Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
గ్రహణీదోషచికిత్సితాదనంతరం మూత్రాఘాతచికిత్సితమారభ్యతే| సంబంధశ్చాస్య సమసంబంధనత్వాత్| తథా చ ప్రాగధ్యైష్ట (హృ.ని.అ.9|1)- "బస్తిబస్తిశిరోమేఢ్రకటీవృషణపాయవః| ఏకసంబంధనాః ప్రోక్తా గుదాస్థివివరాశ్రయాః||" ఇతి|
Adhikarana మూత్రాఘాతచికిత్సితాధ్యాయః వాతజే మూత్రకృచ్ఛ్రే స్వేదః (౨-౧) · Śloka ౧
తేనేదమాహ అథాతో మూత్రాఘాతచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) కృచ్ఛ్రే వాతఘ్నతైలాక్తమధోనాభేః సమీరజే| సుస్నిగ్ధైః స్వేదయేదంగం పిండసేకావగాహనైః||1||
तेनेदमाह अथातो मूत्राघातचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) कृच्छ्रे वातघ्नतैलाक्तमधोनाभेः समीरजे| सुस्निग्धैः स्वेदयेदङ्गं पिण्डसेकावगाहनैः||१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృచ్ఛ్రే-మూత్రకృచ్ఛ్రే, ఆదిపదలోపం కృత్వా నిర్దిష్టం| యథా-మాంసరసే రస ఇతి| మూత్రకృచ్ఛ్రే వాతోత్థే, అంగం-శరీరం, వాతఘ్నతైలేన-బలాతైలాదినా, అభ్యక్తమధో నామేః సమంతాత్ స్వేదైః పిండాదిభిః సుష్ఠు స్నిగ్ధైః-న రూక్షైః, స్వేదయేత్|
Adhikarana వాతజే దశమూలాదిసిద్ధాః స్నేహాః (౨-౩) · Śloka ౩
దశమూలబలైరండయవాభీరుపునర్నవైః| కులత్థకోలపత్తూరవృశ్చీవోపలభేదకైః||2|| తైలసర్పిర్వరాహర్క్షవసాః క్వథితకల్కితైః| సపంచలవణాః సిద్ధాః పీతాః శూలహరాః పరం||3||
दशमूलबलैरण्डयवाभीरुपुनर्नवैः| कुलत्थकोलपत्तूरवृश्चीवोपलभेदकैः||२|| तैलसर्पिर्वराहर्क्षवसाः क्वथितकल्कितैः| सपञ्चलवणाः सिद्धाः पीताः शूलहराः परम्||३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశమూలాదిభిః క్వథితకల్కితైస్తైలసర్పిర్వరాహర్క్షవసాః సిద్ధాః-పక్వాః, సహ పంచలవణైర్వర్తంత ఇతి సపంచలవణాః పీతాః పరం-సుష్ఠు, శూలహరాః|
Adhikarana వాతజే దశమూలాదీనాం పానాన్నస్వేదేష్వప్యుపయోగః (౪) · Śloka ౪
ద్రవ్యాణ్యేతాని పానాన్నే తథా పిండోపనాహనే| సహ తైలఫలైర్యుంజ్యాత్సామ్లాని స్నేహవంతి చ||4||
द्रव्याण्येतानि पानान्ने तथा पिण्डोपनाहने| सह तैलफलैर्युञ्ज्यात्साम्लानि स्नेहवन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏతాని-దశమూలాదీని, ద్రవ్యాణి పానాన్నే తద్విజయాయ, తథా పిండోపనాహాఖ్యం స్వేదద్వయం తైలఫలైః సహ యుంజ్యాత్| తైలార్థాని ఫలాని నాలికేరాక్షోడాదీని తైలఫలాని, యథా-యూపాయ దారు, తైః సహ| కేచిత్తు తైలఫలాని తిలానాహుః| కింభూతాని? సామ్లాని, సహామ్లైః-తక్రారనాలాదిభిః, వర్తంత ఇతి సామ్లాని| తథా, స్నేహవంతి-బహుస్నేహాని| "భూమ్ని మతుప్"|
Adhikarana వాతజే మదిరా (౫) · Śloka ౫
సౌవర్చలాఢ్యాం మదిరాం పిబేన్మూత్రరుజాపహాం| |5|
सौवर्चलाढ्यां मदिरां पिबेन्मूत्ररुजापहाम्| |५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా మదిరాం బహుసౌవర్చలాం మూత్రరుజాపహాం పిబేత్|
Adhikarana పిత్తజే మూత్రకృచ్ఛ్రే సేకలేపాది (౫) · Śloka ౫
| పైత్తే యుంజీత శిశిరం సేకలేపావగాహనం||5||
| पैत्ते युञ्जीत शिशिरं सेकलेपावगाहनम्||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పైత్తే మూత్రకృచ్ఛ్రే శీతలం సేకలేపావగాహనం యుంజీత|
Adhikarana పిత్తజే మూత్రకృచ్ఛ్రే శతావర్యాదిక్వాథః (౬) · Śloka ౬
పిబేద్వరీం గోక్షురకం విదారీం సకసేరుకాం| తృణాఖ్యం పంచమూలం చ పాక్యం సమధుశర్కరం||6||
पिबेद्वरीं गोक्षुरकं विदारीं सकसेरुकाम्| तृणाख़्यं पञ्चमूलं च पाक्यं समधुशर्करम्||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా శతావర్యాదికం పాక్యం కృత్వా సమధుశర్కరం పిబేత్|
Adhikarana పిత్తజే మూత్రకృచ్ఛ్రే వృషకాదికల్కః (౭) · Śloka ౭
వృషకం త్రపుసైర్వారులట్వాబీజాని కుంకుమం| ద్రాక్షాంభోభిః పిబన్ సర్వాన్ మూత్రాఘాతానపోహతి||7||
वृषकं त्रपुसैर्वारुलट्वाबीजानि कुङ्कुमम्| द्राक्षाम्भोभिः पिबन् सर्वान् मूत्राघातानपोहति||७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృషకాదికం కల్కీకృత్య ద్రాక్షాజలేన పిబన్ సర్వాన్ మూత్రాఘాతాన్ పరాకరోతి| అపోహతీతి "ఉపసర్గాదస్యత్యూహ్యోర్వా వచనం" ఇతి పరస్మైపదం| వృషకః-పాషాణభేదకః| లట్వాబీజం-కుసుంభబీజం|
Adhikarana పిత్తజే మూత్రకృచ్ఛ్రే ఏర్వారుబీజకల్కః, ద్రాక్షాకల్కః (౮) · Śloka ౮
ఏర్వారుబీజయష్ట్యాహ్వదార్వీర్వా తండులాంబునా| తోయేన కల్కం ద్రాక్షాయాః పిబేత్పర్యుషితేన వా||8||
एर्वारुबीजयष्ट्याह्वदार्वीर्वा तण्डुलाम्बुना| तोयेन कल्कं द्राक्षायाः पिबेत्पर्युषितेन वा||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏర్వారుబీజాదికం వా తండులాంభసా పిబేత్ పూర్వగుణం| పర్యుషితేన వా జలేన ద్రాక్షాకల్కం పిబేత్|
Adhikarana కఫజే మూత్రకృచ్ఛ్రే వమనస్వేదాది (౯) · Śloka ౯
కఫజే వమనం స్వేదం తీక్ష్ణోష్ణకటుభోజనం| యవానాం వికృతీః క్షారం కాలశేయం చ శీలయేత్||9||
कफजे वमनं स्वेदं तीक्ष्णोष्णकटुभोजनम्| यवानां विकृतीः क्षारं कालशेयं च शीलयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫజే మూత్రకృచ్ఛ్రే వమనాదీని శీలయేత్|
Adhikarana కఫజే మూత్రకృచ్ఛ్రే సూక్ష్మైలాయోగః, సారసాస్థ్యాదియోగః, కంటకారీస్వరసః, కరంజబీజచూర్ణం, ధవాదిక్వాథః, ధవాదిసిద్ధా పేయా, ప్రవాలచూర్ణం, పాటలాక్షారః (౧౦-౧౩) · Śloka ౧౩
పిబేన్మద్యేన సూక్ష్మైలాం ధాత్రీఫలరసేన వా| *సారసాస్థిశ్వదంష్ట్రైలావ్యోషం వా మధుమూత్రవత్||10|| స్వరసం కంటకార్యా వా పాయయేన్మాక్షికాన్వితం| శితివారకబీజం వా తక్రేణ శ్లక్ష్ణచూర్ణితం||11|| ధవసప్తాహ్వకుటగుడూచీచతురంగులం| కేంబుకైలాకరంజం చ పాక్యం సమధు సాధితం||12|| తైర్వా పేయాం ప్రవాలం వా చూర్ణితం తండులాంబునా| సతైలం పాటలాక్షారం సప్తకృత్త్వోఽథవా స్రుతం||13||
पिबेन्मद्येन सूक्ष्मैलां धात्रीफलरसेन वा| *सारसास्थिश्वदंष्ट्रैलाव्योषं वा मधुमूत्रवत्||१०|| स्वरसं कण्टकार्या वा पाययेन्माक्षिकान्वितम्| शितिवारकबीजं वा तक्रेण श्लक्ष्णचूर्णितम्||११|| धवसप्ताह्वकुटगुडूचीचतुरङ्गुलम्| केम्बुकैलाकरञ्जं च पाक्यं समधु साधितम्||१२|| तैर्वा पेयां प्रवालं वा चूर्णितं तण्डुलाम्बुना| सतैलं पाटलाक्षारं सप्तकृत्त्वोऽथवा स्रुतम्||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా మద్యేన సూక్ష్మైలాం పిబేత్| ఆమలకరసేన వా సూక్ష్మైలాం పిబేత్| [అథవా,] సారసాస్థ్యాదీని మధుయుక్తాని గోమూత్రేణ పిబేత్| అథవా, కంటకార్యాః స్వరసం సమాక్షికం పాయయేత్| [అథవా,] శితివారకస్య-కరంజస్య, బీజం శ్లక్ష్ణపిష్టం తక్రేణ సహ పాయయేత్| ధవాదిభిః కృతం పాక్యం-క్వాథం, వా సమధు పాయయేత్| తైర్వా-ధవాదిభిః, సాధితాం పేయాం పాయయేత్| ప్రవాలం-విద్రుమం, రజీకృతం తండులాంభసా [వా] పాయయేత్| పాటలాయాః క్షారం సప్తవారాన్ స్రుతం తైలేన వా పాయయేత్|
Adhikarana కఫజే మూత్రకృచ్ఛ్రే క్షారయుక్తా మదిరా, పాటల్యాదిక్షారాః (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
పాటలీయావశూకాభ్యాం పారిభద్రాత్తిలాదపి| క్షారోదకేన మదిరాం త్వగేలోషకసంయుతాం||14|| పిబేద్గుడోపదంశాన్వా లిహ్యాదేతాన్ *పృథక్ పృథక్| |15|
पाटलीयावशूकाभ्यां पारिभद्रात्तिलादपि| क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषकसंयुताम्||१४|| पिबेद्गुडोपदंशान्वा लिह्यादेतान् *पृथक् पृथक्| |१५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాటలీయవక్షారాభ్యాం క్షారోదకేన తథా పారిభద్రతిలక్షారోదకేన మదిరాం త్వగేలోషకసంయుక్తాం పిబేత్| ఊషకః-కల్లరః| గుడోపదంశాన్వేతి| అథవా గుడముపదంశ్య ఏతాన్-త్వగాదీన్, పృథక్ పృథక్ లిహ్యాత్|
Adhikarana త్రిదోషజమూత్రకృచ్ఛ్రాదౌ యథావస్థం (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
| సన్నిపాతాత్మకే సర్వం యథావస్థమిదం హితం||15|| అశ్మన్యప్యచిరోత్థానే వారబస్త్యాదికేషు చ| |16|
| सन्निपातात्मके सर्वं यथावस्थमिदं हितम्||१५|| अश्मन्यप्यचिरोत्थाने वारबस्त्यादिकेषु च| |१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్నిపాతాత్మకే మూత్రకృచ్ఛ్రే సర్వమిదం-పూర్వోక్తం పృథగ్దోషాత్మకమూత్రకృచ్ఛ్రనిర్దిష్టం, యథావస్థం-అవస్థామపేక్ష్య, హితం| న కేవలం సన్నిపాతాత్మకే కృచ్ఛ్రే ప్రాఙ్ నిర్దిష్టం పృథగ్దోషాత్మకమూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సకం హితం| యావదశ్మర్యామప్యచిరోత్థానే, అచిరకాలం ఉత్థానం-జన్మ, యస్య తస్మిన్ హితం| చశబ్దాద్వాతబస్త్యాదికేషు మూత్రాఘాతేషు హితం| ఆదిశబ్దేన వాతకుండలికాదయో గృహ్యంతే|
Adhikarana అశ్మర్యాః సాధ్యత్వాది (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| అశ్మరీ దారుణో వ్యాధిరంతకప్రతిమో మతః||16|| తరుణో భేషజైః సాధ్యః ప్రవృద్ధశ్ఛేదమర్హతి| |17|
| अश्मरी दारुणो व्याधिरन्तकप्रतिमो मतः||१६|| तरुणो भेषजैः साध्यः प्रवृद्धश्छेदमर्हति| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశ్మరీ దారుణో వ్యాధిరంతకప్రతిమః-తత్తుల్యో మతః, శీఘ్రం ప్రాణహారిత్వాత్| స చాశ్మరీ తరుణః-అచిరోత్పన్నః, ఔషధైః సాధ్యః-సాధయితుం శక్యః| ప్రవృద్ధః పునశ్ఛేదనం-పాటనం, శస్త్రేణార్హతి|
Adhikarana అశ్మర్యాః పూర్వరూపేషు స్నేహాదిక్రమః (౧౭) · Śloka ౧౭
| తస్య పూర్వేషు రూపేషు స్నేహాదిక్రమ ఇష్యతే||17||
| तस्य पूर्वेषु रूपेषु स्नेहादिक्रम इष्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్య-ఆశ్మర్యాఖ్యస్య వ్యాధేః, ప్రాగ్రూపేషు స్నేహాదిక్రమ ఇష్యతే| ఆదిశబ్దః స్వేదనవమనాదీనాం గ్రహాయ| అథ స్నేహమాహ-
Adhikarana వాతాశ్మర్యా పాషాణభేదాది ఘృతం (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦
పాషాణభేదో వసుకో వశిరోఽశ్మంతకో వరీ| కపోతవంకాతిబలాభల్లూకోశీరకచ్ఛకం||18|| వృక్షాదనీ శాకఫలం వ్యాఘ్ర్యౌ గుంఠస్త్రికంటకః| యవాః కులాత్థాః కోలాని వరుణః కతకాత్ఫలం||19|| ఊషకాదిప్రతీవాపమేషాం క్వాథే శృతం ఘృతం| భినత్తి వాతసంభూతాం తత్పీతం శీఘ్రమశ్మరీం||20||
पाषाणभेदो वसुको वशिरोऽश्मन्तको वरी| कपोतवङ्कातिबलाभल्लूकोशीरकच्छकम्||१८|| वृक्षादनी शाकफलं व्याघ्र्यौ गुण्ठस्त्रिकण्टकः| यवाः कुलात्थाः कोलानि वरुणः कतकात्फलम्||१९|| ऊषकादिप्रतीवापमेषां क्वाथे शृतं घृतम्| भिनत्ति वातसम्भूतां तत्पीतं शीघ्रमश्मरीम्||२०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాషాణభేదాదీనాం క్వాథే ఘృతం శృతమూషకాదిగణోక్తద్రవ్యప్రతివాపం-తత్కల్కం సత్, పీతం వాతజామశ్మరీం భినత్తి| వసుకః-ఈశ్వరమల్లికా| వశిరం-సాముద్రలవణం| అశ్మంతకో-మాలుకపర్ణః| కపోతవంకా-సువర్చలా| భల్లూకః-శ్యోనాకః|
Adhikarana వాతాశ్మర్యాం ఏరండమూలాదికల్కః (౨౧) · Śloka ౨౧
గంధర్వహస్తబృహతీవ్యాఘ్రీగోక్షురకేక్షురాత్| మూలకల్కం పిబేద్దధ్నా మధురేణాశ్మభేదనం||21||
गन्धर्वहस्तबृहतीव्याघ्रीगोक्षुरकेक्षुरात्| मूलकल्कं पिबेद्दध्ना मधुरेणाश्मभेदनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గంధర్వహస్తాదీనాం సమాహారద్వంద్వః, అనిత్యమాగమశాసనమితి తు ప్రకృతం| ఏరండాదీనాం ద్రవ్యాణాం యన్మూలం తత్కల్కీకృత్య మధురేణ దధ్నా పిబేదశ్మభేదనం,-ప్రకృతత్వాద్వాతాశ్మరీభేదనం గమ్యతే|
Adhikarana పిత్తాశ్మర్యాం కుశాదిఘృతం (౨౨-౨౪) · Śloka ౨౪
కుశః కాశః శరో గుంఠ ఇత్కటో మోరటోఽశ్మభిత్| దర్భో విదారీ వారాహీ శాలిమూలం త్రికంటకః||22|| భల్లూకః పాటలీ పాఠా పత్తూరః సకురంటకః| పునర్నవే శిరీషశ్చ తేషాం క్వాథే పచేద్ధృతం||23|| పిష్టేన త్రపుసాదీనాం బీజేనేందీవరేణ చ| మధుకేన శిలాజేన తత్పిత్తాశ్మరిభేదనం||24||
कुशः काशः शरो गुण्ठ इत्कटो मोरटोऽश्मभित्| दर्भो विदारी वाराही शालिमूलं त्रिकण्टकः||२२|| भल्लूकः पाटली पाठा पत्तूरः सकुरण्टकः| पुनर्नवे शिरीषश्च तेषां क्वाथे पचेद्धृतम्||२३|| पिष्टेन त्रपुसादीनां बीजेनेन्दीवरेण च| मधुकेन शिलाजेन तत्पित्ताश्मरिभेदनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుశాదీనాం క్వాథే త్రపుసాదీనాం-పూర్వోక్తానాం (శ్లో.7) త్రపుసైర్వారులట్వానాం, బీజేన నీలోత్పలబీజేన మధుకేన చ పిష్టేన శిలాజతునా చ ఘృతం పచేత్| తత్పిత్తాశ్మరీభేదనం భవతి| శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తాస్తు (హృ. సూ. అ. 15|1) త్రపుసాదయోఽత్ర న గృహ్యంతే, తదంతఃపాతినాం పిత్తవిరోధినాం సర్పిరా(సర్షపా)దీనాం ద్రవ్యాణాం తత్ర పాఠాత్|
Adhikarana కఫాశ్మర్యాం వరూణాదిఘృతం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
వరుణాదిః సమీరఘ్నౌ గణావేలాహరేణుకా| గుగ్గులుర్మరిచం కుష్ఠం చిత్రకః ససురాహ్వయః||25|| తైః కల్కితైః కృతావాపమూషకాదిగణేన చ| భినత్తి కఫజామాశు సాధితం ఘృతమశ్మరీం||26||
वरुणादिः समीरघ्नौ गणावेलाहरेणुका| गुग्गुलुर्मरिचं कुष्ठं चित्रकः ससुराह्वयः||२५|| तैः कल्कितैः कृतावापमूषकादिगणेन च| भिनत्ति कफजामाशु साधितं घृतमश्मरीम्||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"వరుణసైర్యక" (హృ.సూ.అ.15|21) ఇత్యాదిర్వరుణాదిర్గణః, సమీరఘ్నౌ గణౌ-"వీరతరాదిః (హృ.సూ.అ.15|24) . తథా విదార్యాదిః (హృ.సూ.అ.15|9) , ఏతైర్వరుణాదిభిర్ద్రవ్యైః కల్కికృతైస్తథోషకాదిగణేన-"ఊషకస్తుత్థకం" (హృ.సూ.అ.15|23) ఇత్యాదినా, కృతావాపం-కల్కవత్కృత్వా, ఘృతం సాధితమాశు కఫజామశ్మరీం హంతి|
Adhikarana అశ్మర్యాం క్షారక్షీరయవాగ్వాదయః (౨౭) · Śloka ౨౭
క్షారక్షీరయవాగ్వాది ద్రవ్యైః స్వైః స్వైశ్చ కల్పయేత్| |27|
क्षारक्षीरयवाग्वादि द्रव्यैः स्वैः स्वैश्च कल्पयेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షారాది చ స్వైః స్వైః-తద్యోగ్యైర్ద్రవైః కల్పయేత్|
Adhikarana శర్కరాయాం పిచుకాదిక్వాథః (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
| పిచుకాంకోల్లకతశాకేందీవరజైః ఫలైః||27|| పీతముష్ణాంబు సగుడం శర్కరాపాతనం పరం| |28|
| पिचुकाङ्कोल्लकतशाकेन्दीवरजैः फलैः||२७|| पीतमुष्णाम्बु सगुडं शर्करापातनं परम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిచుకాదిభిరుష్ణాంబు సగుడం పీతం శర్కరాయాః పరం శాతనం| పిచుకః-శితివారకః|
Adhikarana శర్కరాయాం క్రౌంచాస్థ్యాదిచూర్ణం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| క్రౌంచోష్ట్రరాసభాస్థీని శ్వదంష్ట్రా తాలపత్రికా||28|| అజమోదా కదంబస్య మూలం విశ్వస్య చౌషధం| పీతాని శర్కరాం భింద్యుః సురయోష్ణోదకేన వా||29||
| क्रौञ्चोष्ट्ररासभास्थीनि श्वदंष्ट्रा तालपत्रिका||२८|| अजमोदा कदम्बस्य मूलं विश्वस्य चौषधम्| पीतानि शर्करां भिन्द्युः सुरयोष्णोदकेन वा||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్రౌంచాస్థ్యాదీని పీతాని సురయోష్ణజలేన వా శర్కరాం హన్యుః|
Adhikarana అశ్మర్యాం నృత్యకుండకచూర్ణం (౩౦) · Śloka ౩౦
నృత్యకుండకబీజానాం చూర్ణం మాక్షికసంయుతం| అవిక్షీరేణ సప్తాహం పీతమశ్మరిపాతనం||30||
नृत्यकुण्डकबीजानां चूर्णं माक्षिकसंयुतम्| अविक्षीरेण सप्ताहं पीतमश्मरिपातनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుంబరీబీజానాం చూర్ణం మాక్షికాన్వితమవిక్షీరేణ సప్తాహం పీతమశ్మరిపాతనం| అత్రాశ్మరీశబ్దస్య "ఢ్యాపోః సంజ్ఞాఛందసోః" ఇతి హ్రస్వః|
Adhikarana అశ్మర్యాం శిగ్రుమూలక్వాథః (౩౧) · Śloka ౩౧
క్వాథశ్చ శిగ్రుమూలోత్థః కదుష్ణోఽశ్మరీపాతనః| |31|
क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कदुष्णोऽश्मरीपातनः| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సోభాంజనకమూలక్వాథశ్చ కోష్ణః పీతోఽశ్మరిపాతనః|
Adhikarana అశ్మర్యాం తిలాదిక్షారః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| తిలాపామార్గకదలీపలాశయవసంభవః||31|| క్షారః పేయోఽవిమూత్రేణ శర్కరాస్వశ్మరీషు చ| |32|
| तिलापामार्गकदलीपलाशयवसम्भवः||३१|| क्षारः पेयोऽविमूत्रेण शर्करास्वश्मरीषु च| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిలాదిసంభవః క్షారోఽవిమూత్రేణ శర్కరాస్వశ్మరీషు చ విషయే పేయః|
Adhikarana అశ్మరీవేదనాయాం కపోతవంకా చూర్ణం, కపోతవంకసిద్ధం క్షీరం, హరీతక్యస్థిసిద్ధం క్షీరం, పునర్నవాసిద్ధం క్షీరం, మయూరశిఖామూలచూర్ణం (౩౨-౩౪) · Śloka ౩౪
| కపోతవంకామూలం వా పిబేదేకం సురాదిభిః||32|| తత్సిద్ధం వా పిబేత్క్షీరం వేదనాభిరుపద్రుతః| హరీతక్యస్థిసిద్ధం వా సాధితం వా పునర్నవైః||33|| క్షీరాన్నభుగ్బర్హిశిఖామూలం వా తండులాంబునా| |34|
| कपोतवङ्कामूलं वा पिबेदेकं सुरादिभिः||३२|| तत्सिद्धं वा पिबेत्क्षीरं वेदनाभिरुपद्रुतः| हरीतक्यस्थिसिद्धं वा साधितं वा पुनर्नवैः||३३|| क्षीरान्नभुग्बर्हिशिख़ामूलं वा तण्डुलाम्बुना| |३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- కపోతవంకాయా మూలం కేవలం సుఖోష్ణజలాదిభిః పిబేత్| తయా-కపోతవంకయా, సిద్ధం-శృతం, వా క్షీరం వేదనోపద్రుతః పిబేత్| హరీతక్యస్థిభిః సిద్ధం వా క్షీరమథవా పునర్నవపక్వం క్షీరం పిబేత్| మయూరశిఖామూలం తండులాంభసా పిబేత్| కింభూతః ? క్షీరాన్నాశీ సన్|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు క్రియావిభాగః (౩౪) · Śloka ౩౪
| ముత్రాఘాతేషు విభజేదతః శేషేష్వపి క్రియాం||34||
| मुत्राघातेषु विभजेदतः शेषेष्वपि क्रियाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-అస్మాత్పూర్వోక్తాంచికిత్సితాత్, యథాయోగం శేషేష్వపి మూత్రాఘాతేషు-మూత్రాతీతాదిష్వపి, క్రియాం విభజేత్-నిరూప్య కుర్యాత్|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు బృహత్యాదిగణస్య క్వాథాది (౩౫) · Śloka ౩౫
బృహత్యాదిగణే సిద్ధం ద్విగుణీకృతగోక్షురే| తోయం పయో వా సర్పిర్వా సర్వమూత్రవికారజిత్||35||
बृहत्यादिगणे सिद्धं द्विगुणीकृतगोक्षुरे| तोयं पयो वा सर्पिर्वा सर्वमूत्रविकारजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బృహత్యాదిగణే ద్విగుణీకృతగోక్షురే జలం పక్వం క్షీరం వా సర్పిర్వా సర్వాన్ మూత్రవికారాన్ జయతి|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు దేవదార్వాదిచూర్ణం (౩౬) · Śloka ౩౬
దేవదారుం ఘనం మూర్వాం యష్టీమధు హరీతకీం| మూత్రఘాతేషు సర్వేషు సురాక్షీరజలైః పిబేత్||36||
देवदारुं घनं मूर्वां यष्टीमधु हरीतकीम्| मूत्रघातेषु सर्वेषु सुराक्षीरजलैः पिबेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దేవదార్వాదీన్ సురాదీనామన్యతమేన సర్వేషు మూత్రాఘాతేషు పిబేత్|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు ధన్వయాసస్వరసః, కకుభక్వాథః, త్రిఫలాకల్కః, యవాగూః వ్యాఘ్ర్యాదిసిద్ధా, వీరతరాదిసిద్ధా, తామ్రచూడరససిద్ధా, శిలాజతు వీరతరాది భావితం (౩౭-౩౯) · Śloka ౩౯
రసం వా ధన్వయాసస్య కషాయం కుకుభస్య వా| సుఖాంభసా వా త్రిఫలాం పిష్టాం సైంధవసంయుతాం||37|| వ్యాఘ్రీగోక్షురకక్వాథే యవాగూం వా సఫాణితాం| క్వాథే వీరతరాదేర్వా తామ్రచూడరసేఽపి వా||38|| అద్యాద్వీరతరాద్యేన భావితం వా శిలాజతు| |39|
रसं वा धन्वयासस्य कषायं कुकुभस्य वा| सुख़ाम्भसा वा त्रिफलां पिष्टां सैन्धवसंयुताम्||३७|| व्याघ्रीगोक्षुरकक्वाथे यवागूं वा सफाणिताम्| क्वाथे वीरतरादेर्वा ताम्रचूडरसेऽपि वा||३८|| अद्याद्वीरतराद्येन भावितं वा शिलाजतु| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధన్వయవాసకస్య రసం వా కకుభస్య క్వాథం వా త్రిఫలాముష్ణోదకేన పిష్టాం సైంధవాన్వితాం వా పిబేత్| కంటకారికాగోక్షురక్వాథసిద్ధాం వా యవాగూం సఫాణితాం పిబేత్| వీరతరాదేః క్వాథే వా సిద్ధాం పేయాం పిబేత్| అథవా, తామ్రచూడస్య-కుక్కుటస్య, మాంసరసే సిద్ధాం పేయాం పిబేత్| శిలాజతు వీరతరాద్యేన వా గణేన భావితమద్యాత్|
Adhikarana అశ్మరీచ్యుతౌ రథాదిగమనం (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౦
| మద్యం వా నిగదం పీత్వా రథేనాశ్వేన వా వ్రజేత్||39|| శీఘ్రవేగేన సంక్షోభాత్తథాఽస్య చ్యవతేఽశ్మరీ| |40|
| मद्यं वा निगदं पीत्वा रथेनाश्वेन वा व्रजेत्||३९|| शीघ्रवेगेन सङ्क्षोभात्तथाऽस्य च्यवतेऽश्मरी| |४०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా, పురాణం మద్యం పీత్వా రథేన వాఽశ్వేన వా శీఘ్రవేగేన గచ్ఛేత్| తథా-తేన ప్రకారేణ, సంక్షోభితస్యతస్య్నాశ్మరీ చ్యవతే|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు వీరతరాదిః, విరేచనార్థం తైల్వకం సర్పిః, బస్తికర్మ (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
| సర్వథా చోపయోక్తవ్యో వర్గో వీరతరాదికః||40|| రేకార్థే తైల్వకం సర్పిర్బస్తికర్మ చ శీలయేత్| విశేషాదుత్తరాన్ బస్తీన్|41|
| सर्वथा चोपयोक्तव्यो वर्गो वीरतरादिकः||४०|| रेकार्थे तैल्वकं सर्पिर्बस्तिकर्म च शीलयेत्| विशेषादुत्तरान् बस्तीन्|४१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-[సర్వథా-] సర్వేణ చ ప్రకారేణ క్వాథపేయాజలాదిషు, వీరతరాదికో యోజ్యః| విరేచనార్థం తైల్వకం-"శమ్యాకేన" (హృ.చి.అ.3|152) ఇత్యాదినా సాధితం సర్పిరుపయోక్తవ్యం| తథా, బస్తికర్మ-"ప్రాక్ స్నేహ ఏకః" (హృ.సూ.అ.19|63) ఇత్యాదికం శీలయేత్| విశేషేణోత్తరబస్తీనభ్యసేత్|
Adhikarana మూత్రాఘాతేషు ఉత్తరబస్తిర్విశేషతః, శుక్రాశ్మర్యాం ప్రమదాసేవనం (౪౧-౪౩) · Śloka ౪౩
| శుక్రాశ్మర్యాం తు శోధితే||41|| తైర్మూత్రమార్గే బలవాన్ శుక్రాశయవిశుద్ధయే| పుమాన్ సుతృప్తో వృష్యాణాం మాంసానాం కుక్కుటస్య చ||42|| కామం సకామాః సేవేత ప్రమదా మదదాయినీః| |43|
| शुक्राश्मर्यां तु शोधिते||४१|| तैर्मूत्रमार्गे बलवान् शुक्राशयविशुद्धये| पुमान् सुतृप्तो वृष्याणां मांसानां कुक्कुटस्य च||४२|| कामं सकामाः सेवेत प्रमदा मददायिनीः| |४३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రాశ్మర్యాం చ తైః-ఉత్తరబస్తిభిః, మూత్రమార్గే శోధితే సతి పుమాన్ వృష్యాణాం ద్రవ్యాణాం కుక్కుటస్య మాంసానాం చ సుహితః సన్ యథేచ్ఛం మదదాయినీః ప్రమదాః సేవేత శుక్రాశయవిశుద్ధయే| కుక్కుటస్య వృష్యత్వేనైవ సిద్ధే గ్రహణేఽతిశయేన కుక్కుటస్యాత్ర పథ్యత్వమితి జ్ఞాపనార్థం [ పునః ] ఉపాదానం|
Adhikarana ఏవముపశమాభావే రాజ్ఞః ప్రశ్ర్నపూర్వకం శస్త్రావచారణం (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
| సిద్ధైరుపక్రమైరేభిర్న చేచ్ఛాంతిస్తదా భిషక్||43|| ఇతి రాజానమాపృచ్ఛ్య శస్త్రం సాధ్వవచారయేత్| |44|
| सिद्धैरुपक्रमैरेभिर्न चेच्छान्तिस्तदा भिषक्||४३|| इति राजानमापृच्छ्य शस्त्रं साध्ववचारयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏభిః-పూర్వోక్తైః, ఉపక్రమైః సిద్ధైః-అశ్మరీహరైః, యది శమో న స్యాత్, తదేతి రాజానమాపృచ్ఛ్యాశ్మర్యాహరణం శస్త్రం సాధ్వవచారయేత్|
Adhikarana ప్రశ్ర్నప్రకారః (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
కిమాపృచ్ఛ్య ? ఇత్యాహ | అక్రియాయాం ధ్రువో మృత్యుః క్రియాయాం సంశయో భవేత్||44|| నిశ్చితస్యాపి వైద్యస్య బహుశః సిద్ధకర్మణః| |45|
किमापृच्छ्य ? इत्याह | अक्रियायां ध्रुवो मृत्युः क्रियायां संशयो भवेत्||४४|| निश्चितस्यापि वैद्यस्य बहुशः सिद्धकर्मणः| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హే నృపతే జాతవ్యాధావక్రియాయాం-చికిత్సాం వినా, ధ్రువః-ఆవశ్యం, మృత్యుః స్యాత్| అపరం చ క్రియాయాం-చికిత్సాయాం క్రియమాణాయాం, నిశ్చితస్యాపి-శాస్త్రార్థవిదోఽపి, వైద్యస్య తథా బహుశః-అనేకశః, సిద్ధకర్మణో-నిష్పన్నక్రియాక్రమస్యాపి, సంశయో భవేత్-కదాచిజ్జీవతి న వా, ఏవంప్రకారేణ రాజానమాపృచ్ఛయ|
Adhikarana శస్త్రకర్మవిధిః (౪౫-౫౫) · Śloka ౫౫
| అథాతురముపస్నిగ్ధశుద్ధమీషచ్చ కర్శితం||45|| అభ్యక్తస్విన్నవపుషమభుక్తం కృతమంగలం| ఆజానుఫలకస్థస్య నరస్యాంగ్కే వ్యాపాశ్రితం||46|| పూర్వేణ కాయేనోత్తానం నిషణ్ణం వస్త్రచుంభలే| తతోఽస్యాకుంచితే జానుకూర్పరే వాససా దృఢం||47|| సహాశ్రయమనుష్యేణ బద్ధస్యాశ్వాసితస్య చ| నాభేః సమంతాదభ్యజ్యాదధస్తస్యాశ్చ వామతః||48|| మృదిత్వా ముష్టినాఽఽక్రామేద్యావదశ్మర్యధోగతా| తైలాక్తే వర్ధితనఖే తర్జనీమధ్యమే తతః||49|| అదక్షిణే గుదేఽంగుల్యౌ ప్రణిధాయానుసేవని| ఆసాద్య బలయత్నాభ్యామశ్మరీం గుదమేఢ్రయోః||50|| కృత్వాఽంతరే తథా బస్తిం నిర్వలీకమనాయతం| ఉత్పీడయేదంగులిభ్యాం యావద్గ్రంథిరివోన్నతం||51|| శల్యం స్యాత్సేవనీం ముక్త్వా యవమాత్రేణ పాటయేత్| అశ్మమానేన న యథా భిద్యతే సా తథాఽఽహరేత్||52|| సమగ్రం సర్పవక్రేణ, స్త్రీణాం బస్తిస్తు పార్శ్వగః| గర్భాశయాశ్రయస్తాసాం శస్త్రముత్సంగవత్తతః||53|| న్యసేదతోఽన్యథా హ్యాసాం మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| మూత్రప్రసేకక్షణనాన్నరస్యాప్యపి చైకధా||54|| బస్తిభేదోఽశ్మరీహేతుః సిద్ధిం యాతి న తు ద్విధా| |55|
| अथातुरमुपस्निग्धशुद्धमीषच्च कर्शितम्||४५|| अभ्यक्तस्विन्नवपुषमभुक्तं कृतमङ्गलम्| आजानुफलकस्थस्य नरस्याङ्ग्के व्यापाश्रितम्||४६|| पूर्वेण कायेनोत्तानं निषण्णं वस्त्रचुम्भले| ततोऽस्याकुञ्चिते जानुकूर्परे वाससा दृढम्||४७|| सहाश्रयमनुष्येण बद्धस्याश्वासितस्य च| नाभेः समन्तादभ्यज्यादधस्तस्याश्च वामतः||४८|| मृदित्वा मुष्टिनाऽऽक्रामेद्यावदश्मर्यधोगता| तैलाक्ते वर्धितनख़े तर्जनीमध्यमे ततः||४९|| अदक्षिणे गुदेऽङ्गुल्यौ प्रणिधायानुसेवनि| आसाद्य बलयत्नाभ्यामश्मरीं गुदमेढ्रयोः||५०|| कृत्वाऽन्तरे तथा बस्तिं निर्वलीकमनायतम्| उत्पीडयेदङ्गुलिभ्यां यावद्ग्रन्थिरिवोन्नतम्||५१|| शल्यं स्यात्सेवनीं मुक्त्वा यवमात्रेण पाटयेत्| अश्ममानेन न यथा भिद्यते सा तथाऽऽहरेत्||५२|| समग्रं सर्पवक्रेण, स्त्रीणां बस्तिस्तु पार्श्वगः| गर्भाशयाश्रयस्तासां शस्त्रमुत्सङ्गवत्ततः||५३|| न्यसेदतोऽन्यथा ह्यासां मूत्रस्रावी व्रणो भवेत्| मूत्रप्रसेकक्षणनान्नरस्याप्यपि चैकधा||५४|| बस्तिभेदोऽश्मरीहेतुः सिद्धिं याति न तु द्विधा| |५५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-రాజపృచ్ఛనాదనంతరం, ఆతురముపస్నిగ్ధాదిరూపం కృత్వా తతోఽస్య నాభేరధోఽభ్యజ్యాత్| పూర్వముపస్నిగ్ధః పశ్చాచ్ఛుద్ధస్తముపస్నిగ్ధశుద్ధం| తథా, అభుక్తం-అకృతాహారం| తథా, మనాక్ కర్శితం| తథా, అభ్యక్తస్విన్నశరీరం చ| తథా, కృతమంగలం-విహితస్వస్త్యయనం| తథా, నరస్యాన్యస్యాంకమాశ్రితం| కింభూతస్య ? ఆజానుఫలకస్థస్య| ఫలకః-ఆసనవిశేషః, ఆజానుజానుప్రమాణో యః ఫలకస్తస్మిన్ స్థితస్య| తథా, పూర్వేణ కాయేనోత్తానం| తథా, వస్త్రచుంభలే నిషణణం| చుంభలః-తృణమయో ఘటాదీనాం చలనరక్షణార్థమాధారవిశేషో యః క్రియతే స ఉచ్యతే, తథారూపో వస్త్రమయచుంభలో వస్త్రచుంభలః,-వస్త్రం వేష్టయిత్వా కృత ఆసనవిశేషః, తస్మిన్నుపవిష్టం| [తతోఽస్య-] తథాభూతస్యానంతరం, ఆకుంచితే-ఈషత్కుటిలీకృతే, జానుకూర్పరే సతి| జానునీ చ కర్పూరే చ జానుకర్పూరం, తస్మిన్| తథా, ఆశ్రయమనుష్యేణ సహ వాససా సూత్రైర్వా బద్ధస్య-దృఢం కృత్వా ఏవంయంత్రితస్య, ఆశ్రయశ్చాసౌ మనుష్యశ్చ| కస్యాశ్రయః ? ప్రకృతత్వాదాతురస్య, తమాశ్రిత్యాతురస్య స్థితత్వాత్| తథా, ఆశ్వాసితస్య-నిరామయో భవస్రీత్యేవంప్రాయాభిర్వాగ్భిః శీతపవనాదిభిశ్చ సాంత్వితస్య| తతో నాభేరధః సమంతాత్-పరితః, అభ్యజ్యాత్| తస్యాశ్చ-నాభేః, వామతో-వామపార్శ్వే, మృదిత్వా ముష్టినాఽఽక్రామేత్-పీడయేత్, తావద్యావదశ్మర్యధో గతా-అధః ప్రతిపన్నా| తతః-అనంతరం, అదక్షిణే-వామే, తర్జనీమధ్యాంగుల్యౌ వర్ధితనఖే తథా తైలాభ్యక్తే కృత్వా గుదే ప్రణిధాయానుసేవని| అనంతరం బలయత్నాభ్యాం ఆసాద్య-అశ్మరీం ప్రాప్య, గుదమేఢ్రయోరంతరే-మధ్యే కృత్వా, కథం ? కృత్వా-తత్ర నీత్వా, తథా బస్తిం నిర్వలికం కృత్వా, తథా తమనాయతం-అవిస్తీర్ణం సన్నివేశ్య, అనంతరమంగులిభ్యాం-వామహస్తతర్జనీమధ్యమాభ్యాం, ప్రకృతత్వాదశ్మరీముత్పీడయేత్| తావద్యావచ్ఛల్యం-అశ్మర్యాఖ్యం, గ్రంథిరివోన్నతం స్యాత్| అనంతరం సేవన్యా వామపార్శ్వే సేవనీం యవమాత్రేణ త్య(ము)క్త్వా-వర్జయిత్వా, పాటయేచ్ఛస్త్రేణ| కియన్మాత్రం ? అశ్మమానేన,-అశ్మరీప్రమాణేన, న తు తతోఽధికమూనం వా| వ్రణం చ కృత్వాఽశ్మరీం సమగ్రం-నిరవశేషం యథా భవత్యేవం, సర్పఫణవదగ్రవక్రేణ యంత్రేణాహరేత్,-తథా చాకర్షేద్యథా సా హ్రియమాణా న భిద్యతే| భిన్నా హి పునర్వృద్ధిమియాత్| స్త్రీణాం తు బస్తిః పార్శ్వతో భవన్ గర్భాశయాశ్రయో యస్మాత్తత ఉత్సంగవదధః శస్త్రం న్యసేత్-పాతయేత్| అతః-అస్మాచ్ఛస్త్రపాతనవిధానాత్, అన్యథాఽశ్మర్యాహరణార్థం శస్త్రపాతనేన మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| న కేవలం స్త్రీణాం మూత్రప్రసేకక్షణనాన్మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్| యావద్ దీర్ఘకాలానుబంధీ మూత్రప్రసేకక్షణనాన్నరస్యాపి| అపి చ-అన్యచ్చ, ఏకధా-ఏకతో, బస్తిభేదోఽశ్మరీహేతుః-తన్నిమిత్తః, సిధ్యతి క్రియాభ్యాసాన్నిత్యమతివృద్ధత్వాచ్చ శల్యస్యేతి, న తు సహసా శస్త్రాద్యభిఘాతహేతుజ ఏకతో భిన్నోఽపి బస్తిః సిధ్యతి| మర్మవిభాగేఽప్యవాదీత్ (హృ. శా. అ. 4|10)- "ధనుర్వక్రో బస్తిః సద్యో నిహంతి" ఇతి| అశ్మరీహేతురపి యో బస్తిభేదో ద్విధా-ఉభయతః, సోఽపి మ సిధ్యతి, వ్రణస్వభావాత్|
Adhikarana విశల్యస్య విధిః (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
| విశల్యముష్ణపానీయద్రోణ్యాం తమవగాహయేత్||55|| తథా న పూర్యతేఽస్త్రేణ బస్తిః, పూర్ణే తు పీడయేత్| మేఢ్రాంతః క్షీరివృక్షాంబు|56|
| विशल्यमुष्णपानीयद्रोण्यां तमवगाहयेत्||५५|| तथा न पूर्यतेऽस्त्रेण बस्तिः, पूर्णे तु पीडयेत्| मेढ्रान्तः क्षीरिवृक्षाम्बु|५६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశల్యం-నిర్గతాశ్మరీకం, ఉష్ణపానీయద్రోణ్యాం తం-ఆతురం, అవగాహయేత్| తథా-తేనవగాహనేన, బస్తిరస్రేణ న పూర్యతే| ఏవమపి కృతే దైవదస్రేణ తు పూర్ణే బస్తౌ క్షీరివృక్షాంబు మేఢ్రాంతః-మేఢ్రే, పీడయేత్| క్షీరివృక్షకషాయేణోత్తరబస్తిం దద్యాదిత్యర్థః| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థకపీతనప్లక్షాః-క్షీరిణః|
Adhikarana మూత్రసంశుద్ధౌ గుడసౌహిత్యం, యవాగూః, ఓదనం, మాంసరసాః (౫౬-౫౮) · Śloka ౫౮
| మూత్రసంశుద్ధయే తతః||56|| కుర్యాట్గుడస్య సౌహిత్యం మధ్వాజ్యాక్తవ్రణః పిబేత్| ద్వౌ కాలౌ సఘృతాం కోష్ణాం యవాగూం మూత్రశోధనైః||57|| త్ర్యహం, దశాహం పయసా గుడాఢ్యేనాల్పమోదనం| భుంజీతోర్ధ్వం ఫలామ్లైశ్చ రసైర్జాంగలచారిణాం||58||
| मूत्रसंशुद्धये ततः||५६|| कुर्याट्गुडस्य सौहित्यं मध्वाज्याक्तव्रणः पिबेत्| द्वौ कालौ सघृतां कोष्णां यवागूं मूत्रशोधनैः||५७|| त्र्यहं, दशाहं पयसा गुडाढ्येनाल्पमोदनम्| भुञ्जीतोर्ध्वं फलाम्लैश्च रसैर्जाङ्गलचारिणाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-అనంతరం, మూత్రస్య సంశుద్ధ్యర్థం గుడస్య సౌహిత్యం-తృప్తిం, కుర్యాత్| తతో మధ్వాజ్యాక్తవ్రణో నరో ద్వౌ కాలౌ [ మూత్రశోధనైః- ] త్రపుసైర్వారుకూష్మాండగోక్షురాదిభిః కృతాం, యవాగూం సఘృతాం కోష్ణాం త్ర్యహం పిబేత్| అనంతరం దశాహం గుడాఢ్యేన-బహుగుడేన, క్షీరేణాల్పమోదనమద్యాత్| ఉర్ధ్వం-దశాహాదనంతరం, జాంగలచారిణాం ప్రాణినాం రసైర్మాంసరసౌదనం చ మాత్రాయా భుంజీత| ఫలామ్లైరితి కోలదాడిమాద్యమ్లైః, న తు మస్తుకాంజికాద్యమ్లైరిత్యర్థః|
Adhikarana అశ్మరీవ్రణే ప్రక్షాలనం, లేపః, తైలం (౫౯-౬౦) · Śloka ౬౦
క్షీరివృక్షకషాయేణ వ్రణం ప్రక్షాల్య లేపయేత్| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాయష్ట్యాహ్వనయనౌషధైః||59|| వ్రణాభ్యంగే పచేత్తైలమేభిరేవ నిశాన్వితైః| |60|
क्षीरिवृक्षकषायेण व्रणं प्रक्षाल्य लेपयेत्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठायष्ट्याह्वनयनौषधैः||५९|| व्रणाभ्यङ्गे पचेत्तैलमेभिरेव निशान्वितैः| |६०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షీరివృక్షకషాయేణ వ్రణం ప్రక్షాల్య ప్రపౌండరీకాదిభిర్లేపయేత్| నయనౌషధం-పాట్టికారోధ్రం| ఏభిరేవ-ప్రపౌండరీకాదిభిః, హరిద్రాన్వితైర్వ్రణాభ్యంగవిషయే తైలం పచేత్|
Adhikarana అశ్మరీ వ్రణే స్వేదః, అగచ్ఛతి మూత్రే దాహః, గచ్ఛతిమూత్రే బస్తయః (౬౦-౬౨) · Śloka ౬౨
| దశాహం స్వేదయేచ్చైనం, స్వమార్గం సప్తరాత్రతః||60|| మూత్రే త్వగచ్ఛతి దహేదశ్మరీవ్రణమగ్నినా| స్వమార్గప్రతిపత్తౌ తు స్వాదుప్రాయైరుపాచరేత్||61|| తం బస్తిభిః| |62|
| दशाहं स्वेदयेच्चैनं, स्वमार्गं सप्तरात्रतः||६०|| मूत्रे त्वगच्छति दहेदश्मरीव्रणमग्निना| स्वमार्गप्रतिपत्तौ तु स्वादुप्रायैरुपाचरेत्||६१|| तं बस्तिभिः| |६२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏనం చ వ్రణం దశాహం స్వేదయేత్| స్వేదనాదనంతరం తు- పునః, సప్తరాత్రేణ స్వమార్గం మూత్రేఽగచ్ఛతి సత్యశ్మరీవ్రణమగ్నినా దహేద్వైద్య ఇతి| మూత్రస్య స్వమార్గప్రతిపత్తౌ సత్యాం తం-ఆతురం, స్వాదుప్రాయైః-మధురభూయిష్ఠద్రవ్యసాధితైః, బస్తిభిః-ఉత్తరబస్త్యాదిభేదభిన్నైః, ఉపాచరేత్-ఉపక్రమేత్|
Adhikarana రూఢవ్రణేఽపి వర్షపర్యంతం నగాద్యారోహణనిషేధః (౬౨) · Śloka ౬౨
న చారోహేద్వర్షం రూఢవ్రణోఽపి సః| నగనాగాశ్వవృక్షస్త్రీరథాన్నాప్సు ప్లవేత చ||62||
न चारोहेद्वर्षं रूढव्रणोऽपि सः| नगनागाश्ववृक्षस्त्रीरथान्नाप्सु प्लवेत च||६२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రూఢవ్రణోఽపి [సః-] అశ్మర్యాతురో, వర్షం యావన్నగాదీన్నారోహేత్| అప్సు చ న ప్లవేత|
Adhikarana శస్త్రకర్మణి వర్జ్యాని మర్మాణి (౧౧) · Śloka ౧౧
మూత్రశుక్రవహౌ బస్తివృషణౌ సేవనీం గుదం| మూత్రప్రసేకం యోనిం చ శస్త్రేణాష్టౌ వివర్జయేత్||63|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మూత్రాఘాతచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||
मूत्रशुक्रवहौ बस्तिवृषणौ सेवनीं गुदम्| मूत्रप्रसेकं योनिं च शस्त्रेणाष्टौ विवर्जयेत्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने मूत्राघातचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశ్మరీవ్రణావసరే తదర్థమన్యార్థమపి మూత్రవహాదీని [ అష్టౌ ] మర్మాణి శస్త్రేణ వర్జయేత్| తత్ర మూత్రవహస్రోతశ్ఛేదాన్మూత్రపూర్ణబస్తేర్మరణం స్యాత్, శుక్రవహస్రోతశ్ఛేదానమరణం క్లైవ్యం వా, బస్తిగుదచ్ఛేదాత్సద్యో మరణం, వృషణస్రోతశ్ఛేదాత్ ధ్వజభంగః, సేవనీయోనిచ్ఛేదాద్రుజాప్రాదుర్భావః, మూత్రప్రసేకస్రోతశ్ఛేదాన్మూత్రప్రస్రవణమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే మూత్రాఘాతచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 11||