౬. ద్రవ్యకల్పాధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

అథ భేషజకల్పో వ్యాఖ్యాతుమారభ్యతే| బస్తివ్యాపదాం హ్యుత్పన్నానాం సిద్ధిః-సాధనం, సద్భేషజప్రయోగాత్|

Adhikarana ద్రవ్యకల్పాధ్యాయః (౨) · Śloka ౨

View original

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-భేషజస్య కల్పో-యోజనా, భేషజకల్పః| శేషం పూర్వవత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- భేషజకల్పం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి|

Adhikarana ఔషధస్య దేశః గుణః (౧-౪) · Śloka ౪

ధన్వే సాధారణే దేశే సమే సన్మృత్తికే శుచౌ| శ్మశానచైత్యాయతనశ్వభ్రవల్మీకవర్జితే|1| మృదౌ ప్రదక్షిణజలే కుశరోహిషసంస్తృతే| అఫాలకృష్టేఽనాక్రాంతే పాదపైర్బలవత్తరైః||2|| శస్యతే భేషజం జాతం, యుక్తం వర్ణరసాదిభిః| జంత్వజగ్ధం దవాదగ్ధమవిదగ్ధం చ వైకృతైః||3|| భూతైశ్ఛాయాయాతపాంబ్వాద్యైర్యథాకాలం చ సేవితం| అవగాఢమహామూలముదీచీం దిశమాశ్రితం||4||

View original

धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ| श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते|१| मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते| अफालकृष्टेऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः||२|| शस्यते भेषजं जातं, युक्तं वर्णरसादिभिः| जन्त्वजग्धं दवादग्धमविदग्धं च वैकृतैः||३|| भूतैश्छायायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्| अवगाढमहामूलमुदीचीं दिशमाश्रितम्||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ధన్వదేశే, తథా సాధారణే దేశే, తథా సమే-అనిమ్నోన్నతే, తథా సన్మృత్తికే, తథా శ్మశానాదివర్జితే, చైత్యం-దినచర్యాధ్యాయే (హృ. సూ. అ. 2/33) ఉక్తం| తథా మృదౌ-సుస్పర్శే, తథా ప్రదక్షిణం-అనుకూలం జలం యస్మిన్, తథా కుశరోహిషసంస్తృతే, తథాఽఫాలకుష్టే-ఖిలే, తథా వృక్షైర్మహత్తరైరనాక్రాంతే దేశే, యద్భేషజం జాతం యుక్తం యథాస్వం వర్ణరసాదిభిః, తద్భేషజం శస్యతే| తథా జంతుభిః- కీటైః, అజగ్ధం-అభక్షితం, దవేన-దావాగ్నినా, అదగ్ధం-అప్రుష్టం, తథాఽవిదగ్ధం వైకృతైర్భూతైః-స్వభావం పరిత్యజ్య ధర్మబాధాద్వికృతైరాకాశా(పృథివ్యా)దిభిర్యదనాసేవితం తదవిదగ్ధం| వికృతమేవ వైకృతం, ప్రజ్ఞాదిత్వాదణ్| తథా ఛాయాదిభిర్యథాకాలం కాలమనతిక్రమ్య సేవితం, యదా తస్యభేజషస్య వృద్ధౌ ఛాయాదీనామన్యతమం వస్తుజాతముపయుజ్యతే తదా తేన సేవితమిత్యర్థః| తథాఽవగాఢం-దూరం గతం, మహత్-పృథు, మూలం యస్య తదవగాఢమహామూలం| తథోదిచీం-ఉత్తరాం, దిశమాశ్రితం-తామాశ్రిత్య స్థితం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana ఔషధస్య గ్రహణస్థాపనావచారణావధిః (౧-౭) · Śloka ౭

|మహేంద్రరామకృష్ణానాం బ్రాహ్మణానాం గవామపి| తపసా తేజసా వాఽపి ప్రశామ్యధ్వం శివాయ వై||1|| మంత్రేణానేన మతిమాన్ సర్వమప్యౌషధం నయేత్| ] అథ కల్యాణచరితః శ్రాద్ధః శుచిరుపోషితః| గృహ్ణీయాదౌషధం సుస్థం స్థితం కాలే చ కల్పయేత్||5|| సక్షీరం తదసంపత్తావనతిక్రాంతవత్సరం| ఋతే గుడఘృతక్షౌద్రధాన్యకృష్ణావిడంగతః||6|| పయో బాష్కయణం గ్రాహ్యం విణ్మూత్రం తచ్చ నీరుజాం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛశృంగఖురాదికం||7||

View original

|महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि| तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै||१|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वमप्यौषधं नयेत्| ] अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः| गृह्णीयादौषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्||५|| सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सरम्| ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः||६|| पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథేత్యానంతర్యమంగలసూచకం| భేషజమేవంవిధం విదిత్వాఽనంతరం కల్యాణం-స్వస్త్యయనాది, చరితం-అనుష్ఠితం, యేనాసౌ కల్యాణచరితః, తథా శ్రాద్ధః-భేషజహరణం ప్రతి శ్రద్ధావాన్, తథా శుచిః-స్నానాదినా శుద్ధః తథోపోషితః-కృతోపవాసః, ఏవంవిధమౌషధమేవంవిధః పుమాన్ గృహ్ణీయాత్| తచ్చ భేషజం [సుస్థం-] స్వస్థం కృత్వా, స్థితం కాలే సక్షీరం-ఆర్ద్రం, కల్పయేత్| తదసంపత్తౌ తు తథావిధస్య సక్షీరస్యౌషధస్యాసంపత్తౌ, అనతిక్రాంతవత్సరం భేషజం కల్పయేత్| కిం సర్వం ద్రవ్యమనతిక్రాంతవత్సరం కల్పయేత్? ఋత ఇత్యాది| గుడాదీన్ వర్జయిత్వా పరమౌషధమనతిక్రాంతవత్సరం కల్పయేత్| గుడాదీంస్తు అతిక్రాంతవత్సరాన్ కల్పయేత్| క్షీరం బష్కయణ్యాః సంబంధి గ్రాహ్యం| విట్ మూత్రం చ, తచ్చక్షీరం చ, నీరుజం-అపగతదోషం, గ్రాహ్యం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛాదికం గ్రాహ్యం| ఆదిగ్రహణాత్ చికిత్సితోపయోగి కేశనఖచర్మాదికం గృహ్యతే| వయఃశబ్దోపాదానాత్ విశిష్టం తరుణం వయో గృహ్యతే, న హ్యవయాః కశ్చిదస్తి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- గ్రహణస్థాపనావచారణావధిమాహ-అథేతి| శ్రాద్ధః-శ్రద్ధావాన్| సక్షీరం-ఆర్ద్రం, తదభావే శుష్కం| తచ్చ వర్షావధి, ఘృతాదీని వినా| ధాన్యం-శాల్యాది| కృష్ణా-పిప్పిలీ| బాష్కయణం,-బష్కయణీ-ప్రౌఢవత్సా, తస్యా విణ్ముత్రం క్షీరం చ| తన్నీరుజాం-అరోగాణాం, తరుణానాం బలినాం చ గ్రాహ్యం| ధాత్వాదికం తద్వత్| సంగ్రహే తు (క. అ. 8)- "అథ మంగలాచారః కల్యాణవృత్తిః శుచిః శుక్ల్వాసాః సంపూజ్య దేవతామశ్వినౌ గోబ్రాహ్య్ణాంశ్చ కృతోపవాస ఉదఙ్నుఖః ప్రాఙ్నుఖో వాగృణీయాత్| గృహీత్వా చానురూపగుణవద్భాజనసంస్థాన్యాగారేషు పూర్వోత్తరద్వారేషు నివాతప్రవాతైకదేశేషు నిత్యపుష్పోపహారబలికర్మసు, అగ్నిసలిలోపస్వేదధూమరజోమూషికచతుష్పదామనభిగమనీయాని స్వవచ్ఛన్నాని శిక్యేష్వాసజ్య స్థాపయేత్|" ఇతి|

Adhikarana కషాయయోనయః పంచరసాః, కల్పనా పంచధైవ (౮-౯) · Śloka ౯

కషాయయోనయః పంచ రసా లవణవర్జితాః| రసః కల్కః శృతః శీతః ఫాంటశ్చేతి ప్రకల్పనా||8|| పంచధైవ కషాయాణాం పూర్వం పుర్వం బలాధికా| |9|

View original

कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः| रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना||८|| पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पुर्वं बलाधिका| |९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కషాయస్య యోనయః-ఆకరాః, లవణవర్జితా మధురాదయః పంచ రసాః| తేభ్య ఏవ కషాయాః-స్వరసాదయః, పంచ సంభవంతి| లవణస్య తు స్వరసకల్పనాయోగో న సంభవతి, సదైవ శుష్కరూపత్వాత్| కల్కకల్పనాఽపి న సంభవతి, యతో యద్ ద్రవ్యం ద్రవేణ సిక్తం పీండీభవతి న తు విలీయతే తత్ కల్కసంజ్ఞామాసాదయతి| తథా యద్ ద్రవ్యం క్వాథయిత్వా జలాదుద్ధ్రియతే ద్రవ్యావయవాస్తూదకమనుప్రవిశంతి, తత్రైవ శృతకల్పనా| లవణస్య తు విలీనరూపత్వాదేవం న సంభవతి ఇతి శృతకల్పనాయా అప్యసంభవః| ఏవం శీతఫాంటయోరప్యనేనైవ న్యాయేనాసంభవ ఇత్యుక్తం లవణవర్జ్యా రసాః కషాయయోనయ ఇతి| మునినాఽప్యుక్తం (చ. సూ. అ. 4/6)-["కల్పనావశతః పంచానాం రసానాం కషాయసంజ్ఞావ్యవహార ఇతి| లవణస్య కల్పనాయోగాభావాత్ ] మధురకషాయోఽమ్లకషాయస్తిక్తకషాయః కటు కషాయః కషాయకషాయశ్చేతి|" ఇతి| రసానాం స్వరసాది కల్పనాయోగో న సంభవతి| ఉక్తం చైతత్| తస్మాత్ గుణగుణినోరభేదోపచారాదిహ రసగ్రహణేన తదాశ్రయాణాం ద్రవ్యాణాం గ్రహణం మంతవ్యం| రసః కల్కః శృతః శీతః ఫాంటశ్చేతి ప్రకల్పనా పంచధైవ కషాయాణాం స్వరసాదీనాం| సా చ కల్పనా పూర్వం పూర్వం-యథాపూర్వం, బలాధికా-అధికశక్తిః| ఏవం ఫాంటాఖ్యా కల్పనా సబలా| తతోఽప్యధికశక్తిః శీతాఖ్యా| తతోఽప్యధికవీర్యా శృతాఖ్యా| తతోఽప్యధికశక్తిః కల్కాఖ్యా| కల్కాఖ్యాయాం చూర్ణాఖ్యాయాశ్చ కల్పనాయా అంతర్భావాదపృథగ్గ్రహణం| కల్కాఖ్యాయాశ్చ కల్పనాయాః స్వరసాఖ్యా కల్పనా అధికశక్తిః| నను, చూర్ణాదనంతరం కల్కః క్రియతే న తు కల్కాదనంతరం చూర్ణం| తస్మాత్ పంచానాం కల్పనానాం మధ్యే చూర్ణకల్పనైవ నిర్దేష్టుం యుక్తా, న తు కల్కకల్పనా| యుక్తమాహ భవాన్| కింతు లవణస్య కషాయసంజ్ఞాయాం సమావేశో మాభూదితి కల్పనానాం మధ్యే కల్క ఇతి నిర్దేశః కృతో న చూర్ణ ఇతి| తస్మాల్లవణే న సంభవతి కషాయసంజ్ఞాసమావేశః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- కల్పనామాహ-కషాయయోనయ ఇతి| ద్రవ్యాదుద్ధృతసారభాగః కషాయః| లవణస్య తదభావత్వాదయోనిత్వం| తే రసాదయో యథాపుర్వం బలవత్తరాః| [తంత్రాంతరే-"రసః వ్కాథో హిమః ఫాంటః కల్కశ్చూర్ణం వివర్తికా| లేహః స్నేహోఽథ సంధానం దశైతా ద్రవ్యకల్పనాః|| సద్యః సముద్ధృతాత్ క్షుణ్ణాత్ పటనిష్పీడితాత్ స్త్రవేత్| ద్రవ్యాత్తు స చ నిర్యాసో రసః స్వరస ఉచ్యతే|| ద్విరష్టపలికే తోయే క్షుణ్ణద్రవ్యపలం స్మృతం| తుర్యశేషం స నిర్యూహః స్మృతః వ్కాథః కషాయకః|| శృతః కషాయో నిర్యూహః క్వాథో యూషః కృతశ్చ సః| కృతయూషః ప్రమథ్యా చ ద్రవ్యాత్కాలీకృతా స్మృతా|| ద్విపల మానమేతస్య కేచిదాహుశ్చతుః| పలం|" ఇతి|]

Adhikarana స్వరసలక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦

| సద్యఃసముద్ధృతాత్ క్షుణ్ణాద్యః స్రవేత్పటపీడితాత్||9|| స్వరసః స సముద్దిష్టః| |10|

View original

| सद्यःसमुद्धृतात् क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्||९|| स्वरसः स समुद्दिष्टः| |१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సద్యః-తత్క్షణం, సమభూమేః సమ్యగుద్ధృతం-ఉత్ఖాతం, అనంతరం క్షుణ్ణం-పిష్టం, సద్యఃసముద్ధృతక్షుణ్ణం, తస్మాద్వస్త్రపీడితాద్యః స్రవేత్ స స్వరసః కల్పనాకషాయః సముద్దిష్టః-సంజ్ఞాయాం సంకేతితః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- రసలక్షణమాహ-సద్య ఇతి| యస్మిన్ దినే సముద్ధృతం తస్మిన్నేవ దినే ప్రక్షాల్య క్షుణ్ణం పటపీడితం చ యద్ద్రవ్యం తస్య రసః|

Adhikarana కల్కలక్షణం, చూర్ణలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦

కల్కః పిష్టో ద్రవాప్లుతః| చూర్ణోఽప్లుతః|10|

View original

कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः| चूर्णोऽप्लुतः|१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ద్రవేణాఽఽప్లుతః పిష్టః సన్ కల్క ఇతి కల్పనాకషాయః సంకేతితః| యత్ ద్రవ్యం ద్రవేణ అప్లుతం-శుష్కమేవ పిష్టం, స కల్పనాకషాయశ్చూర్ణ ఇతి గదితః| తేన కల్కస్యైవాయం భేద ఇతి, నాసౌ కల్పనేతి శంకనీయం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana శృతలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦

| శృతః క్వాథః|10|

View original

| शृतः क्वाथः|१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవేణాఽఽప్లుత్య శృతం స కల్పనాకషాయః క్వాథ ఇతి కథ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శృతలక్షణమాహ-శృత ఇతి క్వాథనోద్ధృతః శుష్కద్రవ్యరసః-శృతః| సంగ్రహే తు (క. అ. 8)- " స తు భేద్యాన్యౌ షధాన్యణుశో భేదయిత్వా ఛేద్యాని చ ఛేదయిత్వా ప్రక్షాల్యోదకేన శుచౌ రూక్షాయామధః ప్రలిత్పాయాం తామ్రాయోమృన్మయాన్యతమస్థాల్యాం సమావాప్య బవ్హల్పపానీయగ్రాహితామౌషధానామాకలయ్య యావతా ముక్తరసతా స్యాత్తావదుదకమాసేచయేచ్ఛోషయేచ్చ| అథాగ్నావధిశ్రిత్య మహత్యాసనే సుఖోపవిష్టః సర్వతః సతతమవలోకయన్ దర్వ్యా చ విఘట్టయన్ మృదునా పరితః సముపగచ్ఛతాఽనలేన సాధయేత్| అవతార్య చ సుపరిశ్రుతం యథార్హస్పర్శం ప్రయుంజీత| క్షీరాదిసహితం చ ద్రవ్యం న సమ్యఙ్నుక్తరసం భవతీతి వారిక్వాథపూర్వకం క్షీరాద్యైస్తదుపదేశేఽనుపదగ్ధం క్వాథయేత్|" ఇతి| తదుపదేశే-క్షీరాదివ్కాథోపదేశే, వారిక్వాథం కృత్వా తం క్వాథం క్షీరాద్యైః సహ సమం క్షీరాదిశేషం క్వాథయే| ఏవం హ్యనుపదగ్ధం ద్రవ్యం భవతి| కేవలక్షీరాదిపాకే తూపదగ్ధం స్యాత్|

Adhikarana శీతలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦

| శీతో రాత్రిం ద్రవే స్థితః||10||

View original

| शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవే సకలాం రాత్రిం స్థితం స కల్పనాకషాయః శీత ఇత్యుచ్యతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శీతలక్షణమాహ-శీత ఇతి| క్వథనం వినా క్వాథవత్సకలరాత్రిస్థాపితోద్ధృతః-శీతః|

Adhikarana ఫాంటలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧

సద్యోఽభిషుతపూతస్తు ఫాంటః| |11|

View original

सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टः| |११|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవేఽభిషుత్య సద్యః పూతం క్రియతే స కల్పనాకషాయః ఫాంట ఇతి సంకేతితః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana కల్పనానాం మానానాం చ విషయభేదాః (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨

తన్మానకల్పనే| యుంజ్యాద్వ్యాధ్యాదిబలతస్తథా చ వచనం మునేః||11|| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనా||12||

View original

तन्मानकल्पने| युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः||११|| मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మానం చ కల్పనా చ మానకల్పనే, తేషాం-స్వరసాదీనాం, మానకల్పనే [తన్మానకల్పనే]| తే వ్యాధ్యాదిబలేన యుంజయాత్| ఆదిశబ్దేన కోష్ఠబలాదీనాం గ్రహణం| తత్ర సమ్యగ్రసవీర్యాదీన్ దోషధాత్వాద్యాలోచ్య ప్రథమమనంతరం వ్యాధ్యాదిబలం చ, తతః స్వరసాదీనాం మానకల్పనే యుంజ్యాత్, న నియమం కృత్వేత్యత ఆహ-తథా చ వచనం మునేః| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనేతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఉక్తానాం కల్పనానాం వక్ష్యమాణానాం చ మానానాం విషభేదానాహ-తన్మానేతి| వ్యాధిబలానుసారేణ యా కల్పనాయయా మాత్రయా యస్యోచితా తాం తయా తస్య యుంజ్యాత్|

Adhikarana స్వరసస్య మధ్యమం మానం (౧౩) · Śloka ౧౩

మధ్యం తు మానం నిర్దిష్టం స్వరసస్య చతుష్పలం| |13|

View original

मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुष्पलम्| |१३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మధ్యమం మానం-మాత్రా, స్వరసస్య చతుష్పలం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- మందబుద్ధ్యర్థం మధ్యమం మానముపదిశ్యతే| తత్ర రసస్యాహ-మధ్యమితి|

Adhikarana పేష్యస్య మధ్యమం మానం (౧౩) · Śloka ౧౩

| పేష్యస్య కర్షమాలోడ్యం తద్ ద్రవస్య పలత్రయే||13||

View original

| पेष्यस्य कर्षमालोड्यं तद् द्रवस्य पलत्रये||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పేష్యస్య-ఉభయరూపస్య కల్కస్య చూర్ణస్య వా, కర్షం మధ్యమం మానం| తచ్చ-పేష్యస్య కర్షం, ద్రవస్య పలత్రయే ప్రక్షిప్యాలోడ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పేష్యస్యాహ-పేష్యస్యేతి| కల్కచూర్ణయోః కర్షం తదాఽఽలోడనద్రవస్య పలత్రయం|

Adhikarana క్వాథస్య మధ్యమం మానం (౧౪) · Śloka ౧౪

క్వాథం ద్రవ్యపలే కుర్యాత్ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం| |14|

View original

क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्| |१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-క్వాథం ద్రవ్యపలే, ద్రవస్య ప్రకృతత్వాత్ తస్య ప్రస్థార్ధం దత్త్వా, తచ్చ శ్రపణేన పాదశేషం కుర్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శృతస్యాహ-క్వాథమితి| శృతే క్వాథ్యద్రవ్యస్య పలం ద్రవస్య షోడశపలాని, చత్వార్యవశేష్యాణి|

Adhikarana శీతస్య మధ్యమం మానం (౧౪) · Śloka ౧౪

| శీతం పలే పలైః షడ్భిః|14|

View original

| शीतं पले पलैः षड्भिः|१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0- శీతం కషాయం పలే ద్రవ్యస్య, షడ్భిః పలైర్ద్రవస్య, కుర్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శీతస్యాహ-శీతమితి| శీతే ద్రవ్యస్య పలం ద్రవస్య షట్ పలాని|

Adhikarana ఫాంటస్య మధ్యమం మానం (౧౪) · Śloka ౧౪

| చతుర్భిస్తు తతోఽపరం||14||

View original

| चतुर्भिस्तु ततोऽपरम्||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తతః-శీతకషాయాత్, అపరం-ఫాంటాఖ్యం ప్రకృతత్వాత్ ద్రవ్యస్య పలే చతుర్భిర్ద్రవస్య పలైః కుర్యాత్| పంచవిధాయాం కషాయకల్పనాయాం మధ్యమం మానం| అస్మాచ్చ మానాత్ దేశకాలాదీన్ సమీక్ష్యోనాధికభావో మాత్రాయాః స్వబుద్ధ్యా కల్ప్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఫాంటస్యాహ-చతుర్భిరితి| ఫాంటే ద్రవ్యస్య పలం ద్రవస్య చత్వారి పలాని| అనయోరనవశేష్యత్వం క్వథనాభావాత్, యావత్పూతం తావత్పేయం| అత్ర తంత్రాంతరోక్తో విశేషః-"కర్షశ్చూర్ణస్య కల్కస్య గుటికానాం చ సర్వశః| ద్రవశుక్త్యాఽవలేఢవ్యః పాతవ్యశ్చ చతుర్ద్రవః| క్వాథేన చూర్ణపానం యత్తత్ర క్వాథప్రధానతా ప్రవర్తతే న తేనాత్ర చూర్ణాపేక్షీ చతుర్ద్రవః|| తేన ద్విపలే క్వాథే చూర్ణకర్షః| మాత్రా క్షౌద్రఘృతాదీనాం కల్కక్వాథేషు చూర్ణవత్| ఆదిశబ్దాత్ గుడతైలశర్కరాదీని| షోడశాష్టచతుర్భాగం వాతపిత్తకఫార్తిషు| క్షౌద్రం కషాయే దాతవ్యం విపరీతా తు శర్కరా| ఇత్యేకే|| ఉత్తమా స్యాత్ పలం మాత్రా త్రిభిశ్చాక్షైశ్చ మధ్యమా| జఘన్యా సా పలార్ద్ధేన స్నేహక్వాథ్యౌషధేషు చ| దీప్తానలమహాకాయం పాయయంత్యంజలిం జలం| అన్యే త్వర్ద్ధం పరిత్యజ్య ప్రసృతిం తు చికిత్సకాః| క్వాథత్యాగమనిచ్ఛంతస్త్వష్టభాగావశేషితం| పారంపర్యోపదేశేన వృద్ధవైద్యాః పలద్వయం|| స్యాద్ధితః సాధితో యూషస్త్వష్టాదశగుణే జలే| చతుర్దశగుణే పేయా యవాగూః షంగుణే జలే|| శృతం పంచగుణే భక్తం విలేపీ చ చతుర్గుణే| క్వాథ్యద్రవ్యాంజలిం క్షుణ్ణం శ్రపయిత్వా జలాఢకే| అర్ద్ధస్థితేన తేనాత్ర యవాగ్వాద్యుపయోజయేత్| వృద్ధవైద్యాః పలం ద్రవ్యం గ్రాహయంత్యాఢకేఽంభసి|| భేషజస్యాతిబాహుల్యాత్ కదాచిదరుచిర్భవేత్| యదప్సు శతశీతాసు షడంగాది ప్రయుజ్యతే| కర్షమాత్రం తతోద్రవ్యం సాధయేత్ప్రాస్థికేఽంభసి| అర్ధస్థితం ప్రయోక్తవ్యం పానేపేయాదిసంవిధౌ| కర్షార్ధం వా కణాశుంఠ్యోః కల్కద్రవ్యస్య వా పలం| వినీయ పాచయేద్యుక్త్యా వారిప్రస్థేన చాపరాన్| అత్ర ద్వాత్రింశత్పలజలే క్వాథ్యస్య కర్షార్ద్ధం కర్షః పలం వా తీక్ష్ణసౌమ్యాతిసౌమ్యత్వే సతి, కణాశుంట్యోరితి షడంగాదీతి కల్కతిసౌమ్యత్వే సతి, కణాశుంఠ్యోరితి షడంగాదీతి కల్కద్రవ్యస్యేతి పదైస్తీక్ష్ణాదీనాం గ్రహణాత్ యస్య కల్కోఽప్యతిసౌమ్యత్వాత్ పాతుం శక్యతే కిం పునః క్వాథస్తత్కల్కద్రవ్యస్య| అపరాన్-సార్ధకర్షద్వికర్షాదీన్, యుక్త్యా-తీక్ష్ణాద్యవాంతరవిశేషపర్యాలోచనయా, పాచయేత్| ఆఢకేఽంజలిః పలం వేత్యేతత ప్రస్థే పలం కార్షో వేత్యనేన గతార్థమప్యరుచిర్యథా న స్యాత్ తథా కల్ప్యమిత్యేవమర్థముక్తం| ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషః కర్తవ్యః క్శీరపాకే త్వయం విధిః|| న స్యాన్ముక్తరసం సమ్యగ్ ద్రవ్యం క్షీరాదిభిః సహ| తన్నిర్దేశే వారిపూర్వం పాదవత్సాధయేద్భిషక్|| పూర్వం షోడశభాగం వారి చతుర్భాగావశేషం సాధయేత్, పశ్చాత్తేన వారిణా తుల్యాని క్షీరాదీన్యావారిక్షయాత్పచేత్| శుష్కం ద్రవ్యముపాదాయ స్వరసానామసంభవే| వారి ణ్యష్టగుణే సాధ్యం గ్రాహ్యం పాదావశేషితం|| ఆఢకం ద్రవ్యచూర్ణానామాసుతం సలిలాఢకే| అహోరాత్రస్థితం కుర్యాత్స్వరసం స్వరసేఽసతి|| మృదౌ చతుర్గుణం వారి కఠినేఽష్టగుణం స్మృతం| కఠినాత్కఠినం యత్తు తత్ర షోడశికం జలం|| మృద్వాదిక్వాథ్యసంఘాతే మానానుక్తౌ చికిత్సకాః| మధ్యస్యోభయగామిత్వాదిచ్ఛంత్యష్టగుణం జలం|| పాదశేషః స్నేహవిధౌ క్వాథస్తోయే చతుర్గుణే|" ఇతి|

Adhikarana స్నేహపాకే మధ్యమం మానం (౧౫) · Śloka ౧౫

స్నేహపాకే త్వమానోక్తౌ చతుర్గుణవివర్ధితం| కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యం|15|

View original

स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यम्|१५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్నేహపాకే విధాతవ్యే కల్కస్నేహద్రవాణామమానోక్తౌ-మాన వచనస్య విశిష్టస్యానిర్దేశే, చతుర్గుణవివర్ధితం కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యం| కల్కశ్చ స్నేహశ్చ ద్రవశ్చ తేషాం సమాహారః కల్కస్నేహద్రవం| తదేవం కల్కాత్ స్నేహశ్చ్తుర్గుణః స్నేహాత్ ద్రవశ్చతుర్గుణ ఇతి బోధ్యం| పంచప్రభృతి తు ద్రవం పృథక్ స్నేహసమం దద్యాదిత్యత్ర యోజ్యమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- స్నేహపాకే మానమాహ-స్నేహపాక ఇతి| కల్కాచ్చతుర్గుణః స్నేహః, స్నేహాచ్చతుర్గుణం ద్రవం|

Adhikarana స్నేహపాకే శౌనకమతం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬

| అధీతే శౌనకః పునః||15|| స్నేహేసిధ్ద్యతి శుద్ధాంబునిఃక్వాథస్వరసైః క్రమాత్| కల్కస్య యోజయేదంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం||16||

View original

| अधीते शौनकः पुनः||१५|| स्नेहेसिध्द्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శౌనకాఖ్యస్తు తంత్రకృదధీతే-ఏవం పఠతి| స్నేహ ఇత్యాది| స్నేహః కదాచిచ్ఛుద్ధాంబునా పచ్యతే కదాచిన్నిఃక్వాథేన కదాచిత్స్వరసేనేతి| తైః శుద్ధాంబునిఃక్వాథస్వరసైః స్నేహే సిద్ధ్యతి సతి క్రమేణ కల్కస్యాంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం యోజయేదితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శౌనకమతమాహ-అధీత ఇతి| నిష్వ్కాథే ద్రవే కల్కాత్షంగుణః స్నేహః, స్వరసేఽష్టగుణః స్నేహః, అన్యత్ర చతుర్గుణః| క్షీరాదిషు శుద్ధాంబుప్రక్షేపస్యావకాశత్వాత్ రసవ్కాథయోః పరస్పరమన్యైర్వా సంకరే సామాన్యపరిభాషావిషయత్వాత్| సంకీర్ణం హి ద్రవాంతరం| "శణస్య కోవిదారస్య వృషస్య కకుభస్య చ| కల్కాఢ్యాత్వాత్ప్రశంసంతి పుష్పకల్కం చతుర్థకం||" ఇతి|

Adhikarana స్నేహపాకే విశేషః (౧౭) · Śloka ౧౭

పృథక్ స్నేహసమం దద్యాత్పంచప్రభృతి తు ద్రవం| |17|

View original

पृथक् स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| |१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స్0- స్నేహపాకలక్షణమధునా లక్షయన్నాహ-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- విశేషాంతరమాహ-పృథక్ స్నేహసమమితి| యత్ర చతుర్భ్యోఽధికాని ద్రవాణి తత్ర తు పరస్పరసామ్యేన మిలితాని స్నేహాచ్చతుర్గుణాని| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (క. అ. 8)- "సముదితద్రవస్య పాదేన సేహో యోజ్యః|" ఇతి| సర్వద్రవాణాం యుగాపత్ప్రక్షేపః, అథైకధ్యం ప్రతి సంసృజ్యాధిశ్రిత్య చ నిర్యూహవత్సాధయేత్|" ఇతి (క. అ. 8) సంగ్రహవచనాత్| అనిరూపితకల్పనం చ భైషజ్యం కల్కీకుర్యాత్| కల్కానుక్తౌ నిరూపితకల్పనమితి, " యతః వ్కాథస్తతః కష్కః కేవలకాథభాషితే|" ఇతి వచనాత్|

Adhikarana పక్వస్నేహస్య లక్షణం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮

| నాంగులిగ్రాహితా కల్కే న స్నేహేఽగ్నౌ సశబ్దతా||17|| వర్ణాదిసంపచ్చ యదా తదైనం శీఘ్రమాహరేత్| ఘృతస్య ఫేనోపశమస్తైలస్య తు తదుద్భవః||18||

View original

| नाङ्गुलिग्राहिता कल्के न स्नेहेऽग्नौ सशब्दता||१७|| वर्णादिसम्पच्च यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत्| घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కల్కవిషయేఽంగులిగ్రాహిత్వం యదా న భవతి, అగ్నౌ ప్రక్షిప్తే వా స్నేహే సశబ్దతా-చటచటాయిత్వం న భవతి, తథా వర్ణగంధరసస్పర్శానాం యదా సంపత్-శుభత్వం స్యాత్, తదా-తస్మిన్ కాలే, అశ్యామలచ్ఛాయామంతం స్నేహం శీఘ్రమాహరేత్| అగ్రితః స్నేహస్య కటాహస్థితస్య స కాలోఽవతరణ ఇత్యర్థః| అన్యదపి స్నేహపాకలక్షణమస్తి-ఘృతస్యేతి| ఘృతాఖ్యస్య స్నేహస్య సమ్యక్పాకం ప్రాప్తస్య ఫేనోపశమో యదా జాయతే, తైలాఖ్యస్య చ స్నేహస్య పచ్యమానస్య తదుద్భవః-ఫేనోత్పత్తిః స్యాత్, తదా ఘృతతైలయోః పాకో భవతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పవ్కస్నేహహలక్షణమాహ-నాంగులిగ్రాహితేతి| ఉక్తం చ వృందేన (జ్వరాధికారే శ్లో 265)- "స్నేహకల్కో యదాఽంగుల్యా వర్తితో వర్తివద్భవేత్| వహ్నౌ క్షిప్తే చ నో శబ్దస్తదా సిద్ధం వినిర్దిశేత్|| శబ్దస్యోపరమే ప్రాత్పే ఫేనస్యోపరమే తథా| గంధవర్ణరసానాం చ సంపత్తౌ సిద్ధ్మాదిశేత్|" ఇతి| ఘృతతైలయోఃఫేనోపశమోద్భవౌ విశేషౌ|

Adhikarana పక్వలేహస్య లక్షణం (౧౯) · Śloka ౧౯

లేహస్య తంతుమత్తాఽప్సు మజ్జనం సరణం న చ| |19|

View original

लेहस्य तन्तुमत्ताऽप्सु मज्जनं सरणं न च| |१९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-లేహస్య పాకం ప్రాప్తస్య తంతుమత్తా-తంతుప్రాదుర్భావః పాకః| తథాఽప్సు మజ్జనం పాకలక్షణం సరణాసరణరూపతయా ద్విధా సంభవత్యత ఇదమాహ-సరణం న చ| సర్వలేహస్యాప్సు మజ్జనం భవతి న తు సరణం-అవయవశో గమనం, తథాఽపి తస్య పాకః సంపన్న ఇతి వేద్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- పవ్కేలేహలక్షణమాహ-లేహస్యేతి| తంతుమత్వముదకమజ్జనమవిసరణం చ| స్నేహలేహౌక్వాథభేదౌ| తయోర్మానం "ఉత్తమాస్యాత్పలం మాత్రా" ఇత్యాదినోక్తం, క్వాథ్యౌషధశబ్దేన లేహస్యాపి గ్రహణాత్|

Adhikarana స్నేహపాకభేదాః (౧౯-౨౧) · Śloka ౨౧

| పాకస్తు త్రివిధో మందశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణః||19|| మందః కల్కసమే కిట్టే చిక్కణో మదనోపమే| కించిత్సీదతి కృష్ణే చ వర్త్య(ర్తి)మానే చ పశ్చిమః||20|| దగ్ధోఽత ఊర్ధ్వం నిష్కార్యః స్యాదామస్త్వగ్నిసాదకృత్| |21|

View original

| पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः||१९|| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित्सीदति कृष्णे च वर्त्य(र्ति)माने च पश्चिमः||२०|| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పాకస్త్రిప్రకారో మందశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణాఖ్యః [ చ ]| స్నేహపాకవిధౌ కిట్టాఖ్యే వస్తుజాతే కల్కసమే యథా కల్కోఽంగులినాఽవష్టభ్నాతి, తథా కిట్టేఽపి స్నేహపాకస్యాంగులిగ్రాహితా న భవతి, స స్నేహపాకో మంద ఉచ్యతే| మదనోపమే కిట్టే సత్యేవమంగులిగ్రాహిణి స్నేహపాకస్య స చిక్కణః పాకః| కించిత్-ఈషత్, కిట్టే సీదతి సతి తథా వర్ణతః కృష్ణే చ తస్మిన్, తథా వర్త్య(ర్తి)మానే-వర్తిమా(తాం)గచ్ఛతి సతి, పశ్చిమః-ఖరచిక్కణాఖ్యః పాకః| అతః అస్మాత్ ఖరచిక్కణాత్, ఊర్ధ్వం-అనంతరం, దగ్ధో భవతి స్నేహః| స చ నిష్కార్యః స్యాత్-యథానిరూపితకార్యకరణో న భవేత్, నిర్వీర్యత్వాత్| ఆమః-ఈషత్పాకః స్నేహః, పునరగ్నిసాదకృత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana మృదుఖరచిక్కణానాం విషయభేదాః (౨౧) · Śloka ౨౧

| మృదుర్నస్యే, ఖరోఽభ్యంగే, పానే బస్తౌ చ చిక్కణః||21||

View original

| मृदुर्नस्ये, खरोऽभ्यङ्गे, पाने बस्तौ च चिक्कणः||२१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మృదుః-మందపాకః స్నేహో, నస్యే-తద్విషయే, ప్రయోజ్యః| ఖరః-ఖరచిక్కణః స్నేహః, అభ్యంగే-తద్విషయే, ప్రయోజ్యః| పానే తథా బస్తౌ-తద్విషయే, చిక్కణః ప్రయోజ్యః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- త్రయాణాం విషయభేదానాహ-మృదురితి|

Adhikarana మానభేదాః (౨౨) · Śloka ౨౨

అధునా మానసంఖ్యాయాః యథాస్వం సంజ్ఞాసంవిధానార్థమాహ శాణం పాణితలం ముష్టిం కుడవం ప్రస్థమాఢకం| ద్రోణం వహం చ క్రమశో విజానీయాచ్చతుర్గుణం||22||

View original

अधुना मानसङ्ख्यायाः यथास्वं संज्ञासंविधानार्थमाह शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थमाढकम्| द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శాణాదయో వహపర్యంతాః క్రమేణ చతుర్గుణాః పాణితలాదిసంజ్ఞా వేద్యాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana ఆర్ద్రద్రవయోర్మానవిశేషః (౨౩) · Śloka ౨౩

ద్విగుణం యోజయేదార్ద్రం కుడవాది తథా ద్రవం| |23|

View original

द्विगुणं योजयेदार्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శుష్కార్ద్రయోరేకస్మిన్ యోగే తుల్యపరిమాణేన నిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాదార్ద్రం ద్రవ్యం ద్విగుణం దత్త్వా యోజయేత్| శుష్కార్ద్రయోర్వా ద్రవ్యయోస్తుల్యపరిమాణనిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాభావే సత్యార్ద్రం ద్రవ్యం ద్విగుణం కృత్వా యోజయేత్| శుష్కద్రవద్రవ్యయయోరేకస్మిన్ యోగే తుల్యపరిమాణేన నిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాత్ ద్రవద్రవ్యం కుడవాదిపరిమాణ సంజ్ఞయా నిర్దిష్టం ద్విగుణం కృత్వా యోజయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- ఆర్ద్రద్రవయోర్విశేషమాహ-ద్విగుణమితి| ఆద్రం త్వౌషధం ద్విగుణం యోజయేత్, పలమిత్యుక్తే పలద్వయం| కుడవాది ద్రవం చ, కుడవైత్యుక్తే కుడవద్వయం| " వాసాకుటజకూష్మాండశతపుష్పాసహాచరాః| నిత్యమార్ద్రాః ప్రయోక్తవ్యా మానతో ద్విగుణా న తే||" ఇత్యేకే|

Adhikarana అనుక్తద్రవాదౌ జలాదియోజనా (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫

| పేషణాలోడనే వారి స్నేహపాకే చ నిర్ద్రవే||23|| కల్పయేత్సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం| కల్కీకుర్యాచ్చ భైషజ్యమనిరూపితకల్పనం||24|| అంగానుక్తౌ తు మూలం స్యాదప్రసిద్ధౌ తదేవ తు| |25|

View original

| पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे||२३|| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| कल्कीकुर्याच्च भैषज्यमनिरूपितकल्पनम्||२४|| अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्यादप्रसिद्धौ तदेव तु| |२५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నిర్ద్రవే-అనుక్తద్రవే, పేషణాలోడనార్థం వారి యోజయేత్| స్నేహపాకే చానుక్తద్రవే వార్యేవ యోజయేత్| యత్ర యత్ర ప్రయోగే ద్రవ్యాణాం పరిమాణం విశిష్టం నోక్తం తత్ర తత్ర ద్రవ్యాణాం సదృశాన్ భాగాన్ కల్పయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana మానసంజ్ఞాంతరం (౧-౨౯) · Śloka ౨౯

| షడ్వంశ్యస్తు మరీచీ స్యాత్, షణ్మరీచ్యస్తు సర్షపః| తండులః సర్షపాస్త్వష్టౌ, ధాన్యమాషస్తు తౌ, యవః||1|| తావండికా చతుర్భిస్తైర్మాషకః శాణకస్తథా| ] ద్వౌ శాణౌ వటకః కోలం బదరం ద్రంక్షణశ్చ, తౌ||25|| అక్షం పిచుః పాణితలం సువర్ణం కవలగ్రహః| కర్షో బిడాలపదకం తిందుకః పాణిమానికా||26|| శబ్దాన్యత్వమభిన్నేఽర్థే శుక్తిరష్టమికా పిచూ| పలం ప్రకుంచో బిల్వం చ ముష్టిరామ్రం చతుర్థికా||27|| ద్వే పలే ప్రసృతస్తౌ ద్వావంజలిస్తౌ తు మానికా| ఆఢకం భాజనం కంసో, ద్రోణః కుంభో ఘటోఽర్మణం||28|| తులా పలశతం, తాని వింశతిర్భార ఉచ్యతే| |29|

View original

| षड्वंश्यस्तु मरीची स्यात्, षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| तण्डुलः सर्षपास्त्वष्टौ, धान्यमाषस्तु तौ, यवः||१|| तावण्डिका चतुर्भिस्तैर्माषकः शाणकस्तथा| ] द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च, तौ||२५|| अक्षम् पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः| कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका||२६|| शब्दान्यत्वमभिन्नेऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू| पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका||२७|| द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका| आढकं भाजनं कंसो, द्रोणः कुम्भो घटोऽर्मणम्||२८|| तुला पलशतं, तानि विंशतिर्भार उच्यते| |२९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ద్బౌ శాణౌ వటకః కోలం బదరం ద్రంక్షణశ్చేత్యత్ర శబ్దాన్యత్వం, న తు తత్త్వతో భేదః| తౌ ద్వౌ ద్రంక్షణావక్షం తథా పిచుస్తథా పాణితలం తథా సువర్ణం తథా కవలగ్రహస్తథా కర్షస్తథా బిడాలపదం తథా తిందుకస్తథా పాణిమానికా, ఇత్యత్రాభిన్నేఽర్థే శబ్దానేకత్వం| తథా ద్వౌ పిచూ శక్తిస్తథాఽష్టమికా, ఇత్యత్రాపి శబ్దాన్యత్వమర్థస్యైక్యే సతి| పలం ప్రకుంచో బిల్వం చ ముష్టిరామ్రం చతుర్థికా, ఇత్యత్రాపి శబ్దానాం వైలక్షణ్యే సతి నార్థతో భేదః| ద్వే పలే ప్రసృత ఇత్యుచ్యతే| తౌ ద్వౌ ప్రసృతావంజలిః కథ్యతే| తౌ ద్వావంజలీ మానికా,- అష్టౌ పలానీత్యేవ| ఆఢకాదీనాం శబ్దనాం స్వరూపతో భిన్నానాం నార్థతో భేదః| తథైవ ద్రోణాదీనాం శబ్దానాం| పలశతం తులా నిగద్యతే| తాని-పలశతని, వింశతిర్భార ఉచ్యతే| క్వాథాదీనాం తూత్తమాదిమాత్రాః సంగ్రహాదవధార్యాః| సంగ్రహే త్వేవం పఠ్యతే (క. అ. 8)- "క్వాథో నిర్యూహః| తత్ర భేద్యాన్యౌషధాన్యణుశో భేదయిత్వా ఛేద్యాని చ ఛేదయిత్వా ప్రక్షాల్యోదకేన శుచౌ రూక్షాయామధఃప్రలిప్తాయాం తామ్రాయోమృన్మయాద్యన్యతమాయాం స్థాల్యాం సమావాప్య బహ్వల్పపానీయగ్రాహితామౌషధానామాకలయ్య యావతా ముక్తరసతా స్యాత్ తావదుదకమాసేచయేచ్ఛోషయేచ్చ| [అగ్రావధిశ్రయేత్| యావన్మాత్రోదకదానే తథా తదవశిష్టత్వే చ తత్ర నియమసామర్థ్యాత్ క్వాథ్యద్రవ్యపరిమాణస్య| అత్రేయత్పరిమాణాని ద్రవ్యాణి, ఉదకమియత్ప్రమాణం, తదవశిష్టతా చేయత్ప్రమాణా, ఇతి న నియమోక్తిరేవంవిధా విద్యతే| కిం తర్హి? అభ్యూహనీయమేతత్సర్వమితి| అత్ర విధిః|] అథాగ్నావధిశ్రిత్య మహత్యాసనే సుఖోపవిష్టః సర్వతః సతతమవలోకయన్ దర్వ్యా చ విఘట్టయన్ మృదునా చ పరితః సముపగచ్ఛతాఽనలేన సాధయేత్| అవతార్య చ సుపరిస్రుతం యథార్హస్పర్శం ప్రయుంజీత| క్షీరాదిసహితం చ ద్రవ్యం న సమ్యఙ్ముక్తరసం భవతీతి వారిక్వాథపూర్వకం క్షీరాద్యైస్తదుపదేశేఽనుపదగ్ధం క్వాథయేత్| శీతసలిలాప్లుతం తు నిశాపర్యుషితం పూతం శీతః కషాయః| ఉష్ణాంభసి క్షుణ్ణాభిషుతః పూతః ఫాంట ఇతి| తత్ర సమ్యగ్రసవీర్యాదీన్యౌషధస్య సమీక్ష్య వ్యాధ్యాతురాదిబలతశ్చ నిర్యాసాదీనాం కల్పనాం మాత్రాం చ సంప్రయోజయేత్| తథా చ కేచిదాహుః| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ భైషజ్యమవచారయేత్|| [ ఏవం చ సర్వమభ్యూహ్యాత్ర కర్తవ్యం నిశ్చితం కృత్వోక్తేన విధినేతి| ] ఏతదేవముపదిష్టం బుద్ధిమతాం జ్ఞానప్రబోధాయ| యథా తు సర్వే భిషజో విజ్ఞాస్యంతి తథైవోపదేక్ష్యత ఇతి| నిర్యాసే మధ్యమా మాత్రా చతుష్పలం| కల్కచూర్ణయోః కర్షః పలత్రయం తదాలోడనే| నిర్యూహే భేషజపలముదకార్ధప్రస్థేఽధిశత్య పాదశేషమవతారయేత్| శీతఫాంటయోరౌషధపలం షడ్భిశ్చతుర్భిరంబుపలైరాసుతమితి|" ఇతి| తథా శాణపరిమాణస్య పాణితలవాచకస్య [ చ ] కిమపి పరిమాణం నోక్తం యేనాసౌ [ న ] పరిచ్ఛిద్యత ఇతి న వాచ్యం, సంగ్రహే తత్పరిమాణస్యోక్తత్వాత్| తత్ర హ్యేవముక్తం ( సం.క.అ.8)-"షడ్వంశ్యో మరీచీ| తాః షట్ మరీచ్యః సర్షప ఉచ్యతే| అష్టౌ సర్షపాస్తండులః| తౌ ద్వౌ తండులావేకో ధాన్యమాషః| తౌ ద్వౌ ధాన్యమాషౌ యవః| అతః పరం చతుర్గుణవృధ్ద్యాఽండికామాషకశాణకర్షపలకుడవప్రస్థాఢకద్రోణవహాః కల్ప్యంతే| [ ఏవం చతుర్భిర్మాషకైః శాణస్య పరిమాణం పరిచ్ఛిద్యతే| ] ధరణం తు పలస్య దశమో భాగః| మాషకస్య తు పర్యాయో హేమః| కర్షస్య షోడశికా| ఆఢకస్య తు పర్యాయాః కంసః పాత్రం భాజనం చ| ద్రోణస్య పర్యాయో నల్వణః, తథా అర్మణః, తథోన్మానః, తథా ఘటః కుంభః కలశశ్చ| ద్రోణద్వయస్య చ శూర్పః|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana శైలభేదాద్ద్రవ్యవిశేషః (౬) · Śloka ౬

హిమవద్వింధ్యశైలాభ్యాం ప్రాయో వ్యాప్తా వసుంధరా||29|| సౌమ్యం పథ్యం చ తత్రాద్యమాగ్నేయం వైంధ్యమౌషధం| 29 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే ద్రవ్యకల్పో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

View original

हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा||२९|| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्| २९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने द्रव्यकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హిమవత్పర్వతేన వింధ్యశైలేన చ బాహుల్యేన వసుంధరా వ్యాప్తా| తత్ర-తయోర్మధ్యాత్, ఆద్యం-హైమవతమౌషధం, సౌమ్యం పథ్యం చ స్వభావాద్భవతి| వైంధ్యం చౌషధమాగ్నేయం-న తథా దేహస్య సదా పథ్యం, స్యాదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే ద్రవ్యకల్పో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- శైలభేదాద్ద్రవ్యవిశేషమాహ-హిమవదితి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| ద్రవ్యకల్పప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం||

← 5. vastivyāpatsiddhiradhyāyaḥ