Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
chardyādicikitsitādanantaraṁ madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyahēturyatastr̥ṣṇāyā yathā vātapittē kāraṇaṁ tathā madātyayasyāpi|
Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
chardyādicikitsitādanantaraṁ madātyayacikitsitārambhaḥ| cikitsāsāmānyahēturyatastr̥ṣṇāyā yathā vātapittē kāraṇaṁ tathā madātyayasyāpi|
Adhikarana madātyayādicikitsitādhyāyaḥ madātyayē cikitsāprakāraḥ (2-1) · Śloka 1
āthātō madātyayādicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) yaṁ dōṣamadhikaṁ paśyēttasyādau pratikārayēt| kaphasthānānupūrvyā ca tulyadōṣē madātyayē||1||
आथातो मदात्ययादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) यं दोषमधिकं पश्येत्तस्यादौ प्रतिकारयेत्| कफस्थानानुपूर्व्या च तुल्यदोषे मदात्यये||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-yaṁ dōṣaṁ-tatra madātyayē vātādikaṁ, ulbaṇaṁ paśyēt-lakṣayējjānīyāt| tasya-dōṣasya, ādau-prathamata ēva, pratikārayēt-pratikāraṁ kuryāt| ēvaṁ viṣamadōṣō madātyayaścikitsyaḥ| tulyadōṣē punarmadātyayē kaphasthānānupūrvyā dōṣān pratikārayēt| kimētyēvaṁ kriyatē ? ityāha-
Adhikarana tatra hētuḥ (2) · Śloka 2
pittamārutaparyantaḥ prāyēṇa hi madātyayaḥ| |2|
पित्तमारुतपर्यन्तः प्रायेण हि मदात्ययः| |२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-hi-yasmāt, kālakramēṇa pittamārutāvasānō bāhulyēna madātyayaḥ syāt| prathamaṁ kaphasyādhikyam| tataḥ pittamārutā vadhikau bhavataḥ| kaphasthānānupūrvīvyākhyānaṁ jvaracikitsitē (ślō.148) vyākhyātam|
Adhikarana madyōtpannavyādhērmadyamēvauṣadham (2-3) · Śloka 3
| hīnamithyātipītēna yō vyādhirupajāyatē||2|| samapītēna tēnaiva sa madyēnōpaśāmyati| |3|
| हीनमिथ्यातिपीतेन यो व्याधिरुपजायते||२|| समपीतेन तेनैव स मद्येनोपशाम्यति| |३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hīnamithyātipītēna madyēna yō vyādhirutpadyatē, saḥ-vyādhiḥ, tēnaiva madyēna samapītēna-samyaṅmātrayā pītēna, śāmyati| "yāvad dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvanna kṣōbhatē manaḥ| tāvadēva virantavyaṁ madyādātmavatā sadā||" (ślō.14) ityēvaṁ lakṣaṇaṁ pānaṁ samamēva pītam| yēnaiva mārdvīkēnāthavā mādhavēna gāḍādinā vā yō jātō vyādhiḥ sa tēnaiva mārdvīkādinā śāmyati| kuta ēvaṁ syāt ? ityāha-
Adhikarana madyasya viṣasādr̥śyam (3) · Śloka 3
| madyasya viṣasādr̥śyāt|3|
| मद्यस्य विषसादृश्यात्|३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathā tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairviṣaṁ yuktaṁ tathaiva tatsaṅkhyā tairēva guṇairmadyamapi yuktam| tataśca madyēnaiva śāntiryuktā| nanu, yadi viṣasādr̥śyaṁ madyasya, tatō yathā viṣasya viṣāntarēṇa śāntistathā madyasyāpi madyāntarēṇa śāntiḥ prāptētyāśaṅkhyāha-
Adhikarana ataḥ viṣajavyādhērapi viṣāntaramauṣadham (3-4) · Śloka 4
| viṣaṁ tūtkarṣavr̥ttibhiḥ||3|| tīkṣṇādibhirguṇairyōgādviṣāntaramapēkṣatē| |4|
| विषं तूत्कर्षवृत्तिभिः||३|| तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्योगाद्विषान्तरमपेक्षते| |४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-satyamētat| ēvaṁ prāptam| kintu guṇairdaśabhirutkarṣavr̥ttibhiḥ-adhikaśaktisvarūpaiḥ, tīkṣṇādibhiryōgāt-sambandhāt, viṣaṁ viṣāntaramapēkṣatē| na tu taddhīnāttadēva svōtthē rōgē praśamāyālam| madyaṁ tu hīnavr̥ttibhirdaśabhirguṇairyōgānna madyāntaramapēkṣatē| ēvaṁ tīkṣṇādīnāṁ guṇānāṁ hīnōtkarṣabhēdādviṣānmadyasya vailakṣaṇyam|
Adhikarana madyōtpannavyādhērmadyauṣadhatvē upapattiḥ (4-7) · Śloka 7
| tīkṣṇōṣṇēnātimātrēṇa pītēnāmlavidāhinā||4|| madyēnānnarasaklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ gataḥ| yān kuryānmadatr̥ṇmōhajvarāntardāhavibhramān||5|| madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa ruddhaḥ srōtaḥsu mārutaḥ| sutīvrā vēdanā yāśca śirasyasthiṣu sandhiṣu||6|| jīrṇāmamadyadōṣasya prakāṅkṣālāghavē sati| yaugikaṁ vidhivadyuktaṁ madyamēva nihanti tān||7||
| तीक्ष्णोष्णेनातिमात्रेण पीतेनाम्लविदाहिना||४|| मद्येनान्नरसक्लेदो विदग्धः क्षारतां गतः| यान् कुर्यान्मदतृण्मोहज्वरान्तर्दाहविभ्रमान्||५|| मद्योत्क्लिष्टेन दोषेण रुद्धः स्रोतःसु मारुतः| सुतीव्रा वेदना याश्च शिरस्यस्थिषु सन्धिषु||६|| जीर्णाममद्यदोषस्य प्रकाङ्क्षालाघवे सति| यौगिकं विधिवद्युक्तं मद्यमेव निहन्ति तान्||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-svabhāvata ēva tīkṣṇōṣṇēna tathā'timātrēṇa tathā'mlavidāhinā madyēna pītēnānnarasaklēdō vidagdhaḥ kṣāratāṁ ca gatō yan madādīn kuryāt| tathā mārutō madyōtkliṣṭēna dōṣēṇa srōtaḥsuruddhō yā dāruṇā mūrdhādiṣu vēdanāḥ kuryāt tān-madādīn, tāśca vēdanāḥ madyamēva yaugikaṁ vidhinā yuktaṁ nihanti| kimbhūtasya puruṣasya ? jīrṇāmamadyadōṣasya, tathā prakāṅkṣāyāṁ lāghavēsati, tē ca tāśca tān, "pumān striyā" ityēkaśēṣaḥ| nanu, yadi madyamēva tānnihanti tataścikitsāntarārambhō na yuktaḥ| maivam| bahvayō hi cikitsāḥ pratirōgaṁ prōktāḥ| tasmāccikitsāntarōpanyāsō yukta ēva| nanu, kathaṁ tān madyamēva nihanti ? ityāha-
Adhikarana atra hētuḥ (8) · Śloka 8
kṣārō hi yāti mādhuryaṁ śīghramamlōpasaṁhitaḥ| madyamamlēṣu ca śrēṣṭhaṁ dōṣaviṣyandanādalam||8||
क्षारो हि याति माधुर्यं शीघ्रमम्लोपसंहितः| मद्यमम्लेषु च श्रेष्ठं दोषविष्यन्दनादलम्||८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmāt kṣārō'mlōpasaṁhitō drāgēva mādhuryaṁ yāti| amlēṣu madhyē madyaṁ dōṣaviṣyandanāt [alaṁ-] paryāptam|
Adhikarana guṇayuktaṁ madyaṁ dhātusāmyakaram (9) · Śloka 9
tīkṣṇōṣṇādyaiḥ purā prōktairdīpanādyaistathā guṇaiḥ| sātmyatvācca tadēvāsya dhātusāmyakaraṁ param||9||
तीक्ष्णोष्णाद्यैः पुरा प्रोक्तैर्दीपनाद्यैस्तथा गुणैः| सात्म्यत्वाच्च तदेवास्य धातुसाम्यकरं परम्||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-purā-madātyayanidānōktaistīkṣṇōṣṇādyairguṇaiḥ (ni. a. 6/1) tathā madyavargōktairdīpanādyairguṇaiḥ (sū. a. 5/62) karaṇabhūtaiḥ, tadēva-madyaṁ, suṣṭhu dhātusāmyakaram| dhātusāmyakaramiti hētau ṭaḥ|
Adhikarana pānātyayauṣadhakālaḥ (10) · Śloka 10
saptāhamaṣṭarātraṁ vā kuryātpānātyayauṣadham| jīryatyētāvatā pānaṁ kālēna vipathāśritam||10||
सप्ताहमष्टरात्रं वा कुर्यात्पानात्ययौषधम्| जीर्यत्येतावता पानं कालेन विपथाश्रितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saptāhamathavā'ṣṭarātraṁ pānātyayauṣadhaṁ kuryāt-nādhikaṁ kālam| yata ētāvatā kālēna vimargasthaṁ tat pānaṁ-madyapānaṁ, pariṇamati|
Adhikarana tataḥ paraṁ yathāyathaṁ rōgauṣadham (11) · Śloka 11
paraṁ tatō'nubadhnāti yō rōgastasya bhēṣajam| yathāyathaṁ prayuñjīta kr̥tapānātyayauṣadhaḥ||11||
परं ततोऽनुबध्नाति यो रोगस्तस्य भेषजम्| यथायथं प्रयुञ्जीत कृतपानात्ययौषधः||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tataḥ-tasmātkālāt, paraṁ-ūrdhvaṁ, yō rōgō'nubadhnāti, tasya-rōgasya, kr̥tapānātyayauṣadhaśca yathāsvaṁ bhēṣajaṁ prayuñjīta| iti sāmānyēna cikitsitamuktvā viśēṣēṇāha-
Adhikarana vātādikē madātayē piṣṭakr̥taṁ madyam vātādikē madātayē māṁsarasāḥ vātādikē madātayē rāgaṣāḍavāḥ vātādikē madātayē gōdhūmamāṣānnam vātādikē madātayē acchavārūṇī vātādikē madātayē svarasakkāthāḥ vātādikē madātayē mastvādi vātādikē madātayē abhyaṅgādi vātādikē madātayē prāvaraṇam vātādikē madātayē dhūmō'nulēpanaṁ ca vātādikē madātayē stryaḥ (12-19) · Śloka 19
tatra vātōlbaṇē madyaṁ dadhātipiṣṭakr̥taṁ yutam| bījapūrakavrukṣāmlakōladāḍimadīpyakaiḥ||12|| yavānīhapuṣājājīvyōṣatrilavaṇārdrakaiḥ| śulyirmāṁsairharitakaiḥ snēhavadbhiśca sakubhiḥ||13|| uṣṇasnigdhāmlalavaṇā mēdyamāṁsarasā hitāḥ| āmrāmrātakapēśībhiḥ saṁskr̥tā rāgaṣāḍavāḥ||14|| gōdhūmamāṣavikr̥tirmr̥duścitrā mukhapriyā| ārdrikārdrakakulmāṣasuktamāṁsādigarbhiṇī||15|| surabhirlavaṇā śītā nirgadā vā'cchhavāruṇī| sarasō dāḍimāt kvāthaḥ pañcamūlātkanīyasaḥ||16|| śuṇṭhīdhānyāttathā mustusuktāmbhōcchhāmlakāñjikam abhyaṅgōdvartanasnānamuṣṇaṁ prāvaraṇaṁ ghanam||17|| ghanaścāgurujō dhūpaḥ paṅkaścāgurukuṅkumaḥ| kucōruśrōṇiśālinyō yauvanōṣṇāṅgayaṣṭayaḥ||18|| harṣēṇāliṅganē yuktāḥ priyāḥ saṁvāhanēṣu ca| |19|
तत्र वातोल्बणे मद्यं दधातिपिष्टकृतं युतम्| बीजपूरकव्रुक्षाम्लकोलदाडिमदीप्यकैः||१२|| यवानीहपुषाजाजीव्योषत्रिलवणार्द्रकैः| शुल्यिर्मांसैर्हरितकैः स्नेहवद्भिश्च सकुभिः||१३|| उष्णस्निग्धाम्ललवणा मेद्यमांसरसा हिताः| आम्राम्रातकपेशीभिः संस्कृता रागषाडवाः||१४|| गोधूममाषविकृतिर्मृदुश्चित्रा मुखप्रिया| आर्द्रिकार्द्रककुल्माषसुक्तमांसादिगर्भिणी||१५|| सुरभिर्लवणा शीता निर्गदा वाऽच्छवारुणी| सरसो दाडिमात् क्वाथः पञ्चमूलात्कनीयसः||१६|| शुण्ठीधान्यात्तथा मुस्तुसुक्ताम्भोच्छाम्लकाञ्जिकम् अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानमुष्णं प्रावरणं घनम्||१७|| घनश्चागुरुजो धूपः पङ्कश्चागुरुकुङ्कुमः| कुचोरुश्रोणिशालिन्यो यौवनोष्णाङ्गयष्टयः||१८|| हर्षेणालिङ्गने युक्ताः प्रियाः संवाहनेषु च| |१९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[tatra-] tēṣu madātyayēṣu madhyē, vātādhikē madātyayē piṣṭakr̥taṁ madyaṁ dadyāt| bījapūrakādibhirdēśasātmyādivaśādyastaiḥ samastairyathāyōgayuktam| tathā, mēdyasya-mēdurasya, māṁsasyarasā hitāḥ| kimbhūtāḥ ? uṣṇāḥ snigdhāmalalavaṇāśca| tathā, rāgāḥ ṣāḍavāścāmrāmrātakapēśībhiḥ saṁskr̥tā hitāḥ| lakṣaṇamēṣāmr̥tucaryāmuktam (hr̥.sū.a.3/30)| tathā, gōdhūmamāṣayōrvikr̥tirhitā| kimbhūtā ? mr̥duḥ-atīkṣṇā, citrā-nānāprakārā, mukhapriyā-vadanarucikr̥t| tathā, ārdrikādigarbhiṇī| [tathā,] acchavāruṇī ca hitā| kimbhūtā ? surabhirlavaṇā śītā ca| tathā nirgadā-purāṇā| tathā, dāḍimātsvarasō hitaḥ| pañcamūlāt kanīyasō-hr̥svāt, kvāthaḥ| śuṇṭhīdhānyācca kvāthō hitaḥ| tathā, mastvādi hitam| tathā, abhyañjanādi uṣṇaṁ hitam| prāvaraṇaṁ-ācchhadanaṁ, ghanaṁ hitam, agarujaśca dhūpō ghanō-bahulō, hitaḥ| agarukuṅkumapaṅkānulēpanaṁ hitam| tathā, priyā harṣēṇa-prītyā, āliṅganaṁ-pariṣvaṅgaḥ, tatra yuktāḥ, saṁvāhanēṣu-śarīramardanēṣu ca, yuktā hitāḥ| kucāścōravaśca śrōṇayaśca tēna śālantē yāstā ēvam| tathā, yauvanē nōṣṇā'ṅgayaṣṭiḥ-śarīralatā, yāsāṁ tā ēvam|
Adhikarana pittādhikē śārkarādimadyam pittādhikē pānakam (19-21) · Śloka 21
| pittōlbaṇē bahujalaṁ śārkaraṁ madhu vā yutam||19|| rasairdāḍimakharjūrabhavyadrākṣāparūṣajaiḥ| suśītaṁ sasitāsaktu yōjyaṁ tādr̥k ca pānakam||20|| svāduvargakaṣāyairvā yuktaṁ madyaṁ samākṣikam| |21|
| पित्तोल्बणे बहुजलं शार्करं मधु वा युतम्||१९|| रसैर्दाडिमख़र्जूरभव्यद्राक्षापरूषजैः| सुशीतं ससितासक्तु योज्यं तादृक् च पानकम्||२०|| स्वादुवर्गकषायैर्वा युक्तं मद्यं समाक्षिकम्| |२१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-pittādhikē madātyayē bahujalaṁ śārkaraṁ-madyaviśēṣaṁ yōjyam| madhu-makṣikaṁ vā, rasairdāḍimādijairyuktam| tacca suṣṭhu śītaṁ kr̥tvā yōjyam| paruṣakāṇyatra madhurāṇi yōjyāni nāmlāni, tēṣāṁ kaphapittakaratvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/132) "amlaṁ paruṣakaṁ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaślēṣmaprakōpīṇi" iti| tādr̥k ca-suśītaṁ, panakaṁ yōjyam| kimbhūtam ? saha sitāsaktubhirvatatē yattadēvam| saktavaśca lājānāṁ yōjyāḥ, yōgyataratvāt, na tu yavānām| tathā, svāduvargasya kvāthēna saṁyuktaṁ madyaṁ samākṣikaṁ yōjyam|
Adhikarana pittādhikē śālyādyannam (21-22) · Śloka 22
| śāliṣaṣṭikamaśnīyācchaśājaiṇakapiñjalaiḥ||21|| satīnamudgāmalakapaṭōlīdāḍimai rasaiḥ| |22|
| शालिषष्टिकमश्नीयाच्छशाजैणकपिञ्जलैः||२१|| सतीनमुद्गामलकपटोलीदाडिमै रसैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śāliṣaṣṭika bhuñjīta| kaiḥ saha ? śaśādijai rasairdē śādisātmyavaśāt satīnādijaiśca rasaiḥ|
Adhikarana pittādhikē samutlkiṣṭakaphapittē vamanam,pittādhikē tataḥ saṁsargīkramaḥ (22-24) · Śloka 24
| kaphapittaṁ samuktliṣṭamullikhēttr̥ḍvidāhavān||22|| pītvā'mbu śītaṁ madyaṁ vā bhūrīkṣurasasaṁyutam| drākṣārasaṁ vā saṁsargī tarpaṇādiḥ paraṁ hitaḥ||23|| tathā'gnirdīpyatē tasya dōṣaśēṣānnapācanaḥ| |24|
| कफपित्तं समुक्त्लिष्टमुल्लिखेत्तृड्विदाहवान्||२२|| पीत्वाऽम्बु शीतं मद्यं वा भूरीक्षुरससंयुतम्| द्राक्षारसं वा संसर्गी तर्पणादिः परं हितः||२३|| तथाऽग्निर्दीप्यते तस्य दोषशेषान्नपाचनः| |२४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ḍvidāhavān madātyayī kaphapittaṁ samutkliṣṭaṁ-samutthitaṁ svasthānāccyutābhāsaṁ, samyagvamēt| kiṁ kr̥tvā ? ambu śītaṁ pītvā, madyaṁ vā bhūriṇēkṣurasēna saṁyutaṁ pītvā, athavā drākṣārasaṁ pītvā| paraṁ-anantaraṁ, saṁsargī tarpaṇādiḥ suṣṭhu hitaḥ| kr̥tavamanādikasyānantaraṁ pēyādikramaḥ saṁsargītyucyatē| ēvaṁ kr̥tē sati tasya-madātyayinaḥ, agnirdīpyatē| kimbhūtaḥ ? dōṣaśēṣasyānnasya-āhārasya ca, pācanaḥ|
Adhikarana pittādhikē saraktaniṣṭhīvakāsādau auṣadham (24-26) · Śloka 26
| kāsē saraktaniṣṭhīvē pārśvastanarujāsu ca||24|| tr̥ṣṇāyāṁ savidāhāyāṁ sōtklēśē hr̥dayōrasi| guḍūcībhadramustānāṁ paṭōlasyāthava rasam||25|| saśr̥ṅgabēraṁ yuñjīta tittiripratibhōjanam| |26|
| कासे सरक्तनिष्ठीवे पार्श्वस्तनरुजासु च||२४|| तृष्णायां सविदाहायां सोत्क्लेशे हृदयोरसि| गुडूचीभद्रमुस्तानां पटोलस्याथव रसम्||२५|| सशृङ्गबेरं युञ्जीत तित्तिरिप्रतिभोजनम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-pittamadātyayē kāsē raktaniṣṭhīvasahitē pārśvādirujāsu ca tr̥ṣṇāyāṁ vidāhasitāyāṁ hr̥daya urasi ca sōtklēśē sati guḍūcyādīnāṁ rasamathavā paṭōlasya rasaṁ sanāgaraṁ yuñjīta| alpastittiristittiriprati| "suppratinā mātrārthē" ityavyayībhāvaḥ|
Adhikarana pittādhikē atitr̥ṣṇādau pānamannaṁ ca (26-27) · Śloka 27
| tr̥ṣyatē cāti balavadvātapittē samuddhatē||26|| dadyād drākṣārasaṁ pānaṁ śītaṁ dōṣānulōmanam| jīrṇē'dyānmadhurāmlēna chāgamāṁsarasēna ca||27||
| तृष्यते चाति बलवद्वातपित्ते समुद्धते||२६|| दद्याद् द्राक्षारसं पानं शीतं दोषानुलोमनम्| जीर्णेऽद्यान्मधुराम्लेन छागमांसरसेन च||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atitr̥ṣyatē ca puruṣāya vātapittē'dhikē sati drākṣārasapānaṁ dadyāt| kimbhūtam ? śītalaṁ tathā dōṣānulōmanam| jīrṇē ca tasmin chāgamāṁsarasēna madhurāmlēnāśnīyāt|
Adhikarana pittādhikē tr̥ṣṇāyāṁ pānam (28-29) · Śloka 29
tr̥ṣyalpaśaḥ pibēnmadyaṁ madaṁ rakṣan bahūdakam| mustadāḍimalājāmbu jalaṁ vā parṇinīśr̥tam||28|| pāṭalyutpalakandairvā svabhāvādēva vā himam| |29|
तृष्यल्पशः पिबेन्मद्यं मदं रक्षन् बहूदकम्| मुस्तदाडिमलाजाम्बु जलं वा पर्णिनीशृतम्||२८|| पाटल्युत्पलकन्दैर्वा स्वभावादेव वा हिमम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ṣi satyāmalpaṁ-mandaṁ, madaṁ rakṣan bahūdakaṁ madyaṁ pibēt| mustādijalaṁ vā pibēt| parṇinībhiḥ kvathitaṁ vā paṭō (pāṭa)lyādiśr̥tāṁ vā sarvamētacchītaṁ pātvyam| yattōyaṁ svabhāvādēva vā himamiti|
Adhikarana pittādhikē abdhātukṣīṇādau pānam (29-30) · Śloka 30
| madyātipānādabdhātau kṣīṇē tējasi cōddhatē||29|| yaḥ śuṣkagalatālōvṣṭhō jihvāṁ niṣkr̥ṣya cēṣṭatē| pāyayētkāmatō'mbhastaṁ niśīthapavanāhatam||30||
| मद्यातिपानादब्धातौ क्षीणे तेजसि चोद्धते||२९|| यः शुष्कगलतालोव्ष्ठो जिह्वां निष्कृष्य चेष्टते| पाययेत्कामतोऽम्भस्तं निशीथपवनाहतम्||३०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyātipānāddhētōrabdhātau kṣīṇē-alpībhūtē, tējasi cōddhatē-kṣōbhitē sati, yaḥ puruṣaḥ śuṣkagalatālvōṣṭhaḥ san jihvāṁ niṣkr̥ṣya-niḥsārya, cēṣṭatē-itaścētaśca luṭhti, taṁ-naraṁ, kāmataḥ-icchayā, ambhō niśīthē yaḥ pavanastēnāhataṁ pāyayēt|
Adhikarana pittādhikē tr̥'ṇānāśakō mukhālēpaḥ (31) · Śloka 31
kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrīkācukrikārasaḥ| pañcāmlakō mukhālēpaḥ sadyastr̥ṣṇaṁ niyacchati||31||
कोलदाडिमवृक्षाम्लचुक्रीकाचुक्रिकारसः| पञ्चाम्लको मुख़ालेपः सद्यस्तृष्णं नियच्छति||३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-kōlādibhiḥ pañcāmlakō mukhālēpō drāk tr̥ṣṇāṁ śamayati|
Adhikarana pittādhikē dāhē'tiśiśirō vidhiḥ pittādhikē dāhē'rōhiṇīśirāvēdhaḥ (32-33) · Śloka 33
tvacaṁ prāptaśca pānōṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ| dāhaṁ prakurutē ghōraṁ tatrātiśiśirō vidhiḥ||32|| aśāmyati rasaistr̥ptē rōhiṇīṁ vyadhayēcchirām| |33|
त्वचं प्राप्तश्च पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छितः| दाहं प्रकुरुते घोरं तत्रातिशिशिरो विधिः||३२|| अशाम्यति रसैस्तृप्ते रोहिणीं व्यधयेच्छिराम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pānasya madyasyōṣmā tvacaṁ prāptaḥ pittaraktābhyāmabhimūrcchitō-miśritō, dāhaṁ dāruṇaṁ prakarṣēṇa kurutē| tatra-dāhē, [ati] śītō vidhiḥ kāryaḥ| śītōpacārēṇāpyaśāmyati sati dāhē māṁsarasaistr̥ptē narē rōhiṇīsaṁjñāṁ śirāṁ vyadhayēt, vaidya iti śēṣaḥ| vyadhayēditi 'ghaṭāditvānmatvē' hRasvaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 atha dāhaprakaraṇam| dahaḥ saptadhā,-madyajaḥpittajastr̥ḍrōdhajaḥ kṣayajōraktapūrṇajō marmābhighātajaścēti| māha-tvacaṁ prāptastviti| saṅgrahē|
Adhikarana kaphādhikē vamanōpavāsau,kaphādikē śuṇṭhyādiśītakaśāyaḥ (33-34) · Śloka 34
| ullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēcchlēṣmōlbaṇaṁ pibēt||33|| śītaṁ śuṇṭhīsthirōdīcyaduḥsparśānyatamōdakam| |34|
| उल्लेख़नोपवासाभ्यां जयेच्छ्लेष्मोल्बणं पिबेत्||३३|| शीतं शुण्ठीस्थिरोदीच्यदुःस्पर्शान्यतमोदकम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślēṣmādhikaṁ madātyayaṁ vamanōpavāsābhyāṁ jayēt| śuṇṭhyādyanyatamōdakaṁ śītakaṣāyaṁ pibēt|
Adhikarana kaphādhikē nirāmakṣudhitē śārkarādimadyam (34-35) · Śloka 35
| nirāmaṁ kṣudhitaṁ kālē pāyayēdvahumākṣikam||34|| śārkaraṁ madhu vā jīrṇamariṣṭaṁ sīdhumēva vā| rūkṣatarpaṇasaṁyuktaṁ yavānīnāgarānvitam||35||
| निरामं क्षुधितं काले पाययेद्वहुमाक्षिकम्||३४|| शार्करं मधु वा जीर्णमरिष्टं सीधुमेव वा| रूक्षतर्पणसंयुक्तं यवानीनागरान्वितम्||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatō nirāmaṁ jātakṣudhaṁ santaṁ, kālē-yatōcitē, śārkaraṁ bahumākṣikaṁ-bahukṣaudraṁ, pāyayēt| madhu-mārdvīkaṁ, vā bahukṣaudram| dvayamapyētat purāṇam| tathā, ariṣṭaṁ-abhayādikr̥taṁ, pāyayēt| sīdhuṁ vā pāyayēt| kimbhūtam ? rūkṣāyē tarpaṇāstaiḥ saṁyuktaṁ [tathā] yavānīśuṇṭhībhyāṁ saṁyuktam|
Adhikarana kaphādikē yavagōdhūmādyannaṁ māṁsarasaśca (36-37) · Śloka 37
yūṣēṇa yavagōdhūmaṁ tanunā'lpēna bhōjayēt| uṣṇāmlakaṭutiktēna kaulatthēnālpasarpiṣā||36|| śuṣkamūlakajaiścchāgai rasairvā dhanvacāriṇām| sāmlavētasavr̥kṣāmlapaṭōlīvyōṣadāḍimaiḥ||37||
यूषेण यवगोधूमं तनुनाऽल्पेन भोजयेत्| उष्णाम्लकटुतिक्तेन कौलत्थेनाल्पसर्पिषा||३६|| शुष्कमूलकजैश्च्छागै रसैर्वा धन्वचारिणाम्| साम्लवेतसवृक्षाम्लपटोलीव्योषदाडिमैः||३७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā kaulatthēna yūṣēṇa yavagōdhūmaṁ bhōjayēt| kimbhūtēna ? tanunā-svacchēna| tathā, alpēnōṣṇāmlakaṭutiktēnālpaghr̥tēna| athavā, śuṣkamūlakajai rasaiśchāraivā rasairdhanvacāriṇāṁ vā rasairbhōjayēt| kimbhūtaiḥ ? sahāmlavētasatittiḍīkapaṭōlapatratrikaṭukadāḍimaiḥ|
Adhikarana kaphādikē māṁsaṁ mādhavapānaṁ ca (38-40) · Śloka 40
prabhūtaśuṇṭhīmaricaharitārdrakapēśikam| bījapūrarasādyamlabhr̥ṣṭanīrasarvatitam||38|| karīrakaramardādi rōciṣṇu bahuśālanam| pravyaktāṣṭāṅgalavaṇaṁ vikalpitanimardakam||39|| yathāgni bhakṣayan māṁsaṁ mādhavaṁ nigadaṁ pibēt| |40|
प्रभूतशुण्ठीमरिचहरितार्द्रकपेशिकम्| बीजपूररसाद्यम्लभृष्टनीरसर्वतितम्||३८|| करीरकरमर्दादि रोचिष्णु बहुशालनम्| प्रव्यक्ताष्टाङ्गलवणं विकल्पितनिमर्दकम्||३९|| यथाग्नि भक्षयन् मांसं माधवं निगदं पिबेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsaṁ yathāgni-agnyanatikramēṇa, bhakṣyan mādhavaṁ nigadaṁpurāṇaṁ, pibēt| kimbhūtaṁ māṁsam ? vividhaiḥ prakāraiḥ kalpitōniṣpāditō, nimardakō yēna māṁsēna tadvikalpitanimardakam| tadēva vividhaprakāratvaṁ nimardakasyāha-prabhūtāḥ-utkaṭāḥ, śuṇṭhī marīcaharitārdrakapēśayō yasmiṁstadēvam| haritārdrakasya śastrakr̥tā dīrghākārā avayavāḥ pēśaya ucyantē| bījapūrarasādibhiramlastathā bhr̥ṣṭō-yathāyathaṁ snēhādinā, nīrasaḥ-śuṣkaprāyō, vartitōvyañjanaprakārō, yatra tadēvam| karīrādi rōciṣṇu-rōcanaśīlaṁ, bahu-prabhūtaṁ, śālanaṁ-haritakaṁ, yasmin| tathā, prakarṣēṇa vyaktaṁ spaṣṭaṁ, vakṣyamāṇamaṣṭāṅgalavaṇaṁ yatra| tadēvaṁ vividhaṁ kalpanaṁ kr̥tam| kriyāviśēṣaṇānyētāni|
Adhikarana kaphādikē aṣṭāṅgalavaṇam (40-41) · Śloka 41
| sitāsauvarcalājājītittiḍīkāmlavētasam||40|| tvagēlāmaricārdhāṁśamaṣṭāṅgalavaṇaṁ hitam| srōtōviśuddhyagnikaraṁ kaphaprāyē madātyayē||41||
| सितासौवर्चलाजाजीतित्तिडीकाम्लवेतसम्||४०|| त्वगेलामरिचार्धांशमष्टाङ्गलवणं हितम्| स्रोतोविशुद्ध्यग्निकरं कफप्राये मदात्यये||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sitādyairaṣṭāṅgalavaṇamanvarthasaṁjñaṁ madātyayē hitam| srōtaḥśuddhikr̥dagnidīpanaṁ ca|
Adhikarana kaphādikē rūkṣōṣṇōdvartanādi kaphādikē sakāmastrībhiryuttayājāgaraṇam (42-43) · Śloka 43
rūkṣōṣṇōdvartanōddharṣasnānabhōjanalaṅghanaiḥ| sakāmābhiḥ saha strībhiryuktyā jāgaraṇēna ca||42|| madātyayaḥ kaphaprāyaḥ śīghraṁ samupaśāmyati| |43|
रूक्षोष्णोद्वर्तनोद्धर्षस्नानभोजनलङ्घनैः| सकामाभिः सह स्त्रीभिर्युक्त्या जागरणेन च||४२|| मदात्ययः कफप्रायः शीघ्रं समुपशाम्यति| |४३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rūkṣōṣṇairudvartanādibhirlaṅghanēna tathā yuktyā-dēśakālādyapēkṣiṇyā, sakāmābhirdayitābhiḥ saha yajjāgaraṇaṁ tēna ca kaphādhikō madātyayō drāgēva śamaṁ yāti|
Adhikarana sannipātē daśavidhē cikitsā (43-44) · Śloka 44
| yadidaṁ karma nirdiṣṭaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati||43|| sannipātē daśavidhē tacchhēṣē'pi vikalpayēt| |44|
| यदिदं कर्म निर्दिष्टं पृथग्दोषबलं प्रति||४३|| सन्निपाते दशविधे तच्छ्हेषेऽपि विकल्पयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-"tatra vātōlbaṇē madyaṁ" (ślō. 12) ityādi| "pittōlabaṇē bahujalaṁ" (ślō 19) ityādi, tathā "ullēkhanōpavāsābhyāṁ jayēcchlēṣmōlbaṇaṁ" (ślō 33) ityādi ca trividhaṁ sannipātaṁ pr̥thagdōṣabalaṁ prati lakṣīkr̥tya karma nirdiṣṭaṁ karmadamuktam| na kēvalamatra trividhē sannipātē, śēṣē'pi daśavidhē sannipātē vikalpayēt-vividhaṁ kr̥tvā kalpayēt,- kuryāṭ, vaidya iti śēṣaḥ| ētaduktaṁ bhavati,-vātōlbaṇē madātyayajē sannipātē yatkarma nirdiṣṭaṁ tathā pittōlbaṇē madātyayajē sannipātē yatkarma nirdiṣṭaṁ tadēva vātapittōlbaṇē kuryāt| ēvaṁ dōṣabalamapēkṣya sarvasmin madātyayē cikitsitaṁ kuryāṭ| sa daśavidhaḥ sannipātaḥ śiṣyahitāya padyēna pradarśyatē,-"utkarṣēṇa tvēkō madyēna dvau tadā''dimaḥ| utkarṣēṇa yadā dvau tu madhyēnaikō dvitīyakaḥ|| ēkō madhyēna dōṣaḥ syād dvāvalpēna tr̥tīyakaḥ| utkarṣēṇaika ēva syādalpēna dvau caturthakaḥ|| utkarṣēṇa yadā dvau tu alpēnaikaśca pañcamaḥ| ēkō'lpēna tu madhyēna dvau dōṣāviti ṣaṣṭhakaḥ|| utkarṣēṇa samastāḥ syurēvaṁ bhavati saptamaḥ| madhyēna sarvē'pi yadā tadā bhavati cāṣṭamaḥ|| alpēna sarvē'pi yadā tadā tu navamaḥ smr̥taḥ| alpēnēkō madhyēnaikastadā tvantya iti sphuṭāḥ|| sannipātasya muninā daśa bhēdāḥ prakīrtatāḥ|" iti|
Adhikarana sannipātē tvāgādi pānakam (44-46) · Śloka 46
| tvaṅnāgapuṣpamagadhāmaricājājidhānyakaiḥ||44|| paruṣakamadhūkailāsurāhvaiśca sitānvitaiḥ| sakapittharasaṁ hr̥dyaṁ pānakaṁ śaśibōvitam||45|| madātyayēṣu sarvēṣu pēyaṁ rucyagnidīpanam| |46|
| त्वङ्नागपुष्पमगधामरिचाजाजिधान्यकैः||४४|| परुषकमधूकैलासुराह्वैश्च सितान्वितैः| सकपित्थरसं हृद्यं पानकं शशिबोवितम्||४५|| मदात्ययेषु सर्वेषु पेयं रुच्यग्निदीपनम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tvagādibhiḥ śarkarānvitaiḥ kapittharasayuktaṁ karpūrakr̥tādhivāsaṁ pānakaṁ sarvēṣu madātyayēṣu pātavyaṁ rucyagnivr̥ddhikaram|
Adhikarana sannipātē harṣaṇī kriyā (46-47) · Śloka 47
| nāvikṣōbhya manō madyaṁ śarīramavihanya vā||46|| kuryānmadātyayaṁ tasmādiṣyata harṣaṇī kriyā| |47|
| नाविक्षोभ्य मनो मद्यं शरीरमविहन्य वा||४६|| कुर्यान्मदात्ययं तस्मादिष्यत हर्षणी क्रिया| |४७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyaṁ yasmānmānasaṁ nāvikṣōbhya-api tu manasaḥ prakṣōbhaṇaṁ kr̥tvā, na ca śarīrasya vihananamakr̥tvā, ēvamēva yathā kathañcinmadātyayaṁ kuryāt| yataścaivaṁ tasmāddhētōrharṣōtpādikā kriyā ēṣṭavyā| nākṣōbhyētyayaṁ pāṭhō na śrēyān, lyabādēśasyātra durlabhatvāt|
Adhikarana sannipātē ēbhiraśāntē payaḥ pānam (47-49) · Śloka 49
| saṁśuddhiśamanādyēṣu madadōṣaḥ kr̥tēṣvapi||47|| na cēcchāmyētkaphē kṣīṇē jātē daurvalyalāghavē| tasya madyavidagdhasya vātapittādhikasya ca||48|| grīṣmōpataptasya tarōryathā varṣaṁ tathā payaḥ| |49|
| संशुद्धिशमनाद्येषु मददोषः कृतेष्वपि||४७|| न चेच्छाम्येत्कफे क्षीणे जाते दौर्वल्यलाघवे| तस्य मद्यविदग्धस्य वातपित्ताधिकस्य च||४८|| ग्रीष्मोपतप्तस्य तरोर्यथा वर्षं तथा पयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saṁśuddhiśamanādyēṣūpakramēṣu kr̥tēṣvapi yadi madadōṣōmadyōtthō vyādhiḥ, na śāmyēt, tasya madyēna vidagdhasyāta ēva ca kaphē sau-yadhātau kṣīṇē'ta ēva jātē daurbalyalāghavē-alpapramāṇatvē kārśyē ca sati, tadānīṁ sāmarthyādvātapittayōratiriktatā, vātapittadhikasya ca kṣīṇaujastvāttathā payaḥ pathyam| yathā grīṣmōpataptasya tarōrvarṣam| varṣamiti kr̥dvidhau "bhayādīnāmupasaṅkhyānam" ityac|
Adhikarana payaḥ pānē upapattiḥ (49-50) · Śloka 50
madyakṣīṇasya hi kṣīṇaṁ kṣīramāśvēva puṣyati||49|| ōjastulyaṁ guṇaiḥ sarvairviparītaṁ ca madyataḥ|50|
मद्यक्षीणस्य हि क्षीणं क्षीरमाश्वेव पुष्यति||४९|| ओजस्तुल्यं गुणैः सर्वैर्विपरीतं च मद्यतः|५०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hi-yasmāt, tasya-tulyaṁ guṇaiḥ sarvaiḥ-gurvādibhirōjasaḥ kṣīraṁ, madyācca viparītaṁ guṇaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27/217)-"svādu śītaṁ mr̥du snigdhaṁ bahalaṁ ślakṣṇapicchilam| guru mandaṁ prasannaṁ ca gavyaṁ daśaguṇaṁ payaḥ|| tadēvaṁguṇamēvaujaḥ sāmānyādabhivardhayēt|" iti| yataścaivaṁ tasmānmadyakṣīṇasva kṣīṇamōjaḥ kṣīramāścēva puṣyati-vr̥ddhi prāpayati, na tvaparaṁ, dravyaṁ, yathōktahētvabhāvāt|
Adhikarana payasāvihatē rōgē madyapānam (50-51) · Śloka 51
| payasā vihatē rōgē balē jātē nivartayēt||50|| kṣīraprayōgaṁ, madyaṁ ca kramēṇālpālpamācarēt| na vikṣayadhvaṁsakōtthaiḥ spr̥śētōpadravairyathā||51||
| पयसा विहते रोगे बले जाते निवर्तयेत्||५०|| क्षीरप्रयोगं, मद्यं च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत्| न विक्षयध्वंसकोत्थैः स्पृशेतोपद्रवैर्यथा||५१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-payasā rōgē-madātyayākhyē, nivartitē balē jātē sati madyōcitaḥ pumān kṣīraprayōgaṁ nivartayēt| madyaṁ cālpālpaṁ kramēṇōpayuñjīta| yathā vikṣayadhvaṁsakōdbhavairupadravairasau na spr̥śēta| vikṣayōdbhavā vikārāḥ-kāyaśirōrōgādyāḥ (hr̥.ni.a.6/22), dhvaṁsakōpadravāḥ-ślēṣmaniṣṭhīvādayaḥ (hr̥.ni.a.6/22)|
Adhikarana vikṣayadhvaṁsakayōścikitsā (52-53) · Śloka 53
tayōstu syāddhr̥ kṣīraṁ bastayō br̥ṁhaṇāḥ śivāḥ| abhyaṅgōdvartanasnānānyannapānaṁ ca vātajit||52|| yuktamadyasya madyōtthō na vyādhirupājāyatē| atō'sya vakṣyatē yōgō yaḥ sukhāyaiva kēvalam||53||
तयोस्तु स्याद्धृ क्षीरं बस्तयो बृंहणाः शिवाः| अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानान्यन्नपानं च वातजित्||५२|| युक्तमद्यस्य मद्योत्थो न व्याधिरुपाजायते| अतोऽस्य वक्ष्यते योगो यः सुख़ायैव केवलम्||५३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tayōrvikṣayadhvaṁsakayōrghr̥taṁ kṣīraṁ ca cikitsitaṁ syāt| tathā bastayō br̥ṁhaṇāḥ śivāḥ-nirapāyāḥ| tathā, ābyāṅgādīni yacca vātajidannapānaṁ tacca syāt| sa0-yuktamadyasya puṁsō madyōtthō vyādhirnōpajāyatē, yuktamadyatvāt| ataḥ-asmāddhētōḥ, asya-madyasya, saṁyōgō vakṣyatē| yaḥ kēvalaṁ sukhāyaiva syāt| adhunā surāṁ sampannāmāha-
Adhikarana surāpānasya guṇāḥ stutiśca (54-67) · Śloka 67
āśvinaṁ yā mahattējō balaṁ sārasvataṁ ca yā| dadhātyaindraṁ ca yā vīryaṁ prabhāvaṁ vaiṣṇavaṁ ca yā||54|| astraṁ makarakētōryā puruṣārthō balasya yā| sautrāmaṇyāṁ dvijamukhē yā hutāśē ca hūyatē||55|| yā sarvauṣadhisampūrṇānmathyamānātsurāsuraiḥ| mahōdadhēḥ samudbhūtā śrīśaśāṅkāmr̥taiḥ saha||56|| madhumādhavamairēyasīdhugauḍāsavādibhiḥ| madaśaktimanujjhantī yā rūpairbahubhiḥ sthitā||57|| yāmāsvādya vilāsinyō yathārthaṁ nāma bibhrati| kulāṅganā'pi yāṁ pītvā nayatyuddhatamānasā||58|| anaṅgāliṅgitairaṅgaiḥ kvāpi cētō munērapi| taraṅgabhaṅgabhrukuṭītarjanairmāninīmanaḥ||59|| ēkaṁ prasādya kurutē yā dvayōrapi nirvr̥tim| yathākāmaṁ bhaṭāvāptiparihr̥ṣṭāpsarōgaṇē||60|| tr̥ṇavatpuruṣā yuddhē yāmāsvādya tyajantyasūn| yāṁ śīlayitvā'pi ciraṁ bahudhā bahuvigrahām||61|| nityaṁ harṣātivēgēna tatpūrvamiva sēvatē| śōkōdvēgāratibhayairyāṁ dr̥ṣṭvā nābhibhūyatē||62|| gōṣṭhīmahōtsavōdyānaṁ na yasyāḥ śōbhatē vinā| smr̥tvā smr̥tvā ca bahuśō viyuktaḥ śōcatē yayā||63|| aprasannā'pi yā prītyai prasannā svarga ēva yā| apīndraṁ manyatē duḥsthaṁ hr̥dayasthitayā yayā||64|| anirdēśyasukhāsvādā svayaṁvēdyaiva yā param| iti citrāsvavasthāsu priyāmanukarōti yā||65|| priyā'tipriyatāṁ yāti yatpriyasya viśēṣataḥ| yā prītiryā ratirvā vāgyā puṣṭiriti ca stutā||66|| dēvadānavagandharvayakṣarākṣasamānuṣaiḥ| pānapravr̥ttau satyāṁ tu tāṁ surāṁ vidhinā pibēt||67||
आश्विनं या महत्तेजो बलं सारस्वतं च या| दधात्यैन्द्रं च या वीर्यं प्रभावं वैष्णवं च या||५४|| अस्त्रं मकरकेतोर्या पुरुषार्थो बलस्य या| सौत्रामण्यां द्विजमुख़े या हुताशे च हूयते||५५|| या सर्वौषधिसम्पूर्णान्मथ्यमानात्सुरासुरैः| महोदधेः समुद्भूता श्रीशशाङ्कामृतैः सह||५६|| मधुमाधवमैरेयसीधुगौडासवादिभिः| मदशक्तिमनुज्ज़न्ती या रूपैर्बहुभिः स्थिता||५७|| यामास्वाद्य विलासिन्यो यथार्थं नाम बिभ्रति| कुलाङ्गनाऽपि यां पीत्वा नयत्युद्धतमानसा||५८|| अनङ्गालिङ्गितैरङ्गैः क्वापि चेतो मुनेरपि| तरङ्गभङ्गभ्रुकुटीतर्जनैर्मानिनीमनः||५९|| एकं प्रसाद्य कुरुते या द्वयोरपि निर्वृतिम्| यथाकामं भटावाप्तिपरिहृष्टाप्सरोगणे||६०|| तृणवत्पुरुषा युद्धे यामास्वाद्य त्यजन्त्यसून्| यां शीलयित्वाऽपि चिरं बहुधा बहुविग्रहाम्||६१|| नित्यं हर्षातिवेगेन तत्पूर्वमिव सेवते| शोकोद्वेगारतिभयैर्यां दृष्ट्वा नाभिभूयते||६२|| गोष्ठीमहोत्सवोद्यानं न यस्याः शोभते विना| स्मृत्वा स्मृत्वा च बहुशो वियुक्तः शोचते यया||६३|| अप्रसन्नाऽपि या प्रीत्यै प्रसन्ना स्वर्ग एव या| अपीन्द्रं मन्यते दुःस्थं हृदयस्थितया यया||६४|| अनिर्देश्यसुख़ास्वादा स्वयंवेद्यैव या परम्| इति चित्रास्ववस्थासु प्रियामनुकरोति या||६५|| प्रियाऽतिप्रियतां याति यत्प्रियस्य विशेषतः| या प्रीतिर्या रतिर्वा वाग्या पुष्टिरिति च स्तुता||६६|| देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषैः| पानप्रवृत्तौ सत्यां तु तां सुरां विधिना पिबेत्||६७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yā-surā, aśvinaṁ mahattējō-dīptaṁ, dadhāti| āśvinamityaśvinōridamityaṇ, "nastaddhitē" iti ṭilōpē prāptē "inaṇyanapatyē" iti prakr̥tibhāvaḥ| yā ca surā sārasvataṁ balaṁ utsāhaṁ, ēndraṁ ca vīryaṁ-śakti, vaiṣṇavaṁ ca prabhāvaṁ-māhātmyaṁ, dadhāti| yā ca madanasyāstraṁ-praharaṇaṁ, balabhadrasya yā puruṣāRthaḥ-paraṁ prayōjanam| yā ca sautrāmāṇyāṁ yajñē dvijāsyē hutāśē ca hūyatē| yā ca mahōdadhēḥ sarvauṣadhisampūrṇāddēvadānavairvilōḍyamānāt lakṣmyādibhiḥ sahōtpannā| yā ca surā madaśaktimatyajantī bahubhirmadhvādibhirākāraiḥ sthitā| yāṁ surāṁ pītvā vilāsinyō mr̥galōcanāḥ, yathārthaṁ-anvarthaṁ, nāma bibhrati vilāsō vidyatē yāsāmiti| yā pītvā kulavāmalōcanā'pyuddhatamānasā satyanaṅgāliṅgitairaṅgairmunērapi cētaḥ kvāpi nayati| taraṅgabhaṅgā-kuṭilā, bhrukuṭistayā tarjanāni-praṇayakalahaviśēṣāḥ, tairmānityā mānasamēkaṁ prasādya dvayōrapi-strīpuṁsayōḥ, nirvr̥tiṁ-saukhyaṁ, yā surā karōti| yāṁ surāmāsvādya narāḥ samarē tr̥ṇamiva prāṇāṁstyajanti| kīdr̥ṣi yuddhē ? yathēcchaṁ bhaṭasya-śūrapuruṣasya, yā'vāptistayā parihr̥ṣṭō-muditaḥ, apsaraḥsaṅghō yasminnāhavē tasmin| yāṁsurāṁ, bahubhiḥ prakāraiḥ-āhārādimadhyāvasānalakṣaṇaiḥ, tathā yāṁ bahuvigrahāṁ-madhumādhavādibhiranēkaśarīrāṁ, śīlayitvā'pi nityaṁ harṣasyātivēgēna tatpūrvamiva-tatprathamamiva, sēvatē| yāṁ dr̥ṣṭvā upalabhyāsvādādinā, śōkādibhirnābhibhūyatē| yasyāḥ surāyā r̥tē gōṣṭhyādirna śōbhatē| yayā ca viyuktaḥ śōcatē| śōcata iti naṅibhyastaṅ| yā cāprasannā-kaluṣā'pi prītyai, prasannāsvacchā satī, svarga ēva syāt| yayā cāntaḥsthitayēndramapi duḥsthitaṁ manyatē| anirdēśyaṁ-abhaṇanīyaṁ sukhaṁ yasminnāsvādē sa tathāvidha āsvādō yasyāḥ saivam| yā kēvalamātmanaiva vēdyā| iti-pūrvōktēna prakārēṇa, citrāsu-nānāvidhāsvavasthāsu, priyāṁvallabhāṁ, anukarōti-anuharati| priyāpakṣē narmāthaḥ-praṇayakalahārthaḥ| aprasannā-kupitā| prasannā-tyaktakōpā| anirdēśyaḥ sukhāsvādaḥ-sukhōpalambhō, yasyā iti yōjyam| ēvaṁ "yāṁ śīlayitvā" ityādiḥ sarvō'pi granthaḥ priyāyāmapi yōjyaḥ| tathā, yat-yasmāt, surā priyā-iṣṭā, atipriyatāṁ-suṣṭhu vallabhatvaṁ, yāti| yatpriyasya-prakr̥tatvātsurāpriyasya, viśēṣēṇa priyatāṁ yāti| yā surā prītiriti yā vāgiti yā puṣṭiriti yā ca dēvādibhiḥ stutā| pānapravr̥ttau satyāṁ yēṣāṁ pānādhikārō'sti dharmaśāstrēṣvaniṣiddhatvāt tāṁ pūrvōktaguṇāṁ surāṁ vidhinā-vakṣyamāṇēna (ślō. 75) , pibēt|
Adhikarana madyasya mēdōnilakaphajarōganāśakatvam (68) · Śloka 68
sambhavanti na tē rōgā mēdōnilakaphōdbhavāḥ| vidhiyuktādr̥tē madyādyē na sidhyanti dāruṇāḥ||68||
सम्भवन्ति न ते रोगा मेदोनिलकफोद्भवाः| विधियुक्तादृते मद्याद्ये न सिध्यन्ति दारुणाः||६८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tē mēdōnilakaphōdbhavā rōgā na sambhavanti| dāruṇāḥ duḥsahāḥ| yē vidhiyuktānmadyādr̥tē na sidhyanti| vidhiyuktēna madyēna sarvē mēdōnilakaphajā rōgāḥ sidhyantīti bhāvaḥ|
Adhikarana madyasyāvaśyakatvam (69) · Śloka 69
asti dēhasya sā'vasthā yasyāṁ pānaṁ nirvāyatē| anyatra madyānnigadādvividhauṣadhasaṁskr̥tāt||69||
अस्ति देहस्य साऽवस्था यस्यां पानं निर्वायते| अन्यत्र मद्यान्निगदाद्विविधौषधसंस्कृतात्||६९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dēhasya sā'vasthā-praklinnadēhamēhādikā (hr̥.sū.a.8/54) asti, yasyāṁ pānaṁ nivāryatē, madyādanyatra| kimbhūtāt ? nigadāt, tathā vividhauṣadhasaṁskr̥tāt| madyamēvaṁvidhaṁ varjayitvā pānaṁ niṣidhyata ityarthaḥ|
Adhikarana madyaṁvinā ānūpādimāṁsaṁ kathaṁ pariṇamēt (70) · Śloka 70
ānūpaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ vidhinā'pyupakalpitam| madyaṁ sahāyamaprāpya samyak pariṇamētkatham||70||
आनूपं जाङ्गलं मांसं विधिनाऽप्युपकल्पितम्| मद्यं सहायमप्राप्य सम्यक् परिणमेत्कथम्||७०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ānūpaṁ jāṅgalaṁ māṁsaṁ vidhānēnāpyupakalpitaṁ madyaṁ vinō payuktaṁ kathaṁ samyak pariṇamati ?
Adhikarana madyaṁvinā laśunaprayōgē kiyān guṇaḥ (71) · Śloka 71
sutīvramārutavyādhighātinō laśunasya ca| madyamāṁsaviyuktasya prayōgē syātkiyān guṇaḥ||71||
सुतीव्रमारुतव्याधिघातिनो लशुनस्य च| मद्यमांसवियुक्तस्य प्रयोगे स्यात्कियान् गुणः||७१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
punarapi madyamēva ślāghayannāha- sa0-laśunasya ca dāruṇataravātavyādhivināśinaḥ madyamāṁsarahitasya prayōgē kiyān guṇaḥ syāt ? alpa ēvētyarthaḥ|
Adhikarana śastrādikarmaṇi madasyāvasyāvasyakatā (72) · Śloka 72
nigūḍhaśalyāharaṇē śastrakṣārāgnikarmaṇi| pītamadyō viṣahatē sukhaṁ vaidyavikatthanām||72||
निगूढशल्याहरणे शस्त्रक्षाराग्निकर्मणि| पीतमद्यो विषहते सुख़ं वैद्यविकत्थनाम्||७२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā nigūḍhasya-atyarthaṁ praṇaṣṭasya, śalyasyāharaṇē ākarṣaṇē, tathā śastrādikarmaṇi pītamadyō naraḥ sukhaṁ-aklēśēna, vaidyavikatthanāṁ-kadarthanāṁ, sahatē|
Adhikarana madyasya śrēṣṭhatā (73) · Śloka 73
analōttējanaṁ rucyaṁ śōkaśramavinōdakam| na cātaḥ paramastyanyadārōgyabalapuṣṭikr̥t||73||
अनलोत्तेजनं रुच्यं शोकश्रमविनोदकम्| न चातः परमस्त्यन्यदारोग्यबलपुष्टिकृत्||७३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, analasya-agnēḥ uttējanaṁ śōkādighnam| na ca kadācit ta(a)smānmadyāt paraṁ-anyat, śrēṣṭhamastyārōgyādikr̥t|
Adhikarana tasmādātmavatā madyaṁ pēyam (74) · Śloka 74
rakṣatā jīvitaṁ tasmātpēyamātmabatā sadā| āśritōpāśritahitaṁ paramaṁ dharmasādhanam||74||
रक्षता जीवितं तस्मात्पेयमात्मबता सदा| आश्रितोपाश्रितहितं परमं धर्मसाधनम्||७४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yata ēvaṁ mahāguṇaṁ madyam, tasmājjivitaṁ rakṣatā narēṇa tathā''tmavatā-sudhīmatā, sadā pēyam| āśritānāmupāśritānāṁ ca hitam| paramaṁ dharmasādhanaṁ-dharmōpāyaḥ| athāsya pānē vidhināha-
Adhikarana madyasya pānē vidhiḥ (75-85) · Śloka 85
srātaḥ praṇamya suravipragurūn yathāsvaṁ vr̥ttiṁ vidhāya ca samastaparigrahasya| āpānabhūmimatha gandhajalābhiṣīktā- māhāramaṇḍapasamīpagatāṁ śrayēta||75|| svāstrūtē'tha śayanē kamanīyē mitrabhr̥tyaramaṇīsamavētaḥ| svaṁ yaśaḥ kathakacāraṇasaṅghai ruddhataṁ niśamayannatilōkam||76|| vilāsinīnāṁ ca vilāsaśōbhi gītaṁ sanr̥tyaṁ kalatūryaghōṣaiḥ| kāñcīkalāpaiścalakiṅkiṇīkaiḥ krīḍāvihaṅgaiśca kr̥tānunādam||77|| maṇikanakasamutthairāvanēyairvicitraiḥ sajalavividhalēkhakṣō-mavastrāvr̥tāṅgaiḥ| api munijanacittakṣōbhasampādinībhi- ścakitahariṇalōlaprēkṣaṇībhiḥ priyābhiḥ||78|| stananitambakr̥tādatigauravā- dalasamākulamīśvarasambhramāt| iti gataṁ dadhatībhirasaṁsthitaṁ taruṇacittavilōbhanakārmaṇam||79|| yauvanāsavamattābhirvilāsādhiṣṭhitātmabhiḥ| sañcāryamāṇaṁ yugapattanvaṅgībhiritastataḥ||80|| tālavr̥ntanalinīdalānilaiḥ śītalīkr̥tamatība śītalaiḥ| darśanē'pi vidadhadvaśānugaṁ svāditaṁ kimuta cittajanmanaḥ||81|| cūtarasēndumr̥gaiḥ kr̥tavāsaṁ mallikayōjjvalayā ca sanātham| sphāṭikaśuktigataṁ sataraṅgaṁ kāntamanaṅgamivōdvahadaṅgam||82|| tālīsādyaṁ cūrṇamēlādikaṁ vā hr̥dyaṁ prāśya prāgvayaḥsthāpanaṁ vā| tatprārthibhyō bhūmibhāgē sumr̥ṣṭē tōyōnmiśraṁ dāpayitvā tataśca||83|| ghr̥timān smr̥timānnityamanūnādhikamācaran| ucitēnōpacārēṇa sarvamēvōpapādayan||84|| jitavikasitāsitasarō janayanasaṅkrāntivardhitaśrīkam| kānṭamukhamiva saurabha- hr̥tamadhupagaṇaṁ pibēnmadyam||85||
स्रातः प्रणम्य सुरविप्रगुरून् यथास्वं वृत्तिं विधाय च समस्तपरिग्रहस्य| आपानभूमिमथ गन्धजलाभिषीक्ता- माहारमण्डपसमीपगतां श्रयेत||७५|| स्वास्त्रूतेऽथ शयने कमनीये मित्रभृत्यरमणीसमवेतः| स्वं यशः कथकचारणसङ्घै रुद्धतं निशमयन्नतिलोकम्||७६|| विलासिनीनां च विलासशोभि गीतं सनृत्यं कलतूर्यघोषैः| काञ्चीकलापैश्चलकिङ्किणीकैः क्रीडाविहङ्गैश्च कृतानुनादम्||७७|| मणिकनकसमुत्थैरावनेयैर्विचित्रैः सजलविविधलेखक्षो-मवस्त्रावृताङ्गैः| अपि मुनिजनचित्तक्षोभसम्पादिनीभि- श्चकितहरिणलोलप्रेक्षणीभिः प्रियाभिः||७८|| स्तननितम्बकृतादतिगौरवा- दलसमाकुलमीश्वरसम्भ्रमात्| इति गतं दधतीभिरसंस्थितं तरुणचित्तविलोभनकार्मणम्||७९|| यौवनासवमत्ताभिर्विलासाधिष्ठितात्मभिः| सञ्चार्यमाणं युगपत्तन्वङ्गीभिरितस्ततः||८०|| तालवृन्तनलिनीदलानिलैः शीतलीकृतमतीब शीतलैः| दर्शनेऽपि विदधद्वशानुगं स्वादितं किमुत चित्तजन्मनः||८१|| चूतरसेन्दुमृगैः कृतवासं मल्लिकयोज्ज्वलया च सनाथम्| स्फाटिकशुक्तिगतं सतरङ्गं कान्तमनङ्गमिवोद्वहदङ्गम्||८२|| तालीसाद्यं चूर्णमेलादिकं वा हृद्यं प्राश्य प्राग्वयःस्थापनं वा| तत्प्रार्थिभ्यो भूमिभागे सुमृष्टे तोयोन्मिश्रं दापयित्वा ततश्च||८३|| घृतिमान् स्मृतिमान्नित्यमनूनाधिकमाचरन्| उचितेनोपचारेण सर्वमेवोपपादयन्||८४|| जितविकसितासितसरो जनयनसङ्क्रान्तिवर्धितश्रीकम्| कान्टमुखमिव सौरभ- हृतमधुपगणं पिबेन्मद्यम्||८५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-srātō naraḥ surādīn praṇamya yathāsvaṁ-yathāyōgyaṁ, samastasya parikarasya vr̥ttiṁ kr̥tvā, atha pānabhūmiṁ gandhajalēna-karpūrōśīrādinā vā sirēnāmbunā, ābhiṣiktāmāśrayēt| kīdr̥śīm ? āhāramaṇḍapasya nikaṭasthitām| pītamadyasya dūraṁ vrajata āyāsādi syāt| vasantatilakaṁ vr̥ttam| atha-bhūmiśrayaṇādanantaraṁ, śayanīyē sthitō madyaṁ pibēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| kimbhūtē ? suṣṭhu āstr̥tē-pradattapracchadapaṭē| tathā, kamanīyē-ramyē| mitrādisahitaḥ| svaṁ yaśa ityādi| kiṁ kurvan ? svaṁ-ātmīyaṁ, yaśaḥ kathakādisaṅgairniśamayan-śrāvayan| kīdr̥śam ? uddhataṁ tathā'tilōkaṁ-adbhutarupam| svāgatāvr̥ttam| tathā vilāsinīnāṁ sambandhi gītaṁ niśamayan| kimbhūtam ? saha nr̥tyēna sanr̥tyam| dvayamapi bilasaśōbhi| vilāsalakṣaṇaṁ cōktam-"sthānāsanayamanānāṁ harṣabhrūnētrakarmaṇāṁ caiva| utpadyatē viśēṣō yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt||" iti| tathā tadgītaṁ madhuratūryaśabdaistathā kañcīkalāpaiḥ sphuṭāstathā sphurantyaḥ kiṅkiṇyaḥ-sūkṣmaghaṇṭikāḥ, yēṣāṁ taistathāvidhaistathā krīḍāvihaṅgaiḥ-sārasādibhiśca, kr̥tānunādam| upajātivr̥ttam| āvanēyaiḥ-ḍōluṅgakaiḥ, tanvaṅgībhiryugapaditastataḥ sañcāryamāṇam| ēvaṁ hyunubhūyamānaṁ rāmaṇīyakaṁ dhattē| kimbhūtairāvanēyaiḥ ? maṇikanakasamutthaiḥ, tathā vicitraiḥ-nānāvidhaiḥ, tathā sajalaṁ nānāprakāralēkhaṁ yat kṣau-vastraṁ tēnāvr̥ttamaṅgaṁ yēṣāṁ taiḥ| kimbhūtābhistanvaṅgībhiḥ ? munijanacittakṣōbhasampādinībhiḥ| tathā, cakitaḥ-trastō, yō hariṇastadvannētrēḥ sādhu prēkṣantē yāstābhiḥ| bāhulakāt kartari lyuṭ| tathā, ballabhābhiḥ| mālinīvr̥ttam| tathā, gatamiti| asaṁsthitaṁ-anavasthitasvarūpaṁ, dadhatībhiḥ| yataḥ stanābhyāṁ nitambēna ca kr̥tādadhikaṁ gauravādalasam| tathā, īśvarasya-prabhōḥ, yaḥ sambhramō-bhayaṁ, tasmādākulaṁ [gataṁ-]| ata ēva ca taruṇacittānāṁ vilōbhanē kārmaṇaṁvaśīkaraṇam|" drutavilambitamāha nabhau bharau|" tathā, tanvaṅgībhiritastatō yugapatsañcāryamāṇam| kimbhūtābhiḥ ? yauvanāsavābhyāṁ mattābhiḥ| tathā vilāsēnādhiṣṭhita ātmā-cittaṁ, yāsāṁ tābhiḥ| tathā ca kīdr̥śaṁ madyam ? tālavr̥ntādibhiratiśītaiḥ śītalīkr̥tam| darśanē'pyēvaṁrūpaṁ madyaṁ kāmasya vaśānugaṁ janaṁ vidadhat kandarpōddīpanatvāt| kimuta-kiṁpunaḥ, pītaṁ satkāmavaśaṁ janaṁ kuryāt| "rānnarau lagayutā rathōddhatā|". tathā, cūtarasādibhiḥ kr̥tādhivāsaṁ-sugandhīkr̥tam| tathā, mallikayā-puṣpaviśēṣēṇa, ujjavalayā-vikasitayā, sanāthaṁyuktam| tathā, sphaṭikasya vikārā sphāṭikī, sphāṭikī cāsau śuktiśca, tasyāṁ gataṁ-sthitam| sphaṭikasyēyaṁ sphāṭikīti vyutpattau puṁvadbhāvō durnivāraḥ syāt| tathā, sataraṅgam| ēvaṁ ca kāntaṁ-ramyaṁ, aṅgamudvahan| utprēkṣatē| anaṅgaṁ [iva]-pañcaśaramiva, cārutaratvēna kāmōtpādakatvāt| dōdhakavr̥ttam| prāk-pūrvaṁ, tālīsādyaṁ cūrṇamēlādikaṁ vā hr̥dyamathava vayaḥ-sthāpanaṁ-rasāyanōktaṁ, prāśya-bhakṣayitvā| tathā, sumr̥ṣṭē-upaliptē tatprārthibhyō-madyapānādhikr̥tēbhyō dēvadānavakūṣamāṇḍādibhyaḥ, tōyōnmiśraṁ madyaṁ dāpayitvā paścājjalaṁ dāpayitvyamityarthaḥ| tataśca-anantaraṁ, pibēt| śālinīvr̥ttam| kiṁ kurvan ? anūnādhikaṁ-pūrvōktaṁ, nityamācaran| dhr̥timān smr̥timāṁśca san ucitēna-yōgyēna, upacārēṇa sarvamēvōpapādayēt(yan)| kimbhūtaṁ madyam ? vikasitaṁ ca tat asitaṁ sarōjaṁ ca vikasitāsitasarōjam| jitaṁ-nyakkr̥taṁ, vikasitāsitasarōjaṁ yābhyāṁ nayanābhyāṁ tē tathāvidhē, tayōḥ saṅkrāntiḥ-pratibimbatvaṁ, tayā saṁvardhitā śrīryasya sarakasya tadēvam| tathā, saurabhēṇa hr̥tō ramyagatitvād bhramarasārthō yēna tadēvam| suramērbhāvaḥ saurabham, "igantācca laghupūrvāt" ityaṇ| tacca kāntāmukhamiva| yatō jitavikasitāsitasarōjanayanayōryā saṅkrāntiḥ-sañcāraḥ sakaṭākṣēkṣitādinā. tayā saṁvardhitā śrīḥ-śōbhā, yasya tadēvam| sakaṭākṣēkṣitaṁ hi mukhaṁ nitarāṁ rājatē| tathā, uttamastrīṇāṁ mukhaṁ sugandhi bhavatīti saurabhahr̥tamadhupagaṇam| "vipulā tu yā'nyathā pādabhāk|"
Adhikarana pānānantaraṁ bhōjanam bhōjanānantaraṁ punḥ pānam niśi madyapānamalpamēva (86) · Śloka 86
pītvaivaṁ caṣakadvayaṁ parijanaṁ sanmānya sarvaṁ tatō gatvā''hārabhuvaṁ puraḥ subhiṣajō bhuñjīta bhūyō'tra ca| māṁsāpūpaghr̥tārdrakādiharitairyuktaṁ sasauvarcalai- rdvistrirvā niśi cālpamēva vanitāsaṁvalganārthaṁ pibēt||86||
पीत्वैवं चषकद्वयं परिजनं सन्मान्य सर्वं ततो गत्वाऽऽहारभुवं पुरः सुभिषजो भुञ्जीत भूयोऽत्र च| मांसापूपघृतार्द्रकादिहरितैर्युक्तं ससौवर्चलै- र्द्विस्त्रिर्वा निशि चाल्पमेव वनितासंवल्गनार्थं पिबेत्||८६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁ-anēna prakārēṇa, caṣakadvayaṁ pītvā tata-anantaraṁ, parijanaṁ sarvaṁ-vēśyādikamapi, sanmānya tathā''hārabhuvaṁ gatvā subhiṣajaḥ-śōbhanavaidyasya, puraḥ-agrē, bhuñjīta| atrē ca-āhārabhuvi, māṁsāpūpādibhiryuktaṁ dvistrirvā sarakaṁ pibēt| māṁsāpūrēti kēcit pēṭhuḥ| niśi tu kāntāyāḥ saṁvalganārthaṁ-rañjanārthaṁ, alpamēva pibēt-na tu bahu| śārdulavikrīḍitam| kāntārañjanapānaṁ ślāghayannāha-
Adhikarana dayitāyā madyāpānē praśaṁsā (87-88) · Śloka 88
rahasi dayitāmaṅkē kr̥tvā bhujāntarapīḍanā- tpulakitatanuṁ jātasvēdāṁ sakampapayōdharām| yadi sarabhasaṁ śīdhōrvāraṁ na pāyayatē kr̥tī kimanubhavati klēśapRyaṁ tatō gr̥hatantratām||87|| varatanuvakrasaṅgatisugandhitaraṁ sarakaṁ drutamiva padmarāgamaṇimāsavarūpadharam| bhavati ratiśramēṇa ca madaḥ pibatō'lpamapi kṣayamata ōjasaḥ pariharan sa śayīta param||88||
रहसि दयितामङ्के कृत्वा भुजान्तरपीडना- त्पुलकिततनुं जातस्वेदां सकम्पपयोधराम्| यदि सरभसं शीधोर्वारं न पाययते कृती किमनुभवति क्लेशप्ऱ्यं ततो गृहतन्त्रताम्||८७|| वरतनुवक्रसङ्गतिसुगन्धितरं सरकं द्रुतमिव पद्मरागमणिमासवरूपधरम्| भवति रतिश्रमेण च मदः पिबतोऽल्पमपि क्षयमत ओजसः परिहरन् स शयीत परम्||८८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥tī-pravīṇō, yadi priyāṁ madhōḥ sarakaṁ na pāyayatē, tataḥ kiṁ-kasmāt, gr̥hatantratāṁ-gr̥hōpakaraṇasampādanaklēśaṁ, anubhavati ? kiṁ kr̥tvā ? rahasyaṅkē-utsaṅgē, dayitāṁ kr̥tvā| kibhūtām ? bhujāntarapīḍanāt pulakitaśarīrām, tathā jātasvēdām, tathā savēpathukucām| rōmāñcasvēdakampāḥ sātvikā bhāvāḥ śr̥ṅgārasyāvirbhāvikāḥ| dayitāmiti "gatibuddhi" ityādinā karmatvam| pāyayatē iti "nigaraṇacalanārthēbhyaśca" iti parasmaipadē prāptē "na pādamya" ityādinā niṣiddhē ca svētyādyātmanēpadam| "bhavati hariṇī vsau mrau slau gōrasōdadhisaptibhiḥ|" saṁ-kimbhūtaṁ madyam ? varatanuvadanasaṅatyā surabhitaram| tathā padmarāgamaṇiṁ-dravatvamiva, prāptamāsavarūpadharam| yataśca ratiśramēṇālpamapi madyaṁ pibatō madō bhavati, tatō madyamōjasaśca kṣayahētuḥ| āta ōjaḥkṣayaṁ pariharan saḥ-madyapāyī, pānānantaraṁ śayīta-svapyāt| "najabhajajā lagau ca yadi narkuṭakaṁ tu tadā|"
Adhikarana madyapānasukhasya surairapi spr̥haṇīyatvam (89-90) · Śloka 90
itthaṁ yuktyā pibanmadyaṁ na trivargādvihīyatē| asārasaṁsārasukhaṁ paramaṁ cādhigacchati||89|| ēśvaryasyōpabhōgō'yaṁ spr̥haṇīyaḥ surairapi| |90|
इत्थं युक्त्या पिबन्मद्यं न त्रिवर्गाद्विहीयते| असारसंसारसुख़ं परमं चाधिगच्छति||८९|| एश्वर्यस्योपभोगोऽयं स्पृहणीयः सुरैरपि| |९०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-itthaṁ-ēvaṁprakārayā, yuktyā madyaṁ piban puruṣastrivargāt-dharmārthakāmalakṣaṇāt, yasmānna hīyatē| hīyata iti karmakartari taṅ| asārasaṁsārasya paramaṁ sukhaṁ cādhigacchatiprāpnōti| ayaṁ-madyapānalakṣaṇaḥ, ēśvryasyōpabhōgaḥ surairapi spr̥haṇīyaḥ|
Adhikarana madyapānarahitasya nindā,tasmādvyavasthayā pānaṁ hitam (90-92) · Śloka 92
| anyathā hi vipatsu syātpaścāttāpēndhanaṁ dhanam||90|| upabhōgēna rahitō bhōgāvāniti nindyatē| nirmitō'tikadaryō'yaṁ vidhinā nidhipālakaḥ||91|| tasmāhyavasthayā pānaṁ pānasya satataṁ hitam| jitvā viṣayalubdhānāmindriyāṇāṁ svatantratām||92||
| अन्यथा हि विपत्सु स्यात्पश्चात्तापेन्धनं धनम्||९०|| उपभोगेन रहितो भोगावानिति निन्द्यते| निर्मितोऽतिकदर्योऽयं विधिना निधिपालकः||९१|| तस्माह्यवस्थया पानं पानस्य सततं हितम्| जित्वा विषयलुब्धानामिन्द्रियाणां स्वतन्त्रताम्||९२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyathā-ēvamapi bhōgamakurvatō, hi vipatsu satīṣu dhanaṁ-dravyaṁ, paścāttāpēndhanaṁ syāt| sa hyēvaṁ vipadi cintayati,-kiṁ mayā dhanaṁ prāpyōpabhōgō'smin kr̥taḥ ? upabhōgaṁ vinābhōgavāniti sōlluṇṭhamucyamānō garhyatē| ninditatvamēvāsya prakaṭayati-nirmita ityādi| ayamatikadaryaḥ-kusvāmī, vidhinā nidhipālakō nirmitaḥ-kr̥taḥ| yata ēvaṁ tasmāt pānasya-madyasya, vyavasthayā niyamēna pānaṁ hitam| nanu, kathaṁ nisargatō viṣayalubdhēṣvindriyēṣu vyavasthā pālayituṁ śakyatē ? ityāha-jitvētyādi| viṣayābhilāṣiṇāmindriyāṇāṁ svātantrayaṁ jitvā niyamēna vyavasthayā pānaṁ kartuṁ śakyata ityarthaḥ|
Adhikarana ēṣa dhanināṁ vidhiḥ (93) · Śloka 93
vidhirvasumatāmēṣa bhaviṣyadvasavastu yē| yathōpapatti tairmadyaṁ pātavyaṁ mātrayā hitam||93||
विधिर्वसुमतामेष भविष्यद्वसवस्तु ये| यथोपपत्ति तैर्मद्यं पातव्यं मात्रया हितम्||९३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vasumatāṁ-dhanināṁ, ēṣa vidhiḥ| yē tu bhaviṣyadvasavastēṣāṁ ca tairyathōpapatti-yathāyukti, hitaṁ madyaṁ mātrayā pātavyam|
Adhikarana draridrāṇāṁ vidhiḥ madyapānasya samayōgaḥ (14) · Śloka 14
yāvad dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvanna kṣōbhatē manaḥ| tāvadēva virantavyaṁ madyādātmavatā sadā||14||
यावद् दृष्टेर्न सम्भ्रान्तिर्यावन्न क्षोभते मनः| तावदेव विरन्तव्यं मद्यादात्मवता सदा||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yāvadēva dr̥ṣṭērna sambhrāntiryāvadēva manō na kṣōbhaṁ yāti, tāvadēva madyāt dhīmatā sarvadā virantavyaṁ-nivr̥ttiḥ kāryā| ēṣa ēva samayōgaḥ| ētadatikramō'tiyōgaḥ| yathōktātsamayōgāddhīnasvalakṣaṇō hīnayōgaḥ| dōṣadēśaprakr̥tyādīnaparīkṣaya mithyāyōgaḥ|
Adhikarana vātādhikasya madyapānaprakāraḥ (15) · Śloka 15
abhyaṅgōdvartanasnānavāsadhūpānulēpanaiḥ| snigdhōṣṇairbhāvitaścānnaiḥ pānaṁ vātōttaraḥ pibēt||15||
अभ्यङ्गोद्वर्तनस्नानवासधूपानुलेपनैः| स्निग्धोष्णैर्भावितश्चान्नैः पानं वातोत्तरः पिबेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātādhikō narō'bhyaṅgōdvartanādibhiḥ snigdhōṣṇairbhāvitō'nnaiśca madyaṁ pibēt|
Adhikarana paittikasya madyapānaprakāraḥ (16) · Śloka 16
śītōpacārairvividhairmadhurasnigdhaśītalaiḥ| paittikō bhavitaścānnaiḥ pibanmadyaṁ na sīdati||16||
शीतोपचारैर्विविधैर्मधुरस्निग्धशीतलैः| पैत्तिको भवितश्चान्नैः पिबन्मद्यं न सीदति||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paittikō vividhaiḥ śītōpacāraiḥ-candanānulēpanādibhiḥ, madhurasnigdhaśītalaiścānnaiḥ saha madyaṁ piban na sīdati|
Adhikarana ślaiṣmikasya madyapānaprakāraḥ (17) · Śloka 17
upacārairaśiśirairyavagōdhūmabhuk pibēt| ṣlaiṣmikō dhanvajairmāṁsairmadyaṁ māricikaiḥ saha||17||
उपचारैरशिशिरैर्यवगोधूमभुक् पिबेत्| ष्लैष्मिको धन्वजैर्मांसैर्मद्यं मारिचिकैः सह||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślaiṣmikō yavagōdhūmabhuk san madyamaśiśirairupacāraistathā māṁsairdhanvōdbhavairmaricasaṁskr̥taiḥ saha pibēt|
Adhikarana vātē hitaṁ madyam,pittē hitaṁ madyam,kaphē hitaṁ madyam (98) · Śloka 98
tatra vātē hitaṁ madyaṁ prāyaḥ paiṣṭikagauḍikam| pittē sāmbhōmadhu, kāphē mārdvīkāriṣṭamadhavam||98||
तत्र वाते हितं मद्यं प्रायः पैष्टिकगौडिकम्| पित्ते साम्भोमधु, काफे मार्द्वीकारिष्टमधवम्||९८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu madyēṣu madhyē, vātādhikē narē prāyō-bāhulyēna, madyaṁ paiṣṭikaṁ gauḍikaṁ ca hitam| pittē sajalaṁ samākṣikaṁ ca madyaṁ hitam| kaphē mārdvīkāriṣṭamādhavaṁ hitam|
Adhikarana ślaiṣmikasya madyapānakālaḥ paittikasya madyapānakālaḥ vātikasya madyapānakālaḥ samadōṣasya madyapānakālaḥ (19-2) · Śloka 2
prāk pibēcchlaiṣmikō madyaṁ, bhuktasyōpari paittikaḥ| vātikastu pibēnmadhyē, samadōṣō yathēcchayā||19|| iti madātyayacikitsitam||2||
प्राक् पिबेच्छ्लैष्मिको मद्यं, भुक्तस्योपरि पैत्तिकः| वातिकस्तु पिबेन्मध्ये, समदोषो यथेच्छया||१९|| इति मदात्ययचिकित्सितम्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślaiṣmikaḥ prāgbhaktaṁ madyaṁ pibēt| pibēt bhaktaṁ bhuktvā pibēt| vātōttaraḥ punarmadhyē bhaktasya pibēt| samadōṣō yathēcchayā-bhaktasya pūrvaṁ madhyē'ntē vā, pibēt|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu sāmānyacikitsā (100) · Śloka 100
atha madamūrcchāyacikitsitam| madēṣu vātapittaghnaṁ prāyō mūrcchāsu cēṣyatē| sarvatrāpi viśēṣēṇa pittamēvōpalakṣayēt||100||
अथ मदमूर्च्छायचिकित्सितम्| मदेषु वातपित्तघ्नं प्रायो मूर्च्छासु चेष्यते| सर्वत्रापि विशेषेण पित्तमेवोपलक्षयेत्||१००||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madēṣu prāyēṇa vātapittaghnaṁ cikitsitam, mūrcchāsu-mūrcchāyēṣu cēṣyatē| sarvatraiva-madē mūrcchāyē ca, pittamēvādhikaṁ jānīyāt| ata ēva tēṣāmupakramaḥ-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha madādicikitsitam| tatra madamūrcchayōrāha-madēṣviti| sarvatrāpi-kaphajādiṣvapi| vātapittaghnē'pi pittaghnaṁ viśēṣataḥ|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu sāmānyacikitsāvistaraḥ (101-104) · Śloka 104
śītāḥ pradēhā maṇayaḥ sēkā vyajanamārutāḥ| sitā drākṣēkṣukharjūrakāśmaryasvarasāḥ payaḥ||101|| siddhaṁ madhuravargēṇa rasā yūṣāḥ sadāḍimāḥ| ṣaṣṭikāḥ śālayō raktā yavāḥ sarpiśca jīvanam||102|| kalyāṇakaṁ mahātiktaṁ ṣaṭpalaṁ payasā'gnikaḥ| pippalyō vā śilāhvaṁ vā rasāyanavidhānataḥ||103|| triphalā vā prayōktavyā sar̥takṣaudraśarkarā| |104|
शीताः प्रदेहा मणयः सेका व्यजनमारुताः| सिता द्राक्षेक्षुखर्जूरकाश्मर्यस्वरसाः पयः||१०१|| सिद्धं मधुरवर्गेण रसा यूषाः सदाडिमाः| षष्टिकाः शालयो रक्ता यवाः सर्पिश्च जीवनम्||१०२|| कल्याणकं महातिक्तं षट्पलं पयसाऽग्निकः| पिप्पल्यो वा शिलाह्वं वा रसायनविधानतः||१०३|| त्रिफला वा प्रयोक्तव्या सऋतक्षौद्रशर्करा| |१०४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śītāḥ pradēhāḥ| payō madhuravargēṇa-drākṣādinā, siddham| tathā,rasāḥ-māṁsarasādayaḥ| yūṣāśca dāḍimānvitāḥ| tathā, śālayō-raktaśālaya ityarthaḥ| ṣaṣṭikādayaśca| tathā, ghr̥taṁ kalyāṇakādikam| [kalyāṇakaṁ-] unmādapratiṣēdhōktam (hr̥.u.a.)| mahātiktaṁ-kuṣṭacikitsitōktam (hr̥.u.a.6/26)| mahātiktaṁ-kuṣṭhacikitsitōktam (hr̥.ci.a.19/8)| ṣaṭpalaṁ-rājayakṣmacikitsitōktam (hr̥.ci.a.5/22)| tathā, kṣīrēṇa citrakam| tathā, pippalyō rasāyanavidhānēna| athavā, śilājatu rasāyanavidhānēna| athavā, triphalā saghrutakṣaudraśarkarā prayōktavyā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tadēva prapañcayati-pradēhā iti| jīvanādīni catvāi sarpiṣi| agnikādīni catvāri rasāyanāni| agnikaḥ-citrakaḥ| tatra trīṇi payasā| triphalā ghr̥tādibhiḥ|
Adhikarana prasaktavēgēṣu viśēṣaḥ (104-107) · Śloka 107
| prasaktavēgēṣu hitaṁ mukhanāsāvarōdhanam||104|| pibēdvā mānuṣīkṣīraṁ tēna dadyācca nāvanam| mr̥ṇālabisakr̥ṣṇā vā lihyātkhaudrēṇa sābhayāḥ||105|| durālabhāṁ vā mustaṁ vā śītēna salilēna vā| pibēnmaricakōlāsthimajjōśīrāhikēsaram||106|| dhātrīphalarasē siddhaṁ pathyākvāthēna vā ghr̥tam| |107|
| प्रसक्तवेगेषु हितं मुखनासावरोधनम्||१०४|| पिबेद्वा मानुषीक्षीरं तेन दद्याच्च नावनम्| मृणालबिसकृष्णा वा लिह्यात्खौद्रेण साभयाः||१०५|| दुरालभां वा मुस्तं वा शीतेन सलिलेन वा| पिबेन्मरिचकोलास्थिमज्जोशीराहिकेसरम्||१०६|| धात्रीफलरसे सिद्धं पथ्याक्वाथेन वा घृतम्| |१०७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prasaktavēgēṣu madādiṣu mukhasya nāsāyāśca pāṇyādinā'varōdhanaṁ hitam| mānuṣyā vā kṣīraṁ pibēt| tēna ca mānuṣīkṣīrēṇa, nasyaṁ dadyāt| mr̥ṇālādīn saharītakīn mākṣikēṇa vā lihyāt| atavā dhanvayavāsaṁ mustaṁ vā madhunā lihyāt| athavā śītēna jalēna maricādīn pibēt| ahikēsaraṁ-nāgakēsaram| athavā, āmalakarasē siddhaṁ ghr̥taṁ harīta kīkkāthēna vā siddhaṁ pibēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0 prasaktavēgēṣu viśēṣamāha-prasaktavēgēṣviti| maricādicatuṣkaṁ śītōdakēna pibēt| vaṅgasēnē (mūrcchādhikārē ślō. 32)-"mahauṣadhāmr̥tākṣudrāpauṣkaragranthikōdbhavam| pibētkaṇāyutaṁ kvāthaṁ mūrcchāsu sa madēṣu ca|| svinnamāmalakaṁ piṣṭvā drākṣayā saha saṁsr̥jan| viśvabhēṣajasaṁyuktaṁ madhunā saha lēhayēt| tēnāsya śāmyatē mūrcchā kāsaḥ śvāsastathaiva ca|| pañcamūlīkaṣāyaṁ ca madhunā sitayā'pi vā| yathāsvaṁ ca jvaraghnāni kaśāyāṇi prayōjayēt|| raktajāyāṁ tu mūrcchāyāṁ hitaḥ śītakriyāvidhiḥ| madyajāyāṁ pibēnmadyaṁ nidrāṁ sēvēta vā sukham|| triphalāyāḥ prayōgō vā prayōgaḥ payasō'pi vā| rasāyanānāṁ kaumbhasya sarpiṣō vā praśasyatē|| añjanānyavapīḍāśca dhūmāḥ pradhamanāni ca| pibēddurālabhākvāthaṁ saghr̥taṁ bhramaśāntayē|| kr̥ṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāṁ pratyēkaṁ tu palaṁ palam| guḍātpalāni catvāri guṭikāṁ bhramanāśinīm|| kr̥ṣṇāśatāhvāśuṇṭhīnāmabhayānāṁ palaṁ palam| guḍasya ṣaṭpalānyēṣā guṭikā bhramanāśinī||' iti| yōgaratnē-"madhunā hantyupayuktā triphalā rātrau guḍārdrakaṁ prātaḥ| saptāhātpathyabhujō madamūrcchā[kāsa]kāmalōnmādān|| śītēna tōyēna pibēnmr̥ṇālaṁ kṣaudrēṇa kr̥ṣṇāṁ sitayā ca pathyām|" iti|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu viśēṣacikitsā (107) · Śloka 107
| kuryātkriyāṁ yathōktāṁ ca yathādōṣabalōdayam||107||
| कुर्यात्क्रियां यथोक्तां च यथादोषबलोदयम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathōktāṁ ca kriyāṁ dōṣabalōdayānusārēṇa kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-viśēṣacikitsāmāha-kuryātkriyāmiti| sāmānyaśaktiṁ vicārya viśēṣaṁ prayuñjīta|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu śōdhanam (108) · Śloka 108
pañcakarmāṇi cēṣṭāni sēcanaṁ śōṇitasya ca| |108|
पञ्चकर्माणि चेष्टानि सेचनं शोणितस्य च| |१०८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcakarmāṇī-vamanavirēkāsthāpanāvvāsananasyākhyāni, cēṣṭāni raktamōkṣaśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śōdhanamāha-pañcakarmāṇi cēti|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu satvāvajayaḥ (108) · Śloka 108
| sattvasyālambanaṁ jñānamagr̥ddhirviṣayēṣu ca||108||
| सत्त्वस्यालम्बनं ज्ञानमगृद्धिर्विषयेषु च||१०८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sattvasyālambanaṁ-āśrayaṇam| tathā, jñānaṁ-mahābhūtēndriyatanmātramanōbudhdyahaṅkārapuruṣādīnām| viṣayēṣvagr̥ddhiḥ anabhilāṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sattvāvajayamāha-sattvasyālambanamiti|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu atipravr̥ddhēṣu auṣadham (109) · Śloka 109
madēṣvatipravr̥ddhēṣu mūrcchāyēṣu ca yōjayēt| tīkṣṇaṁ sannyāsavihitaṁ|109|
मदेष्वतिप्रवृद्धेषु मूर्च्छायेषु च योजयेत्| तीक्ष्णं सन्न्यासविहितं|१०९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madēṣu mūrcchāyēṣu atipravr̥ddhēṣu tīkṣṇaṁ nasyādi sannyā sōktaṁ yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atipravr̥ddhānāmauṣadhamāha-madēṣvatipravr̥ddhēṣviti|
Adhikarana madamūrcchāyēṣu viṣajēṣu auṣadam (109-3) · Śloka 3
| viṣaghnaṁ viṣajēṣu ca||109|| iti madamūrcchāyacikitsitam||3||
| विषघ्नं विषजेषु च||१०९|| इति मदमूर्च्छायचिकित्सितम्||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā viṣajēṣu madēṣu viṣaghnaṁ cikitsitaṁ yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-viṣajānāmauṣadhamāha-viṣaghnaṁ viṣajēṣu cēti|
Adhikarana saṁnyāsē auṣadham (110-113) · Śloka 113
atha sannyāsacikitsitam| āśu prayōjyaṁ sannyāsē sutīkṣṇaṁ nasyamañjanam| dhūmaḥ pradhamanaṁ tōdaḥ sūcībhiśca nakhāntarē||110|| kēśānāṁ luñcanaṁ dāhō daṁśō daśanavr̥ścikaiḥ| kaṭvamlagālanaṁ vakrē kapikacchvavagharṣaṇam||111|| utthitō labdhasaṁjñaśca laśunasvarasaṁ pibēt| khādētsavyōṣalavaṇaṁ bījapūrakakēsaram||112|| laghvannaprati tīkṣṇōṣṇamadyātsrōtōviśuddhayē| |113|
अथ सन्न्यासचिकित्सितम्| आशु प्रयोज्यं सन्न्यासे सुतीक्ष्णं नस्यमञ्जनम्| धूमः प्रधमनं तोदः सूचीभिश्च नखान्तरे||११०|| केशानां लुञ्चनं दाहो दंशो दशनवृश्चिकैः| कट्वम्लगालनं वक्रे कपिकच्छ्ववघर्षणम्||१११|| उत्थितो लब्धसंज्ञश्च लशुनस्वरसं पिबेत्| खादेत्सव्योषलवणं बीजपूरककेसरम्||११२|| लघ्वन्नप्रति तीक्ष्णोष्णमद्यात्स्रोतोविशुद्धये| |११३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sannyāsē śīghraṁ suṣṭhu nasyamañjanaṁ dhūmaḥ pradhamanaṁ ca prayōjyam| sūcītōdādikaṁ ca nakhamadhyē| tathā, vakrē kaṭūnāṁ marīcādīnāṁ, amlānāṁ-mātuluṅgādīnāṁ, ca gālanaṁ prayōjyam| tathā| kapikacchvavagharṣaṇam| ēvamupakrāntaḥ samutthitō labdhacētanaśca san laśunasvarasaṁ pibēt| tathā, bījapūrakakēsaraṁ savyōṣalavaṇaṁ bhakṣayēt| srōtōviśōdhanārthaṁ laghvannaprati bhuñjīta| kīdr̥śam ? tīkṣṇōṣṇam| laghvannapratīti alpalaghvannam| "suppratinā mātrārthē" iti samāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sannayāsasyauṣadhamāha-āśu prayōjyamiti|
Adhikarana manasaḥ saṁrakṣaṇam (7) · Śloka 7
vismāpanaiḥ saṁsmaraṇaiḥ priyaśravaṇadarśanaiḥ||113|| paṭubhirgītavāditraśabdairvyāyāmaśīlanaiḥ| sraṁsanōllēkhanairdhūmaiḥ śōṇitasyāvasēcanaiḥ||114|| upācarēttaṁ pratatamanubandhabhayātpunaḥ| tasya saṁrakṣitavyaṁ ca manaḥ pralayahētutaḥ||115|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaīhitāyāṁ caturthē cikitsita- sthānē madātyayādicikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ||7||
विस्मापनैः संस्मरणैः प्रियश्रवणदर्शनैः||११३|| पटुभिर्गीतवादित्रशब्दैर्व्यायामशीलनैः| स्रंसनोल्लेख़नैर्धूमैः शोणितस्यावसेचनैः||११४|| उपाचरेत्तं प्रततमनुबन्धभयात्पुनः| तस्य संरक्षितव्यं च मनः प्रलयहेतुतः||११५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसईहितायां चतुर्थे चिकित्सित- स्थाने मदात्ययादिचिकित्सितं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-taṁ-madādimantaṁ, upācarēt| kaiḥ ? saṁsmaraṇaiḥ| vismāpanaiḥ-vismayakāribhiḥ| vipūrvāt smiṅō ṇici "nityaṁ smayatēḥ" ityātvē puki lyuṭi ca vismāpanairiti rūpam| tathā, priyasya śravaṇēna darśanēna ca gītavāditraśabdaiḥ paṭubhiḥ-manōharaiḥ| tathā, vyāyāmaśīlanaiḥ| tathā vamanavirēcanābhyāṁ dhūmēna śōṇitasrāvēṇa cānubandhabhayācca kāraṇāt tasya-āturasya, pralēyahētutō manaḥ samyagrakṣitavyaṁ-tata idaṁ kāryamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē madā- tyayādicikitsitaṁ nāma saptamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| madamūrcchāyasatryāsāḥ sāmastyēna nirūpitāḥ|| 7||