൩. കാസചികിത്സിതാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

രക്തപിത്തചികിത്സിതാദനന്തരം കാസചികിത്സിതസ്യാരമ്ഭഃ| തസ്യ ച സമ്ബന്ധോ നിദാനേ സ്വയം ഗ്രന്ഥകൃതൈവോക്തഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കേവലാനിലജം കാസം-ദോഷാന്തരാസംസൃഷ്ടം, സ്നേഹൈഃ-വാതഘ്നസിദ്ധൈഃ, ആദാവുപാചരേത്| നനു,ശുദ്ധസ്യ വാതസ്യ സ്നേഹൈരേവ പ്രധാനോപക്രമ ആദിമധ്യാവസാനേഷു, ന പുനരന്യ ഉപക്രമഃ, തസ്മാദാദാവിര്യനേന നാര്ഥഃ| അത്രോച്യതേ| വാതഃ കേവലോ ദോഷാന്തരാവൃതമാര്ഗഃ കാസസ്യ കാരണമ്, ന ത്വനാവൃതമാര്ഗഃ| തഥാ ച കാസസമ്പ്രാപ്താവുക്തമ് (ഹൃ. നി. അ. ൩൧൧൯)-തത്രാധോ വിഹതോऽനിലഃ| ഊര്ധ്വംപ്രവൃത്തഃ" ഇത്യാദി| ഏവം വാതസ്യ വിഹതൌ യോ ദോഷഃ കാരണം കഫാദിഃ, തസ്യ രൂക്ഷാദ്യുപക്രമേണൈവ ശമം കൃത്വാऽനന്തരം കാസേന സഹോപക്രമമസ്യ ഭിഷജഃ കുര്യുരിതി തേഷാം ഭ്രാന്തിനിരസാറ്ഥമാദാവിത്യുക്തമ്| തഥാ, പേയാദിഭിരുപാചരേത്| തഥാ, ബദ്ധൌ വിഡ്വാതൌ യസ്മിന്കാസേ തം ബസ്തിഭിരുപാചരേത്| സപിത്തം ച വാതകാസമൂര്ധ്വഭക്തികൈഃ-ഭക്തസമനന്തരം പീയമാനൈര്ഘൃതൈര്ഭോജയേത് ക്ഷീരൈശ്ച| ഊര്ധ്വഭക്തികൈരിതി ഊര്ധ്വഭക്താദിഭിഃ| മയുരവ്യംസകാദിത്വാത് സമാസഃ, അധ്യാത്മാദിഗ്വാഠ്ഠഞ്| തഥാ, വാതഘ്നസിദ്ധൈരിത്യേഷ്വപി യോജ്യമ്| തഥാ, സകഫം വാതകാസം സ്നേഹവിരേചനൈരുപാചരേത്| അഥ സ്നേഹാനാഹ

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ കാസചികിത്സിതമ്| തത്ര ശുദ്ധവാതചികിത്സാമാഹ-കേവലാനിലജം കാസമിതി| ആദൌഗ്രഹണം ജിതേऽപി വാതേ കാസാനുവൃത്തൌ രൂക്ഷോപചാരാര്ഥമ്| സ്നിഗ്ധൈരിതി പേയാദിബസ്ത്യന്താനാം വിശേഷണമ്| ആദിശബ്ദാത് ബലകാന്തി ദേയത (?) ബസ്തിഭിര്ബദ്ധവിഡാതമിതി വചനാത് പൂര്വൈര്ബദ്ധവിഡ്വാതേമ ദ്വാതം ച (?)| പിത്താനുബദ്ധവാതകാസചികിത്സാമാഹ-സപിത്തം ത്വിതി| ഊര്ധ്വഭക്തികൈഃ-ഊര്ധ്വം ഭോജനാത് പ്രയുക്തൈഃ| കഫാനുബദ്ധവാതകാസചികിത്സാമാഹ-സകഫമിതി| സ്നേഹാഃ-ഏരണ്ഡതൈലാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുഡൂച്യാഃ കണ്ടകാര്യാശ്ച പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ത്രിംത്ശല്പലം തസ്മാദ്യോ രസസ്തസ്മിന് ഘൃതാത് പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ വാതകാസാദിജിത്| തിസ്രോऽപി പഞ്ചമ്യ ഏതാ അപേക്ഷിതക്രിയേऽപാദാനേ ബോധ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ്നേഹൈരിത്യുക്തമ്| താനേവ സ്നേഹാനാഹ| തത്ര ഘൃതമാഹ-ഗുഡൂചീകണ്ടകാരീഭ്യാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷാരാദിഭിഃ പഞ്ചകോലയുതൈര്ദ്വിശാണമാത്രൈഃ കല്കൈര്ദശമൂലക്വാഥേ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം പചേത്| സ ച-സര്പിഃപ്രസ്ഥോ, മണ്ഡാനുപായിനാ പീതഃ കാസാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ-ക്ഷാരരാസ്നേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാസ്നാദീനി പലോന്മിതാനി കുലത്ഥബദരയവാന് ദ്വികുഡവോന്മിതാന് ആജമാംസസ്യ ച പഞ്ചാശത്പലാനി ജലദ്രോണേ പാചയേത്| തേന ക്വാഥേന ഘൃതാഢകം സാധ്യം തുല്യക്ഷീരം പാലികൈര്ജീവനീയൈഃ-ജീവന്തീകാകോല്യാദിഭിഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫/൮), തദ്ധൃതം സമീക്ഷ്യ ദേശകാലാദീനാലോച്യ, പാനാദിഭിഃ പ്രയുക്തം പഞ്ചകാസാദീന് ജയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ രം൦ ഘൃതാന്തരമാഹ-ദ്രോണേऽപാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിദാര്യാദിഗണസ്യ ക്വാഥകല്കാഭ്യാം ച സിദ്ധം സര്പിഃ കാസജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ-വിദാര്യാദിഗണേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪) "കാശ്മര്ഥത്രിഫലാവ്യോഷശഠീദ്രാക്ഷാപരൂഷകമ്| ദ്വേ പാഠേ ദേവദാര്വര്ദ്ധിസ്വഗുത്പാഗ്നികഗോക്ഷുരാഃ|| വ്യാഘ്രീ താമലകീ മേദാ കാകനാസാ ശതവരീ| വിദാരീ ച ഘൃതപ്രസ്ഥഃ കര്ഷാംശൈസ്തൈര്വിപചിതഃ| ക്ഷീരേണ ച ജയത്യാശു ജ്വരകാസഹലീ മകാന്| ഗുല്മാരുചിയകൃതപ്ലീഹശിരോഹൃത്പാര്ശ്വവേദനാഃ|| കാമലാര്ശോനിലാഷ്ഠീലാക്ഷതശോഷക്ഷയാംശ്ച സഃ||" ഇതി| അഗ്നി[ക]ഃ- ചിത്രകഃ| വങ്ഗസേനേ തു (കാസാധികാരേ ശ്ലോ.൧൬)- " ദശമൂലികഷായേണ ഭാര്ഗീകല്കം ഘൃതം പചേത്| ദക്ഷതിത്തിരിനിര്യൂഹേ തത്പരം വാതകാസനുത്|| ഭാര്ങ്ഗീകല്കം ഘൃതം ചാഥ പചേദ്ദന്ധി ചതു ര്ഗുണേ| ഭാര്ഗീരസം ദ്വിഗുണിതം വാതകാസഹരം പരമ്|| ഘൃതം വ്യാദ്രീകഷായേണ വ്യാഘ്രീകല്കം വിപാചയേത്|| ചതുര്ഗുണേന ദധ്നാ ച തത്പരംവാതകാസജിത്||" ഇതി| ഇതി സ്നേഹാഃ|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അശോകബീജാദിഭിര്വിഡസഹിതൈര്ഘൃതം സിദ്ധം കാസജിത്| തേഷാം വാ-അശോകബീജാദീനാം, ചൂര്ണം ഘൃതപ്ലുതം ലിഹ്യാത്| അനു പശ്ചാച്ച, ഛാഗം ക്ഷീരം കാസേനാതിപീഡിതഃ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹൈരിത്യുക്തമ്| താനേവ ലേഹാനാഹ| തത്രാശോകബീജാദിലേഹമാഹ-അശോകബീജേതി| ചൂര്ണസിദ്ധം ഘൃതം സ്ത്യാനീഭൂതം ലിഹ്യാത്| ചൂര്ണം വാ ഘൃതാന്വിതം ലിഹ്യാത്| ഉഭയത്രാജാപയോऽനുപാനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ വിഡങ്ഗാദിചൂര്ണം ഘൃതസ്യ മാത്രയാ-യഥായോഗം ഹ്ര്സ്വമധ്യോത്തമയാ, പിബേത് വാതജേ സകഫേ കാസേ ശ്വാസാദിഷു ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിഡങ്ഗാദിലേഹമാഹ-വിഡങ്ഗമിതി| പിബേദ്വേതിലേഹായോഗ്യസ്യ പാനവിധിഃ| "ഘൃതം തു പിത്തേऽവ്യധികേ ലിഹ്യാദ്വാതേऽധികേ പിബേത്| ലീഢം നിര്വാപയേത്പിത്തമല്പത്വാദ്ധന്തി നാനലമ്|| ആക്രമത്യനിലം പീതമൂഷ്മാണം നിരുണദ്ധി ച|" (ശ്ലോ.൧൧൦) ഇതി ലേഹപാനയോഗ്യതാവിവേകഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുരാലഭാദീന് കര്കടാശൃങ്ഗീ ച വാതജേ കാസേ തൈലേന ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദുരാലഭാദിലേഹമാഹ-ദുരാലഭാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുഃസ്പര്ശാദീനി ചൂര്ണിതാനി വാതജേ കാസേ പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാമവേലഹയേത്| തഥൈവ പിപ്പലീസഹിതാം ശുണ്ഠീം പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാം ലിഹ്യാത്| തദ്വച്ച പുരാണതൈലാഭ്യാം ഭാര്ങ്ഗീംസഹിതാം ശുണ്ഠീം ലേഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ദുഃസ്പര്ശാദിലേഹമാഹ-ദുഃസ്പര്ശാമിതി| ലേഹദ്വയമാഹ-തദ്വത്സകൃഷ്ണാമിതി| തദ്വത്-പുരാണഗുഡതൈലാഭ്യാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിപ്പലീം കദുഷ്ണേന ജലേന സൈന്ധവസഹിതാം പിബേത്| മസ്തുനാ സശര്കരാം ശുണ്ഠീം വാ പിബേത്| അഥവാ ദധ്നാ യുക്താം പിപ്പലീരേണുകാം പിബേത്| അഥവാ ബദരമജ്ജ്ഞോ മദിരാദിഭിഃ പിബേത്| ബഹുവചനോപാദാനാച്ച മദിരയാ അഥവാ ദധ്നാ മസ്തുനാ വേത്യേവം ദ്രഷ്ടവ്യമ്, ന തു ദധ്നോ മസ്തിവതി| പിപ്ലീകല്കം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം സൈന്ധവയുക്തം മദിരാദിഭിഃ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്തലേഹതുല്യഗുണം പാനപഞ്ചകാഹ| പിബേത്കൃഷ്ണാംചേതി| കണാ ച രേണുകാ ച കണരേണുകമ്| മജ്ജ്ഞഃ-അസ്ഥ്യന്തര്ഗതബീജാനി| പിപ്പലീകല്കേ ജലമേവ ദ്രവമ്, "പേഷണാലോഡനേ വാരി" (ഹൃ. ക. അ. ൬/൨൩) ഇതി പരിഭാഷബലാത്| ഹാരീതാത്-"ദുരാലഭാ ശഠീ ക്റ്ഷ്ണാ മധൂകം സിതാശര്കരാ| ലീഢം നിഹന്തി വതോത്ഥം കാസം ക്ഷൌദ്രേണ യോജിതമ്|| ഉഭേ മേദേതുഗാക്ഷീരീ പിപ്പലീ സിതശര്കരാ| ലിഹ്യാത്തൈലം ഘൃതക്ഷൌദ്രൈര്വാതകാസനിവാരണമ്|| പദ്മകം ത്രിഫലാ വ്യോഷം വിഡങ്ഗം സുരദാരു ച| ബലാ രാസ്നാ ച തുല്യാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത്|| സമം ചൂര്ണൈസ്ത്വിമൈഃ സര്വൈഃ പൃഥക് ക്ഷൌദ്രം ഘൃതം സിതാമ്| ലിഹ്യാല്ലേഹം വിമഥ്യൈതത്സര്വകാസഹരം ശിവമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസീ പീനസീ ച സ്നൈഹികം ധൂമം വിധിനാ പിബേത്| ക്ഷീരമാംസരസാശനോ ഹിധ്മോക്താന് ശ്വാസോക്താംശ്ച ധൂമാന് പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമൈരീത്യുക്തമ്| താനേവ ധൂമാനാഹ| തത്ര സപീനസേ കാസേ ധൂമമാഹ-കാസീ സപീനസ ഇതി| വിധിനാ-ധൂമപാനോക്തേന "ശരാവസമ്പുടച്ഛിദ്രേ നാഡീം ന്യസ്യ ദശാങ്ഗുലാമ്| അഷ്ടാങ്ഗുലാം വാ വക്രേണ കാസവാന് ധൂമമാപിബേത്||" (ഹൃ. സൂ.അ. ൨൧/൨൧) ഇതി| ക്ഷീരേണ മാംസരസേന വാ ധൂമേ പീയമാനേ ഭോജനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗ്രാമ്യാദിജൈര്മാസരസൈരഥവാ മാഷാത്മഗുപ്താനാം യൂഷൈഃ ശാല്യാദീന് ഹിതാനാശയേത്| ഹിതാനിതി ദേശകാലാദിസാത്മ്യവശാത് യവാ (ശാല്യാ) ദ്യന്യതമം യത് പഥ്യം തദ്ഭുഞ്ജീതേതി പ്രതിപാദയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പേയായൂഷരസാദിഭിരിത്യുക്തമ്| താനാഹ| തത്ര രസയൂഷാനാഹ-ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകൈരിതി| ഗ്രാമ്യാഃ-സുശ്രുതോക്താഃ "അശ്വാശ്വതരഗോഖരോഷ്ട്രബസ്തോരഭ്രമേദഃപുച്ഛകപ്രഭൃതയോ ഗ്രാമ്യാഃ| " (സൂ. അ. ൪൬/൮൫) ഇതി| ആനൂപാഃ-മഹാമൃഗാഃ| ഔദകാഃ ജലചരാഃ പക്ഷിണോ മത്സ്യാശ്ച| തേഷാമാനൂപത്വേऽപി പൃഥഗ്ഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| ഗ്രാമ്യാദീനാം മാംസരസൈഃ ശാല്യാദീന് ഭോജയേത്, മാഷയൂഷൈരാത്മഗുപ്തായൂഷൈര്വാ| ഹിതാനിതി വചനാദ്യേന രസേന യൂഷേണവാ യദ്ധാന്യം പ്രകൃത്യാദിവശാദ്യസ്യ ഹിതം തത്തസ്യ ദേയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവാന്യാദിഭിഃ സിദ്ധാം സ്നിഗ്ധാമമ്ലലവണാം പേയാം വാതജേകാസേ പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? കട്യാദ്യാര്തിശ്വാസഹിധ്മാപ്രണാശനീമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്യവാന്യാദിപേയാമാഹ-യവാനീപിപ്പലീതി| ബില്വഫലസ്യ മധ്യം-അന്തര്ഗതോ ഭാഗഃ| യവാന്യാദീനാം ക്വാഥേന പേയാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദ്വത്-പൂര്വോക്തഗുണാമ്, ദശമൂലക്വാഥേ സിദ്ധാം പഞ്ചകോലഗുഡയുതാം പേയാം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പേയാന്തരമാഹ=ദശമൂലരസ ഇതി| രസഃ-ക്വാഥഃ| പഞ്ചകോലചൂര്ണേന ഗുഡേന ച പാനകാലേ യോഗഃ| തദ്വത്-സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാം തദ്ഗുണാം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷൈരേയീം-ക്ഷീരസംസ്കൃതാം വാ പേയാം, വാതജേ കാസേ പിബേത്| കിമ്ഭൂതാമ് ? സമതിലാം,-തിലസഹിതാം| തഥാ, സസൈന്ധവാമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പേയാന്തരമാഹ-സമതിലാമിതി| തണ്ഡുലസമാസ്തിലാഃ| ക്ഷീരേണ സിദ്ധാ-ക്ഷൈരേയീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ മാത്സ്യാദ്യൈര്മാംസൈഃ സാധിതാം സഘൃതസൈന്ധവാം പേയാം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പേയാന്തരമാഹ മാത്സ്യകൌക്കുടവാരാഹൈരിതി| മാംസൈഃ-മാംസരസൈഃ, മാംസഗ്രഹണം പ്രാചുര്യാര്ഥമ്, അല്പേനോദകേന രസോഗ്രാഹ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഹാരീതേ തു-"രസം കര്കടകാനാം വാ ഘൃതഭൃഷ്ടം സനാഗരമ്| ശ്വാസകാസപ്രശമനം ശൃങ്ഗീമത്സ്യസ്യ വാ പുനഃ||" ഇതി|കര്കടകഃ-കുലീരഃ| ശൃങ്ഗീമത്സ്യഃ-ശൃങ്ഗവാന് മത്സ്യഃ| രസ ഏവായം സനാഗരഃ പേയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാസ്തുകാദയഃ ശാകവിശേഷാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശാകാന്യാഹ-വാസ്തുക ഇതി| വായസീ-കാകമാചീ| കാസഘ്നഃ-കാസമര്ദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൈലാദയഃ സ്നേഹാഃ| സം-ഭക്ഷ്യാഃ ക്ഷീരാദിസമ്ബന്ധിനോ ഹിതാഃ| ക്ഷീരം ചേക്ഷുരസശ്ച ഗുഡശ്ച, തേഷാമിമേ ക്ഷീരേക്ഷുരസഗൌഡികാഃ| "ദ്വന്ദ്വാന്തേ പദം യച്ഛ്രൂയതേ തത്സര്വൈഃ സമ്ബധ്യതേ " ഇതി ഭാഷ്യകാരവചനാത് സര്വൈരപ്യത്ര സമ്ബന്ധഃ| തേന ക്ഷീരസമ്ബന്ധിന ഇക്ഷുരസസമ്ബന്ധിനോ ഗുഡസമ്ബന്ധിനശ്ച ഭക്ഷ്യാ ഹിതാ ഇത്യവതിഷ്ഠതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ്നേഹാനാഹ-സ്നേഹസ്തൈലാദയ ഇതി|ഭക്ഷ്യാനാഹ-ഭക്ഷ്യാഃ ക്ഷീരേക്ഷുരസഗൌഡികാ ഇതി| ക്ഷീരേന ഇക്ഷുരസേന ഗുഡേന വാ കൃതാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, ദധിമസ്ത്വാദീനി പിബേത്| ഇതി വാതജേ കാസേ പ്രായേണോപയോഗ്യന്നപാനമുദ്ദിഷ്ടമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാനാന്യാഹ-ദധിമസ്ത്വിതി| അമ്ലാനാം ഫലാനാമമ്ബു| ഇതി വാതകാസചികിത്സാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തജേ കാസേ, കിമ്ഭൂതേ ? സകഫേ-കഫയുക്തേ, തു സര്പിഷാ വമനം ഹിതമ്| അത ഏവ വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ.൨൭)-"പിത്തകാസേ തനുകഫേ ത്രിവൃതാം" ഇതി| തസ്മാദത്രാര്ഥാത് ബഹുകഫത്വം ബോധ്യമ്| ന കേവലം സര്പിഷാ വമനം ഹിതമ്| യാവന്മദനാദിഭിഃ ക്വഥിതൈര്ജലൈര്വമനമവസ്ഥാവശാദ്ധിതമ്, അഥവാ മദനഫലമധുകകല്കൈര്വിദാര്യാദിരസാപ്ലുതൈര്വമനം ഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ പിത്തകാസചികിത്സാ| തത്ര സകഫേ പിത്തകാസേ വമനമാഹ-പിത്തകാസേ ത്വിതി| മദനാദിക്വാഥേന സസര്പിഷ്കേണ വമനമ്| ഫലയഷ്ട്യാഹ്വചൂര്ണേന വാ വിദാരീക്ഷുരസകല്കിതേന വമനാന്തരമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തജേ കാസേ തനുകഫേ-ഘനശ്ലേഷ്മണി, ത്രിവൃതാം മധുരൈര്യുതാം വിരേകായ യുഞ്ജ്യാത്| ഘനേ തു കഫേ തിക്തകൈഃ സഹ ത്രിവൃതാം യുഞ്ജ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിരേചനമാഹ-പിത്തകാസേ തനുകഫ ഇതി| തച്ച തനൌ കഫേ മധുരൈര്യുക്ത്യാ ത്രിവൃത്യാ, ഘനേ തിക്തൈഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹൃതദോഷോ നരോ ഹിമം മധുരം സ്നിഗ്ധം സംസര്ജനം-വിരേകാദനന്തരം പേയാദിക്രമം, ഭജേത്| ഘനേ തു കഫേ ശീതം തഥാ രൂക്ഷം തിക്തയുതം സംസര്ജനം ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സംസര്ജനമാഹ-ഹൃതദോഷ ഇതി| തച്ച തനൌ കഫേ ശീതസ്വാദുസ്നിഗ്ധമ്, ഘനേ ശീതതിക്തരൂക്ഷമ്| ശുദ്ധസ്യ ശുദ്ധയോഗ്യസ്യ വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തകാസേ സിതാദിഭിര്ലേഹോ ഹിതഃ| സകഫേ പിത്തേ സാബ്ദ മരിചോ ലേഹോ ഹിതഃ| സാനിലേ പിത്തേ സഘൃതോ ലേഹോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹമാഹ-ലേഹഃ പിത്ത ഇതി| സ ച കേവലേ പിത്തേ സിതാദിഭിഃ, സകഫേ സമുസ്തമരിചൈഃ, സവാതേ സഘൃതൈഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- "പിപ്പലീമുസ്തയഷ്ട്യാഹ്വദ്രാക്ഷാമൂര്വാമഹൌഷധമ്| ലാജാമൃത്ഫലാദ്രാക്ഷാത്വക്ക്ഷീരീപിപ്പലീസിതാഃ|| അമൃതഫലാധാത്രീ| ദുഃസ്പര്ശാ കര്കടീ ശുണ്ഠീ ശഠീ ദ്രാക്ഷാ ബലാ സിതാ| നിദിഗ്ധികാമൂലഫലം വടബീജം രസാഞ്ജനമ്|| ഖര്ജൂരം പിപ്പലീ വാംശീ ശ്വദംഷ്ട്രാ ചേതി പഞ്ച തേ| ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതാ ലേഹാഃ ശ്ലോകാര്ധൈഃ പിത്തകാസിനാമ്|| പയോനുപാനാം ശൃങ്ഗീ വാ ലിഹ്യാത് സാജ്യസിതാമധുമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, മൃദ്വീകാഗുലികാഃ പഞ്ചാശത് ത്രിംശത്പിപ്പലീഃ ശര്കരാപലം ച മധുനാ ലേഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹാന്തരമാഹ-മൃദ്വീകാര്ധശതമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗോര്വാ വത്സസ്യ ക്ഷീരപസ്യ-ക്ഷീരവൃത്തേഃ, ശകൃദ്രസം മധുനാ ലേഹയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹാന്തരമാഹ-ഗോര്വേതി| ക്ഷീരപസ്യ ഗോഃ-ക്ഷീരമാത്രാഹാരസ്യ വത്സസ്യ, ശകൃദ്രസം മധുനാ സഹ മര്ദിതം ലേഹയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്വഗേലാദിഭിര്ലേഹോ ഹൃദ്രോഗകാസഹാ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- "പിപ്പല്യാമലകദ്രാക്ഷാലാജാലാക്ഷാസിതോപലാഃ| സഞ്ചൂര്ണ്യ പക്വാഃ പയസാ ലിഹ്യാത് ക്ഷൌദ്രാഷ്ടഭാഗികാഃ|| വിദരീക്ഷുമൃണാലാനാംരസാന് ക്ഷീരം സിതോപലാമ്| പിബേത് ക്ഷൌദ്രേണ സംയോജ്യ പിത്തകാസമപോഹതി|" ഇതി| യോഗരത്നേ തു-"വ്യാഘ്രീബലാഭ്യാം ച ജലം സാധിതം പിത്തകാസനുത്| തൈരേവ സാധിതം ക്ഷീരമനുപാനം പ്രശസ്യതേ|| പിപ്പല്യാമലകദ്രാക്ഷാ വ്യാഘ്രീ യഷ്ടീ ശതാവരീ| പിപ്പലീ ചേതി തുല്യാനി ശര്കരാ ച ചതുര്ഗുണാ|| ത്വക്ക്ഷീരീം ദ്വിഗുണാം ദത്വാ ലേഹയേന്മധുസര്പിഷാ| ക്ഷതകാസം ജയത്യേഷ ലേഹഃ പിത്തോല്ബണം തഥാ|| ചൂര്ണം തു പദ്മബീജാനാം മധുനാ സമ്പ്രയോജയേത്|| പിത്തകാസാര്ദിതോ ലിഹ്യാത് സ്വസ്ഥതാം ലഭതേ ക്ഷണാത്|| വാസാകഷായകല്കാഭ്യാം ഘൃതം സമധുശര്കരമ്| സിദ്ധം തത്പിത്തകാസഘ്നം സര്വപിത്തവികാരനുത്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (കാസാധികാരേ ശ്ലോ. ൩൦)- "ബലാദ്വിബൃഹതീദ്രാക്ഷാവാസാഭിഃ ക്വഥിതം ജലമ്| പിത്തകാസാപഹം പേയം ശര്കരാമധുയോജിതമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഘനശ്ലേഷ്മണി പിത്തകാസേ ജാങ്ഗലൈ രസൈര്മധുരൈസ്തഥാ മുദ്ഗകുലത്ഥാദിയൂഷൈസ്തഥാ തിക്തൈഃ ശാകൈശ്ച സഹ യവാദയോ മാത്രയാ-പരിമിതാഃ, ഹിതാഃ| ഘനശ്ലേഷ്മണി ലേഹാശ്ച തിക്തദ്രവ്യയുക്താഃ| തനുകഫേ പിത്തേ ശാലയഃ ഷഷ്ടികാശ്ച രസാദിഭിര്ഹിതാഃ സ്യുഃ-ഭവേയുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അന്നപാനമാഹ-മധുരൈരിതി| തച്ച ഘനേ ശ്ലേഷ്മണി യവാദിനാ ശാല്യാദി| ലേഹാഃ-ലേഹ്യഖലാഃ| തേ ച തിക്തദ്രവ്യകൃതാ മധുമധുരാശ്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അനുപാനാര്ഥം ശര്കരാമ്ഭോ ഹിതമ്, ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസാഃ പയശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അനുപാനാന്യാഹ-ശര്കരാമ്ഭ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാകോല്യാദിഭിര്മാംസരസാദീന് പിത്തകാസേ പ്രകല്പയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്തരസാദിസാധനദ്രവ്യാണ്യാഹ-കാകോലീതി| ദ്വയശബ്ദസ്ത്രിഭിര്യോജ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തകാസേ തഥാ ദ്രാക്ഷാദീന് ചതുര്ഗുണേ ജലേ പചേത്| തേന പാദാവശിഷ്ടേന ദ്രാക്ഷാദീനാം ക്വാഥേന, സമം ക്ഷീരം ക്വഥിതം [ ശീതം ] മധുശര്കരായുതം പിബേത്| തേന വാ-ജലേന, സാധിതാം പേയാം സുശീതാം മാക്ഷികയുതാം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷീരാന്തരമാഹ-ദ്രാക്ഷാം കണാമിതി| പേയാന്തരമാഹ-സാധിതാമിതി| തേന-ദ്രാക്ഷാദിക്വാഥേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശഠ്യാദീന് ജലേ പിഷ്ട്വാ വസ്ത്രേണ പൂതം രസം ഘൃതമിശ്രിതം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാനകമാഹ-ശഠീതി| പിഷ്ട്വാ-ജലോഷ്ണേന ചതുര്ഗുണേന, ഫാണ്ടത്വാത്| മൂര്ച്ഛിതം-ഭൃഷ്ടമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശര്കരാദീന് കല്കീകൃത്യാഷ്ടഗുണേന ക്ഷീരേണ സര്പിഃ പചേത്| തച്ച സര്പിഃ പാനാദിഷു യുക്തം പിത്തകാസജിത്| ഏതേഷാം വാ-ശര്കരാദീനാം, ചൂര്ണം ലിഹ്യാത്| അഥവൈഷാമേവ കഷായം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതചൂര്ണക്വാഥാനാഹ മേദാം വിദാരീമിതി| ലിഹ്യാന്മധുനാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- " മഹിഷ്യജാവീഗോക്ഷീരധാത്രീ ഫലരസൈഃ സമൈഃ| സര്പിഃ സിദ്ധം പിബേത്തദ്വന്മധുരേണ ഗണേന വാ| ക്വാഥീകൃതേനേക്ഷുരസേ ക്ഷീരയുക്തേന സാധിതമ്| സശര്കരം പിബേര്ത്പ്രാതര്ലിഹ്യാദ്വാ മാക്ഷികാന്വിതമ്| മധുരേണ-ജീവനീയേന| ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരക്വാഥേ പക്വം ക്ഷീരസമം ഘൃതമ്| പായയേത്പിത്തകാസാര്തം മധുനാ വാऽവലേഹയേത്||" ഇതി| ഇതി പിത്തകാസചികിത്സാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫകാസീ പൂര്വം സുരകാഷ്ഠാത് പ്രദീപിതാത് യഃ സ്രുതഃ സ്നേഹസ്തം വ്യോഷയവക്ഷാരാവചൂര്ണിതം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫകാസചികിത്സാ| തത്ര സ്നേഹനമാഹകഫകാസീതി| പരിസ്ത്രുതം-പാതാലയന്ത്രേണ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നിഗ്ധം ച സന്തമനന്തരം വിരേചയേത് ഊര്ധ്വമധോ മൂര്ധ്നി ച| യുക്തിതോ-യഥാബലഹാനിര്ന സ്യാദിതി ഭാവഃ| കൈര്വിരേചയേത് ? തീക്ഷ്ണൈര്വിരേകൈഃ| കിമ്ഭൂതമാതുരമ് ? ബലവന്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വമനവിരേകനസ്യാന്യാഹ-സ്നിഗ്ധമിതി| വിരേകൈഃ-വമനവിരേചനാനാമൌഷധൈഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സംസര്ഗീ ച-പേയാദിപരിപാടീം ച, അസ്യ യോജയേത്| യവാദിഭിര്യഥായോഗമുഷ്ണരൂക്ഷൈസ്തഥാ കടൂത്കടൈഃ-പ്രഭൂതകടുകൈഃ, കാസമര്ദകാദിയുക്തൈഃ| ധന്വനി ഭവാ ധാന്വാഃ-ജാങ്ഗലാഃ, ബിലേഷു ഭവാ ബൈലാഃ-ബിലേശയാഃ, തേഷാം രസാസ്തൈര്മാസരസൈഃ സഹേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്നേഹൈസ്തിലദിജൈഃ സഹ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശുദ്ധ്യനന്തരം സംസര്ജനമാഹ-സംസര്ഗീ ചേതി| യവാനാം പേയാ വിലേപീ ച| മുദ്ഗാനാം കുലിത്ഥാനാം വാ യൂഷഃ| ജാങ്ഗലാനാം ബിലേശയാനാം വാ രസഃ| സ ച കാസമര്ദാദ്യന്വിതഃ| ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരഃ| തിലാദിജൈഃ സ്നേഹൈര്യൂഷരസയോഃ കൃതകത്വമ്| വങ്ഗസേനേ തു (കാസാ. ശ്ലോ. ൪൦)- "മുദ്ഗാമലാഭ്യാം യവദാഡീമാഭ്യാം കര്കന്ധുനാ മൂലകശുണ്ഠകേന| ശുണ്ഠീകണാഭ്യാം സകുലത്ഥകേന യൂഷോ നവാങ്ഗഃ കഫരോഗഹന്താ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശമൂലാമ്ബ്വാദീന്(നി) പിബേത്| അഥവാ, മൂലൈഃ പൌഷ്കരാദിഭിര്നിശാം സംസ്ഥിതം-രാത്രിസ്ഥിതം, വാരി ക്ഷൌദ്രേണ സഹ പ്രാതഃ പിബേത്| അഥവാ, അന്നസ്യ ത്രിഷു കാലേഷു-ആദിമധ്യാവസാനലക്ഷണേഷു, പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തൃഷിതസ്യ പാനാന്യാഹ-ദശമൂലാമ്ബ്വിതി| ഘര്മാമ്ബു-ഉഷ്ണോദകമ്| പാനാനന്തരമുഷ്ണോ (ഷിതോ) ദകമാഹ-മൂലൈരിതി| പുഷ്കരാദീനാം മൂലൈഃ, നിശാമന്വിതം-ശീതകഷായീകൃതമ്| ത്രിഷു കാലേഷു-അന്നാദൌ അന്നമധ്യേ അന്നാന്തേ വാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിപ്പല്യാദയസ്ത്രയോ ലേഹാഃ ശ്ലോകാര്ധൈര്യോജിതാ മധുനാ സഹ കഫകാസഹരാ ഭവന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹത്രയമാഹ-പിപ്പലീതി| സങ്ഗ്രഹേ തു സപ്ത (ചി. അ. ൪)-"ദേവദാര്വഭയാ മുസ്തം പിപ്പലീ വിശ്വമേഷജമ്| ഗുഡൂചീ പിപ്പലീ ഭാര്ങ്ഗീ ശൃങ്ഗീ കര്കടകസ്യ ച|| വ്യോഷദാഹവിഡങ്ഗാനി ത്രിഫലാശര്കരാബലാഃ| നിദിഗ്ധികായാ മൂലത്വക് മരീചൈഃ സഹ യോജിതാ||" ഇതി| [ഏഭിഃ] ചതുര്ഭിഃ സഹ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ കഫകാസേ മധുനാ മരിചം ലിഹ്യാത്| മാക്ഷീകേണൈവാ ഗുരും ലിഹ്യാത്| വ്യാഘ്ര്യാദീനാമ് രസാന് പൃഥക്പൃഥക് മധുനാ ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ത്ലേഹാഷ്ടകമാഹ-മധുനാ മരിചമിതി| ജോങ്ഗകം അഗരുഃ| വ്യാഘ്ര്യാദീനാം ഷണ്ണാം രസാഃ| കാസഘ്നഃ-കാസമര്ദഃ| അസിതഃ സുരസഃ-കൃഷ്ണതുലസീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദേവദാര്വാദയോ മധുതൈലയുതാ ലേഹാസ്ത്രയഃ-ശ്ലോകാര്ധഗദിതാഃ, വാതാനുഗേ കഫേ സ്യുഃ| അത്ര ശൃങ്ഗീധാത്രീഫലോദ്ഭവേതി കേചിദ്വിശിഷ്ടമാമലകമാഹുഃ| അന്യേ തു ശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീതി വ്യാചക്ഷതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വാതാനുഗേ കഫേ ലേഹത്രയമാഹ-ദേവദാരുശഠീതി| ധാത്രീഫലോദ്ഭവാ ശൃങ്ഗീ-ശൃങ്ഗാകാരാ ശുഷ്കാമലകത്വക്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദാഡിമസ്യ പലേ ദ്വേ തു ഗുഡാദഷ്ടൌ ത്രികടുകാത് പലത്രയമിത്യേതദ്ദാഡിമാദ്യം ചൂര്ണം രോചനാദിഗുണം പീനസാദിജിത്| സം-ഗുഡാദികം ക്രമേണ പലദ്വയമര്ധകര്ഷം കര്ഷം അര്ധകര്ഷം പലപ്രമാണം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുടികാമാഹ-ദ്വേ പലേ ഇതി| ആ൦ ര൦- ഗുടികാന്തരമാഹ-ഗുഡക്ഷാരോഷണകണാദാഡിമാദിതി| പലദ്വയം ഗുഡസ്യ| അര്ധാക്ഷഃ ക്ഷാരസ്യ| കര്ഷോ മരീചസ്യ| അര്ധാക്ഷഃ കണായാഃ| പലം ദാഡിമസ്യ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- " വിഡങ്ഗം സൈന്ധവം കുഷ്ഠം വ്യോഷം ഹിങ്ഗു മനഃ ശിലാമ്| കാസേ ശ്വാസേ ച ഹിധ്മായാം ലിഹ്യാത് ക്ഷൌദ്രഘൃതാപ്ലുതമ്|| പാഠാശുണ്ഠീശഠീമൂര്വാഗവാക്ഷിപിപ്പലീഘനമ്| പിഷ്ട്വാ ഘര്മാമ്ബുനാ ഹിങ്ഗുസൈന്ധവാഭ്യാം യുതം പിബേത്|| തദ്വന്മുസ്താശഠീശൃങ്ഗീനാഗരാതിവിഷാഭയാഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ ജ്വരചികിത്സിതോക്തം (ശ്ലോ. ൬൨)- "പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീ" ഇത്യാദികം പാചനം കര്കടശൃങ്ഗീസഹിതം പിബേത് പൂര്വഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാചനമാഹ-പിബേജ്ജ്വരോക്തമിതി| പഥ്യാദി-പഥ്യാകുസ്തുമ്ബരീമുസ്തേത്യാദി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദീപ്യകാദികം ഗോമൂത്രേ ക്വഥിതം ജലേऽഥവാ ക്വഥിതം പിപ്പലീസഹിതം കഫകാസീ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാചനാന്തരമാഹ-അഥവേതി| തച്ചമൂത്രേ ജലേ[വാ]ക്വഥിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിപ്പലീകല്കകര്ഷം സശര്കരം തൈലേന പക്വം കുലത്ഥസലിലാപ്ലുതം കഫകാസഘ്നം പായയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശമനമാഹ-തൈലഭൃഷ്ടം ചേതി| വൈദേഹീ-പിപ്പലീകല്കോ-ദ്ഗവപിഷ്ടപിണ്ഡമ്| അക്ഷം-കര്ഷമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- "സൌവര്ചലാഭയാധാത്രീപിപ്പലീക്ഷാരനാഗരമ്| ചൂര്ണിതം സര്പിഷാ വാതകഫകാസഹരം പിബേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശമൂലക്വാഥാഢകേ ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം പുഷ്കരമൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം കര്ഷപ്രമാണൈഃ കല്കീകൃതൈഃ പചേത്| തത് പേയാനുപാനം സര്വവാതകഫാമയഘ്നമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതമാഹ ദശമൂലാഢകേ ഇതി| ആഢകേ ക്വാഥസ്യ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിര്ഗുണ്ഡീപത്രസ്വരസസാധിതം ഘൃതം കാസജിത്സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ-നിര്ഗുണ്ഡീതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിഡങ്ഗാനാം രസേ വ്യോഷഗര്ഭം ച സാധിതം ഘൃതം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- [ഘൃതാന്തരമാഹ-ഘൃതമിതി|]

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുനര്നവാദിരസൈഃ പയസാ യുതൈസ്ത്രികടുനാ കല്കേന ച സിദ്ധം ഘൃതമുപയുജ്യ-പീത്വാ, കാസാദിഭ്യോ ഭയം ന ജായതേ| "വസുഗ്രഹയുതാ ജസൌ ജസയലാശ്ച പൃഥ്വീ ഗുരുഃ|" അത്ര പുനര്നവാദിരസോ ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണഃ ക്ഷീരം ഘൃതസമം ഘൃതം വ്യോഷാച്ചതുര്ഗുണമിതി പാകക്രമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരാമാഹ-പുനര്നവേതി| ശിവാടികാ-ദ്വിതീയഃ പുനര്നവാ| ത്രികടുനാ കല്കേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കണ്ടകാര്യാഃ സമൂലഫലപത്രായാ രസാഢകേ ബലാദിഭിഃ കല്കൈഘൃതാച്ചതുര്ഥാംശപ്രമാണൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| തച്ച സര്പിഃ സര്വകാസാധിഷ്വിഷ്യതേ-അഭിഹിതമ്| ഇദം ച കണ്ടാകാരീഘൃതം കഫവ്യാധിവിനാശനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ-സമൂലഫലശാഖായാ ഇതി| മൂലംപിപ്പലീമൂലമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- "കണ്ടകാര്യാസ്തുലാം ക്ഷുണ്ണാം പക്ത്വാ ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേത്| തേനാഢകേന ക്വാഥസ്യ ഘൃതപ്രസ്ഥം പിചൂന്മിതൈഃ|| രാസ്നാദുഃ സ്പര്ശഷങ്ഗ്രന്ഥാപിപ്പലീദ്വയചിത്രകൈഃ| സൌവര്ചലയവക്ഷാരകൃഷ്ണാമൂലൈശ്ച തജ്ജയേത്|| കാസശ്വാസകഫഷ്ഠീവഹിധ്മാരോചകപീനസാന്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വ്യാഘ്ര്യാസ്തുലാം ക്ഷുണ്ണാം-മര്ദിതാം, ജലസ്യ വഹേ-ചതുര്ദ്രോണേ, പചേത്| ആഢകസ്ഥിതേ ജലേ സഞ്ചൂര്ണ്യ വ്യോഷാദീനി അര്ധപലപ്രമാണാനി പ്രത്യേകം ക്ഷിപേത്| അഗ്നിരേവാഗ്നികഃ-ചിത്രകഃ| ഘൃതസ്യ ച ഷോഡശ പലാനി, മത്സ്യണ്ഡികായാഃ,-വിമലായാഃ, ചത്വാരിംശത്പലാനി, ഭൂയശ്ച തത്സര്വം പചേത്| ദര്വീ ലിമ്പതീതി ദര്വീലേപീ തസ്മിന് ദര്വീലേപിനി, അവലേഹേ ശീതേ സതി പ്രത്യേകം ദ്വികുഡവപ്രമാണം പിപ്പല്യാദി ക്ഷിപേത്| അയം ലേഹോ ഗുല്മാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വ്യാഘ്രീലേഹമാഹ-പചേദ്വ്യാഘ്രീതുലാമിതി| വഹേദ്രോണചതുഷ്കേ| ഗ്രന്ഥി-പിപ്പലീമൂലമ്| മത്സ്യണ്ഡികായാഃ-ശര്കരായാഃ| അനവസ്യ-ജീര്ണസ്യ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൪)- "ത്രിഫലാ പിപ്പലീ പാഠാ സാരിവാ ബൃഹതീദ്വയമ്| മരീചം പദ്മകം മുസ്തമുഷീരം ചാക്ഷസമ്മിതമ്|| പക്ത്വാ ജലാഢകേ പാദശേഷേക്ഷാരപലാഷ്ടകമ്| ദത്വാ ഗുഡസ്യ ച പലം പചേദാദര്വിലേപനാത്|| ലേഹഃ കഫോല്ബണം കാസം സര്വമേഷ നിയച്ഛതി| സാധിതം ക്ഷീരമേഭിര്വാ തൈലക്ഷോദ്രയുതം പിബേത്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ തു (കാസാധികാരേ)- "കുഷ്ഠം താമലകീ ഭാര്ങ്ഗീ ശഠീക്ഷാരോ ഹരീതകീ| കോലം ചോഷ്ണാമ്ഭസാ ചീര്ണം ലേഹോ വാ മധുസംയുതഃ|| കോലം-മരിചമ്| (ശ്ലോ. ൪൭) വ്യോഷപുഷ്കരമൃദ്വീകാത്രിഫലാശഠിചിത്രകൈഃ| മധുതൈലയുതോ ലേഹഃ ശ്ലേഷ്മകാസനിബര്ഹണഃ|| വ്യോഷാജമോദചിത്രകഷങ്ഗ്രന്ഥാചവ്യകല്കിതം സര്പിഃ| കഫകാസശ്വാസഹരം വാസകരസസാധിതം സമധു||" ഇതി| യോഗരത്നേ തു-"വിഡങ്ഗം സൈന്ധവം രാസ്നാ ശഠീ ക്ഷാരോ മഹൌഷധമ്| ശ്ലേഷ്മകാസേ ഹിതം ചൂര്ണം ലേഹോ വാ മധുസംയുതഃ|| ബിഭീതകം ഘൃതാഭ്യക്തം ഗോശകൃത്പരിവേഷ്ടിതമ്| സ്വിന്നമഗ്നൌ ഹരേത്കാസം ധ്രുവമാസ്യേ വിധാരിതമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ കഫകാസേ ശമനം ധൂമം പിബേത്| ഘനശ്ലേഷ്മണി ശോധനം ധൂമം പിബേത്| ഘനശ്ലേഷ്മണി ശോധനം ധൂമം പിബേത്| അഥ തമേവ ധൂമമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമമാഹ-ശമനം ചേതി| ശമനം ധൂമം പിബേത്| യസ്യ തു ബഹലഃ കഫഃ [സ] ശോധനം ധൂമം പിബേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതേഷാം സമ്ബന്ധിനം ധൂമം കാസഘ്നവിധിനാ-സൂത്രോദിതേന, പീത്വാऽനു-പശ്ചാത്, നിഷ്ഠ്യൂതാന്തേ കോഷ്ണം ക്ഷീരം ഗുഡാന്വിതം പിബേത്| സ ധൂമഃ പീതോ വാതശ്ലേഷ്മോത്തരാന് കാസാംശ്ചിരന്തനാന് ആശ്വേവ ഹന്തി| ചിരന്തനാനിതി "സായം ചിരം" ഇത്യാദിനാ ഠ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമാന്തരമാഹ മനഃശിലേതി| അലം-ഹരിതാലമ്| ഇങ്ഗുദീ-താപസദ്രുമഃ| ത്വക്താജി (?) ചൂര്ണീകൃത്വാ തേഷാം ധൂമം പിബേദിത്യര്ഥഃ| കാസഘ്നവിധിനാ-ധൂമപാനോക്തേന| ധൂമോത്ക്ലിഷ്ടകഫനിഷ്ഠാനാമക്ഷീരം പിബേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൪)- " പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം ശാര്ങേഷ്ടാऽലം മനഃ ശിലാമ്| മരീചം പിപ്പലീം ദ്രാക്ഷാമേലാം സുരസമഞ്ജരീമ്|| കൃത്വാ വാര്തൈ പിബേദ്ധൂമം ക്ഷൌമചൈലാനുവാര്തിനീമ്| ഘൃതാക്താമനു ച ക്ഷീരം പിബേത്തദ്വദ്ഗുഡാമ്ബു വാ|| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ-ഉത്തുണ്ഡുകീ| സുരസഃ-തുലസീ| തദ്വത്-നിഷ്ഠ്യാതാന്തേ| നേപാലിതാലമരിചലാക്ഷാനതകുടന്നടൈഃ| ഉശീരരോഹിഷഫലദ്രവിഡീവംശലേഖനൈഃ|| പൂര്വകല്പേന ധൂമോऽയം സാനുപാനോ വിധീയതേ| നേപാലീ-മനഃശിലാ താലം-ഹരിതാലമ്| ദ്രവിഡീ-ഏലാ| വംശലേഖനം-വംശത്വക്| കാര്പാസാസ്ഥ്യശ്വഗന്ധാ ച ധൂമഃ കാസവിനാശനഃ| കോശാതകീഫലാന്മധ്യൈഃ പിബേദ്വാ സമനഃശിലൈഃ||" ഇതി| യോഗരത്നേ തു-"താപ്യമാനസകാസേന നാസാഭങ്ഗേ സ്വരേജഡേ| ക്ഷവഥൌ ഘ്രാണനാസേ ച ധൂമനാഡീം പ്രയോജയേത്|| ക്ഷൌമഗര്ഭാം പിബേദ്വര്തി ഹരിതാലം മനഃ ശിലാമ്| താലീസപത്രം കൈഡര്യം ഗുഡാന്നം ചൈവ ഭോജയേത്|| കൈഡര്യം-കട്ഫലമ്| ധൂമവര്തിര്ബലാവ്യോഷം ഹരിതാലം മനഃ ശിലാ| അനുപാനം ശൃതം വാऽപി പ്രശസ്തം കാഞ്ജികൌദനമ്|| മധുകം ചാജമോദശ്ച ജീവന്ത്യഗുരുസര്ജജൌ| സ്വൈരണ്ഡമൂലാ കാസഘ്നീ ധൂമവര്തിരിയം ശുഭാ|| സര്ജജോ-രാലാ| ക്ഷൌമം ഹിങ്ഗുവചാഭൂര്ജഗ്രന്ഥിശ്ചൈഷ ഘൃതാന്വിതഃ| ധൂമകാസഹരഃ പീതഃ സര്വഗന്ധമയോऽപി വാ|| മനഃ ശിലാ സമാലിദരൈഃ പരിശോധിതൈഃ| ത്ര്യഹം പത്രൈഃ കൃതം ധൂമം പിബേത്കാസനിവാരണമ്|| ജാതേരുത്തരശിഫാധൂമം ശിലാഗുഗ്ഗുലമിശ്രിതമ്| ഗാത്രസ്യ ബദരാങ്ഗാരൈഃ കാരയേത്കാസശാന്തയേ|| ജാതേരുത്തരദിങ്മൂലം ശിലൈലാഗുഗ്ഗുലും സമമ്| അജാമൂത്രേന പിഷ്ടോऽയം ധൂപഃ കാസഹരഃ പരഃ| മൂലേന ശരപുങ്ഖായാ ധൂപഃ കാസഹരഃ പരഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫകാസേ യദി തമകഃ പിത്താനുബന്ധജഃ സ്യാത്| തത്രതമകേ, പിത്തകാസക്രിയാമവസ്ഥാവശാത് പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തമകോപദ്രവേ പ്രതീകാരമാഹ-തമക ഇതി| തമകഃ-പ്രതമകഃ, "ജ്വരമൂര്ച്ഛായുതഃ ശീതൈഃ ശാമ്യേത് പ്രതമകസ്തു സഃ|" (ഹൃ. നി. അ. ൪/൧൧) ഇതി വചനാത്പിത്തജത്വാച്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പവനേ കഫാനുബന്ധേ സതി കഫകാസഹരാം ക്രിയാം കുര്യാത്| പിത്താനുബന്ധയോര്വാതകഫയോഃ പിത്തകാസനാശിനീം ക്രിയാം വിദധ്യാത്| വാതശ്ലേഷ്മാത്മകേ ശുഷ്കേ കാസേ സ്നിഗ്ധം കര്മ| ആര്ദ്രേ തു കാസേ വിരൂക്ഷണം കര്മ| കഫജേ തു കാസേ സപിത്തേ തിക്തസംയുതം വിരൂക്ഷണം കര്മ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അനുബന്ധഭേദാച്ചികിത്സാമാഹ-കഫനുബന്ധ ഇതി| ശുഷ്കേ-ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവനഹീനേ,ആര്ദ്രേ-യുക്തേ| സപിത്തേ കഫജേ തു ശുഷ്കേ തിക്തയുതം സ്നിഗ്ധമ്, ആര്ദ്രേ രൂക്ഷമ്| ഇതി കഫകാസചികിത്സാ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്തഃക്ഷത ഉരസി സതി സദ്യഃ-ശീഘ്രമേവ, ലാക്ഷാം മാക്ഷികയുക്താം ക്ഷീരേണ പിബേത്| ഉരഃസന്ധാനജനേന ലാക്ഷായാഃ പ്രാധാന്യാത്| തഥാ ചാഗ്ര്യം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൧൩)-"ലാക്ഷാ സദ്യഃക്ഷതഘ്നാനാമ്|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ ക്ഷതകാസചികിത്സാ| തത്ര ക്ഷതസ്യൌഷധമാഹ-ഉരസ്യന്തഃക്ഷത ഇതി| സദ്യഃ-ഉത്പന്നമാത്രേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീര്ണേ-പരിണതേ തസ്മിന്നൌഷധേ, ക്ഷീരേണൈവ സഹ ശാലിമ(ലീന) ദ്യാത് സശര്കരമ്(രാന്)|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അത്രൌഷധഭോജനമാഹ-ശാലീനിതി| ജീര്ണേ-ഔഷധേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാര്ശ്വബസ്ത്യാദിരുഗല്പാഗ്നിശ്ച താം-ലാക്ഷാം, സുരായുതാം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-പാര്ശ്വബസ്തിസരുഗിതി പാര്ശ്വയോര്ബസ്തൌ ച സരുക്-സശൂലഃ| താം-ലാക്ഷാമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭിന്നപുരീഷോ നരോ മുസ്താതിവിഷാപാഠാവത്സകാന്വിതാം ലാക്ഷാം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-ഭിന്നവിട്ക ഇതി| മുസ്താദിഭിശ്ചതുര്ഭിര്യുതാം ലാക്ഷാം ശീതോദകേന പിബേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലാക്ഷാദീനി ഹി ക്ഷീരേ പക്ത്വാ തത് ക്ഷീരം ദീപ്താഗ്നിഃ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹാ-ലാക്ഷാം സര്പിരിതി| സമിത്-ഗോധമചൂര്ണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇക്ഷ്വാരികാദിഭിഃ ശൃതം ക്ഷീരം മധുയുതം സന്ധാനാര്ഥമുരസി ക്ഷതഃ പുമാന് പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-ഇക്ഷ്വാരികേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവാനാമാമാനാം ചൂര്ണം ക്ഷീരേ സിദ്ധം ഘൃതയുതം ജ്വരദാഹേ പിബേത്| അഥവാ, ശര്കരാമാക്ഷികയുതാന് സക്തൂന് പയസാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-യവാനാം ചൂര്ണമിതി| ആമാനാം-ഉലമ്ബികായോഗ്യാനാമ്| ഔഷധാന്തരമാഹ-സിതാക്ഷൌദ്രസക്തൂന്വേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസവാംശ്ച മധുരൌഷധൈഃ സാധിതം സര്പിഃ പിബേത്| അഥവാ, ഗുഡോദകം ക്വഥിതം സക്ഷൌദ്രമരിചം ശീതം പിബേത്| ആമലകാനാം വാ ചൂര്ണം ക്ഷീരേ സിദ്ധം സര്പിര്യുക്തം പിബേത്| രസായനോക്തവിധിനാ വാ പിപ്പലീഃ പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-കാസവാംസ്ത്വിതി| മധുരാണിജീവന്ത്യാദീനി| ഔഷധാന്തരമാഹ-ഗുഡോദകം വേതി| ക്വഥിതം-ക്വാഥവിധിനാ| ഔഷധാന്തരമാഹ-ചൂര്ണമാമലകാനാം വേതി| ഔഷധാന്തരമാഹ-രസായനവിധാനേനേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസീ പര്വാസ്ഥിശൂലവാംശ്ച സഘൃതമാക്ഷികാ മധൂകാദീര്ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-കാസീ പര്വാസ്ഥിശൂലീതി| വങ്ഗസേനേ തു (കാസാധികാരേ ശ്ലോ. ൯൩)- "ചൂര്ണം കകുഭസമുത്ഥം വാസകരസഭാവിതം ബഹൂന് വാരാന്| മധുഘൃതസിതോപലാഭിര്ലേഹ്യം ക്ഷതകാസരക്തപിത്തഹരമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രിജാതകമര്ധകര്ഷപ്രമാണം കണാ കര്ഷദ്വയമാത്രാ സിതാദികം പ്രത്യേകം പലാംശം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതം മധുനാ കൃതാ ഗുടികാ വൃഷ്യാഃ പിത്ത ശോണിതാദീന് ഘ്നന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഏലാദിഗുടികാമാഹ-ത്രിജാതമര്ധകര്ഷാംശമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുനര്നവാദിചൂര്ണം ദ്രാക്ഷാരസപയോഘൃതൈഃ സിദ്ധം രക്തഷ്ഠീവീ പിബേത്| അഥവാ, മധൂകാദിഭിഃ സിദ്ധം തണ്ഡുലീയകം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-വര്ഷാഭൂശര്കരേതി| ഔഷധാന്തരമാഹ-മധൂകമധുകക്ഷീരസിദ്ധമിതി| മധൂകമധുകാഭ്യാം സിദ്ധേന ക്ഷീരേണ സിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാര്ഗേണ-മുഖാദിനാ, വിസൃതേ രക്തേ യഥായഥം രക്തപിത്ത ചികിത്സിതോക്തമൌഷധം കുര്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രക്തപിത്തൌഷധമതിദിശതി-യഥാസ്വമിതി| യോഗരത്നേ തു-""ഗങ്ഗഗോദാവരീക്ഷിപ്രാകാലിന്ദീനര്മദോദ്ഭവാമ്| ആഹൃത്യസികതാം ശ്വേതാം സുസൂക്ഷ്മാം പ്രസൃതോന്മിതാമ്|| തുല്യാം തൈലഘൃതക്ഷൌദ്രൈഃ സവസാമഞ്ജിഭിസ്തഥാ| സാഗാരധൂമൈസ്ത്രിഫലാരസേന ച വിമിശ്രിതാമ്|| സപ്തഭിഃ പ്രസൃതൈഃ സാര്ധം ഖജേന മഥിതാം പിബേത്|രക്തഷ്ഠീവീ ക്ഷതോരസ്കഃ സിദ്ധയോഗം സമാചരേത്| രക്തേ പ്രവൃത്തേ ദക്ഷാണ്ഡം യൂഷൈസ്തോയേന വാ പിബേത്|| ചടകാണ്ഡരസം വാऽപി രക്തം വാ ഛാഗജാങ്ഗലമ്||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൫)- "രക്തേऽതിവൃത്തേ ഛാഗം വാ ജാങ്ഗലം വാ പിബേദസൃക്|" തഥാ-"പിപ്പലീമധുകം പിഷ്ടം കാര്ഷികം സസിതോപലമ്| പ്രാസ്ഥികം ഗവ്യമാജം ച ക്ഷീരമിക്ഷുരസസ്തഥാ|| യവഗോധൂമമൃദ്വീകാചൂര്ണമാമലകാദ്രസഃ| തൈലം ച പ്രസൃതാംശാനി തത്സര്വം മ്രുദുനാऽഗ്നിനാ|| പചേല്ലേഹം ഘൃതംക്ഷൌദ്രയുതഃ സ ക്ഷതകാസനുത്| കാസഹൃദ്രോഗകാര്ശ്യഘ്നോ ഹിതോ വൃദ്ധാല്പരേതസാമ്||" ഇതി| യവചൂര്ണാദീനി പ്രസൃതാംശാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂഢവാതസ്തു പുരുഷോऽജായാ മേദഃ സുരയാ ഭൃഷ്ടമീഷത്സൈന്ധവസഹിതമദ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ ക്ഷതോരസ്കോ മന്ദനിദ്രോ ദീപ്താഗ്നിഃ ശൃതക്ഷീരസ്യ സമ്ബന്ധിനാ സരേണ സഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരമജാമേദോऽദ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-ക്ഷാമഃ ക്ഷീണ ഇതി| അജാമേദ ഇത്യുനഷങ്ഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ ക്ഷീണഃ ക്ഷതഃ കൃശോ വാ ശര്കരാദികം ലിഹ്യാത്| കഥമ് ? ശൃതക്ഷീരാനുപാനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ ച-ക്ഷീണാദിഃ, ക്രവ്യാത്പിശിതസ്യ നിര്യൂഹം ഘൃതേന ഭൃഷ്ടം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? പിപ്പലീക്ഷൌദ്രാന്വിതമ്| തച്ച മാംസശോണിതവര്ധനം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-ക്രവ്യാത്പിശിതനിര്യൂഹമിതി| സഃ-ക്ഷീണഃ ക്ഷതകാസീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ന്യഗ്രോധാദിഭിഃ ശൃതാത്ക്ഷീരാത് സമുദ്ഭൂതേന സര്പിഷാ ശാല്യോദനം ക്ഷതോരസ്കഃ ക്ഷീണശുക്രാദിശ്ച നരോऽദ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ-ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരേതി| താലമസ്തകോ-അഗ്ര. . മജ്ജാ| ന്യഗ്രോധാദിഭിഃ ശൃതം യത് ക്ഷീരം, തതോ ജാതം യത്സര്പിഃ, തേന ശാല്യോദനമദ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതപിത്തപീഡിതേ ഗാത്രമേദേ വാऽഭ്യങ്ഗോഘൃതൈര്മതഃ| മാതരിശ്വനാ-വാതേന, പീഡിതേ സതി തൈലൈര്വാതരോഗഘ്നൈരഭ്യങ്ഗോ മതഃ| ചശബ്ദാദ്ധൃതൈരപീതി ദ്യോതയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാഭ്യങ്ഗമാഹ വാതപിതാര്ദിത് ഇതി| തൈലാഭ്യങ്ഗമാഹ-തൈലൈശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാസു ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്യാത്| ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹ് ഹൃത്പാര്ശ്വാര്തൌ ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹൃത്പാര്ശ്വപീഡാസു ജീവനീയസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്യാത്| ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വാതവ്യാധ്യുക്തമതിദിഷതി കുര്യാദ്വേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഷ്ട്യാഹ്വയസ്യ നാഗബലായാശ്ച ക്വാഥേ ക്ഷീരതുല്യേ പയസ്യാദികല്കൈഃ സിദ്ധം ഘൃതം ക്ഷതകാസേഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഔഷധാന്തരമാഹയഷ്ട്യാഹ്വനാഗബലയോരിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൫)- "ശൃതം വാऽഷ്ടഗുണേ ക്ഷീരേ കോലലാ ക്ഷാരസാന്വിതമ്| കല്കൈഃ കട്വങ്ഗദാര്വീത്വമ്രത്സകത്വഗ്വത്സകത്വക്ഫലൈര്ഘൃതമ് ||" ഇതി| കട്വങ്ഗഃ-ടുണ്ടുകഃ| ഫലം-വത്സകസ്യൈവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീവനീയോ ഗണസ്തഥാ ശുണ്ഠ്യാദയസ്തൈര്ജീവനീയാദിഗണാദിഭിഃ കര്ഷാംശൈഃ സൂക്ഷ്മചൂര്ണിതൈഃ ക്ഷീരധാത്ര്യാദിരസയുക്തം ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥംദ്വാത്രിശത്പലാനി പചേത്| ദ്രാക്ഷാക്ഷോഡാദീന്യ(ത്യ)ത്രാദിശബ്ദേന നാരികേലനികോചാദിപരിഗ്രഹഃ| ശീതേ ഘൃതേ മാക്ഷികസ്യ ഷോഡശപലാനി, ശര്കരാചൂര്ണപലാനി പഞ്ചാശത്, മരിചാദീനി ദ്വികാര്ഷികാണി ചൂര്ണിതാനി പ്രക്ഷിപ്യ തസ്മാന്മാത്രാം യഥാബലം ലിഹ്യാത്| അമൃതപ്രാശമേതത്സംജ്ഞം ഘൃതം നരാണാമമൃതതുല്യമ്, മഹാഗുണത്വാത്| യഥാ നാഗാനാം സുധാ ദേവാനാമമൃതമ്| അത ഏവൈതത് സുധാമൃതരസമ്| പ്രാശ്യം-ഭോജ്യം, ക്ഷീരമാംസരസാശിനാ| ഏതച്ച ഘൃതം നഷ്ടശുക്രാദീന് ബൃംഹയേത്| കാസാദിനുത്| പുത്രദമ്| ഛര്ദ്യാദിഘ്നമ്| അത്ര ച മധുരസ്നിഗ്ധബൃംഹണാനാം ദ്രാക്ഷാദീനാമപി യഥാലാഭം കര്ഷപ്രമാണമധികം വാ യോജ്യമ്| യഥാ സാമാന്യപരിഭാഷോക്താ കര്ഷമാത്രാ പരിപൂര്ണാ സ്യാദിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അമൃതപ്രാശമാഹ ജീവനീയോ ഗണ ഇതി| വീരാവിദാരീ| പയസ്യാ-ദുഗ്ധികാ| മധുരാദിഗുണം ഫലം-തച്ച ദ്രാക്ഷാക്ഷോഡാദി പ്രസിദ്ധം ഗ്രാഹ്യമിത്യര്ഥഃ| വിനീയ-നിക്ഷിപ്യ| സുധാപാതാലേ, അമൃതം-സ്വര്ഗേ, താഭ്യാം തുല്യരസമിദം ഘൃതം നരാണാമമൃതമ്| അത ഏവാമൃതപ്രാശാഖ്യമ്| " രസായനമിവര്ഷീണാമമരാണാമിവാമൃതമ്| സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ||" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮/൧൭) ഇതി മന്ത്രലിങ്ഗാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്വദംഷ്ട്രാദീനി പാലികാനി, തേഷാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണേ സ്വഗുപ്താദിഭിഃ കല്കൈര്ഘൃതാത് പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ വാതപിത്തഹൃദ്രോഗശൂലനുത്| മൂത്രകൃച്ഛ്രാദിഘ്നിഃ| തഥാ, ധനുരാദിഖിന്നാനാം ബലമാംസദഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ ശ്വദംഷ്ട്രോശീരേതി| ശ്വദംഷ്ട്രയാ ഷോഡശഗുണേ ജലേ ചതുര്ഥാംശാവശിഷ്ടം പാകാനന്തരം യോരസഃ| യസ്മാച്ചതുര്ഗുണം ക്ഷീരം| അകരുണാ ഏവ ഹൃതഹൃദയതാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മധുയഷ്ട്യാ അഷ്ടൌ പലാനി, ദ്രാക്ഷായാഃ ഷോഡശ, ഏതത്ക്വാഥേ പിപ്പല്യഷ്ടപലേഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| ഘൃതേ ച സിദ്ധേ സുശീതേ സതി ക്ഷൌദ്രശര്കരയോഃ പൃഥഗഷ്ടപലം വിമിശ്രയേത്| ഏതച്ച ഘൃതം സമസക്തു ക്ഷത ക്ഷീണേ രക്തഗുല്മേ ച ഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ മധുകാഷ്ടപലേതി| തന്ത്രിപടാം സമസക്തു|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ധാത്ര്യാദിരസസ്യ പൃഥക് പ്രസ്ഥം ഗവ്യാജയോഃ ക്ഷീരയോഃ പ്രസ്ഥൌ ഘൃതസ്യ പ്രസ്ഥം ച വിപാചയേത്| സിദ്ധപൂതേ ച തതസ്തസ്മിന് ഘൃതേ ശര്കരാക്ഷൌദ്രയോഃ പ്രസ്ഥൌ ദ്വൌ വിനയേത്-ക്ഷിപേത്| തത ഇതി "അവ്യയാദിത്വാത്" തസിഃ| ഏതച്ച ഘൃതം യക്ഷ്മാദിഹരം തഥാ വയഃസ്ഥാപനാദിഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ ധാത്രീഫലേതി| ധാത്രീഫലരസാദീനാം നവാനാം നവപ്രസ്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തേऽഭ്യധികേ ഘൃതം ലിഹ്യാത്| വാതേऽധികേ ഘൃതം പിബേത്| ലീഢം തു ഘൃതം നിര്വാപയേത്-സംശമയേത്| അനലം ച ന ഹന്തി ലീഢം ഘൃതമ്| കുതഃ ? അല്പത്വാത്| അത്രായം സദ്ഭാവാര്ഥഃ,-കില പീതേനാധികേന ദ്രവതയാ വഹ്നേര്മാന്ദ്യേനാവശ്യം ഭവിതവ്യമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.ചി.അ.൧൦/൩൨)-"അഗ്നേര്നിര്വാപകം പിത്തം രേകേണ വമനേന വാ|" ഇതി| തച്ചാഭ്യധികം പിത്തം ലീഢം ഘൃതം സംശമയതി| അല്പത്വാച്ച ഹേതോരഗ്നിം ന ഹന്തി-മന്ദസ്യാഗ്നേരധികം മാന്ദ്യം ന ജനയതി| പീതം സദ്ധൃതമനിലമാക്രാമതി-പ്രസഹ്യ ജയതി| ഊഷ്മാണം-ജാഠരം വഹ്നിം ജാജ്വല്യമാനം, രുണദ്ധി-ആശ്വേവ സ്ഥഗയതി, ശമം കിഞ്ചിന്നയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതലേഹപാനയോര്വിഷയഭേദമാഹഘൃതം ത്വിതി| നിര്വാപയേത്-ശമയേത്, ശീതത്വാത്| ലേഹ്യം ശീതസ്പര്ശം ഭവതി| അല്പത്വാത്-വഹ്നേരനാവരകത്വാത്, അസൃതാവയവത്വാത്| അല്പദേശേ വ്യാപിത്വം ഹ്യല്പത്വമ്| ഊഷ്മാണം-അഗ്നിമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷാമാണാം ക്ഷീണാനാം കൃശാങ്ഗാനാം ച നൃണാമേതാന്യേവ പൂര്വോക്താനി ഘൃതാനി സ്ത്യാനാനി ത്വകക്ഷീരീശര്കരാലാജചൂര്ണൈഃ സഹ യോജയേത്| സര്പിര്മിശ്രാന് ഗുഡാന് സമധ്വംശാന് കൃത്വാ ച ദദ്യാത്| ശര്കരായാഃ പലാനി പഞ്ചാശത് മധുനഃ പലാനി ഷോഡശാത്ര ദേയാനി| മുനിനാ ഹ്യേവമുക്തമ് (ച.ചി.അ.൧൧/൬൦)-ധാത്രീവിദാരീക്ഷുരസപ്രസ്ഥൈഃ പ്രസ്ഥം ഘൃതാത്പചേത്| ശര്കരാര്ധതുലാം ശീതേ ക്ഷൌദ്രാര്ധപ്രസ്ഥമേവ ച|| ക്ഷിപ്ത്വാ സര്പിര്ഗുഡാന് കുര്യാദ്ധിക്കാശ്വാസജ്വരാപഹാന്|" ഇതി| പയ ഇത്യാദി| അനന്തരം പയഃ പിബേത്| തൈഃ_സര്പിര്ഗുഡൈഃ, രേതോവീര്യാദീന് ശീഘ്രതരം പ്രാപ്നോതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സര്പിര്ഗുഡാനാഹക്ഷാമക്ഷീണകൃശാങ്ഗാനാമിതി| ക്ഷാമഃ-ശുക്രേണ ഹീനഃ| ക്ഷീണേ-ബലവീര്യാഭ്യാമ്| കൃശോ-മാസാംദിഭിഃ| സ്ത്യാനാനി ഘൃതാനി ചൂര്ണൈര്യോജയേത്| തൈഃ-മധുചതുര്ഥാംശയുക്തൈഃ| സര്പിര്ഗുഡാന്-ഘൃതമോദകാന് കൃത്വാ, രോഗിണേ ദദ്യാത്| തദനു ദുഗ്ധം ദദ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൫)- "ബലാ വിദാരീ ഹസ്വം ച പഞ്ചമൂലം പുനര്നവാ| പഞ്ചാനാം ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം ശുങ്ഗാ മുഷ്ട്യംശികാസ്തഥാ|| ഏഷാം കഷായേ ദ്വിക്ഷീരേ വിദാര്യാജരസാംശികേ| ജീവനീയൈഃ പചേത്പിഷ്ടൈരക്ഷമാത്രൈര്ഘൃതാഢകമ്|| സിതാപലാനി പൂതേ ച ഇതി ദ്വാത്രിംശദാവപേത്| ഗോധൂമപിപ്പലീവാംശീചൂര്ണം ശൃങ്ഗാടകസ്യ ച|| സമാക്ഷികം കൌഡവികം തത്സര്വം ഖജമൂര്ച്ഛിതമ്| സ്ത്യാനം സര്പിര്ഗുഡാന്കൃത്വാ ഭൂര്ജപത്രേണ വേഷ്ടയേത്|| താന് ജഗ്ധ്വാ പാലികാന് ക്ഷീരം മദ്യം ത്വനു പിബേത്കഫേ| ശോഷേ കാസേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ശ്രമസ്ത്രീഭാരകര്ഷിതേ|| രക്തനിഷ്ഠീവനേ താപേ പീനസേ ചോരസി സ്ഥിതേ| ശസ്താ പാര്ശ്വശിരഃ ശൂലേ ഭേദേ ച സ്വരവര്ണയോഃ|| ശൃ(ശു)ങ്ഗാഃ-പല്ലവാങ്കുരാഃ| മുഷ്ടിഃ-പലമ്| ദ്വിക്ഷീരേ-ദ്വിഗുണക്ഷീരേ| [വിദാര്യാജ] രസഃ, അംശികഃ-സമഭാഗോ, യസ്യ തസ്മിന്| ഗോധൂമചൂര്ണാദിപഞ്ചകം പ്രത്യേകം കുഡവാംശമ്| ഭൂര്ജപത്രവേഷ്ടനം സ്ഥാപനാസൌകര്യാര്ഥമ്| 'മദ്യം തു കഫേ' ഇതി വചനാത് വാതേ പിത്തേ ച ക്ഷീരമ്| ശര്കരയാ ശൃതേ ക്ഷീര ഘൃതതൈലാഢകത്രയേ| ചൂര്ണീകൃതാഃ ക്ഷിപേത്പക്വസാന്ദ്രേ ദശാപലാഃ പൃഥക്|| ദ്രാക്ഷാത്മഗുപ്താവര്ഷാഭൂസമങ്ഗാഭീരുപിപ്പലീഃ| തദ്വദ്വിദാര്യാമലകേ പ്രസ്ഥാര്ധം വിശ്വഭേഷജമ്|| യഷ്ട്യാഹ്വസൌവര്ചലയോര്ദ്വിപലം മരിചസ്യ ച| ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ കൃശഃ ശുഷ്യംസ്താന് ഖാദേത്പാലികൈര്ഗുഡൈഃ|| തഥാ സദ്യോ രസാദീനാമ് വൃദ്ധ്യാപുഷ്ടിം സമശ്നുതേ|| തദ്വത്-പൃഥക് ദശപലേ| പാലികൈര്ഗുഡൈഃ-പാലികാന് ഗുഡന് കൃത്വാ| ഗോക്ഷാരാദാഢകം സര്പിഃപ്രസ്ഥമിക്ഷുരസാഢകമ്| രസാദ്വിദാര്യാഃ കുഡവം രസാത്പ്രസ്ഥം ച തൈത്തിരാത്|| ദദ്യാത് സിധ്യതി തസ്മിംസ്തു പിഷ്ടാനിക്ഷുരസൈരിമാന്| മധൂകപുഷ്പകുഡവം കുഡവം ച പ്രിയാലതഃ|| പലദ്വയം തവക്ഷീര്യാഃ ഖര്ജൂരാണി ച വിംശതിമ്| പൃഥഗ്ബിഭീതകാന്മജ്ജ്ഞഃ പിപ്പല്യാശ്ച ചതുര്ഥികാമ്|| ത്രിംശത്പലാനി ഖണ്ഡച്ച മധൂകാത്പാണിമാനികാമ്| തഥാऽര്ധപലികാന്യത്ര ജീവനീയാനി ദാപയേത്|| സിദ്ധേ ദ്വികുഡവം ക്ഷൌദ്രാച്ഛീതേ ദത്വാ ച മോദകാന്| കാരയേന്മരിചാജാജീപലചൂര്ണാവചൂര്ണിതാന്|| വാതാസൃക്പിത്തരോഗേഷു ക്ഷതകാസക്ഷയേഷു ച| ക്ഷീണൌജഃസ്വരശുക്രേഷു യോനിദോഷേഷു സംസ്ത്രവേ|| മൃതപ്രജാസു വന്ധ്യാസു ഹിതാ ഗര്ഭസ്യ സ്ത്രുതൌ|" ഇതി| ചതുര്ഥികാം൦പലമ്| പാണിമാനികാം-കര്ഷമ്| മരിചാജാജ്യോഃ പൃഥക്പലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വീതാനി-അപാസിതാനി, ത്വഗസ്ഥീനി യസ്മാത്കൂഷ്മാണ്ഡാത് തസ്യ തുലാം സ്നിന്നാം സതീം പുനഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥേ ഘട്ടയന് പചേത്| അത്ര ച കൂഷ്മാണ്ഡേ മാക്ഷികവര്ണേ ജാതേ സതി ഖണ്ഡാച്ഛതം, ഫണാശുണ്ഠ്യോര്ദ്വിപലം, ജീരകാച്ച പലദ്വയം, ത്രിജാതകാദി പ്രത്യേകമര്ധപലാംശകം, ക്ഷിപേത്| അവതാരിതേ ശീതേ ചാസ്മിന് ക്ഷൌദ്രസ്യ ഷോഡശ പലാനി ദത്വാ, ഖജേന-ദര്വ്യാ, ആമഥ്യ-വിലോഡ്യ, പശ്ചാദ്ഭാണ്ഡേ സ്ഥാപ്യമ്| ഏവം ഹ്യസ്യ സമ്യഗ് ഘൃതാദിസമയോഗഃ സ്യാത്| ഉപയോജിതം ച തത് കാസാദീന് ഹന്തി| ഉരഃസന്ധാനം കരോതി| മേധാദിപ്രദമ്| അശ്വിഭ്യാം-ദസ്രാഭ്യാം, നിര്ദിഷ്ടം കൂഷ്മാണ്ഡകാഖ്യം രസായനമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കൂഷ്മാണ്ഡകരസായനാമാഹ-വീതത്വഗസ്ഥികൂഷ്മാണ്ഡതുലാമിതി| സ്വിന്നാം ത്യക്തദ്രവാം ശീതീകൃതാം പുനഃ പചേത്| ക്ഷൌദ്രവര്ണേ കൂഷ്മാണ്ഡേ| ശതം-പലശതമ്| ഖണ്ഡപ്രക്ഷേപസമയേ സ്വേദനാന്നിര്ഗതഃ കൂഷ്മാണ്ഡരസഃ പ്രക്ഷേപ്യ ഇതി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാഗബലാമൂലസ്യ പലം ക്ഷീരയുതം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? അര്ധകര്ഷാദിവര്ധിതം മാസം യാവത്| കിമ്ഭൂതോ നരഃ ? ക്ഷീരവര്തനോऽനന്നാദഃ സന്| അയം പ്രയോഗഃ സുഷ്ഠു പുഷ്ട്യാദികരഃ| ഏവമേവ കല്പോ മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ യഷ്ട്യാഃ ശുണ്ഠ്യാശ്ച കാര്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- നാഗബലാരസായനമാഹ പിബേദിതി| വര്ധിതം അര്ധകര്ഷേണൈവ, അഷ്ടഭിര്ദിനൈഃ പലം ഭവതി| അതഃ പലമേവ, യാവന് മാസഃ പൂര്യതേ| അന്യദ്രസായനമാഹ-മണ്ഡൂകപര്ണ്യാ ഇതി| അയം-നാഗബലോക്തഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൫)- "പാദശേഷം ജലദ്രോണേ പചേന്നാഗബലാ തുലാമ്| തേന ക്വാഥേന തുല്യാംശം ഘൃതം ക്ഷീരം ച സാധയേത്|| പലാര്ദ്ധികൈശ്ചാതിബലായഷ്ടീപുനര്നവൈഃ| പ്രപൌണ്ഡരീകകാശ്മര്യപ്രിയാലകപികച്ഛുഭിഃ|| അശ്വാഗന്ധാസിതാഭീരുമേദായുഗ്മത്രികണ്ടകൈഃ| കാകോലീക്ഷീരകാകോലീക്ഷീരശുക്ലര്ധിജീവകൈഃ|| മൃണാലബിസഖര്ജൂരശൃങ്ഗാടകകസേരുകൈഃ| ഏതന്നാഗബലാസര്പിഃ പിത്തം രക്തം ക്ഷതം ക്ഷയമ്|| ജയേത്തൃഡ്ഭ്രമദാഹാംശ്ച ബലപുഷ്ടികരം പരമ്| വര്ണ്യമായുഷ്യമോജസ്യം വലീപലിതനാശനമ്|| ഉപയുജ്യ ച ഷണ്മാസം വൃദ്ധോऽപി തരുണായതേ| ക്ഷീരശുക്ലാ-ക്ഷീരവിദാരീ| മൃണാലബിസേ-സൂക്ഷ്മസ്ഥൂലപദ്മമൂലേ| ശര്കരാപിപ്പലീചൂര്ണൈഃ സര്പിഷാ മാക്ഷികേണ ച|| സംയുക്തം വാ ശൃതം ക്ഷീരം പിബേത്കാസജ്വരാപഹമ്| ഫലാമ്ലം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടം വിദാരീക്ഷുരസേ കൃതമ്|| സ്ത്രീഷു ക്ഷീണഃ പിബേദ്യൂഷം ജീവനം ബൃംഹണം പരമ്| സക്തൂനാം വസ്ത്രപൂതാനാം മന്ഥം ക്ഷൌദ്രഘൃതാന്വിതമ്| യവാന്നസാത്മ്യോ ദീപ്താഗ്നിഃ ക്ഷതക്ഷീണഃ| ജീവനീയോപസിദ്ധം വാ ജാങ്ഗലം ഘൃതഭര്ജിതമ്|| രസം പ്രയോജേത് ക്ഷീണോ വ്യഞ്ജനാര്ഥം സശര്കരമ്|| വ്യഞ്ജനാര്ഥം-ശാകാര്ഥമ്| ഗോമഹിഷ്യശ്വനാഗാജൈഃ ക്ഷീരൈര്മാംസരസൈസ്തഥാ| യവാന്നം ഭോജയേദ്യൂഷൈഃ ഫലാമ്ലൈര്വാ ഘൃതാപ്ലുതൈഃ||" ഇതി|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാഗബലായാസ്തുലാം വാരിദ്രോണേ പാദശേഷം യഥാ ഭവതി തഥാ പചേത്| തേന-നാഗബലാക്വാഥേന, തുല്യാശം ഋതം തഥാ ക്ഷീരം തഥാ പലാര്ധപ്രമാണൈരതിബലാദിഭിഃ കല്കൈശ്ച സാധയേത്| ഏതന്നാഗബലാസര്പിഃ പിത്തരക്താദീന് ജയേത്| തഥാ, സുഷ്ഠു ബലാദികരമ്| തഥാ, വര്ണായ ഹിതമായുഷ്യമോജസ്യം വലീപലിതഘ്നം ച| തഥാ, ഷണ്മാസാ നുപയുജ്യേദം ഘൃതം വൃദ്ധോऽപി തരുണ ഇവാചരതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദീപ്തേ-സമിദ്ധേ, അഗ്നൌ സത്യേഷ വിധിഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്തസ്യ ക്ഷതകാസോപചാരസ്യ വിഷമാഹ-ദീപ്തേऽഗ്നാവിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മന്ദേऽഗ്നൌ ദീപനപാചനഃ| യക്ഷ്മോക്തോ-രാജയക്ഷ്മണ്യുക്തഃ, ക്ഷതിനാം ശസ്ത ഉപക്രമഃ| ദ്രവേ തു ശകൃതി ഗ്രാഹീ ഉപക്രമഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മന്ദേऽഗ്നാവുപചാരാന്തരമാഹ-മന്ദ ഇതി| യക്ഷ്മോക്തഃ-രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതോക്തഃ| ദ്രവമലസ്യോപചാരാന്തരമാഹ-ഗ്രാഹീതി| ഗ്രാഹീ-യക്ഷ്മോക്ത ഏവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- ദശമൂലാദിപുഷ്കരാന്തം പൃഥക് ദ്വിപലപ്രമാണമ്| യവാനാമാഢകം-ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി| ഹരീതകീഫലാനാമേകം ശതമ്| ഏതത്സര്വം ജലസ്യ പഞ്ചാഢകേ പചേത്| യവസ്വേദേ ച സതി തം കഷായം പൂതംഗാലിതം, തച്ച സ്വിന്നമഭയാശതം ഗുഡതുലാം ദത്ത്വാ തഥാ ഘൃതതൈലപിപ്പലീചൂര്ണാനാം പ്രത്യേകം കുഡവം ദത്ത്വാ പചേത്| സിദ്ധേ ശീതേ ച ലേഹേ മാക്ഷികകുഡവം ദത്ത്വാ, അതോ-ലേഹാഖ്യാദ്രസായനാത്, സത്രിഭാഗപലമാത്രം ദ്വേ ച ഹരീതക്യൌ നിത്യം ഖാദേത്| തച്ച ഭുക്തം വലീപലിതം ഹന്യാത്| വര്ണാദിവര്ധനം തഥാ പഞ്ചകാസാദീന് ഹന്തി| അഗസ്ത്യേന മഹര്ഷിണാ നിര്മിതമേതദ്രസായനം ധന്യം-ശ്രേഷ്ഠമേതത്| അത്ര ച തൈല ഘൃതമധൂനാം സമാംശാനാമപ്യവിരോധഃ, പാകാച്ഛക്തയന്തരോത്പത്തേഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഗസ്ത്യഹരീതകീമാഹ-ദശമൂലമിതി| യവസ്വേദേ സതി-യദാ യവാഃ സ്വിന്നാസ്തദാ കഷായഃ സിദ്ധോ ഭവതീത്യര്ഥഃ ലേഹം പലദ്വയമിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശമൂലാദി ഇക്ഷുരകാന്തം പലപ്രമാണമ്| ബോടഃ-അലമ്ബുസാ| സ്ഥവിരം-ശൈലേയമ്| ചന്ദ്രലേഖാ-ബാകുചീ| ഹരീതകീനാമേകാദശശതാനി യവാനാമാഢകൌ ദ്വൌ അഷ്ടഗുണേ ജലേ പഏത്| യവസ്വേദേ സതി ചാവതാരയേത്| തസ്മിന് ക്വാഥേ പൂതേ പഥ്യാസഹിതാം പുരാണഗുഡാത്തുലാം തൈലാദീനാം പൃഥക്പൃഥക് പ്രസ്ഥം ക്ഷിപേത്| തതഃ-അനന്തരം, പുനഃ പചേത്| മൃദൌ വഹ്നൌ ദര്വീലേപേ സത്യവതാര്യ ശീതേ സതി പ്രസ്ഥദ്വയം ക്ഷൌദ്രാത് പിപ്പലീനാം ചതുഷ്പലം ചൂര്ണിതം ത്രിജാതാച്ച ത്രിപലം ക്ഷിപേത്| തതഃ-അനന്തരം, പുരാണകുമ്ഭസ്ഥം-ഘൃതരൂഢഭാണ്ഡസ്ഥം, ധാന്യമധ്യേ മാസം നിഖനേത്| മാസാദൂര്ധ്വം പൂര്വവത് ഖാദേത്| ഏതദ്രസായനം വസിഷ്ഠേന കഥിതമ്| അഗസ്ത്യലേഹാദ്ഗുണൈരധികം സ്വസ്ഥാനാം നിഷ്പരീഹാരം സര്വര്തുഷ്വിഷ്യതേ, തന്ത്രകൃദ്ഭിരിതി ശേഷഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വസിഷ്ഠഹരീതകീമാഹ-ദശമൂലം ബലാമിതി| ബോടസ്ഥവിരോ-മുണ്ഡീ| ചന്ദ്രലേഖാ-ബാകുചീ| സഹാചരം-കുരണ്ടകഃ| ഇക്ഷുരഃ-കോകിലാക്ഷഃ| ഏതത്സര്വം പലാംശകം-പ്രത്യേകം പലമാത്രമ്| സപഥ്യേ-ഹരീതക്യേകാദശശതീയുക്തേ| പൂര്വവത്ലേഹം ദ്വേ ചാപഥ്യേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സൈന്ധവം-ലവണം, പലപ്രമാണമ്| ശുണ്ഠീ പലപ്രമാണാ| പാലികമിതി പലം പരിമാണമസ്യേതി ഠക്| പാലികം പാലികീ ചേതി "നപുംസകമനപുംസകേന" ഇത്യേകശേഷഃ| സൌവര്ചലലവണാച്ച ദ്വേ പലേ| കുഡവപ്രമാണാനി വൃക്ഷാമ്ലാദീനി| ആര്ജകം-കുഠേരകമ്, തസ്മാത്പത്രമ്| ഏകാമേകാം മരിചാജാജ്യോശ്ചതുര്ഥികാം-പലസംജ്ഞാമ്, ധാന്യകാത് ദ്വേ ചതുര്ഥികേ, ശര്കരാപലാനി ച ദ്വാദശാത്ര ദേയാനി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൧൧/൮൨)- "പാലികം സൈന്ധവം ശുണ്ഠീ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ശര്കരായാഃ പലാന്യത്ര ദശ ദ്വേ ച പ്രദാപയേത്| കൃത്വാ ചൂര്ണമതോ മാത്രാ" ഇത്യാദി| തസ്മാദത്രാപ്യയം ഗ്രന്ഥോ നിര്ദിഷ്ടോ ബോധ്യഃ| പ്രമാദാച്ച കേചിന്ന പഠന്തി| അയം ചാത്രൈവം വക്തി-"രുച്യം തദ്ദീപനം" ഇത്യാദി| ശര്കരാമന്തരേണ തു രുച്യത്വമസ്യ കഥമിവോപപദ്യതേ ? തസ്മാദ്യുക്തോऽത്ര ശര്കരാപ്രയോഗ ഇതി| ഏതച്ചൂര്ണ കൃത്വാ, അതഃ- അസ്മാച്ചൂര്ണാത്, മാത്രാം യഥോചിതാമന്നപാനേഷു ദാപയേത്, വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ഏതച്ചൂര്ണം രുച്യം ദീപനം ബല്യം പാര്ശ്വാദ്യാര്തിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഷാഡവം ചൂര്ണമാഹ-പാലികമിതി| ശുണ്ഠ്യപി പാലികീ| ആര്ജകാത്-പര്ണാശാത്, പത്രമ്| അത്ര-പലവിംശതൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ധാന്യകാദേകാം ഷോഡശികാം-കര്ഷസംജ്ഞാമ്| അജാജീദീപ്യകാട് ദ്വേ ദ്വേ ഷോഡശികേ| താഭ്യാം-അജാജീദീപ്യകാഭ്യാം മിശ്രിതാഭ്യാം സകാശാത്, ദാഡീമവൃക്ഷാമ്ലേ ദ്വിര്ദ്വിഃ-പ്രത്യേകം ചതസ്രഃ ഷോഡശികാ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവമഷ്ടൌ കര്ഷാ ദാഡിമസ്യ, അഷ്ടൌ വൃക്ഷാമ്ലസ്യ| തഥാ സൌവര്ചലാത് പലം, ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷം, കപിത്ഥസ്യ മജ്ജതഃ പഞ്ച പലാനി| തത്-ഏതത്, ചൂര്ണം ശര്കരായാഃ ഷോഡശപലൈഃ സമ്മേലയേത്| അയം ഷോഡവോऽന്നപാനേഷു പൂര്വവത് പ്രദേയഃ സ്യാത്| അര്ഹാര്ഥേ കൃത്യഃ| കേചിത് ഷോഡശികാം പലമിത്യാഹുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഷാഡവാന്തരമാഹ-ഏകാം ഷോഡശികാമിതി| ഷോഡശികാം-കര്ഷമ്| താഭ്യാം-മിലിതാഭ്യാം പലമിതാഭ്യാമ്| ദ്വിര്ദ്വിദ്വിര്ഭൂത്വാ ദ്വിഃ, പ്രത്യേകം ചതുഃ പലമിതേ ദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലേ| ഷാഡവഃ-ഷഡങ്ഗസംയോഗാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷതേ ചാവസ്ഥാവശാദ്യക്ഷ്മണി യോ വിഹിതോ വിധിഃ സ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- യക്ഷ്മചികിത്സിതമതിദിശതി-വിധിശ്ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷതദോഷേ ച നിവൃത്തേ-ശാന്തേ സതി, കഫേ വൃദ്ധേ യസ്യ കാസവതഃ പുംസ ഉരഃ ശിരശ്ച ദാല്യതേ-പാട്യത ഇവ, സഃ-കാസീ, ധൂമാനിമാന്-ദ്വിമേദാദീനാം, പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമപാനമാഹ-നിവൃത്ത ഇതി| ദാല്യതേ-ഭിദ്യതേ ഭിദ്യമാനമിവ വ്യഥതേ| നാ-പുരുഷഃ| ഇമാന്-വക്ഷ്യമാണാന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വിഭേദാദിഭിഃ കല്കൈഃ ക്ഷൌമേ-സുഭാവിതേ വര്തി കൃത്വാ ധൂമം പിബേത്| ജീവനീയാഖ്യം ഘൃതമനു-പശ്ചാത്, പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമമാഹ-ദ്വിമേദാദ്വിവചായഷ്ടീകല്കൈരിതി| സുഭാവിതേ-പുനഃപുനര്ലിപ്തേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മനഃശിലാദിഭിസ്തദ്വദേവ-ദ്വിമേദാദിഭിര്യഥാ ധൂമം പിബേത്| അനു ശര്കരോദകമിക്ഷുരസം ഗുഡോദകം വാ പിബേത്| ഉദകസാദൃശ്യാദിക്ഷുരസോऽപീക്ഷൂദകശബ്ദേന ഗൃഹീതഃ| സ൦-മനഃ ശിലാമാര്ദ്രയാ വടശുങ്ഗയാ തുല്യാം പിഷ്ട്വാ സഹ സര്പിഷാ ധൂമം സതിത്തിരിപ്രതിഭോജനം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ധൂമാന്തരമാഹ മനഃശിലേതി| തദ്വദേവ-കല്കൈഃ ക്ഷൌമേ സുഭാവിതേ വര്തി കൃത്വേതി| ശര്കരോദകാദ്യന്യതമമനുപാനമ്| ആ൦ ര൦- ധൂമാന്തരമാഹ പിഷ്ട്വേതി| തിത്തിരിമാംസരസപ്രധാനം ഭോജനം യത്ര ധൂമേ തമ്| ഇതി ക്ഷതജാസചികിത്സാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷയജേ കാസേ പൂര്വോക്തം ബൃംഹണം കുര്യാദഗ്നിസന്ദീപനം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തഥക്ഷയകാസചികിത്സാ| തത്ര പ്രഥമോപചാരമാഹ-ക്ഷയജേ ബൃംഹണമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബഹുദോഷായ-പ്രഭൂതാദോഷായ ക്ഷയകാസിനേ, സഹ സ്നേഹേന മൃദു വിരേചനം ദദ്യാത്| തദേവാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിരേചനമാഹ ബഹുദോഷായേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശമ്യാകേന്-കര്ണികാരേണ, അഥവാ ത്രിവൃതയാ ദ്രാക്ഷാരസയുക്തയാ തില്വകസ്യ കഷായേണ വിദാരീസ്വരസേന ച സര്പിഃ സിദ്ധം യുക്ത്യാദേശകാലാദിവലേന, ക്ഷീണദേഹോ വിശോധനം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തദേവ വിരേചനത്രയമാഹ ശമ്യാകേനേതി| ശമ്യാകകല്കേന സിദ്ധം സര്പിരേകമ്| ത്രിവൃത്കല്കദ്രാക്ഷാരസാരസാഭ്യാം ദ്വിതീയമ്| രോധ്രക്വാഥവിദാരീരസാഭ്യാം തൃതീയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തേ ക്ഷീണേ കഫാദിഷു ച ക്ഷീണേഷു ക്ഷയകാസീ കര്കടക്യാദിപക്വം ഘൃതം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശമനം ഘൃതമാഹ| പിത്തേ കഫ ഇതി| കര്കടശൃങ്ഗീബലാതിബലാകല്കേന ക്ഷീരേണ ച സാധിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിദാരീഭിരിതി ബഹുവചനം ക്ഷീരവിദാര്യാദിവ്യക്തിവിശേഷാണാം ഗ്രഹണാര്ഥമ്| ഏവം കദമ്ബൈരിത്യത്രാപി ധാരാകദമ്ബാദിഗ്രഹണാര്ഥമ്| ജാതൌ ബഹുവചനമിത്യന്യേ| താലസസ്യൈഃ-താലഫലൈര്വാ, സാധിതം ഘൃതം പയോ വാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ വിദാരീഭിരിതി| വാശബ്ദഃ പൂര്വഘൃതാപേക്ഷയാ, ചശബ്ദസ്യ സമുച്ചയാര്ഥത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൂത്രസ്യ വൈവര്ണ്യേ കൃഛ്രനിര്ഗമേ സതി തഥാ മേഢ്രേ ശൂനേ സവേദനേ പായൌ ശ്രോണ്യാം വങ്ക്ഷണേ ചൈവംവിധേ സതി നരോ ലഘുനാ ഘൃതമണ്ഡേനാനുവാസ്യഃ| മിശ്രികേണ വാ-ഘൃതതൈലേന, അനുവാസ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- [അനുവാസനമാഹ-മൂത്രസ്യേതി|] ലഘുനാ-ലഘുപഞ്ചമൂലസിദ്ധേന| [ഘൃതമണ്ഡേന-]ചിരസ്ഥിതസ്യ ഘൃതസ്യാച്ഛഭാഗേന| മിശ്രകേണ-വൃദ്ധിചികിത്സിക്തേന സുകുമാരകാഖ്യേന "പചേത്പുനര്നവതുലാം" (ഹൃ. ചി. അ. ൧൩/൪൧) ഇത്യാദിനാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അനുവാസാനാന്തരം ജാങ്ഗലൈര്മാസൈഃ-ഹരിണൈണാജാദിഭിഃ, തദഭാവാത്തത്സദൃശൈരപി| പ്രതിഭുക്തസ്യാനന്തരം തഥൈവ പിശിതാശിനഃ പ്രസഹാഃ-ദ്വീപിവ്യാഘ്രാദയഃ, പ്രയോജ്യാഃ| നാനുവാസിതമാത്രസ്യ ജാങ്ഗലമാംസപ്രതിഭുക്തസ്യൈവ പ്രസഹാഃ പിശിതാശിനശ്ച യോജ്യാഃ, അഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്| തേ പ്രസഹാഃ പ്രമാഥിഭാവാത് തഥൌഷ്ണ്യാത് കഫോപലിപ്തേഭ്യഃ സ്രോതോഭ്യഃ കഫം ച്യാവയന്തി| പ്രമാഥിദ്രവ്യലക്ഷണം ച ഖാരണദാദൌഗദിതമ്| യഥാ-"സ്രോതാംസി ദോഷലിപ്താനി പ്രമഥ്യ യത്| പ്രവിശ്യ സൌക്ഷ്മ്യാത്തൈക്ഷ്ണ്യാച്ച തത്പ്രമാഥീതി സംജ്ഞിതമ്||" ഇതി| തൈശ്ച-സ്രോതോഭിഃ,ശുദ്ധൈഃ സമ്യഗ്വഹന് രസഃ പുഷ്ടിം കുര്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുവാസനശുദ്ധസ്യ മാംസോപചാരമാഹജാങ്ഗലൈരിതി| ജാങ്ഗലൈഃ-മൃഗാദിമാംസരസൈഃ| പ്രതിഭുക്തസ്യ-ശുധ്ദ്യക്തേഷ്ടദോഷശാന്തിര്യഥാ ഭവത്യേവം ഭുക്തസ്യ| വര്തകാദ്യാഃ-വിഷ്കിരാഃ| പിശിതാശിന ഇതി സര്വേഷാം വിശേഷണമ്| പ്രഥമ് വിഷ്കിരാസ്തതോ ബിലേശയാസ്തതഃ പ്രസഹാ ഇതി ക്രമഃ| തദ്വത്-പ്രതിഭോജനവത്, അഗ്നിബലാപേക്ഷയാ മാത്രാവൃദ്ധിരിത്യര്ഥഃ| പ്രമാഥിഭാവാത്-ലീനമലോല്ലേഖനസാമര്ഥ്യാത്| തൈഃ-സ്രോതോഭിഃ| രസോ-രസധാതുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചവികാദിഭിര്ജലേ ശൃതൈര്നാഗരാദിഭിഃ പിഷ്ടൈഃ സമൈഃ സര്പിര്വിപാചയേത്| സിദ്ധേऽസ്മിന് ഘൃതേ ക്ഷാരൌ ദ്വൌ, പഞ്ച-സൈധവാദീനി ലവണാനി ച, ദത്ത്വാ മാത്രാം പ്രകൃതത്വാത് ഘൃതസ്യ പിബേത്, കഫകാസാര്തഃ പുരുഷഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മാംസയോഗ്യസ്യ ഘൃതമാഹചവികാത്രിഫലേന്തി| സമൈഃ-നാഗരാദിഭിഃ പഞ്ചഭിരേകയാ കര്കടശൃങ്ഗയാ, അന്യഥാ സമൈരിതി വ്യര്ഥം, പ്രത്യേകം സമസ്യ പരിഭാഷാപ്രാത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാസമര്ദാദിഭിരക്ഷപ്രമാണൈഃ ക്ഷീരദ്രാക്ഷാരസയോര്മിശ്രിതയോരാഢകേ ഘൃതപ്രസ്ഥം പചേത്| ശോഷാദിഹരം ശിവം ച-ആരോഗ്യകരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ കാസമര്ദാഭയേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വൃഷാദീനാം പ്രത്യേകം പത്രമൂലഫലാങ്കുരാത് രസകല്കൈഃ പക്വം ഘൃതം കാസാദീന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹവൃഷവ്യാഘ്രീഗുഡൂചീനാമിതി| പത്രാദീനാം ചതുര്ണാം രസൈസ്തേഷാമേവ കല്കൈഃ| തേ ച വൃഷാദീനാം പ്രത്യേകം ഗ്രാഹ്യാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ ദാഡിമസ്വരസേ ദ്വിഗുണേ വ്യോഷകല്കസംയുതം സിദ്ധം ഘൃതം ഭുക്തസ്യാഹാരസ്യോപരി യവക്ഷാരയുതം പിബേത്| പിപ്പലീഗുഡാഭ്യാം വാ ചതുര്ഗുണേ ഘൃതേ ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണേ ജലേ ഘൃതസമേ ഛാഗക്ഷീര ഇതി പക്വം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ ദ്വിഗുണ ഇതി| വ്യോഷയുതം സാധനകാലേ| യവക്ഷാരയുതം പാനകാലേ| ഘൃതാന്തരമാഹ-പിപ്പലീഗുഡസിദ്ധം വേതി| പിപ്പലീഗുഡയോഃ കല്കേന ഛാഗക്ഷീരേണ ച സിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതാനി പൂര്വോക്താനി ചവ്യാദിഭിര്വിപക്വാനി ഘൃതാന്യഗ്നിവര്ധനാനി ക്ഷയകാസിനാം സ്യുഃ| ദോഷോപലിപ്തകണ്ഠോരഃസ്രോതസാം ച വിശുദ്ധയേ സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്താനാം ഘൃതാനാം ദീപനത്വം സ്രോതഃ ശോധനത്വം ചാഹ ഏതനീതി| വങ്ഗസേനേ തു (കാസ. ശ്ലോ. ൯൯)- "ശുഭദേശസമുദ്ഭൂതം സമുദ്ഭൃതം മൂല [മശ്വ]ഗന്ധായാഃ| പുണ്യേऽഹനി സങ്ക്ഷുണ്ണം വിപചേദ്ദ്രോണേऽമ്ഭസസ്തുലാമസ്മാത്|| ജ്ഞാത്വാऽഷ്ടഭാഗശേഷം ഗൃണ്ഹീയാതദ്രസം സുപരിതൂതമ്| ദ്വേ ചൈവാത്ര പലശതേ ദദ്യാച്ഛാഗസ്യ ശുദ്ധമാംസസ്യ|| സര്പിഃപ്രസ്ഥമഥൈകം ഗവ്യം ച പയശ്ചതുര്ഗുണേ ദദ്യാത്| കല്കാനക്ഷസമാംശാനൂര്ധ്വമതഃ സമ്പ്രവക്ഷ്യാമി|| കാകോലോയുഗമൃദ്ധീ ദ്വേ മേദേ ജീവകം സ്വയംഗുപ്താമ്| ഋഷഭകമേലാം മധുകം മൃദ്വീകാഹസ്തിപിപ്പല്യൌ|| ജീവന്തീമുപകുല്യാം ബലാം വിദാരീം ശതാവരീ ചാത്ര| ദത്വാ സമ്യഗ്വിപചേത്സര്പിരഥോദ്ധൃത്യ പൂത്വാ ച|| മധുശര്കരയോഃ കുഡവം ദത്വാ ഭാണ്ഡേ ശുഭേ സ്ഥിതം മൃദിതമ്| ലീഢ്വാ തത്പാണിതലം യഥേഷ്ടമാഹാരമശ്നീയാത്|| ക്ഷീണക്ഷതശിശുവൃദ്ധാഃ ക്ഷീണേന്ദ്രിയവര്ണഹീനമാംസാശ്ച| പ്രാശ്യ പ്രാപുഃ സദ്യഃ പുഷ്ടിബലാരോഗ്യതേജാംസി|| ഉപയുജ്യ സര്പിരേതത്സത്പതിവര്ഷോ യുവേവ ഭൂത്വാऽऽശു| ബഹുശഃ സ്നിയോऽധിഗച്ഛതി ന ചാത്ര ശുക്രക്ഷയം ലഭതേ|| പുത്രര്ഥിനീ ച നാരീ ലഭതേ പുത്രാന് വയസ്യതീതേऽപി വന്ധ്യാ ലഭതേ പുത്രം സര്പിഃ പ്രാശ്യൈതദശ്വഗന്ധാദ്യമ്|| ഉപയുക്തേ യഃ പുരുഷസ്നീന് മാസാന് സാര്ധമാസം വാ| നാരീശതം സ ഗച്ഛനൈവ ഭവേദ്യോഷിതാം തൃത്പിഃ|| ഖാലിത്യവലീപതൈര്ന ചാസ്യദേഹോऽഭിഭൂതേ ക്ഷിപ്രമ്| വാതവ്യാധിഭിരാര്താസ്തഥൈവ ഹൃദ്വ സ്തിരോഗാര്താഃ|| ഭുഞ്ജാനാ ഭാജമാനാഃ സര്പിരരോഗാ ഭവന്തീഹ| ഏവം ജഗദ്ധിതാര്ഥം സര്പിരിദം വാജിഗന്ധായാഃ|| ശ്രേഷ്ഠം വാജീകരണം നിര്ദിഷ്ടം പൂര്വമശ്വിഭ്യാമ്|| (ശോ. ൯൫)- കിലീരശുക്തിംശ്ച തകേണ ലാവാന്നിഃക്വാഥവര്ഗൈര്മധുരൈസ്യഥാऽന്യൈഃ| പചേദ്ഘൃതം തത്തു നിഷേവ്യമാണം ഹന്യാത്ക്ഷാതോത്ഥം ക്ഷതജം ച കാസമ്||" ഇതി| യോഗരത്നേ തു-" ഷോഡശഭിര്ജപാത്രൈഃ മൃദ്വീകായാഃ പലാനി ദശ ഷട് ച| അഷ്ടൌ മധുയുക്തപചനി (?)ച്ഛാഗം ഉലാര്ധം സ്യാത്|| അവശിഷ്ടപാദതോയം പൂതം ശീതം കഷായമവതാര്യ| ദത്വാ കഷായതുല്യം പയോ ഘനസര്പിഷഃ പ്രസ്ഥമ്|| ൠഷഭകജീവകമേദാവിദാരിവീരാത്മഗുത്പാനാമ്| ഭവ്യാക്രോഡനികോചകശൃങ്ഗാടകപദ്മബീജാനാമ്|| ഭാഗാനക്ഷസമാംശാനാവപ്യ ച സാധയേത്തു മൃദ്വഗ്നൌ| സമ്യക്സിദ്ധേ തസ്മിന് ദദ്യാത്സിതശര്കരാപലാന്യഷ്ടൌ|| മധുനശ്ച പലാന്യഷ്ടൌ ചത്വാരി പലാനി പിപ്പലീചൂര്ണാത്| സമസക്തുകഘൃതമേതജ്ജനകേശ്വരപൂജിതം സമുദ്ദിഷ്ടമ്| ക്ഷീണേ ക്ഷതേऽല്പശുക്രേ തദ്ഗുധിരേ പൈത്തികേഷുരോഗേഷു| സ്ത്രീകാമേഷു ച ദേയം ബല്യം വൃഷ്യം ച ഘൃതമേതത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവക്വാഥേ പ്രസ്ഥപ്രമാണേ ഹരീതകീവിശതിം പചേത്| സ്വിന്നാസ്താഃ-ഹരീതകീഃ, തസ്മിന്-യവക്വാഥേ, മൃദുത്വാ പുരാണാദ് ഗുഡാത് ഷട്പലം, പിപ്പല്യാ ദ്വിപലം, കര്ഷം മനഃശിലായാഃ, രസാഞ്ജനാദര്ധകര്ഷം ദത്ത്വാऽസ്മിന്ക്വാഥേ പുനഃ പചേത്| സ ലേഹഃ ശ്വാസകാസജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഹരീതകീലേഹമാഹ പ്രസ്ഥോന്മിത ഇതി| താഃ-ഹരീതകീഃ| തസ്മിന്-യവവ്കാഥേ| മൃദിത്വാ-നിരസ്ഥീക്ര്ത്യ,മര്ദനേന ശ്ലക്ഷ്ണീകുര്യാദിത്യര്ഥഃ| യോഗരത്നേ തു (വങ്ഗസേനേ കാസാ ശ്ലോ.൧൭൦)-" സമൂലപുഷ്പച്ഛദകണ്ടകാര്യാസ്തുലാം ജലദ്രോണപരിപ്ലുതാം ച| ഹരീതകീനാം ച ശതം നിദധ്യാത്തഥാऽത്ര പക്ത്വ ചരണാവശേഷമ്|| ഗുഡസ്യ ദത്വാ ശതമേതദഗ്നൌ വോപക്വമുത്താര്ഥ തതഃ സുശീതേ| കടുത്രികം ച ത്രിപലപ്രമാണം പലാനി ഷട് പുഷ്പരസസ്യ തത്ര||ക്ഷിപേച്ചതുര്ജാതപലം യഥാഗ്നി പ്രയുജ്യമാനോ വിധിനാऽവലേഹഃ| വാതാത്മകം പിത്തകഫോദ്ഭവം ച ദ്വിദോഷജം കാസമപി ത്രിദോഷമ്|| ക്ഷതോദ്ഭവം ച ഹന്യാത്സപീനസം ശ്വാസമുരഃ ക്ഷതം ച| യക്ഷ്മാണമേകാദശരൂപമുഗ്രം ഭൃഗൂപദിഷ്ടം ഹി രസായനം സ്യാത്||" പുഷ്പരസസ്യ-മധുനഃ| 'തുലാമാദായ വാസായാഃ പചേദഷ്ടഗുണേ ജലേ|ംഅപാദാവശേഷേണ പാചയേദഭയാഢകമ്|| ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണീകൃതം വിധാത്ഖണ്ഡാച്ഛുദ്ധാത്തഥാ ശതമ്| ശീതീഭൂതേ നിദധ്യാച്ച ക്ഷൌദ്രസ്യാഷ്ടൌ പലാനി തു|| വംശോദ്ഭവായാശ്ചത്വാരി പിപ്പല്യര്ധപലം തഥാ| ചതുര്ജാതപലം ചൈവ ചൂര്ണിതം തത്ര ദാപയേത്|| രക്തപിത്തം നിഹന്ത്യേഷാ കാസം ശ്വാസം തഥാ ക്ഷയമ്| വിദ്രധിം ജഠരം ഗുല്മം തൃഷ്ണാഹൃദ്രോഗപീനസാന്|| പലാര്ധം ഭക്ഷയേദസ്യാ യഥേഷ്ടം ചാത്ര ഭോജനമ്|' ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്വാവിധാം സമ്ബന്ധിഭ്യഃ സുചയോ ദഗ്ധാ ഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരാന്വിതാഃ ശ്വാസകാസഹരാഃ ബര്ഹിണോ-മയൂരസ്യ, വാ പാദൌ ദഗ്ധൌ മധുസര്പിഷാ സഹ ശ്വാസകാസഹരൌ| അഥവാ, ഏരണ്ഡപത്രസ്യ ക്ഷാരംവ്യോഷതൈല്ലഗുഡയുരം ലേഹയേത്| ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, സുരസൈരണ്ഡപത്രജം ക്ഷാരം വ്യോഷതൈലഗുഡാന്വിതം ലേഹയേത്| അഥവാ ത്ര്യൂഷണചൂര്ണം പുരാണൌഡസര്പിഷാ ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷാരലേഹമാഹ ശ്വാവിധാമിതി| സൂചയഃ-ശലാകാഃ,യാഭിസ്തേ പക്ഷിണഃ ശ്വാനം വിധ്യന്തി| ക്ഷാരലേഹാന്തരമാഹ-ബര്ഹിപാദൌ വേതി| ബര്ഹിപാദൌ-മയൂരചരണൌ, മധുസര്പിര്ഭ്യാം ലീഢേ തദ്വത്| ക്ഷാരലേഹാന്തരമാഹ-ഏരണ്ഡപത്രക്ഷാരം വേതി| ക്ഷാരലേഹാന്തരമാഹ-ക്ഷാരമേവം വേതി| ഏവം-വ്യോഷാദ്യന്വിതമ്| സുരസഃ-തുലസീ| ലേഹാന്തരമാഹ-ലിഹ്യാദിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൫)- "ചിത്രകത്രിഫലാജാജീകര്കടാജ്യാകടുത്രികമ്| ദ്രക്ഷാം ച ക്ഷൌദ്ര സര്പിര്ഭ്യാം ലിഹ്യാദദ്യാങ്ഗുഡേന വാ|| പാഠാമധുകജീവന്തീത്വക്ക്ഷീരീത്രിഫലാഘനമ്| ശഠീദ്വിബൃഹതീദ്രാക്ഷാപിപ്പല്യേലാവിതുന്നകമ്|| സാരിവാപുഷ്കരജടാകര്കഖ്യാ രസാഞ്ജനമ്| പുനര്നവാ ലോഹരജസ്ത്രായമാണ യവാനികാ|| വൃദ്ധിസ്താമലകീ ഭാര്ങ്ഗീ വിഡങ്ഗം ധന്വയാസകമ്| ക്ഷാരചിത്രകചവ്യാമ്ലവേതസവ്യോഷദാരു ച|| സര്വകാസാഞ്ജയേല്ലീഢം തച്ചൂര്ണം മധുസപിംഷാ|" ഇതി| പിപ്പലീ-ഗജപിപ്പലീ, ഇതരസ്യാ വ്യോഷേണോക്തത്വാത്| വിതുന്നകം-ക്ഷുദ്രമുസ്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പദ്മകാദീനാം സമസ്തം ചൂര്ണം സമശര്കരമ്| പദ്മകാദീനാം ചൂര്ണമേകതഃ, ഏകതഃ ശര്കരാചൂര്ണമ്, തദുഭയം സംയോജ്യ ഖാദേത്ഭക്ഷയേത്| അഥവാ, സമശര്കരമേവ മധുഘൃതാഭ്യാം മിശ്രയിത്വാ ലിഹ്യാത്| തഥൈവ മരിചചൂര്ണം ഘൃതക്ഷൌദ്രശര്കരായുതം ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സമശര്കരം ചൂര്ണമാഹ പദ്മകമിതി| ഏകേന കേനചിത് സമശര്കരാ മാ ഭുദിതി സമസ്തഗ്രഹണമ്| ഖാദേന്മധുഘൃതാഭ്യാം വിനൈവ| മരിചചൂര്ണമാഹ-തദ്വദിതി| ലിഹ്യാത്കാസഹരം പരമിതി തദ്വച്ഛബ്ദാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പഥ്യാശുണ്ഠീഘനഗുഡൈര്ഗുടികാം മുഖേ ധാരയേത് സര്വേഷ്വേവ ശ്വാസകാസേഷു| കേവലം വാ ബിഭീതകം മുഖേ ധാരയേദിതി യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുടികാമാഹ പഥ്യാശുണ്ഠീഘനഗുഡൈരിതി| ബിഭീതകധാരണമാഹ-കേവലം വേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പത്രകല്കം തില്വകസ്യ ഘൃതേ ഭൃഷ്ടം സശര്കരം ഛര്ദിടൃഡാദിജിത്| പേയാ വാ പത്രസ്യ കല്കേ സിദ്ധാ തദ്വത്| അഥവാ, ഉത്കാരികാ പത്രകല്കകൃതാ ഛര്ദ്യാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പേയാമുത്കാരികാം ചാഹ പത്രകല്കമിതി| തില്വകപത്രാണ്യാര്ദ്രാണി പിഷ്ട്വാ കല്കം കുര്യാത്| തം ഘൃതേന ഭര്ജയേത്| തത്സമേന തണ്ഡുലപിഷ്ടേന യോജയേത്, പേയാര്ഥമുത്കാരികാര്ധേന (ര്ഥം ച)| ഉത്കാരികാ-പൂപലികാ| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൫)- "ഗൌരസര്ഷപഗണ്ഡീരവിഡങ്ഗവ്യോഷചിത്രകാന്| സാഭയാന് സാധയേത്തോയേ യവാഗൂസ്തേന ചാമ്ഭസാ|| സസര്പിര്ലവണാ ക്ഷസേ ഹിധ്മാശ്വാസേ സപീനസേ| പാണ്ഡ്വാമയേ ക്ശയേ ശോഷേ കര്ണശൂലേ ച ശസ്യതേ||" ഇതി| ഗണ്ഡീരം-സ്നുഹീകാണ്ഡമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കണ്ടകാര്യാഃ ക്വാഥേ മുദ്ഗയൂഷഃ സുസംസ്കൃതോ-ഹിങ്ഗുസൈന്ധവാദിനാ, സഗൌരാമലകാമ്ലഃ സര്വകാസേഷു ഭിഷഗ്ജിതം-ഔഷധമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- യൂഷമാഹ-കണ്ടകാരീ ഇതി| സുസംസ്കൃതഃ-സ്നേഹലവണാദിഭിഃ| ഗൌരാമലകം-പീതവര്ണമാമലകമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതഘ്നൌഷധാനാം നിഃക്വാഥേ സിദ്ധം ക്ഷീരമഥവാ യൂഷാന് രസാംശ്ച വിഷ്കിരമാംസജാന് പ്രതുദജാന് വാ| തഥാ, ബിലേഷു ഭവാ ബൈലാഃ പ്രാണിനസ്തേഷാം രസാന് ക്ഷയകാസിനേ വൈദ്യോ ദാപയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷീരയൂഷരസനാഹവാതധൌഷധനിഃക്വാഥ ഇതി| ബൈലാന്-ബിലേശയകൃതാന്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷതകാസേ ച യേ ധൂമാഃ-ദ്വിമേദേത്യാദയഃ, സാനുപാനാ ഉക്താഃ, തേ ച ക്ഷയകാസേऽപി യോജ്യാഃ| തച്ച യക്ഷ്മണി വക്ഷ്യതേ ബൃംഹണമഗ്നിദീപനം സ്രോതോവിശോധനം, തച്ച ക്ഷയകാസിനേ യോജ്യമ്| തഥാ, ക്ഷയകാസിഭ്യോ വ്യത്യാസേന സര്വം ചികിത്സിതം ബല്യം പ്രശസ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷതകാസധൂമാനതിദിശതി ക്ഷതകാസേ ചേതി| യക്ഷ്മോക്തമതിദിശതി-വക്ഷ്യതേ യച്ചേതി| വ്യത്യാസാത്-പരിവര്താത്| ബൃംഹണം ത്യക്ത്വാ ദീപനമിക്ത്വാ (?) പുനര്ബൃംഹണമിത്യാദി പരിവര്തഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സന്നിപാതോദ്ഭവഃ ക്ഷയകാസോ ഘോരോ-ദാരുണോ, യതോ ഭവതി, തസ്മാദ് യഥാദോഷബലം തസ്യ യത്സന്നിപാതേ ഹിതം തദത്ര ഹിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ കാസചികിത്സിതം നാമ തൃതീയോऽ- ധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്ഷയകാസേ സര്വദോഷാവിരോധി കര്തവ്യമിത്യാഹ സനീപാതോദ്ഭവ ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായായുര്വേദരസായനേ| കാസപ്രകരണം നാമ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||