష్టగంధాని కుశవేష్టనాన్నిష్కృష్య ఆతపే శోషయేత్| తతః సుశుష్కాణాం ఫలపిప్పలీః-మజ్జానం, ఉద్ధరేత్| తతో దధ్యాదిభిర్మర్దయేత్| తతః పునః శోషయేత్| తతో గుప్తం స్థాపయేత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"నవం కలశమరజస్కమాకంఠం పూరయిత్వా" ఇత్యధికం|
Adhikarana మదనప్రయోగః (౬-౯) · Śloka ౯
| అథాదాయ తతో మాత్రాం జర్జరీకృత్య వాసయేత్||6|| శర్వరీం మధుయష్ట్యా వా కోవిదారస్య వా జలే| కర్బుదారస్య బింబ్యా వా నీపస్య విదులస్య వా||7|| శణపుష్ప్యాః సదాపుష్ప్యాః ప్రత్యక్పుష్ప్యుదకేఽథవా| తతః పిబేత్కషాయం తం ప్రాతర్మృదితగాలితం||8|| సూత్రోదితేన విధినా సాధు తేన తథా వమేత్| |9|
| अथादाय ततो मात्रां जर्जरीकृत्य वासयेत्||६|| शर्वरीं मधुयष्ट्या वा कोविदारस्य वा जले| कर्बुदारस्य बिम्ब्या वा नीपस्य विदुलस्य वा||७|| शणपुष्प्याः सदापुष्प्याः प्रत्यक्पुष्प्युदकेऽथवा| ततः पिबेत्कषायं तं प्रातर्मृदितगालितम्||८|| सूत्रोदितेन विधिना साधु तेन तथा वमेत्| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-అనంతరం, తతః-పిప్పిలీభ్యో, మాత్రాం-పరిమాణం ప్రాయేణ దేశకాలాదివశాద్వా మాత్రాం, వికల్ప్యానంతరం తాం మాత్రాం జర్జరీకృత్య-సంచూర్ణ్య, మధుయష్టయాదీనామన్యతమస్య జలే శర్వరీం-సకలాం రాత్రిం, వాసయేదభిషవణాయ| తతః-అనంతరం, [ప్రాతః] తం కషాయం మృదితగాలితం పూర్వం మృదితం పశ్చాద్గాలితం-వస్త్రపూతం కృత్వా, సూత్రోదితేన విధినా-"శ్వో వమ్యం" (సూ. అ. 18|12) ఇత్యాదిగ్రంథోక్తేన, పిబేత్| [తథా-] ఏవం కృతే సతి, తేన సాధు వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 - మదనప్రయోగమాహ-అథేతి| తతః-ఫలపిప్పలీభ్యః, మాత్రాం-అంతర్నఖముష్టిం, యావద్వా సాధు మన్యేత| కోవిదారః-కాంచనారః| కర్బుదారః-శ్లేష్మాతకః| బింబీ-తుండికేరీ| నీపః-కదంబభేదః| విదులో-వేతసః| శణపుష్పీ-ఘంటారవా| సదాపుష్పీ-వనకార్పాసీ| ప్రత్యక్పుష్పీ-అపామార్గః| తేన-తథాకృతేన కషాయేణ, సాధు వమేత్| అన్యథా త్వసాధు|
Adhikarana శ్లేష్మజ్వరాదౌ విశేషః (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| శ్లేష్మజ్వరప్రతిశ్యాయగుల్మాంతర్విద్రధీషు చ||9|| ప్రచ్ఛర్దయేద్విశేషేణ యావత్పిత్తస్య దర్శనం| |10|
| श्लेष्मज्वरप्रतिश्यायगुल्मान्तर्विद्रधीषु च||९|| प्रच्छर्दयेद्विशेषेण यावत्पित्तस्य दर्शनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశేషేణ శ్లేష్మజ్వరాదిషు వమేత్| యావత్పిత్తస్య దర్శనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శ్లేష్మజ్వరాదౌ విశేషమాహ-శ్లేష్మజ్వరేతి| శ్లేష్మజ్వరాదిషు తు విశేషేణ పునఃపునర్వామయేదాపిత్తదర్శనాత్|
Adhikarana జ్వరారుచ్యాదిషు వమనయోగః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| ఫలపిప్పలిచూర్ణం వా క్వాథేన స్వేన భావితం||10|| త్రిభాగత్రిఫలాచూర్ణం కోవిదారాదివారిణా| పిబేజ్జ్వరారుచిష్ఠేవగ్రంథ్యపచ్యర్బుదోదరీ||11||
| फलपिप्पलिचूर्णं वा क्वाथेन स्वेन भावितम्||१०|| त्रिभागत्रिफलाचूर्णं कोविदारादिवारिणा| पिबेज्ज्वरारुचिष्ठेवग्रन्थ्यपच्यर्बुदोदरी||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0 -అథవా మదనఫలపిప్పలీచూర్ణం స్వేన-ఫలపిప్పలీక్వాథేన, భావితం త్రిభాగత్రిఫలాచూర్ణాన్వితం కోవిదారాదిజలేన పిబేత్, జ్వరాదిషూదరాంతేషు|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -వమనాంతరమాహ-ఫలపిప్పలీతి| స్వేన-ఫలపిప్పలీక్వాథేన| త్రిభాగం-తృతీయభాగతుల్యం, సమ్మీలితం త్రిఫలాచూర్ణం యస్మింస్తత్తథా| జ్వరాదిమాన్ పిబేత్| ష్ఠేవః-కఫప్రసేకః|
Adhikarana కఫస్థానగే పిత్తే (౧౨) · Śloka ౧౨
పిత్తే కఫస్థానగతే జీమూతాదిజలేన తత్| |12|
पित्ते कफस्थानगते जीमूतादिजलेन तत्| |१२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తే కఫస్థానగతే సతి గ్రంథ్యా (జ్వరా) దిమాన్నరస్తత్-మదనఫలం, జీమూతాదిజలేన పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వమనాంతరమాహ-పిత్త ఇతి| కఫస్థానగతే పిత్తే తత్-ఫలపిప్పలీచూర్ణం, జీమూతాదిజలేన పిబేత్| జీమూతాదయః-శ్రేష్ఠేషూక్తాః|
Adhikarana హృద్దాహాదౌ వమనయోగః (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
| హృద్దాహేఽధోస్త్రపిత్తే చ క్షీరం తత్పిప్పలీశృతం||12|| క్షైరేయీం వా| |13|
| हृद्दाहेऽधोस्त्रपित्ते च क्षीरं तत्पिप्पलीशृतम्||१२|| क्षैरेयीं वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హృదయదాహేఽధోగే రక్తపితే [చ] తస్య-మదనఫలస్య, పిప్పలీభిః క్వథితం క్షీరం క్షైరేయీం వా పిబేత్| తంత్రాంతరే చ క్షీరశ్రపణవిధిరుక్తః-"ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్షీరపాకే త్వయం విధిః||" ఇతి| అస్రపిత్త ఇత్యేతావత్యుక్త ఊర్ధ్వగోభయగయోరస్రపిత్తయోర్వమనాయోగ్యత్వాదేవాధోగ్రహణే సిద్ధే పునరధోగ్రహణం సుఖతరప్రతిపత్త్యర్థం| క్షైరేయీమితి "క్షీరాడ్ ఢఞ్" ఇతి ఢఞ్, "టిడ్ ఢాణ" ఇతి ఙీప్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అన్యదాహ-హృద్దాహ ఇతి| ఫలపిప్పలీశృతం క్షీరం క్షైరేయీం వా హృద్దాహేఽధోస్రపిత్తే చ పిబేత్| క్షైరేయీం-క్షీరపేయాం| క్షీరం చ-తత్పిప్పలీశృతమేవ| సంగ్రహే తు (క. అ.1)-"తస్య వా పయసః శీతస్య సంతానికాంజలిం పిత్తే ప్రకుపితే ఉరఃకంఠహృదయే చ తనుకఫోపదిగ్ధే|" ఇతి|
Adhikarana కఫచ్ఛర్ద్యాదౌ వమనయోగః (౧౩) · Śloka ౧౩
కఫచ్ఛర్దిప్రసేకతమకేషు తు| దధ్యుత్తరం వా దధి వా తచ్ఛృతక్షీరసంభవం||13||
कफच्छर्दिप्रसेकतमकेषु तु| दध्युत्तरं वा दधि वा तच्छृतक्षीरसम्भवम्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫచ్ఛర్దిప్రసేకతమకేషు దధ్యుత్తరం-దధిసరమేవ హితం| అథవా దధి హితం| ఉభయమపి వమనే హితం తచ్ఛృతక్షీరసంభవం| తచ్ఛృతం-మదనపిప్పలీశృతం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-కఫచ్ఛర్దీతి| కఫచ్ఛర్ద్యాదిషు తు తచ్ఛృతక్షీరజం దధి దధ్యుత్తరం వా|
Adhikarana సుఖకారకో వమనయోగః (౧౪) · Śloka ౧౪
ఫలాదిక్వాథకల్కాభ్యాం సిద్ధం తత్సిద్ధదుగ్ధజం| సర్పిః కఫాభిభూతేఽగ్నౌ శుష్యద్దేహే చ వామనం||14||
फलादिक्वाथकल्काभ्यां सिद्धं तत्सिद्धदुग्धजम्| सर्पिः कफाभिभूतेऽग्नौ शुष्यद्देहे च वामनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్వాథశ్చ కల్కశ్చ క్వాథకల్కౌ, ఫలాదీనాం-మదనఫలజీమూతకేక్ష్వాదీనాం క్వాథకల్కౌ, తాభ్యాం సిద్ధం-పక్వం, సర్పిః కఫేనాభిభూతేఽగ్నౌ శుష్యచ్ఛరీరే చ వామనం హితం| కింభూతం సర్పిః ? తత్సిద్ధదుగ్ధజం ,- తైశ్చ-ఫలాదిభిః శృతం(సిద్ధం), తత్సిద్ధం చ తద్దుగ్ధం చ తస్మాదుద్భూతం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-ఫలాదితి| ఫలాదీని-శ్రేష్ఠత్వేనోక్తాని, తేషాం క్వాథః, తేషామేవ కల్కః, తేషామేవ క్షీరాజ్జాతం సర్పిః, ఏకత్ర సిద్ధం మందాగ్నౌ కార్శ్యే చ పిబేత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"ఫలమజ్జచూర్ణమిశ్రేణ వాఽఽరగ్వధాదిద్రవ్యాణాం గోపఘోంటాభూనింబబాణవర్జానాం ససోమవల్కపంచకోలకానామన్యతమస్య నిర్యూహేణ సాధితం లేహముపయుంజీత| ఫలమజ్జచూర్ణమిశ్రేణ వా రేణుకైలాశతాహ్వాకుస్తుంబురుతగరకుష్ఠత్వక్చోరకమరుబకాగురుగుగ్గులువాలకశ్రీవేష్టకపరిపేలవమాంసీశైలేయకస్థౌణేయకసురసా- పాలేవతపూత్యశోకరోహిణీనాం ద్వావింశతేరన్యతమస్య కషాయేణ సాధితాముత్కారికామోదనం వా భక్షయేత్| ఫలపిప్పలీస్వరసకషాయపరిపీతైర్వా తిలశాలితందులపిష్టైస్తత్కషాయోపసృష్టైః సురసాదిద్రవ్యాన్యతమనిర్యూహోపసృష్టైర్వా శష్కులీరపూపానన్యం వా భక్ష్యం సాధియిత్వా భక్షయేత్|" ఇతి|
Adhikarana భక్ష్యభోజ్యేషు వమనయోగః (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
స్వరసం ఫలమజ్జ్ఞో వా భల్లాతకవిధిశృతం| ఆదర్వీలేపనాత్సిద్ధం లీఢ్వా ప్రచ్ఛర్దయేత్సుఖం||15|| తం లేహం భక్ష్యభోజ్యేషు తత్కషాయాంశ్చ యోజయేత్| |16|
स्वरसं फलमज्ज्ञो वा भल्लातकविधिशृतम्| आदर्वीलेपनात्सिद्धं लीढ्वा प्रच्छर्दयेत्सुखम्||१५|| तं लेहं भक्ष्यभोज्येषु तत्कषायांश्च योजयेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఫలమజ్జ్ఞో వా స్వరసం భల్లాతకవిధానేన శృతం దర్వీలేపం యావత్ పక్త్వా లీఢ్వా సుఖం వమేత్| తం చ లేహం భక్ష్యాదిషు తథా తస్య-మదనఫలస్య, కషాయాన్ యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అన్యదాహ-స్వరసమితి| భల్లాతకవిధిః-ఉక్తో రసాయనేషు (హృ.ఉ.అ. 39/72)|
Adhikarana సంతర్పణవ్యాధిషు వమనయోగః (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| వత్సకాదిప్రతీవాపః కషాయః ఫలమజ్జజః||16|| నింబార్కాన్యతరక్వాథసమాయుక్తో నియచ్ఛతి| బద్ధమూలానపి వ్యాధీన్ సర్వాన్ సంతర్పణోద్భవాన్||17||
| वत्सकादिप्रतीवापः कषायः फलमज्जजः||१६|| निम्बार्कान्यतरक्वाथसमायुक्तो नियच्छति| बद्धमूलानपि व्याधीन् सर्वान् सन्तर्पणोद्भवान्||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదనఫలమజ్జజో వా కషాయో వత్సకాదిగణప్రతీవాపో (హృ. సూ. అ. 15|33) నింబార్కాన్యతరక్వాథసంయుక్తో వ్యాధీన్ సమూలానపి నియచ్ఛతి| కీద్దశాన్ ? సంతర్పణజాన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-అన్యదాహ-వత్సకాదీతి|
Adhikarana ఫలాభావే పుష్పం శలాటు వా (౧౮-౨) · Śloka ౨
రాఠపుష్పఫలశ్లక్ష్ణచూర్ణైర్మాల్యం సురూక్షితం| వమేన్మండరసాదీనాం తృప్తో జిఘ్రన్ సుఖం సుఖీ||18|| ఏవమేవ ఫలాభావే కల్ప్యం పుష్పం శలాటు వా| |19| ఇతి మదనకల్పః||2||
राठपुष्पफलश्लक्ष्णचूर्णैर्माल्यं सुरूक्षितम्| वमेन्मण्डरसादीनां तृप्तो जिघ्रन् सुखं सुखी||१८|| एवमेव फलाभावे कल्प्यं पुष्पं शलाटु वा| |१९| इति मदनकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మదనపుష్పఫలసూక్ష్మచూర్ణైః సురూక్షితం-తద్రజసాఽతిధూసరితం, పుష్పం జిఘ్రన్ మండరసాదీనాం తృప్తః , ఆదిగ్రహణాత్ కృశరాక్షీరయవాగూనాం పరిగ్రహః , తథావిధో జిఘ్రన్ సుఖీ-క్లేశమసహిష్ణుః , సుఖేన వమేత్| ఏవమేవ-అనేనైవ క్రమేణ, ఫలాభావే సతి పుష్పం ప్రకృతత్వాన్మదనస్య, కల్పనీయం| "అథాదాయ తతో మాత్రాం జర్జరీకృత్య వాసయేత్| శర్వరీం మధుయష్ట్యా వా కోవిదారస్య వా జలే||" (శ్లో. 6) ఇత్యాదివిధినా శలాటు వా-బాలమదనం అపక్వం ఫలం వా, ఏవం కల్పనీయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 - అన్యదాహ-రాఠపుష్పఫలేతి| రాఠో-మదనః| సురుషితం-సుష్ఠు అవకీర్ణం| శలాటు-బాలం ఫలం| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"ఫలపిప్పలీనాం వా ఫలాదినిర్యూహేణైకవింశతికృత్వః సుభావితానాం కుసుమరజఃసదృశేన చూర్ణేనావచూర్ణయేత్ సరసి సరోరుహం బృహత్సాయాహ్నే తద్రాత్రిముషితం ప్రభాతే పునరవచూర్ణితముద్ధృత్య హరిద్రాకృశరాక్షీరయవాగూనామన్యతమం సైంధవగుడఫాణితోపేతమాకంఠం పీతవానుపజిఘ్రన్ సుకుమారః సముచితగంధసంపదుత్క్లిష్టకఫపిత్తో భేషజద్వేషీ చ తథా సుఖేన ఛర్దయతి| ఏతేన సర్వమాల్యగంధప్రావరణపటా వ్యాఖ్యాతాః|" ఇతి|
Adhikarana జీమూతకల్పః (౧౯) · Śloka ౧౯
అథ జీమూతకల్ప:| | జీమూతాద్యాశ్చ ఫలవత్|19|
अथ जीमूतकल्प:| | जीमूताद्याश्च फलवत्|१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీమూతతుంబీకోశాతక్యాద్యాః కుటజఫలపర్యంతాః ఫలవత్-మదనఫలతుల్యవిధినా, కల్ప్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-మదనవిధిం జీమూతాదిష్వతిదిశతి-జీమూతాద్యా ఇతి|
Adhikarana జ్వరశ్వాసాదౌ జీమూతో యోజ్యః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
| జీమూతం తు విశేషతః||19|| ప్రయోక్తవ్యం జ్వరశ్వాసకాసహిధ్మాదిరోగిణాం| |20|
| जीमूतं तु विशेषतः||१९|| प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासकासहिध्मादिरोगिणाम्| |२०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశేషేణ తు జీమూతో జ్వరాదిషు యోజ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అథ జీమూతకల్పః| తత్ర విషయమాహ-జీమూతమితి| జీమూతం-దేవదాలీ|
Adhikarana తుంబీకోశాతకీష్వపీయం కల్పనా (౨౦-౨౨) · Śloka ౨౨
| పయః పుష్పేఽస్య నిర్వృత్తే, ఫలే పేయా పయస్కృతా||20|| లోమశే క్షీరసంతానం, దధ్యుత్తరమలోమశే| శౄతే పయసి దధ్యమ్లం జాతం హరితపాండుకే||21|| ఆసుత్య వారుణీమండం పిబేన్మృదితగాలితం| కఫాదరోచకే కాసే పాండుత్వే రాజయక్ష్మణి||22||
| पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते, फले पेया पयस्कृता||२०|| लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे| शॄते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||२१|| आसुत्य वारुणीमण्डं पिबेन्मृदितगालितम्| कफादरोचके कासे पाण्डुत्वे राजयक्ष्मणि||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్య-జీమూతస్య, పుష్పే సంపన్నే పయః-క్షీరం, జీమూతకశృతం ప్రయోజ్యం| ఫలేఽస్య నిష్పన్నే పయస్కృతా-జీమూతశృతక్షీరనిష్పాదితా, పేయా యోజ్యా| జీమూతఫలస్య లోమశాలోమశతయా మృదుకఠినభేదేన ద్వైవిధ్యం| లోమశే తస్మిన్ జీమూతఫలే శృతక్షీరస్య యా సంతానికా-శీతీభూతస్యోపరిష్టాద్ధనోఽవయవః , తం వమనే పిబేత్| అలోమశే జీమూతఫలే-కాఠిన్యమాగతే, తచ్చూర్ణయుతం దధ్యుత్తరం-దధిసరం, పిబేత్| శృతే పయసి ప్రకృతత్వాజ్జీమూతఫలైః శృతే| కింభూతే ? హరితపాండుకే,-లోమశాలోమశయోర్మధ్యమావస్థాం ప్రాప్తే సతి, దధ్యమ్లం జాతం పిబేత్| అమ్లమేవ దధి-దధ్యమ్లం, కేచిత్తు మస్తు దధ్యమ్లమిత్యాహుః| జీమూతఫలేన వాఽఽసుత్య వారుణీమండం పిబేత్| కింభూతం ? మృదితగాలితం,-పూర్వం మృదితం ఖజాదినా, పశ్చాద్ గాలితం-ప్రస్రతం| కేషు ? కఫారోచకాదిషు|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ప్రయోగమాహ-పయ ఇతి| అస్య-జీమూతస్య, పుష్పే నిర్వృత్తే పుష్పసిద్ధం పయః ప్రయోక్తవ్యం| ఫలే ఫలసిద్ధక్షీరపేయా| లోమశే ఫలే తత్సిద్ధక్షీరసంతానికా| చ్యుతలోమని ఫలే తత్సిద్ధక్షీరదధిసరం దధి వా| హరితపాండుని ఫలే తత్సిద్ధక్షీరజమమ్లం దధి క్షీరం వా| హరితపాండుభిర్వారుణీమండం ఆసునుయాత్-అవస్థాంతరం నయేత్| తతో మృదితగాలితం కఫజేష్వరోచకాదిషు పిబేత్|
Adhikarana వాతపిత్తార్దితే వమనయోగః (౨౩) · Śloka ౨౩
ఇయం చ కల్పనా కార్యా తుంబీకోశాతకీష్వపి| |23|
इयं च कल्पना कार्या तुम्बीकोशातकीष्वपि| |२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇయం చ కల్పనా-'పయః పుష్పేఽస్య నిర్వృత్తే ఇత్యాదికా 'ఆసుత్య వారుణీమండం' ఇతిపర్యంతా, తుంబీకోశాతకీష్వపి కార్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జీమూతకల్పనాం తుంబీకోశాతక్యోరతిదిశతీయమితి| ఇయం-అవస్థాభేదేన, కల్పనా తుంబ్యాం కోశాతకీద్వయే చ|
Adhikarana పిత్తశ్లేష్మజ్వరే వమనయోగః (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
| పర్యాగతానాం శుష్కాణాం ఫలానాం వేణిజన్మనాం||23|| చూర్ణస్య పయసా శుక్తిం వాతపిత్తార్దితః పిబేత్| ద్వే వా త్రీణ్యపి వాఽఽపోథ్య క్వాథే తిక్తోత్తమస్య వా||24|| ఆరగ్వధాదినవకాదాసుత్యాన్యతమస్య వా| విమృద్య పూతం తం క్వాథం పిత్తశ్లేష్మజ్వరీ పిబేత్||25||
| पर्यागतानां शुष्काणां फलानां वेणिजन्मनाम्||२३|| चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्| द्वे वा त्रीण्यपि वाऽऽपोथ्य क्वाथे तिक्तोत्तमस्य वा||२४|| आरग्वधादिनवकादासुत्यान्यतमस्य वा| विमृद्य पूतं तं क्वाथं पित्तश्लेष्मज्वरी पिबेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పర్యాగతానాం-ప్రాప్తసమ్యక్పాకానాం, ఫలానాం వేణిజన్మనాం-దేవదాల్యుత్పన్నానాం, చూర్ణస్య శుక్తిం-అర్ధపలం, పయసా వాతపిత్తాభ్యామర్దితః-ఆతురః , పిబేత్| ద్వే వా త్రీణ్యపి వా జీమూతఫలన్యాపోథ్య-జర్జరీకృత్య, తిక్తోత్తమస్య-నింబస్య, క్వాథం పిత్తశ్లేష్మజ్వరీ పిబేత్| అథవా, ఆరగ్వధాదినవకాత్-ఆరగ్వధవర్గాదాద్యౌషధనవకాత్, అన్యతమస్య క్వాథే ద్వే వా త్రీణ్యపి వా జీమూతఫలాన్యాసుత్య-సంధాయ, తథా విమృద్య పూతం క్వాథ పిత్తశ్లేష్మజ్వరీ పిబేత్| గరాగరీ చ వేణీ చ దేవదాలీ చ జీమూతం చేతి పర్యాయాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-పర్యాగతానామితి| పర్యాగతానాం-పక్వానాం| వేణీ-జీమూతః| శుక్తిం-అర్ధపలం| అన్యదాహ-ద్వే వేతి| ఆపోథ్య-జర్జరీకృత్య| తిక్తోత్తమస్య-పటోలస్య| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"జీవకర్షభకేక్షుశతావరీనామన్యతమస్య స్వరసేన వా పిత్తజే| అథవా పూర్వవత్ ఘృతం సిద్ధం|" ఇతి|ః
Adhikarana పిత్త్జ్వరాదౌ వమనయోగః (౨౬-౨) · Śloka ౨
జీమూతకల్కం చూర్ణం వా పిబేచ్ఛీతేన వారిణా| జ్వరే పైత్తే, కవోష్ణేన కఫవాతాత్కఫాదపి||26|| ఇతి జిమూతకల్పః||2||
जीमूतकल्कं चूर्णं वा पिबेच्छीतेन वारिणा| ज्वरे पैत्ते, कवोष्णेन कफवातात्कफादपि||२६|| इति जिमूतकल्पः||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీమూతచుర్ణం-ఫలమపి కల్కీకృత్యాథవా తచ్చూర్ణం పిత్తజజ్వరే శీతేన జలేనాలోడ్య పిబేత్| తస్యైవ కల్కం చూర్ణం వా కఫవాతాత్ కఫాచ్చోద్భూతే జ్వరే కవోష్ణేన వారిణా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదాహ-జీమూతకల్కమితి|
Adhikarana కాసశ్వాసాదౌ ఇక్ష్వాకుఃశస్తః (౨౭) · Śloka ౨౭
అథేక్ష్వాకుకల్పః| కాసశ్వాసవిషచ్ఛర్దిజ్వరార్తే కఫకర్శితే| ఇక్ష్వాకుర్వమనే శస్తః ప్రతామ్యతి చ మానవే||27||
अथेक्ष्वाकुकल्पः| कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते| इक्ष्वाकुर्वमने शस्तः प्रताम्यति च मानवे||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాసాద్యార్తే కఫార్దితే పురుషే వమనే-వమనవిషయే, ఇక్ష్వాకుః శస్తః| ప్రతామ్యతి చ మానవే ప్రతమకాక్రాంతత్వాద్యః ప్రతామ్యతి నరస్తస్మింశ్చ, శస్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అథేక్ష్వాకుకల్పః| తత్ర విషయమాహ-కాసశ్వాసేతి| ఇక్ష్వాకుః-కటుతుంబీ| ప్రతామ్యతి-మూర్చ్ఛాయుక్తే|
Adhikarana పిత్తశ్లేష్మజ్వరాదౌ ఇక్ష్వాకు ప్రయోగః (౨౮) · Śloka ౨౮
ఫలపుష్పవిహీనస్య ప్రవాలైస్తస్య సాధితం| పిత్తశ్లేష్మజ్వరే క్షీరం పిత్తోద్రిక్తే ప్రయోజయేత్||28||
फलपुष्पविहीनस्य प्रवालैस्तस्य साधितम्| पित्तश्लेष्मज्वरे क्षीरं पित्तोद्रिक्ते प्रयोजयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఫలపుష్పవిహీనస్య-అసంజాతఫలపుష్పస్య, [తస్య-] ఇక్ష్వాకోః, కిసలయైః క్షీరం సాధితం పిత్తశ్లేష్మజ్వరే పిత్తోద్రిక్తే ప్రయోజయేత్| ఫలపుష్పవిహీనస్యేత్యనేన కోమలత్వం ప్రతిపాదయతి ఇక్ష్వాకోస్తంత్రకృత్| అన్యథా "ప్రవాలైః సాధితం క్షీరం పిత్తోద్రిక్తే ప్రయోజయేత్|" ఇతి బ్రూయాత్| ఇక్ష్వాకుఫలస్య జరఠావస్తస్య ప్రయోగమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-ప్రయోగమాహ-ఫలపుష్పవిహీనస్యేతి| విహీనత్వం-అనుత్పత్త్యా|
Adhikarana కఫకాసాదౌ వమనయోగః (౨౯) · Śloka ౨౯
హౄతమధ్యే ఫలే జీర్ణే స్థితం క్షీరం యదా దధి| స్యాత్తదా కఫజే కాసే శ్వాసే వమ్యం చ పాయయేత్||29||
हॄतमध्ये फले जीर्णे स्थितं क्षीरं यदा दधि| स्यात्तदा कफजे कासे श्वासे वम्यं च पाययेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇక్ష్వాకుఫలస్య జరఠావస్థస్య ప్రయోగమాహ స0-హృతమధ్యే జీర్ణే-సుపక్వే, తస్మిన్ ఇక్ష్వాకో: ఫలే హృతమధ్యభాగత్వాచ్ఛూన్యమధ్యే క్షీరం స్థితం సత్ యదా దధి జాతం స్యాత్తదా కఫకాసాదిషు వమనార్థం పాయయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదాహ-హృతమధ్య ఇతి| హృతమధ్యే-నిష్కులీకృతే| జీర్ణే-పక్వే|
Adhikarana పాండుకుష్ఠాదౌ వమనయోగః (౩౦) · Śloka ౩౦
మస్తునా వా ఫలాన్మధ్యం పాండుకుష్ఠవిషార్దితః| తేన తక్రం విపక్వం వా పిబేతత్సమధుసైంధవం||30||
मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः| तेन तक्रं विपक्वं वा पिबेतत्समधुसैन्धवम्||३०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇక్షాకుఫలమధ్యం వా మస్తునా పాండ్వాద్యర్దితః పిబేత్| తేన-ఇక్ష్వాకుఫలమధ్యేన, తక్రం వా విపక్వం మధుసైంధవయుతం పిబేత్| సమధుసైంధవమిత్యుక్తం స్పష్టార్థం వమనవిధౌ హి సమధుసైంధవస్య వమనస్యానుజ్ఞానాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-ముస్తునేతి| తేన-ఫలమధ్యేన| సంగ్రహే తు (క.అ. 1)-"తదేవ వా మధ్యం సగుడపలలం భక్షయేత్| ఇక్ష్వాకుఫలతైలం వా పిబేత్|" ఇతి|
Adhikarana విషగుల్మాదౌ వమనయోగః (౩౧) · Śloka ౩౧
భావయిత్వాఽఽజదుగ్ధేన బీజం తేనైవ వా పిబేత్| విషగుల్మౌదరగ్రంథిగండేషు శ్లీపదేషు చ||31||
भावयित्वाऽऽजदुग्धेन बीजं तेनैव वा पिबेत्| विषगुल्मौदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च||३१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజాదుగ్ధేన తద్బీజం భావయిత్వా తేనైవ-ఛగలీక్షీరేణ, విషగుల్మాదిషు పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-భావయిత్వేతి| తేనైవ-ఆజదుగ్ధేన, విషాదిషు షట్సు పిబేత్|
Adhikarana కఫజ్వరాదౌ వమనయోగః (౩౨) · Śloka ౩౨
సక్తుభిర్వా పిబేన్మంథం తుంబీస్వరసభావితైః| కఫోద్భవే జ్వరే కాసే గలరోగేష్వరోచకే||32||
सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः| कफोद्भवे ज्वरे कासे गलरोगेष्वरोचके||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సక్తుభిః-యవసక్తుభిః, తుంబీస్వరసభావితైర్మంథం వా పిబేత్| కఫోద్భవేషు జ్వరాదిషు|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదాహ-సక్తుభిరితి| కఫజేషు జ్వరాదిషు మంథం పిబేత్|
Adhikarana గుల్మజ్వరాదౌ వమనయోగః (౩౩) · Śloka ౩౩
గుల్మే జ్వరే ప్రసక్తే చ కల్కం మాంసరసైః పిబేత్| నరః సాధు వమత్యేవం న చ దౌర్బల్యమశ్నుతే||33||
गुल्मे ज्वरे प्रसक्ते च कल्कं मांसरसैः पिबेत्| नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కల్కం తుంబ్యా మాంసరసైః పిబేత్| గుల్మే తథా జ్వరే ప్రసక్తే-దీర్ఘకాలానుబంధిని| ఏవం సతి పురుషః సాధుకృత్వా వమతి| దౌర్బల్యం చ న ప్రాప్నోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-గుల్మ ఇతి| గుల్మే చిరకాలజ్వరే చ మాంసరసైః కల్కం పిబేత్|
Adhikarana సుఖిషు ఆధ్రాపకో వమనయోగః (౩౪-౩) · Śloka ౩
తుంబ్యాః ఫలరసైః శుష్కైః సపుష్పైరవచూర్ణితం| ఛర్దయేన్మాల్యమాఘ్రాయ గంధసంపత్సుఖోచితః||34|| ఇతీక్ష్వాకుకల్పః||3||
तुम्ब्याः फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्| छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसम्पत्सुखोचितः||३४|| इतीक्ष्वाकुकल्पः||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స-(తుంబ్యాః ఫలరసైః పుష్పరసైశ్చావచూర్ణితం శుష్కైః-శోషితైః,తుంబిఫలరసైస్తుంబిపుష్పచూర్ణమిశ్రితైరవచూర్ణితం మాల్యామాఘ్రాయ సుఖం వమేత్| గంధసంపత్-గంధసంపత్తిమత్|)
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర్0 -అన్యదాహ-తుంబ్యా ఇతి| తుంబీఫలరసైః తుంబీపుష్పచూర్ణమిశ్రితైః శోషితైరవచూర్ణితం మాల్యమాఘ్రాయ సుఖం వమేత్| గంధసంపత్-గంధసంపత్తిమత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"ఇక్ష్వకుఫలస్వరసం వా త్రిగుణక్షీరసాధితమురఃస్థితే కఫే పీనసే స్వరసాదే చ పిబేత్| బిల్వమూలప్రస్థక్వాథేన వా తుంబీబీజాని క్వాథయేత్| తతస్తమింస్త్రిభాగఘృతే ఘృతసమాని చ పిష్ట్వా తుంబీబీజాని తదర్ధాంశికాని చ ప్రత్యేకం జీమూతమహాజాలినీవత్సకకృతవేధనాని క్వాథతుల్యమేవ చ త్రికటుకమావపేత్| తతః పునరధిశ్రిత్య లేహం సాధయేత్| తమవలిహ్య ప్రమథ్యామను పిబేత్| అయమేవ చ కల్పః కాశ్మర్యాదిషు చతుర్షు మహాపంచమూలాంగేషు పృథక్ పృథగుక్తో వేదితబ్యః వాతకఫగుల్మప్రసక్తజ్వరేషు||" ఇతి|
Adhikarana కాసగుల్మాదౌ ధామార్గవః ఇష్టః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
అథ ధామార్గవకల్పః| కాసగుల్మోదరగరే వాతే శ్లేష్మాశయస్థితే| కఫే చ కంఠవక్త్రస్థే కఫసంచయజేషు చ||35|| ధామార్గవో గదేష్విష్టః స్థిరేషు చ మహత్సు చ| |36|
अथ धामार्गवकल्पः| कासगुल्मोदरगरे वाते श्लेष्माशयस्थिते| कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसञ्चयजेषु च||३५|| धामार्गवो गदेष्विष्टः स्थिरेषु च महत्सु च| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాసాదిషు, తథా కఫస్థానస్థే వాతే, శ్ర్లేష్మణి గలస్థే ముఖస్థే చ తథా కఫసంచయజేష్వరోచకదిషు తథా,స్థిరేషు-దీర్ఘకాలప్రరూఢేషు, మహత్సు-చాత్యంతం ప్రవృద్ధేషు, రోగేషు ధామార్గవః-కోశఫలాఖ్యః,ఇష్టః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ ద్వికోశాతకీకల్పః| తత్రాదౌ ధామార్గవకల్పః| తత్ర విషయమాహ-కాసగుల్మేతి| ధామార్గవో-రాజకోశాతకీ|
Adhikarana కాసాదౌ ధామార్గవప్రయోగః (౩౬-౩౮) · Śloka ౩౮
| జీవకర్షభకౌ వీరా కపికచ్ఛూః శతావరీ||36|| కాకోలీ శ్రావాణీ మేదా మహామేదా మధూలికా| తద్రజోభిః పృథగ్లేహా ధమార్గవరజోన్వితాః||37|| కాసే హృదయదాహే చ శస్తా మధుసితాద్రుతాః| |38|
| जीवकर्षभकौ वीरा कपिकच्छूः शतावरी||३६|| काकोली श्रावाणी मेदा महामेदा मधूलिका| तद्रजोभिः पृथग्लेहा धमार्गवरजोन्विताः||३७|| कासे हृदयदाहे च शस्ता मधुसिताद्रुताः| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవకర్షభాదీనాం పృథక్-ప్రయేకం, తేషాం రజోభిశ్చూర్ణైర్మధుసితాభ్యామత్యంతం ద్రుతాః-ద్రవీకృతాః, ధామార్గవరజోన్వితాః తచ్చూర్ణమిశ్రాః, లేహాః కాసే హృదయదాహే చ శస్తాః| మధూలికా మధుయష్టిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 - ప్రయోగమాహ-జీవకర్షభకావితి| వీరా-విదారీ| శ్రావణీ-ముండీ| మధూలికా-జలజం యష్టీమధు| పాకం వినాఽపి మధుసితాయోగేనైవ లేహత్వం|
Adhikarana సపిత్తోష్మే కఫే ప్రయోగః (౩౮) · Śloka ౩౮
| తే సుఖాంభోనుపానాః స్యుః పిత్తోష్మసహితే కఫే||38||
| ते सुखाम्भोनुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త ఏవ-పూర్వోక్తా లేహాః, ఉష్ణోదకానుపానా వమనాయ భవేయుః| కఫే పిత్తోష్మసహితే సతి-పిత్తేన తథా పిత్తకార్యేణోష్మణా యుక్తే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తే-జీవకాదిలేహాః| సుఖాంభః-కోష్ణముదకం| పిత్తోష్మా-పిత్తజస్తాపః| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"జీవనీయాన్యతమచూర్ణసంయుక్తాన్ సమధుశర్కరాంస్తత్కషాయైర్లేహాన్ పిత్తోపసర్జనే శ్లేష్మణి విదధ్యాత్|" ఇతి|
Adhikarana విషాపహః ప్రయోగః (౩౯) · Śloka ౩౯
ధాన్యతుంబరుయూషేణ కల్కస్తస్య విషాపహః| |39|
धान्यतुम्बरुयूषेण कल्कस्तस्य विषापहः| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య-ధామార్గవస్య, కల్కో ధాన్యతుంబరుభ్యాం యూషేణ క్వాథేన,ఉపయుక్తో విషఘ్నః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అన్యదాహ-ధాన్యేతి| ధాన్యం-కుస్తుంబరీ| యూషః-క్వాథః|
Adhikarana మానసరోగే ప్రయోగః (౩౯-౪) · Śloka ౪
| బిమ్యాః పునర్నవాయా వా కాసమర్దస్య వా రసే||39|| ఏకం ధామార్గవం ద్వే వా మానసే మృదితం పిబేత్| తచ్ఛృతక్షీరజం సర్పిః సాధితం వా ఫలాదిభిః||40|| ఇతి ధామార్గవకల్పః||4||
| बिम्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा रसे||३९|| एकं धामार्गवं द्वे वा मानसे मृदितं पिबेत्| तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः||४०|| इति धामार्गवकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బింబ్యాదీనామన్యతమస్య రసే-క్వాథే, ధామార్గవఫలమేకం మృదితం కృత్వా, అథవా ద్వే ఫలే, మానసే-మానోవికారే, వమనం ( నార్థం) పిబేత్| అథవా, తచ్ఛృతక్షీరజం సర్పిః-ధామార్గవఫలసాధితం క్షీరోద్భవం [ఘృతం], ఫలాదిభిః సాధితం-మదనఫలజీమూతకేక్ష్వాకుధామార్గవకోశాతకీకుటజైః షడ్భిః పక్వం,మానసే వమనార్థం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదహ-బింబ్యా ఇతి| ఫలాదిభిః-షడ్భిఃశ్రేష్ఠైః| సంగ్రహే తు (క. అ. 1)-"సుమనః సౌమనస్యాయనీహరిద్రాచోరకహైమవతీమహాసహాక్షుద్రసహావృశ్చీవబింబీపునర్నవాకాసమర్దాన్యతమకషాయేణ ధామార్గవమేకం ద్వే వా మనోవికారేషు|" ఇతి|
Adhikarana కుష్ఠాదౌ క్ష్వేడః శస్యతే (౪౧) · Śloka ౪౧
అథ క్ష్వేడకల్పః| క్ష్వేడోఽతికటుతీక్ష్ణోష్ణః ప్రగాఢేషు ప్రశస్యతే| కుష్ఠపాండ్వామయప్లీహశోఫగుల్మగరాదిషు||41||
अथ क्ष्वेडकल्पः| क्ष्वेडोऽतिकटुतीक्ष्णोष्णः प्रगाढेषु प्रशस्यते| कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్ష్వేడః-తిక్తకోశాతకీ, అతితీక్ష్ణోషంకటుకత్వాత్ కుష్ఠాదిషు ప్రగాఢేషు-అత్యంతచిరకాలజత్వాద్ దృఢేషు ప్రరూఢేషు,ప్రశస్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ క్ష్వేడకల్పః| తత్ర విషయమాహ-క్ష్వేడ ఇతి| క్ష్వేడః-కోశాతకీ|
Adhikarana క్ష్వేడస్య వమనప్రయోగః (౪౨) · Śloka ౪౨
పృథక్ ఫలాదిషట్కస్య క్వాథే మాంసమనూపజం| కోశాతక్యా సమం సిద్ధం తద్రసం లవణం పిబేత్||42||
पृथक् फलादिषट्कस्य क्वाथे मांसमनूपजम्| कोशातक्या समं सिद्धं तद्रसं लवणं पिबेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పృథక్ ఫలాదిషట్కస్య- మదనఫలేక్ష్వాక్వాదికస్య, క్వాథే మాంసమనూపజం కోశాతక్యా సమం-తయా తుల్యం, సిద్ధం-పక్వం,తద్రసం తస్య మాంసస్య రసం, లవణాన్వితం పిబేత్ |
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రయోగమాహ-పృథగితి|
Adhikarana క్ష్వేడస్య అన్యః ప్రయోగః (౪౩) · Śloka ౪౩
ఫలాదిపిప్పలీతుల్యం సిద్ధం క్ష్వేడరసేఽథవా| |43|
फलादिपिप्पलीतुल्यं सिद्धं क्ष्वेडरसेऽथवा| |४३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఫలాదిపిప్పల్యో- మదనఫలజీమూతేక్ష్వాకుఫలమధ్యబీజాని, తాభిస్తుల్యమానూపం మాంసం సమక్ష్వేడరసేన సిద్ధం వా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదాహ-ఫలాదీతి| పిప్పల్యో-బీజాని, తైస్తుల్యమానూపమాంసం|
Adhikarana క్ష్వేడస్య అన్యః ప్రయోగః (౪౩-౪) · Śloka ౪
| క్ష్వేడక్వాథం పిబేతత్సిద్ధం మిశ్రమిక్షురసేన వా||43|| ఇతి క్ష్వేడకల్పః||4||
| क्ष्वेडक्वाथं पिबेतत्सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन वा||४३|| इति क्ष्वेडकल्पः||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యద్వా, ఇక్షురసేన మిశ్రం క్షేడక్వాథే సిద్ధమానూపజం మాంసరసం సలవణం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్యదాహ-క్ష్వేడక్వాథమితి|
Adhikarana సుకుమారాదిషు కౌటజం శ్రేష్ఠం (౪౪) · Śloka ౪౪
అథ కుటజఫలకల్పః| కౌటజం సుకుమారేషు పిత్తరక్తకఫోదయే| జ్వరే విసర్పే హృద్రోగే ఖుడే కుష్ఠే చ పూజితం||44||
अथ कुटजफलकल्पः| कौटजं सुकुमारेषु पित्तरक्तकफोदये| ज्वरे विसर्पे हृद्रोगे खुडे कुष्ठे च पूजितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుటజం సుకుమారేషు-అత్యంతవమనాసహిష్ణుషు, పిత్తరక్తకఫోదయే-అతిశయేనాధికే తస్మిన్, తథా జ్వరాదిషు, వమనే శ్రేష్ఠం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0 -అథ కుటజకల్పః| తత్ర విషయమాహ-కౌటజమితి|
Adhikarana కౌటజస్య వమనప్రయోగః (౪౫-౫) · Śloka ౫
సర్షపాణాం మధూకానాం తోయేన లవణస్య వా| పాయయేత్కౌటజం బీజం యుక్తం కృశరయాఽథవా||45|| సప్తాహం వాఽర్కదుగ్ధాక్తం తచ్చూర్ణం పాయయేత్పృథక్| ఫలజీమూతకేక్ష్వాకుజీవంతీజీవకోదకైః||46|| ఇతి కుటజఫలకల్పః||5||
सर्षपाणां मधूकानां तोयेन लवणस्य वा| पाययेत्कौटजं बीजं युक्तं कृशरयाऽथवा||४५|| सप्ताहं वाऽर्कदुग्धाक्तं तच्चूर्णं पाययेत्पृथक्| फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीजीवकोदकैः||४६|| इति कुटजफलकल्पः||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్షపాదీనాం పృథక్ తోయేన-క్వాథేన, సైంధవస్య చ జలేన, కుటజబీజం పాయయేత్| అథవా,కృశరయా సహ కౌటజం పాయయేత్| అథవా, సప్తాహమర్కదుగ్ధాక్తం కుటజబీజచూర్ణం పౄథక్ మదనఫలాద్యుదకైః పాయయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రయోగమాహ-సర్షపాణామితి|
Adhikarana వమనయోగానాముపసంహారః (౧) · Śloka ౧
వమనౌషధముఖ్యానామితి కల్పదిగీరితా| బీజేనానేన మతిమానన్యాన్యపి చ కల్పయేత్||47|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే వమనకల్పో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||
वमनौषधमुख्यानामिति कल्पदिगीरिता| बीजेनानेन मतिमानन्यान्यपि च कल्पयेत्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने वमनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- వమనౌషధముఖ్యానాం-ఛర్దిషి ప్రాధనానామౌషధానాం,ఇతి ఏవం ప్రకారేణ, కల్పస్య దిక్-గతిః,ఈరితా-కల్పమార్గ ఉదితః| అనేన బీజేన-అనయా దిశా, సుమతిరన్యాన్యపి వమనౌషధాని కల్పయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్దిస్థానే వమనకల్పో నాం ప్రథమోఽధ్యాయః సమాప్తః||1||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ రం-వమనయోగానుపసంహరతి-వమనౌషధేతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| వాంత్యౌషధప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం||1||