௬. த்ரவ்யகல்பாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

அத பேஷஜகல்போ வ்யாக்யாதுமாரப்யதே| பஸ்திவ்யாபதாஂ ஹ்யுத்பந்நாநாஂ ஸித்திஃ-ஸாதநஂ, ஸத்பேஷஜப்ரயோகாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பேஷஜஸ்ய கல்போ-யோஜநா, பேஷஜகல்பஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பேஷஜகல்பஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தந்வதேஶே, ததா ஸாதாரணே தேஶே, ததா ஸமே-அநிம்நோந்நதே, ததா ஸந்மத்திகே, ததா ஶ்மஶாநாதிவர்ஜிதே, சைத்யஂ-திநசர்யாத்யாயே (ஹ. ஸூ. அ. ௨/௩௩) உக்தம்| ததா மதௌ-ஸுஸ்பர்ஶே, ததா ப்ரதக்ஷிணஂ-அநுகூலஂ ஜலஂ யஸ்மிந், ததா குஶரோஹிஷஸஂஸ்ததே, ததாऽபாலகுஷ்டே-கிலே, ததா வக்ஷைர்மஹத்தரைரநாக்ராந்தே தேஶே, யத்பேஷஜஂ ஜாதஂ யுக்தஂ யதாஸ்வம் வர்ணரஸாதிபிஃ, தத்பேஷஜஂ ஶஸ்யதே| ததா ஜந்துபிஃ- கீடைஃ, அஜக்தஂ-அபக்ஷிதஂ, தவேந-தாவாக்நிநா, அதக்தஂ-அப்ருஷ்டஂ, ததாऽவிதக்தஂ வைகதைர்பூதைஃ-ஸ்வபாவஂ பரித்யஜ்ய தர்மபாதாத்விகதைராகாஶா(பதிவ்யா)திபிர்யதநாஸேவிதஂ ததவிதக்தம்| விகதமேவ வைகதம், ப்ரஜ்ஞாதித்வாதண்| ததா சாயாதிபிர்யதாகாலஂ காலமநதிக்ரம்ய ஸேவிதஂ, யதா தஸ்யபேஜஷஸ்ய வத்தௌ சாயாதீநாமந்யதமஂ வஸ்துஜாதமுபயுஜ்யதே ததா தேந ஸேவிதமித்யர்தஃ| ததாऽவகாடஂ-தூரஂ கதஂ, மஹத்-பது, மூலஂ யஸ்ய ததவகாடமஹாமூலம்| ததோதிசீஂ-உத்தராஂ, திஶமாஶ்ரிதஂ-தாமாஶ்ரித்ய ஸ்திதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸ ச தேஶகுணகாலகல்பநாமாநைஃ பஞ்சதா| தத்ர தேஶமாஹ-தந்வ இதி| தந்வே-ஜாங்கலே| ஸந்மத்திகே-ஸ்நிக்தகஷ்ணஸுவர்ணவர்ணமதுரரஸமத்திகே| ஆயதநஂ-வதஸ்தாநஂ தேவயஜநாகாரஂ ச| குணமாஹ-யுக்தமிதி| அவகாடஂ-கம்பீரம்| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௮)- "விஶேஷதஸ்த்வஶ்மவதீ ஸ்திரா குர்வீ ஶ்யாமா கஷ்ணா வ ஸ்தூலதணவக்ஷஸஸ்யப்ராயா பத்வீ ஸ்வகுணபூயிஷ்டா| நாநாவர்ணா லகுபுஷ்பவதீ ப்ரவிரலபாண்டுவக்ஷப்ரரோஹாऽக்நிகுணபூயிஷ்டா| ரூக்ஷா ராஸபபஸ்மவர்ணா ருக்ஷதநுகோடரவக்ஷப்ராயாऽல்பரஸப்ரரோஹாऽநிலகுணபூயிஷ்டா| மத்வீஸமா ஶ்வப்ரவத்யவ்யக்தரஸஜலா மஹாபர்வதவக்ஷா ஶ்யாமாऽऽகாஶகுணபூதிஷ்டா| தத்ராம்புபத்வீகுணபுயிஷ்டாஸு பூமிஷு ஜாதாநி விரேசநாநி பஂஹணாநி ச ஶஸ்யந்தே| அநலாநிலாகாஶகுணபூயிஷ்டாஸு வமநாநி| ஸர்வகுணயுக்தாஸூபயதோ பாகாநி| ஆகாஶகுணபூயிஷ்டாஸு ஶமநாநி| ஏவஂ பலவத்தமாநி பவந்தி| தேஷாஂ ஶாகாபலாஶமசிரப்ரரூடஂ வர்ஷாவஸந்தயோர்க்ராஹ்யம்| க்ரீஷ்மே மூலாநி ஶிஶிரே வா ஶீர்ணப்ரரூடபர்ணாநாம்| ஶரதி த்வக்கந்தக்ஷீராணி| ஹேமந்தே ஸாராணி| யதர்து புஷ்பபலம்| அந்யே புநராஹுஃ, ஸௌம்யாந்யௌஷதாநி ஸௌம்யேஷ்வதுஸ்ஷு, ஆக்நேயாந்யாக்நேயேஷு, ஏவமவ்யாபந்நாந்யாபூர்ணதரரஸவீர்யாணி பவந்தி|" இதி| ஏதச்ச " யதாகாலஂ ச ஸேவிதம்" இத்யத்ர தந்த்ரகாரேண ஸங்கஹீதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதேத்யாநந்தர்யமங்கலஸூசகம்| பேஷஜமேவஂவிதஂ விதித்வாऽநந்தரஂ கல்யாணஂ-ஸ்வஸ்த்யயநாதி, சரிதஂ-அநுஷ்டிதஂ, யேநாஸௌ கல்யாணசரிதஃ, ததா ஶ்ராத்தஃ-பேஷஜஹரணஂ ப்ரதி ஶ்ரத்தாவாந், ததா ஶுசிஃ-ஸ்நாநாதிநா ஶுத்தஃ ததோபோஷிதஃ-கதோபவாஸஃ, ஏவஂவிதமௌஷதமேவஂவிதஃ புமாந் கஹ்ணீயாத்| தச்ச பேஷஜஂ [ஸுஸ்தஂ-] ஸ்வஸ்தஂ கத்வா, ஸ்திதஂ காலே ஸக்ஷீரஂ-ஆர்த்ரஂ, கல்பயேத்| ததஸம்பத்தௌ து ததாவிதஸ்ய ஸக்ஷீரஸ்யௌஷதஸ்யாஸம்பத்தௌ, அநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ பேஷஜஂ கல்பயேத்| கிஂ ஸர்வஂ த்ரவ்யமநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ கல்பயேத்? த இத்யாதி| குடாதீந் வர்ஜயித்வா பரமௌஷதமநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ கல்பயேத்| குடாதீஂஸ்து அதிக்ராந்தவத்ஸராந் கல்பயேத்| க்ஷீரஂ பஷ்கயண்யாஃ ஸம்பந்தி க்ராஹ்யம்| விட் மூத்ரஂ ச, தச்சக்ஷீரஂ ச, நீருஜஂ-அபகததோஷஂ, க்ராஹ்யம்| வயோபலவதாஂ தாதுபிச்சாதிகஂ க்ராஹ்யம்| ஆதிக்ரஹணாத் சிகித்ஸிதோபயோகி கேஶநகசர்மாதிகஂ கஹ்யதே| வயஃஶப்தோபாதாநாத் விஶிஷ்டஂ தருணஂ வயோ கஹ்யதே, ந ஹ்யவயாஃ கஶ்சிதஸ்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- க்ரஹணஸ்தாபநாவசாரணாவதிமாஹ-அதேதி| ஶ்ராத்தஃ-ஶ்ரத்தாவாந்| ஸக்ஷீரஂ-ஆர்த்ரம், ததபாவே ஶுஷ்கம்| தச்ச வர்ஷாவதி, கதாதீநி விநா| தாந்யஂ-ஶால்யாதி| கஷ்ணா-பிப்பிலீ| பாஷ்கயணஂ,-பஷ்கயணீ-ப்ரௌடவத்ஸா, தஸ்யா விண்முத்ரஂ க்ஷீரஂ ச| தந்நீருஜாஂ-அரோகாணாஂ, தருணாநாஂ பலிநாஂ ச க்ராஹ்யம்| தாத்வாதிகஂ தத்வத்| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௮)- "அத மங்கலாசாரஃ கல்யாணவத்திஃ ஶுசிஃ ஶுக்ல்வாஸாஃ ஸஂபூஜ்ய தேவதாமஶ்விநௌ கோப்ராஹ்ய்ணாஂஶ்ச கதோபவாஸ உதங்நுகஃ ப்ராங்நுகோ வாகண்ஹீயாத்| கஹீத்வா சாநுரூபகுணவத்பாஜநஸஂஸ்தாந்யாகாரேஷு பூர்வோத்தரத்வாரேஷு நிவாதப்ரவாதைகதேஶேஷு நித்யபுஷ்போபஹாரபலிகர்மஸு, அக்நிஸலிலோபஸ்வேததூமரஜோமூஷிகசதுஷ்பதாமநபிகமநீயாநி ஸ்வவச்சந்நாநி ஶிக்யேஷ்வாஸஜ்ய ஸ்தாபயேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயஸ்ய யோநயஃ-ஆகராஃ, லவணவர்ஜிதா மதுராதயஃ பஞ்ச ரஸாஃ| தேப்ய ஏவ கஷாயாஃ-ஸ்வரஸாதயஃ, பஞ்ச ஸம்பவந்தி| லவணஸ்ய து ஸ்வரஸகல்பநாயோகோ ந ஸம்பவதி, ஸதைவ ஶுஷ்கரூபத்வாத்| கல்ககல்பநாऽபி ந ஸம்பவதி, யதோ யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேண ஸிக்தஂ பீண்டீபவதி ந து விலீயதே தத் கல்கஸஂஜ்ஞாமாஸாதயதி| ததா யத் த்ரவ்யஂ க்வாதயித்வா ஜலாதுத்த்ரியதே த்ரவ்யாவயவாஸ்தூதகமநுப்ரவிஶந்தி, தத்ரைவ ஶதகல்பநா| லவணஸ்ய து விலீநரூபத்வாதேவஂ ந ஸம்பவதி இதி ஶதகல்பநாயா அப்யஸம்பவஃ| ஏவஂ ஶீதபாண்டயோரப்யநேநைவ ந்யாயேநாஸம்பவ இத்யுக்தஂ லவணவர்ஜ்யா ரஸாஃ கஷாயயோநய இதி| முநிநாऽப்யுக்தஂ (ச. ஸூ. அ. ௪/௬)-["கல்பநாவஶதஃ பஞ்சாநாஂ ரஸாநாஂ கஷாயஸஂஜ்ஞாவ்யவஹார இதி| லவணஸ்ய கல்பநாயோகாபாவாத் ] மதுரகஷாயோऽம்லகஷாயஸ்திக்தகஷாயஃ கடு கஷாயஃ கஷாயகஷாயஶ்சேதி|" இதி| ரஸாநாஂ ஸ்வரஸாதி கல்பநாயோகோ ந ஸம்பவதி| உக்தஂ சைதத்| தஸ்மாத் குணகுணிநோரபேதோபசாராதிஹ ரஸக்ரஹணேந ததாஶ்ரயாணாஂ த்ரவ்யாணாஂ க்ரஹணஂ மந்தவ்யம்| ரஸஃ கல்கஃ ஶதஃ ஶீதஃ பாண்டஶ்சேதி ப்ரகல்பநா பஞ்சதைவ கஷாயாணாஂ ஸ்வரஸாதீநாம்| ஸா ச கல்பநா பூர்வஂ பூர்வஂ-யதாபூர்வஂ, பலாதிகா-அதிகஶக்திஃ| ஏவஂ பாண்டாக்யா கல்பநா ஸபலா| ததோऽப்யதிகஶக்திஃ ஶீதாக்யா| ததோऽப்யதிகவீர்யா ஶதாக்யா| ததோऽப்யதிகஶக்திஃ கல்காக்யா| கல்காக்யாயாஂ சூர்ணாக்யாயாஶ்ச கல்பநாயா அந்தர்பாவாதபதக்க்ரஹணம்| கல்காக்யாயாஶ்ச கல்பநாயாஃ ஸ்வரஸாக்யா கல்பநா அதிகஶக்திஃ| நநு, சூர்ணாதநந்தரஂ கல்கஃ க்ரியதே ந து கல்காதநந்தரஂ சூர்ணம்| தஸ்மாத் பஞ்சாநாஂ கல்பநாநாஂ மத்யே சூர்ணகல்பநைவ நிர்தேஷ்டுஂ யுக்தா, ந து கல்ககல்பநா| யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்து லவணஸ்ய கஷாயஸஂஜ்ஞாயாஂ ஸமாவேஶோ மாபூதிதி கல்பநாநாஂ மத்யே கல்க இதி நிர்தேஶஃ கதோ ந சூர்ண இதி| தஸ்மால்லவணே ந ஸம்பவதி கஷாயஸஂஜ்ஞாஸமாவேஶஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கல்பநாமாஹ-கஷாயயோநய இதி| த்ரவ்யாதுத்ததஸாரபாகஃ கஷாயஃ| லவணஸ்ய ததபாவத்வாதயோநித்வம்| தே ரஸாதயோ யதாபுர்வஂ பலவத்தராஃ| [தந்த்ராந்தரே-"ரஸஃ வ்காதோ ஹிமஃ பாண்டஃ கல்கஶ்சூர்ணஂ விவர்திகா| லேஹஃ ஸ்நேஹோऽத ஸந்தாநஂ தஶைதா த்ரவ்யகல்பநாஃ|| ஸத்யஃ ஸமுத்ததாத் க்ஷுண்ணாத் படநிஷ்பீடிதாத் ஸ்த்ரவேத்| த்ரவ்யாத்து ஸ ச நிர்யாஸோ ரஸஃ ஸ்வரஸ உச்யதே|| த்விரஷ்டபலிகே தோயே க்ஷுண்ணத்ரவ்யபலஂ ஸ்மதம்| துர்யஶேஷஂ ஸ நிர்யூஹஃ ஸ்மதஃ வ்காதஃ கஷாயகஃ|| ஶதஃ கஷாயோ நிர்யூஹஃ க்வாதோ யூஷஃ கதஶ்ச ஸஃ| கதயூஷஃ ப்ரமத்யா ச த்ரவ்யாத்காலீகதா ஸ்மதா|| த்விபல மாநமேதஸ்ய கேசிதாஹுஶ்சதுஃ| பலம்|" இதி|]

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸத்யஃ-தத்க்ஷணஂ, ஸமபூமேஃ ஸம்யகுத்ததஂ-உத்காதஂ, அநந்தரஂ க்ஷுண்ணஂ-பிஷ்டஂ, ஸத்யஃஸமுத்ததக்ஷுண்ணஂ, தஸ்மாத்வஸ்த்ரபீடிதாத்யஃ ஸ்ரவேத் ஸ ஸ்வரஸஃ கல்பநாகஷாயஃ ஸமுத்திஷ்டஃ-ஸஂஜ்ஞாயாஂ ஸங்கேதிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரஸலக்ஷணமாஹ-ஸத்ய இதி| யஸ்மிந் திநே ஸமுத்ததஂ தஸ்மிந்நேவ திநே ப்ரக்ஷால்ய க்ஷுண்ணஂ படபீடிதஂ ச யத்த்ரவ்யஂ தஸ்ய ரஸஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரவேணாऽऽப்லுதஃ பிஷ்டஃ ஸந் கல்க இதி கல்பநாகஷாயஃ ஸங்கேதிதஃ| யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேண அப்லுதஂ-ஶுஷ்கமேவ பிஷ்டஂ, ஸ கல்பநாகஷாயஶ்சூர்ண இதி கதிதஃ| தேந கல்கஸ்யைவாயஂ பேத இதி, நாஸௌ கல்பநேதி ஶங்கநீயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- கல்கலக்ஷணமாஹ-கல்க இதி| ஶுஷ்கஂ த்ரவ்யஂ த்ரவேணாப்லுத்ய பிஷ்டஂ கல்கஃ, அநாப்லுத்ய-சூர்ணஃ| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௮)- " உபலதஶநாபிஷ்டஸ்து கல்கஃ| ஸூக்ஷ்மதாந்தவச்யுதஶ்சூர்ணஃ| தஸ்ய ஸமஸ்தத்ரவ்யாபரித்யாகாதாப்லுதோயோகாச்ச கல்காதபேதஃ| இதி| தஶநபேஷணே லாலைவ த்ரவஃ| கல்கஸ்ய பேஷணே பாநே சாப்லுதத்வம்| சூர்ணஸ்ய பாந ஏவ| ஸமஸ்ய்க்ரஹணேऽப்யஶக்யபேஷணஸ்ய த்யாகாந்ந கஷாயலக்ஷணாபாவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேணாऽऽப்லுத்ய ஶதஂ ஸ கல்பநாகஷாயஃ க்வாத இதி கத்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶதலக்ஷணமாஹ-ஶத இதி க்வாதநோத்ததஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யரஸஃ-ஶதஃ| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௮)- " ஸ து பேத்யாந்யௌ ஷதாந்யணுஶோ பேதயித்வா சேத்யாநி ச சேதயித்வா ப்ரக்ஷால்யோதகேந ஶுசௌ ரூக்ஷாயாமதஃ ப்ரலித்பாயாஂ தாம்ராயோமந்மயாந்யதமஸ்தால்யாஂ ஸமாவாப்ய பவ்ஹல்பபாநீயக்ராஹிதாமௌஷதாநாமாகலய்ய யாவதா முக்தரஸதா ஸ்யாத்தாவதுதகமாஸேசயேச்சோஷயேச்ச| அதாக்நாவதிஶ்ரித்ய மஹத்யாஸநே ஸுகோபவிஷ்டஃ ஸர்வதஃ ஸததமவலோகயந் தர்வ்யா ச விகட்டயந் மதுநா பரிதஃ ஸமுபகச்சதாऽநலேந ஸாதயேத்| அவதார்ய ச ஸுபரிஶ்ருதஂ யதார்ஹஸ்பர்ஶஂ ப்ரயுஞ்ஜீத| க்ஷீராதிஸஹிதஂ ச த்ரவ்யஂ ந ஸம்யங்நுக்தரஸஂ பவதீதி வாரிக்வாதபூர்வகஂ க்ஷீராத்யைஸ்ததுபதேஶேऽநுபதக்தஂ க்வாதயேத்|" இதி| ததுபதேஶே-க்ஷீராதிவ்காதோபதேஶே, வாரிக்வாதஂ கத்வா தஂ க்வாதஂ க்ஷீராத்யைஃ ஸஹ ஸமஂ க்ஷீராதிஶேஷஂ க்வாதயே| ஏவஂ ஹ்யநுபதக்தஂ த்ரவ்யஂ பவதி| கேவலக்ஷீராதிபாகே தூபதக்தஂ ஸ்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவே ஸகலாஂ ராத்ரிஂ ஸ்திதஂ ஸ கல்பநாகஷாயஃ ஶீத இத்யுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶீதலக்ஷணமாஹ-ஶீத இதி| க்வதநஂ விநா க்வாதவத்ஸகலராத்ரிஸ்தாபிதோத்ததஃ-ஶீதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேऽபிஷுத்ய ஸத்யஃ பூதஂ க்ரியதே ஸ கல்பநாகஷாயஃ பாண்ட இதி ஸங்கேதிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாண்டலக்ஷணமாஹ-ஸத்ய இதி| ஸத்யஃ-ஆலோடநஸமநந்தரமேவ பூதஃ-பாண்டஃ| அபிஷுதஃ-ஆலோடிதஃ| ஆலோடநஂ சோஷ்ணோதகேந| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (க. அ. ௮)- "உஷ்ணாம்பஸி க்ஷுண்ணாபிஷுதபூதஂ பாண்டஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாநஂ ச கல்பநா ச மாநகல்பநே, தேஷாஂ-ஸ்வரஸாதீநாஂ, மாநகல்பநே [தந்மாநகல்பநே]| தே வ்யாத்யாதிபலேந யுஞ்ஜயாத்| ஆதிஶப்தேந கோஷ்டபலாதீநாஂ க்ரஹணம்| தத்ர ஸம்யக்ரஸவீர்யாதீந் தோஷதாத்வாத்யாலோச்ய ப்ரதமமநந்தரஂ வ்யாத்யாதிபலஂ ச, ததஃ ஸ்வரஸாதீநாஂ மாநகல்பநே யுஞ்ஜ்யாத், ந நியமஂ கத்வேத்யத ஆஹ-ததா ச வசநஂ முநேஃ| மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச யோஜ்யா தத்வச்ச கல்பநேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- உக்தாநாஂ கல்பநாநாஂ வக்ஷ்யமாணாநாஂ ச மாநாநாஂ விஷபேதாநாஹ-தந்மாநேதி| வ்யாதிபலாநுஸாரேண யா கல்பநாயயா மாத்ரயா யஸ்யோசிதா தாஂ தயா தஸ்ய யுஞ்ஜ்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மத்யமஂ மாநஂ-மாத்ரா, ஸ்வரஸஸ்ய சதுஷ்பலம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மந்தபுத்த்யர்தஂ மத்யமஂ மாநமுபதிஶ்யதே| தத்ர ரஸஸ்யாஹ-மத்யமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பேஷ்யஸ்ய-உபயரூபஸ்ய கல்கஸ்ய சூர்ணஸ்ய வா, கர்ஷஂ மத்யமஂ மாநம்| தச்ச-பேஷ்யஸ்ய கர்ஷஂ, த்ரவஸ்ய பலத்ரயே ப்ரக்ஷிப்யாலோட்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பேஷ்யஸ்யாஹ-பேஷ்யஸ்யேதி| கல்கசூர்ணயோஃ கர்ஷஂ ததாऽऽலோடநத்ரவஸ்ய பலத்ரயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்வாதஂ த்ரவ்யபலே, த்ரவஸ்ய ப்ரகதத்வாத் தஸ்ய ப்ரஸ்தார்தஂ தத்த்வா, தச்ச ஶ்ரபணேந பாதஶேஷஂ குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶதஸ்யாஹ-க்வாதமிதி| ஶதே க்வாத்யத்ரவ்யஸ்ய பலஂ த்ரவஸ்ய ஷோடஶபலாநி, சத்வார்யவஶேஷ்யாணி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- ஶீதஂ கஷாயஂ பலே த்ரவ்யஸ்ய, ஷட்பிஃ பலைர்த்ரவஸ்ய, குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶீதஸ்யாஹ-ஶீதமிதி| ஶீதே த்ரவ்யஸ்ய பலஂ த்ரவஸ்ய ஷட் பலாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-ஶீதகஷாயாத், அபரஂ-பாண்டாக்யஂ ப்ரகதத்வாத் த்ரவ்யஸ்ய பலே சதுர்பிர்த்ரவஸ்ய பலைஃ குர்யாத்| பஞ்சவிதாயாஂ கஷாயகல்பநாயாஂ மத்யமஂ மாநம்| அஸ்மாச்ச மாநாத் தேஶகாலாதீந் ஸமீக்ஷ்யோநாதிகபாவோ மாத்ராயாஃ ஸ்வபுத்த்யா கல்ப்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாண்டஸ்யாஹ-சதுர்பிரிதி| பாண்டே த்ரவ்யஸ்ய பலஂ த்ரவஸ்ய சத்வாரி பலாநி| அநயோரநவஶேஷ்யத்வஂ க்வதநாபாவாத், யாவத்பூதஂ தாவத்பேயம்| அத்ர தந்த்ராந்தரோக்தோ விஶேஷஃ-"கர்ஷஶ்சூர்ணஸ்ய கல்கஸ்ய குடிகாநாஂ ச ஸர்வஶஃ| த்ரவஶுக்த்யாऽவலேடவ்யஃ பாதவ்யஶ்ச சதுர்த்ரவஃ| க்வாதேந சூர்ணபாநஂ யத்தத்ர க்வாதப்ரதாநதா ப்ரவர்ததே ந தேநாத்ர சூர்ணாபேக்ஷீ சதுர்த்ரவஃ|| தேந த்விபலே க்வாதே சூர்ணகர்ஷஃ| மாத்ரா க்ஷௌத்ரகதாதீநாஂ கல்கக்வாதேஷு சூர்ணவத்| ஆதிஶப்தாத் குடதைலஶர்கராதீநி| ஷோடஶாஷ்டசதுர்பாகஂ வாதபித்தகபார்திஷு| க்ஷௌத்ரஂ கஷாயே தாதவ்யஂ விபரீதா து ஶர்கரா| இத்யேகே|| உத்தமா ஸ்யாத் பலஂ மாத்ரா த்ரிபிஶ்சாக்ஷைஶ்ச மத்யமா| ஜகந்யா ஸா பலார்த்தேந ஸ்நேஹக்வாத்யௌஷதேஷு ச| தீப்தாநலமஹாகாயஂ பாயயந்த்யஞ்ஜலிஂ ஜலம்| அந்யே த்வர்த்தஂ பரித்யஜ்ய ப்ரஸதிஂ து சிகித்ஸகாஃ| க்வாதத்யாகமநிச்சந்தஸ்த்வஷ்டபாகாவஶேஷிதம்| பாரஂபர்யோபதேஶேந வத்தவைத்யாஃ பலத்வயம்|| ஸ்யாத்திதஃ ஸாதிதோ யூஷஸ்த்வஷ்டாதஶகுணே ஜலே| சதுர்தஶகுணே பேயா யவாகூஃ ஷங்குணே ஜலே|| ஶதஂ பஞ்சகுணே பக்தஂ விலேபீ ச சதுர்குணே| க்வாத்யத்ரவ்யாஞ்ஜலிஂ க்ஷுண்ணஂ ஶ்ரபயித்வா ஜலாடகே| அர்த்தஸ்திதேந தேநாத்ர யவாக்வாத்யுபயோஜயேத்| வத்தவைத்யாஃ பலஂ த்ரவ்யம் க்ராஹயந்த்யாடகேऽம்பஸி|| பேஷஜஸ்யாதிபாஹுல்யாத் கதாசிதருசிர்பவேத்| யதப்ஸு ஶதஶீதாஸு ஷடங்காதி ப்ரயுஜ்யதே| கர்ஷமாத்ரஂ ததோத்ரவ்யஂ ஸாதயேத்ப்ராஸ்திகேऽம்பஸி| அர்தஸ்திதஂ ப்ரயோக்தவ்யஂ பாநேபேயாதிஸஂவிதௌ| கர்ஷார்தஂ வா கணாஶுண்ட்யோஃ கல்கத்ரவ்யஸ்ய வா பலம்| விநீய பாசயேத்யுக்த்யா வாரிப்ரஸ்தேந சாபராந்| அத்ர த்வாத்ரிஂஶத்பலஜலே க்வாத்யஸ்ய கர்ஷார்த்தஂ கர்ஷஃ பலஂ வா தீக்ஷ்ணஸௌம்யாதிஸௌம்யத்வே ஸதி, கணாஶுண்ட்யோரிதி ஷடங்காதீதி கல்கதிஸௌம்யத்வே ஸதி, கணாஶுண்ட்யோரிதி ஷடங்காதீதி கல்கத்ரவ்யஸ்யேதி பதைஸ்தீக்ஷ்ணாதீநாஂ க்ரஹணாத் யஸ்ய கல்கோऽப்யதிஸௌம்யத்வாத் பாதுஂ ஶக்யதே கிஂ புநஃ க்வாதஸ்தத்கல்கத்ரவ்யஸ்ய| அபராந்-ஸார்தகர்ஷத்விகர்ஷாதீந், யுக்த்யா-தீக்ஷ்ணாத்யவாந்தரவிஶேஷபர்யாலோசநயா, பாசயேத்| ஆடகேऽஞ்ஜலிஃ பலஂ வேத்யேதத ப்ரஸ்தே பலஂ கார்ஷோ வேத்யநேந கதார்தமப்யருசிர்யதா ந ஸ்யாத் ததா கல்ப்யமித்யேவமர்தமுக்தம்| த்ரவ்யாதஷ்டகுணஂ க்ஷீரஂ க்ஷீராத்தோயஂ சதுர்குணம்| க்ஷீராவஶேஷஃ கர்தவ்யஃ க்ஶீரபாகே த்வயஂ விதிஃ|| ந ஸ்யாந்முக்தரஸஂ ஸம்யக் த்ரவ்யஂ க்ஷீராதிபிஃ ஸஹ| தந்நிர்தேஶே வாரிபூர்வம் பாதவத்ஸாதயேத்பிஷக்|| பூர்வஂ ஷோடஶபாகஂ வாரி சதுர்பாகாவஶேஷஂ ஸாதயேத், பஶ்சாத்தேந வாரிணா துல்யாநி க்ஷீராதீந்யாவாரிக்ஷயாத்பசேத்| ஶுஷ்கஂ த்ரவ்யமுபாதாய ஸ்வரஸாநாமஸம்பவே| வாரி ண்யஷ்டகுணே ஸாத்யஂ க்ராஹ்யஂ பாதாவஶேஷிதம்|| ஆடகஂ த்ரவ்யசூர்ணாநாமாஸுதஂ ஸலிலாடகே| அஹோராத்ரஸ்திதஂ குர்யாத்ஸ்வரஸஂ ஸ்வரஸேऽஸதி|| மதௌ சதுர்குணஂ வாரி கடிநேऽஷ்டகுணஂ ஸ்மதம்| கடிநாத்கடிநஂ யத்து தத்ர ஷோடஶிகஂ ஜலம்|| மத்வாதிக்வாத்யஸங்காதே மாநாநுக்தௌ சிகித்ஸகாஃ| மத்யஸ்யோபயகாமித்வாதிச்சந்த்யஷ்டகுணஂ ஜலம்|| பாதஶேஷஃ ஸ்நேஹவிதௌ க்வாதஸ்தோயே சதுர்குணே|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹபாகே விதாதவ்யே கல்கஸ்நேஹத்ரவாணாமமாநோக்தௌ-மாந வசநஸ்ய விஶிஷ்டஸ்யாநிர்தேஶே, சதுர்குணவிவர்திதஂ கல்கஸ்நேஹத்ரவஂ யோஜ்யம்| கல்கஶ்ச ஸ்நேஹஶ்ச த்ரவஶ்ச தேஷாஂ ஸமாஹாரஃ கல்கஸ்நேஹத்ரவம்| ததேவஂ கல்காத் ஸ்நேஹஶ்ச்துர்குணஃ ஸ்நேஹாத் த்ரவஶ்சதுர்குண இதி போத்யம்| பஞ்சப்ரபதி து த்ரவஂ பதக் ஸ்நேஹஸமஂ தத்யாதித்யத்ர யோஜ்யமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸ்நேஹபாகே மாநமாஹ-ஸ்நேஹபாக இதி| கல்காச்சதுர்குணஃ ஸ்நேஹஃ, ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஂ த்ரவம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶௌநகாக்யஸ்து தந்த்ரகததீதே-ஏவஂ படதி| ஸ்நேஹ இத்யாதி| ஸ்நேஹஃ கதாசிச்சுத்தாம்புநா பச்யதே கதாசிந்நிஃக்வாதேந கதாசித்ஸ்வரஸேநேதி| தைஃ ஶுத்தாம்புநிஃக்வாதஸ்வரஸைஃ ஸ்நேஹே ஸித்த்யதி ஸதி க்ரமேண கல்கஸ்யாஂஶஂ சதுர்தஂ ஷஷ்டமஷ்டமஂ யோஜயேதிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶௌநகமதமாஹ-அதீத இதி| நிஷ்வ்காதே த்ரவே கல்காத்ஷங்குணஃ ஸ்நேஹஃ, ஸ்வரஸேऽஷ்டகுணஃ ஸ்நேஹஃ, அந்யத்ர சதுர்குணஃ| க்ஷீராதிஷு ஶுத்தாம்புப்ரக்ஷேபஸ்யாவகாஶத்வாத் ரஸவ்காதயோஃ பரஸ்பரமந்யைர்வா ஸங்கரே ஸாமாந்யபரிபாஷாவிஷயத்வாத்| ஸங்கீர்ணஂ ஹி த்ரவாந்தரம்| "ஶணஸ்ய கோவிதாரஸ்ய வஷஸ்ய ககுபஸ்ய ச| கல்காட்யாத்வாத்ப்ரஶஂஸந்தி புஷ்பகல்கஂ சதுர்தகம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ்௦- ஸ்நேஹபாகலக்ஷணமதுநா லக்ஷயந்நாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- விஶேஷாந்தரமாஹ-பதக் ஸ்நேஹஸமமிதி| யத்ர சதுர்ப்யோऽதிகாநி த்ரவாணி தத்ர து பரஸ்பரஸாம்யேந மிலிதாநி ஸ்நேஹாச்சதுர்குணாநி| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (க. அ. ௮)- "ஸமுதிதத்ரவஸ்ய பாதேந ஸேஹோ யோஜ்யஃ|" இதி| ஸர்வத்ரவாணாஂ யுகாபத்ப்ரக்ஷேபஃ, அதைகத்யஂ ப்ரதி ஸஂஸஜ்யாதிஶ்ரித்ய ச நிர்யூஹவத்ஸாதயேத்|" இதி (க. அ. ௮) ஸங்க்ரஹவசநாத்| அநிரூபிதகல்பநஂ ச பைஷஜ்யஂ கல்கீகுர்யாத்| கல்காநுக்தௌ நிரூபிதகல்பநமிதி, " யதஃ வ்காதஸ்ததஃ கஷ்கஃ கேவலகாதபாஷிதே|" இதி வசநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கல்கவிஷயேऽங்குலிக்ராஹித்வஂ யதா ந பவதி, அக்நௌ ப்ரக்ஷிப்தே வா ஸ்நேஹே ஸஶப்ததா-சடசடாயித்வஂ ந பவதி, ததா வர்ணகந்தரஸஸ்பர்ஶாநாஂ யதா ஸம்பத்-ஶுபத்வஂ ஸ்யாத், ததா-தஸ்மிந் காலே, அஶ்யாமலச்சாயாமந்தஂ ஸ்நேஹஂ ஶீக்ரமாஹரேத்| அக்ரிதஃ ஸ்நேஹஸ்ய கடாஹஸ்திதஸ்ய ஸ காலோऽவதரண இத்யர்தஃ| அந்யதபி ஸ்நேஹபாகலக்ஷணமஸ்தி-கதஸ்யேதி| கதாக்யஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய ஸம்யக்பாகஂ ப்ராப்தஸ்ய பேநோபஶமோ யதா ஜாயதே, தைலாக்யஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்ய பச்யமாநஸ்ய ததுத்பவஃ-பேநோத்பத்திஃ ஸ்யாத், ததா கததைலயோஃ பாகோ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பவ்கஸ்நேஹஹலக்ஷணமாஹ-நாங்குலிக்ராஹிதேதி| உக்தஂ ச வந்தேந (ஜ்வராதிகாரே ஶ்லோ ௨௬௫)- "ஸ்நேஹகல்கோ யதாऽங்குல்யா வர்திதோ வர்திவத்பவேத்| வஹ்நௌ க்ஷிப்தே ச நோ ஶப்தஸ்ததா ஸித்தஂ விநிர்திஶேத்|| ஶப்தஸ்யோபரமே ப்ராத்பே பேநஸ்யோபரமே ததா| கந்தவர்ணரஸாநாஂ ச ஸம்பத்தௌ ஸித்த்மாதிஶேத்|" இதி| கததைலயோஃபேநோபஶமோத்பவௌ விஶேஷௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லேஹஸ்ய பாகஂ ப்ராப்தஸ்ய தந்துமத்தா-தந்துப்ராதுர்பாவஃ பாகஃ| ததாऽப்ஸு மஜ்ஜநஂ பாகலக்ஷணஂ ஸரணாஸரணரூபதயா த்விதா ஸம்பவத்யத இதமாஹ-ஸரணஂ ந ச| ஸர்வலேஹஸ்யாப்ஸு மஜ்ஜநஂ பவதி ந து ஸரணஂ-அவயவஶோ கமநம், ததாऽபி தஸ்ய பாகஃ ஸம்பந்ந இதி வேத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பவ்கேலேஹலக்ஷணமாஹ-லேஹஸ்யேதி| தந்துமத்வமுதகமஜ்ஜநமவிஸரணஂ ச| ஸ்நேஹலேஹௌக்வாதபேதௌ| தயோர்மாநஂ "உத்தமாஸ்யாத்பலஂ மாத்ரா" இத்யாதிநோக்தம், க்வாத்யௌஷதஶப்தேந லேஹஸ்யாபி க்ரஹணாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாகஸ்த்ரிப்ரகாரோ மந்தஶ்சிக்கணஃ கரசிக்கணாக்யஃ [ ச ]| ஸ்நேஹபாகவிதௌ கிட்டாக்யே வஸ்துஜாதே கல்கஸமே யதா கல்கோऽங்குலிநாऽவஷ்டப்நாதி, ததா கிட்டேऽபி ஸ்நேஹபாகஸ்யாங்குலிக்ராஹிதா ந பவதி, ஸ ஸ்நேஹபாகோ மந்த உச்யதே| மதநோபமே கிட்டே ஸத்யேவமங்குலிக்ராஹிணி ஸ்நேஹபாகஸ்ய ஸ சிக்கணஃ பாகஃ| கிஞ்சித்-ஈஷத், கிட்டே ஸீததி ஸதி ததா வர்ணதஃ கஷ்ணே ச தஸ்மிந், ததா வர்த்ய(ர்தி)மாநே-வர்திமா(தாஂ)கச்சதி ஸதி, பஶ்சிமஃ-கரசிக்கணாக்யஃ பாகஃ| அதஃ அஸ்மாத் கரசிக்கணாத், ஊர்த்வஂ-அநந்தரஂ, தக்தோ பவதி ஸ்நேஹஃ| ஸ ச நிஷ்கார்யஃ ஸ்யாத்-யதாநிரூபிதகார்யகரணோ ந பவேத், நிர்வீர்யத்வாத்| ஆமஃ-ஈஷத்பாகஃ ஸ்நேஹஃ, புநரக்நிஸாதகத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸ்நேஹபாகபேதாநாஹ-பாகஸ்த்விதி| தத்ர கல்கஸமே கிட்டே மந்தஃ| பாகேந ஸ்நேஹாத்பதக்பூதஃ கல்கஃ-கிட்டஃ| வைவர்ண்யாத்யபாவாத் கல்கஸமத்வம்| மதநோபமே சிக்கணஃ| மதநஂ மதூச்சிஷ்டம்| பஶ்சிமஃ-கரசிக்கணஃ| ஸீததி-ம்லாயதி| அத ஊர்த்வ-பஶ்ரிமாதூர்த்வம் தக்தஃ, ஸ ச நிஷ்பலஃ| மந்தாதர்வாக்-ஆமஃ, ஸ சாக்நிமாந்த்யகத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மதுஃ-மந்தபாகஃ ஸ்நேஹோ, நஸ்யே-தத்விஷயே, ப்ரயோஜ்யஃ| கரஃ-கரசிக்கணஃ ஸ்நேஹஃ, அப்யங்கே-தத்விஷயே, ப்ரயோஜ்யஃ| பாநே ததா பஸ்தௌ-தத்விஷயே, சிக்கணஃ ப்ரயோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- த்ரயாணாஂ விஷயபேதாநாஹ-மதுரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶாணாதயோ வஹபர்யந்தாஃ க்ரமேண சதுர்குணாஃ பாணிதலாதிஸஂஜ்ஞா வேத்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மாநபேதாநாஹ-ஶணமிதி| ஶாணாதயோऽஷ்டௌ யதோத்தரஂ சதுர்குணாஃ| ஶாணமாநஂ து ஸங்க்ரஹேணோக்தம் (க.அ.௮)- "ஷட்வஂஶ்யோ-மரீசிஃ| தாஃ ஷட்-ஸர்ஷபஃ| தேऽஷ்டௌ-தண்டுலஃ| தௌ-தாந்யமாஷஃ| தௌ-யவஃ| அதஃ பரஂ சதுர்குணவச்யா அண்டிகாமாஷகஶாணாஃ|" இதி| வஂஶீ-வஂஶரந்த்ரப்ரவிஷ்டரஶ்மிஸ்தஂ ரஜஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶுஷ்கார்த்ரயோரேகஸ்மிந் யோகே துல்யபரிமாணேந நிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாதார்த்ரஂ த்ரவ்யஂ த்விகுணஂ தத்த்வா யோஜயேத்| ஶுஷ்கார்த்ரயோர்வா த்ரவ்யயோஸ்துல்யபரிமாணநிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாபாவே ஸத்யார்த்ரஂ த்ரவ்யஂ த்விகுணஂ கத்வா யோஜயேத்| ஶுஷ்கத்ரவத்ரவ்யயயோரேகஸ்மிந் யோகே துல்யபரிமாணேந நிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாத் த்ரவத்ரவ்யம் குடவாதிபரிமாண ஸஂஜ்ஞயா நிர்திஷ்டஂ த்விகுணஂ கத்வா யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆர்த்ரத்ரவயோர்விஶேஷமாஹ-த்விகுணமிதி| ஆத்ரஂ த்வௌஷதஂ த்விகுணஂ யோஜயேத், பலமித்யுக்தே பலத்வயம்| குடவாதி த்ரவஂ ச, குடவைத்யுக்தே குடவத்வயம்| " வாஸாகுடஜகூஷ்மாண்டஶதபுஷ்பாஸஹாசராஃ| நித்யமார்த்ராஃ ப்ரயோக்தவ்யா மாநதோ த்விகுணா ந தே||" இத்யேகே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிர்த்ரவே-அநுக்தத்ரவே, பேஷணாலோடநார்தஂ வாரி யோஜயேத்| ஸ்நேஹபாகே சாநுக்தத்ரவே வார்யேவ யோஜயேத்| யத்ர யத்ர ப்ரயோகே த்ரவ்யாணாஂ பரிமாணஂ விஶிஷ்டஂ நோக்தஂ தத்ர தத்ர த்ரவ்யாணாஂ ஸதஶாந் பாகாந் கல்பயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அநுக்தஜ்ஞாநார்தமாஹ-பேஷணாலோடந இதி| பேஷணாலோடநஸ்நேஹபாகேஷ்வநுக்தத்ரவேஷு வாரி யோஜ்யம்| ப்ரமாணாநுக்தௌ ஸமபாகத்வம்| கல்பநாநுக்தௌ கல்கஃ| அங்காநுக்தௌ மூலம்| அப்ரஸித்தௌ ததேவ| யதா-ஹரீதகீத்யுக்தே பலம்| " அநிர்திஷ்டாப்ரஸித்தேஷு மூலஂ க்ராஹ்யஂ த்வகாதிஷு|" இதி (க. அ. ௮) ஸங்க்ரஹவசநாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்பௌ ஶாணௌ வடகஃ கோலஂ பதரஂ த்ரஂக்ஷணஶ்சேத்யத்ர ஶப்தாந்யத்வம், ந து தத்த்வதோ பேதஃ| தௌ த்வௌ த்ரஂக்ஷணாவக்ஷஂ ததா பிசுஸ்ததா பாணிதலஂ ததா ஸுவர்ணஂ ததா கவலக்ரஹஸ்ததா கர்ஷஸ்ததா பிடாலபதஂ ததா திந்துகஸ்ததா பாணிமாநிகா, இத்யத்ராபிந்நேऽர்தே ஶப்தாநேகத்வம்| ததா த்வௌ பிசூ ஶக்திஸ்ததாऽஷ்டமிகா, இத்யத்ராபி ஶப்தாந்யத்வமர்தஸ்யைக்யே ஸதி| பலஂ ப்ரகுஞ்சோ பில்வஂ ச முஷ்டிராம்ரஂ சதுர்திகா, இத்யத்ராபி ஶப்தாநாஂ வைலக்ஷண்யே ஸதி நார்ததோ பேதஃ| த்வே பலே ப்ரஸத இத்யுச்யதே| தௌ த்வௌ ப்ரஸதாவஞ்ஜலிஃ கத்யதே| தௌ த்வாவஞ்ஜலீ மாநிகா,- அஷ்டௌ பலாநீத்யேவ| ஆடகாதீநாஂ ஶப்தநாஂ ஸ்வரூபதோ பிந்நாநாஂ நார்ததோ பேதஃ| ததைவ த்ரோணாதீநாஂ ஶப்தாநாம்| பலஶதஂ துலா நிகத்யதே| தாநி-பலஶதநி, விஂஶதிர்பார உச்யதே| க்வாதாதீநாஂ தூத்தமாதிமாத்ராஃ ஸங்க்ரஹாதவதார்யாஃ| ஸங்க்ரஹே த்வேவஂ பட்யதே (க. அ. ௮)- "க்வாதோ நிர்யூஹஃ| தத்ர பேத்யாந்யௌஷதாந்யணுஶோ பேதயித்வா சேத்யாநி ச சேதயித்வா ப்ரக்ஷால்யோதகேந ஶுசௌ ரூக்ஷாயாமதஃப்ரலிப்தாயாஂ தாம்ராயோமந்மயாத்யந்யதமாயாஂ ஸ்தால்யாஂ ஸமாவாப்ய பஹ்வல்பபாநீயக்ராஹிதாமௌஷதாநாமாகலய்ய யாவதா முக்தரஸதா ஸ்யாத் தாவதுதகமாஸேசயேச்சோஷயேச்ச| [அக்ராவதிஶ்ரயேத்| யாவந்மாத்ரோதகதாநே ததா ததவஶிஷ்டத்வே ச தத்ர நியமஸாமர்த்யாத் க்வாத்யத்ரவ்யபரிமாணஸ்ய| அத்ரேயத்பரிமாணாநி த்ரவ்யாணி, உதகமியத்ப்ரமாணஂ, ததவஶிஷ்டதா சேயத்ப்ரமாணா, இதி ந நியமோக்திரேவஂவிதா வித்யதே| கிஂ தர்ஹி? அப்யூஹநீயமேதத்ஸர்வமிதி| அத்ர விதிஃ|] அதாக்நாவதிஶ்ரித்ய மஹத்யாஸநே ஸுகோபவிஷ்டஃ ஸர்வதஃ ஸததமவலோகயந் தர்வ்யா ச விகட்டயந் மதுநா ச பரிதஃ ஸமுபகச்சதாऽநலேந ஸாதயேத்| அவதார்ய ச ஸுபரிஸ்ருதஂ யதார்ஹஸ்பர்ஶஂ ப்ரயுஞ்ஜீத| க்ஷீராதிஸஹிதஂ ச த்ரவ்யஂ ந ஸம்யங்முக்தரஸஂ பவதீதி வாரிக்வாதபூர்வகஂ க்ஷீராத்யைஸ்ததுபதேஶேऽநுபதக்தஂ க்வாதயேத்| ஶீதஸலிலாப்லுதஂ து நிஶாபர்யுஷிதஂ பூதஂ ஶீதஃ கஷாயஃ| உஷ்ணாம்பஸி க்ஷுண்ணாபிஷுதஃ பூதஃ பாண்ட இதி| தத்ர ஸம்யக்ரஸவீர்யாதீந்யௌஷதஸ்ய ஸமீக்ஷ்ய வ்யாத்யாதுராதிபலதஶ்ச நிர்யாஸாதீநாஂ கல்பநாஂ மாத்ராஂ ச ஸஂப்ரயோஜயேத்| ததா ச கேசிதாஹுஃ| மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச பைஷஜ்யமவசாரயேத்|| [ ஏவஂ ச ஸர்வமப்யூஹ்யாத்ர கர்தவ்யஂ நிஶ்சிதஂ கத்வோக்தேந விதிநேதி| ] ஏததேவமுபதிஷ்டஂ புத்திமதாஂ ஜ்ஞாநப்ரபோதாய| யதா து ஸர்வே பிஷஜோ விஜ்ஞாஸ்யந்தி ததைவோபதேக்ஷ்யத இதி| நிர்யாஸே மத்யமா மாத்ரா சதுஷ்பலம்| கல்கசூர்ணயோஃ கர்ஷஃ பலத்ரயஂ ததாலோடநே| நிர்யூஹே பேஷஜபலமுதகார்தப்ரஸ்தேऽதிஶத்ய பாதஶேஷமவதாரயேத்| ஶீதபாண்டயோரௌஷதபலஂ ஷட்பிஶ்சதுர்பிரம்புபலைராஸுதமிதி|" இதி| ததா ஶாணபரிமாணஸ்ய பாணிதலவாசகஸ்ய [ ச ] கிமபி பரிமாணஂ நோக்தஂ யேநாஸௌ [ ந ] பரிச்சித்யத இதி ந வாச்யம், ஸங்க்ரஹே தத்பரிமாணஸ்யோக்தத்வாத்| தத்ர ஹ்யேவமுக்தம் ( ஸஂ.க.அ.௮)-"ஷட்வஂஶ்யோ மரீசீ| தாஃ ஷட் மரீச்யஃ ஸர்ஷப உச்யதே| அஷ்டௌ ஸர்ஷபாஸ்தண்டுலஃ| தௌ த்வௌ தண்டுலாவேகோ தாந்யமாஷஃ| தௌ த்வௌ தாந்யமாஷௌ யவஃ| அதஃ பரஂ சதுர்குணவத்த்யாऽண்டிகாமாஷகஶாணகர்ஷபலகுடவப்ரஸ்தாடகத்ரோணவஹாஃ கல்ப்யந்தே| [ ஏவஂ சதுர்பிர்மாஷகைஃ ஶாணஸ்ய பரிமாணஂ பரிச்சித்யதே| ] தரணஂ து பலஸ்ய தஶமோ பாகஃ| மாஷகஸ்ய து பர்யாயோ ஹேமஃ| கர்ஷஸ்ய ஷோடஶிகா| ஆடகஸ்ய து பர்யாயாஃ கஂஸஃ பாத்ரஂ பாஜநஂ ச| த்ரோணஸ்ய பர்யாயோ நல்வணஃ, ததா அர்மணஃ, ததோந்மாநஃ, ததா கடஃ கும்பஃ கலஶஶ்ச| த்ரோணத்வயஸ்ய ச ஶூர்பஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸஂஜ்ஞாந்தரமாஹ-த்வௌ ஶாணாவிதி| ஶாணத்வயஸ்ய வடகாதயஶ்சதஸ்த்ரஃ ஸஂஜ்ஞாஃ| வடகத்வயஸ்யாக்ஷாதயோ நவ ஷோடஶிகா ச| பலத்வயஸ்ய ப்ரஸதஃ| ப்ரஸதத்வயஸ்யாஞ்ஜலிஃ குடவஶ்ச| அஞ்ஜலித்வயஸ்ய மாநிகா| ஆடகாதயஸ்திஸ்த்ர ஏகார்தாஃ| த்ரோணாதயஶ்சதஸ்த்ரஃ [ச்]| பலஶதஂ-துலா| விஂஶதிஸ்து பாரஃ| ஸங்க்ரஹே து (க. அ. ௮)- "தரணஂ து பலஸ்ய தஶமோ பாகஃ| மாஷகஸ்ய பர்யாயோ ஹேமோ தாநகஶ்ச| பலத்வயஸ்யாஷ்டமாநம்| த்ரோணத்வயஸ்ய ஶூர்பஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹிமவத்பர்வதேந விந்த்யஶைலேந ச பாஹுல்யேந வஸுந்தரா வ்யாப்தா| தத்ர-தயோர்மத்யாத், ஆத்யஂ-ஹைமவதமௌஷதஂ, ஸௌம்யஂ பத்யஂ ச ஸ்வபாவாத்பவதி| வைந்த்யஂ சௌஷதமாக்நேயஂ-ந ததா தேஹஸ்ய ஸதா பத்யஂ, ஸ்யாதிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ பஞ்சமே கல்பஸித்திஸ்தாநே த்ரவ்யகல்போ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௬||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶைலபேதாத்த்ரவ்யவிஶேஷமாஹ-ஹிமவதிதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| த்ரவ்யகல்பப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்||