૧. જ્વરચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

શ્રીગણેશાય નમઃ| શ્રીસરસ્વત્યૈ નમઃ| શ્રીગુરુભ્યો નમઃ| અથેદાનીં ચિકિત્સિતસ્થાનસ્યારમ્ભઃ| તસ્ય ચાયં સમ્બન્ધઃ| રોગપરીક્ષા નિદાનસ્થાને ગદિતા| સામ્પ્રતં ચિકિત્સા વક્તું યુક્તા| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ.૨૦/૨૦)- "રોગમાદૌ પરીક્ષેત તતોઽનન્તરમોષધમ્|" ઇતિ| તસ્માચ્ચિકિત્સિતસ્થાનારમ્ભો ન્યાય્યઃ| તત્ર યથોદ્દેશો વ્યાધીનાં નિદાનસ્થાને, તેનૈવ ક્રમેણાસ્ય સ્થાનસ્ય વિરચના યુક્તેતિ જ્વરચિકિત્સિતમેવ વિવક્ષુરાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષય ઇત્યનેનાગમશરણત્વમાત્મનઃ પ્રતિપાદયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ચિકિત્સાસ્થાનમારભ્યતે, નિદાનસ્થાનાનન્તરત્વાત્| તત્રાદૌ જ્વરચિકિત્સા[માહ]-અથાત ઇતિ| વ્યાખ્યા પૂર્વવત્| ચિકિત્સિતં-વ્યાધિપ્રતીકારઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમાશયસ્થો દોષો વહ્નિં હત્વા| સહામેન વર્તત ઇતિ સામઃ| તથ, માર્ગાન્ પિધાય-સ્ત્રોતાંસિ સ્થગયિત્વા, યત્યસ્માદ્ધેતોઃ, જ્વરં વિદધાતિ, તસ્માત્કારણાલ્લઙનં કુર્વીત| લઙ્ઘનમત્રોપવાસઃ| તથા ચોક્તમ્| "લઙ્ઘનસ્યાવિશેષોક્તાવુપવાસં પ્રકલ્પયેત્|" ઇતિ| અત એવાયમપિ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૦)- "તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્|" ઇતિ| કદા લઙ્ઘનં કુર્વીત ? ઇત્યાહ-પ્રાગૂપેષુ-પૂર્વલક્ષણેષૂત્પન્નમાત્રેષ્વેવ, જ્વરાદૌ વા-ઉત્પન્નમાત્રે જ્વરે સતિ| કિં કુર્વન્ લઙ્ઘનં કુર્વીત ? ઇત્યાહ-બલં યત્નેન પાલયન્,- પ્રાણાંસ્તાત્પર્યેણ રક્ષન્, તદવિરોધેનેત્યર્થઃ| નનુ, કુત એવં વિધીયતે ? ઇત્યાહ-બલાધિષ્ઠાનમિત્યાદિ| યસ્માદારોગ્યં-સ્વાસ્થ્યં, બલાધિષ્ઠાનમ્| બલમધિષ્ઠાનં-આશ્રયો, યસ્ય તદેવમ્| તથા, ક્રિયાક્રમ આરોગ્યાર્થઃ-સ્વાસ્થ્યપ્રયોજનઃ|ઘ્

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘને વિહિતે સતિ યત્સ્યાત્ તદાહ-લઙ્ઘનમાહ-આમાશયસ્થ ઇતિ| આમાશયસ્થત્વાદિચતુષ્ટયં લઙ્ઘનસાધ્યત્વે હેતુઃ| પ્રાગૂપજ્ઞાનદિને લઙ્ઘનં કાર્યમ્| તદતિક્રમે [જ્વરાદૌ] રૂપજ્ઞાનદિને|| લઙ્ઘનસ્યારોગ્યાર્થત્વાત્, આરોગ્યસ્ય બલાધીનત્વાત્, યાવન્ન બલક્ષયસ્તાવત્ [લઙ્ઘનં] કાર્યમ્| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો.૧૪૧)-"જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપેષુ વર્તમાનેષુ બુદ્ધિમાન્| પાયયેત્સર્પિરચ્છં તુ તતઃ સ લભતે સુખમ્|| વિધિર્મારુતજેષ્વેષ પૈત્તિકેષુ વિરેચનમ્| મૃદુ પ્રચ્છર્દનં તદ્વત્ કફજેષુ વિધીયતે|| સર્વં ત્રિદોષજેષૂક્તં યથાદોષં વિકલ્પયેત્|" ઇતિ| એતચ્ચ પ્રકૃતિદેશકાલાદિભિર્દોષસ્ય જ્ઞાને સતિ જ્ઞેયમ્, પૂર્વરૂપેણાજ્ઞાનાત્| તત્ર ચ લઙ્ઘનમેવાનિષિદ્ધમ્|ઘ્

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઙ્ઘનૈઃ-ઉપવાસૈઃ, દોષે-પૂર્વોક્તે, ક્ષપિતે-ક્ષયં નીતે, તથાઽગ્નૌ દીપ્તે-સમિદ્ધે સતિ, તથા લાઘવેઽઙ્ગાનાં સતિ, સ્વાસ્થ્યાદિ જાયતે| સ્વાસ્થ્યં-યથાપ્રકૃતિત્વમ્| રુચિઃ-અન્નાભિલાષઃ| પક્તિઃ-પાક આમસ્ય| બલં-ઉત્સાહઃ| ઓજઃ-પરં ધાતુતેજઃ| ક્ષપિધાતુરનુક્તો~પિ ધાતુગણે શિષ્ટપ્રયોગતવશાદઙ્ગીકૃતઃ| લઙ્ઘનૈરિતિ જાતૌ બહુવચનમ્(?)| તેન કદાચિદેકેનૈવ લઙ્ઘનેન કદાચિદનેકૈર્દોષક્ષયો જાયત ઇતિ જ્ઞેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનફલમાહ-લઙ્ઘનૈરિતિ| લઙ્ઘનાનિ દ્વાદશ વમન વિરેચનબસ્તિનસ્યરક્તક્ષ્સ્રાવદીપનપાચનાન્નવર્જનોદકવર્જનવ્યાયામાતપમારુતભેદાદ્ભવન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તસ્મિન્મલે, ઉત્કૃષ્ટે-સ્વજન્મગુણકર્મલક્ષણતોઽધિકે| તથા, કફપ્રાયે-કફબહુલે વાતાખ્યે પિત્તાખ્યે વેતિ સામર્થ્યાદ્ગમ્યતે| સમુત્ક્લિષ્ટે-સ્વસ્થાનાચ્ચલિતે બહિરેનિર્યાતે| તથા, ચલે-શિથિલે, ઉત્ક્લિષ્ટેઽપિ હિ કદાચિત્ સ્થાનાવષ્ટમ્ભાદચલઃ સ્યાત્| એતદેવ કફોત્ક્લિષ્ટાદિકં દર્શયતિ-સહૃલ્લાસેસ્યાદિ| હૃલ્લાસાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| સહ તૈર્વર્તતે યસ્તસ્મિન્| હૃલ્લાસઃ-ઉદ્વમનમિવાનુભવઃ| ઉદ્વમનં-હૃદયસ્ય| પ્રસેકઃ-પાનીયસ્યેવ નિષ્ઠીવનમ્| સદ્યોભુક્તસ્યેત્યાદિ| ઈદૃશો મલે સતિ સદ્યઃ કૃતાહારસ્ય જ્વરે સઞ્જાતે વિશેષેણ સામે જ્વરે વમનાર્હસ્ય વમનં શસ્તમ્| વમનાર્હાઃ-વમનવિરેચનવિધૌ પ્રોક્તાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરવિશેષે વમનમાહ-તત્રોત્કૃષ્ટ ઇતિ| ઉત્કૃષ્ટદોષાદિષ્વેકાદશેષુ જ્વરેષુ વમનં શસ્તમ્| તથાઽપિ સામે વિશેષેણ| ઉત્કૃષ્ટઃ-અતિપ્રભૂતઃ| સમુત્ક્લિષ્ટો-બહિર્નિર્જિગમિષુઃ| કફપ્રાયઃ-શ્લેષ્મબહુલઃ| ચલઃ-ચઞ્ચલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યથા-ઉક્તવિધિવિપર્યયેણ, તત્-વમનં કૃતં, શ્વાસાદીન્ કુર્યાત્| તથા,-અનુત્ક્લિષ્ટઃ કફપ્રધાનઃ સ્થિરો હૃલ્લાસાદિરહિતો-વિપરીતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનદ્રવ્યાણ્યાહ-અન્યથાવમને દોષમાહ-કુર્યાત્તદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગાલો-મદનફલમ્, અસ્ય નિરપાયત્વાચ્છ્રેષ્ઠત્વાચ્ચપિપ્પ્પલ્યાદિદ્રવ્યેભ્યોઽનેન સહોપયોગિભ્યો બહૂપયોગિતયા પ્રધાવવિભક્ત્યા પ્રાગુપન્યાસઃ| અન્યથા "કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્|" (હૃ. ક. અ. ૬/૨૪) ઇતિ મદનફલેન પિપ્પલ્યાદીનાં ચ તુલ્યં પ્રમાણં પ્રાપ્નુયાત્| પિપ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાનથવા શક્રયવૈર્યુતાનથવા મધુયષ્ટિકયા વા યુતાનથવોષ્ણામ્બુના માક્ષિકયુતેન વા સહ પિબેત્| અથવા પટોલાદીનાં પત્રોદકેન વા સહ પિબેત્| અથવા તર્પણાદિભિઃ પિબેત્| અથવા કલ્પોદિતાનિ-વમનકલ્પોક્તાનિ વમનાનિયોગ્યાનિ પ્રયુઞ્જીત| બલકાલવિભાગવિદિતિ અસ્યાં દેહબલાવસ્થાયાં તથા વ્યાધિબલાવસ્થાયાં ચેદં વમનં દાતું યોગ્યમિતિ યો વિભાગં વેત્તિ સ બલકાલવિભાગવિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનયોગાનાહ-પિપ્પલીભિર્યુતાનિતિ| પિપ્પલીન્દ્રયવયષ્ટીમધુયુક્તૈર્મદનફલૈસ્ત્રયઃ| સમધૂષ્ણોદકસલવ ણોદકપટોલાદ્યુદકમદે(ન્થે)ક્ષુરસમદ્યૈરાલોડનાર્થે પ્રત્યેકમ્| કલ્પોદિતાનિ વા-યથાલાભં યથાસાત્મ્યં યથાદોષં ચ પ્રયોગાર્થમનેકધોપદેશાત્| અત એવોક્તં બલકાલવિભાગવિત્| એવં સર્વત્ર જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમને યોગ્યો યો જ્વરી સ કૃતે વમને, અપરસ્તુ વમનેઽયોગ્યઃ સોઽકૃતે વમને, વિશોષણં-ઉપવાસલક્ષણં, કુર્યાત્| એવં કૃતવમનોઽકૃતવમનો વા જ્વરી સર્વથા લઙ્ઘનં કુર્યાત્| કિમર્થમ્ ? ઇત્યાહ-દોષાણાં-વાતાદીનાં, સમુદીર્ણાનાં-સમન્તાત્સમુત્થાનાં, પાચનાય-પક્ત્યર્થં, શમાય-શાન્ત્યર્થં ચ| નિરમાણાં પુનઃ સમુદીર્ણાનં શાન્ત્યર્થમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્નવર્જનમાહ-કૃતેઽકૃતે વેતિ| કૃતે વમને વમનયોગ્યત્વાભાવાદકૃતે વા| અપક્વાનાં પાચનાય, પક્વાનાં શમનાય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષેણ-આમાખ્યેન વાતાદિના વા સહૈકલોલીભૂતેન, અગ્નૌ છન્ને-ચ્છાદિતે, અન્નમામાશયસ્થં ન વિપચ્યતે ભસ્મનેવ| યથા બાહ્યોઽગ્નૌ સ્થગિતે તોયતણ્ડુલાદિકં સ્થાલીસ્થં ન વિપચ્યતે, તથૈવામાશયસ્થમન્નમામેન છન્નેઽગૌ ન વિપચ્યતે| યતશ્ચૈવં તસ્માદ્ધેતોરામદોષસ્ય-પૂર્વોક્તસ્ય, પચનં-પાકમવધિં કૃત્વા, જ્વરિતાન્નરાનુપવાસયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિશેષેણ યુક્તિમાહ-આમેન ભસ્મનેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-[ તૃષ્ણક્- ] તૃષ્ણાવાન્નરઃ, અલ્પાલ્પં-સ્તોકં સ્તોકં, વાતકફજ્વરે ઉષ્ણામ્બુ પિબેત્| તૃષ્ણગિતિ " સ્વપિતૃષોર્નજિઙ્" ઇતિ નજિઙ્| અલ્પાલ્પમિતિ "પ્રકારે ગુણવચનસ્ય" ઇતિ દ્વિત્વમ્| તત્-ઉષ્ણામ્બુ પીતં, કફં-વાતસ્ત્યાનં, વિલયં નીત્વા-વિલીનવિગ્રહતામાપાદ્ય, તૃષ્ણામાશુ નિવર્તયેત્, તર્પણ સ્વભાવત્વાત્| તથા, અગ્નિમુદીર્ય-સમિદ્ધં કૃત્વા, સ્રોતાંસિ વિશોધયેત્| કિં કૃત્વા ? મૃદૂકૃત્ય,-તેષાં સ્રોતસાં માર્દવમુત્પાદ્ય| તથા, લીનાનિ-અપ્રવૃત્તસ્વરૂપાણિ છ, તાનિ પિત્તાનિલસ્વેદશકૃન્મૂત્રાણિ ચ, તેષામનુલોમનં-પ્રવર્તનમ્| તથા, પ્રાણાનાં-જીવિતાખ્યાનાં, અવલમ્બનમ્| તદુષ્ણં જલમાશ્રિત્ય તથા પ્રાણાઃ પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| અનેન ચોષ્ણામ્બુકર્મકથનવ્યાજેન વાતકફજ્વરસ્વરૂપમપિ કિઞ્ચિત્ પ્રકાશયતિ| યથા,-વાતશોષિતેન કફેન સ્ત્યાનીભૂતેનાત્ર તૃષ્ણા જાયતે, તથાઽધિકમગ્નિમાન્દ્યમ્, સ્રોતસામશુદ્ધત્વમ્, તથા લીનાનિ પિત્તાદીન્યત્ર સ્યુઃ, ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉદકવર્જનમાહ-તૃષ્ણગલ્પાલ્પમિતિ| તચ્ચ ન સર્વથા, કિઞ્ચાલ્પાલ્પમુષ્ણામ્બુ ષડઙ્ગાદિશૃતં વા| તત્રાદ્યં વાતકફજ્વરે, દ્વિતીયં પિત્તજ્વરાદૌ| તૃષ્ણક્-તૃષાવાન્| ઉષ્ણામ્બુગુણાનાહ-તત્કફં વિલયં નીત્વેતિ| લીનાનાં પિત્તાદીનામનુલોમનમ્| શીતામ્બુદોષાનાહ-વિપરીતમતઃ શીતમિતિ| દોષસઙ્ઘાતઃ-આમપિત્તશ્લેષ્મરસાદિસઙ્ઘાતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવંગુણમપ્યુષ્ણામ્બુ એકાન્તપિત્તલે-કેવલપિત્તલે જ્વરિણિ, વા, ન યુઞ્જ્યાદિતિ| તથા, ઉદ્રિક્તં-અધિકં, પિત્તં યસ્મિંસ્તસ્મિંશ્ચ ન યુઞ્જ્યાત્| તથ, તદુષ્ણામ્બુ દવથ્વાદિમતિ નરે ન યુઞ્જ્યાત્| ચક્ષુરાદિભ્યો યસ્તીવ્ર ઊષ્મા પ્રવર્તતે સ દવથુઃ| સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્ર ઊષ્મા-દાહઃ| મોહો-ભ્રમઃ| તથા, વિષમદ્યાભ્યામુત્થિતે-જાતે જ્વરે| તથા, ગ્રીષ્મકાલે| તથા, ક્ષતશ્ચ ક્ષીણશ્ચ ક્ષતક્ષીણઃ, ક્ષતઃ-ઉરઃક્ષતઃ, ક્ષીણો-ધાત્વપચયવાન્, તસ્મિંસ્તથાભૂતે નરે ન યુઞ્જ્યાત્| તથા,અસ્રપિત્તનિ-રક્તપિત્તવતિ [ નરે, ન યુઞ્જયાત્ ]|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉષ્ણામ્બુ જ્વરવિશેષે નિષેધતિ-ઉષ્ણમેવંગુણત્વેઽપીતિ| એકાન્તપિત્તલે-પિત્તજ્વરે| ઉદ્રિક્તપિત્તે-સંસર્ગજે સન્નિપાતજે વા| દવથુઃ-ઇન્દ્રિયસન્નિપાદ્યઃ (?)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેભ્યઃ-ઉદ્રિક્તપિત્તાદિભ્યઃ પિપાસિતેભ્યો,ઘનાદિસાધિતં શીતં તોયં હિતમ્| પાનીયસાધને ચ તન્ત્રાન્તરે વિધિરુક્તો યથા-"કર્ષં ગૃહીત્વા દ્રવ્યસ્ય તોયસ્ય પ્રસ્થમાવપેત્| અર્ધાવશેષં તદ્ભાહ્યં તોયપાને ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિષેદ્ધો [ષ્ણો] દકાનાં શીતોદકમાહ ઘનચન્દનેત્યાદિ| [ચન્દનશબ્દેન રક્તચન્દનં ગ્રાહ્યમ્, ] "ચન્દને રક્તચન્દનમ્" ઇતિ વચનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તં વિના ઊષ્મા ન વિદ્યતે, જ્વરશ્ચોષ્મણા વિના નાસ્તિ, સન્તાપલક્ષણત્વાત્ જ્વરસ્ય| યતશ્ચૈવં તસ્માદ્યાનિ પિત્તસ્ય વિરુદ્ધાન્યાહારવિહારાદીનિ તાનિ સર્વસ્મિન્ જ્વરે ત્યજેત્| પિત્તાધિકે પુનરધિકં કૃત્વા-અતિશયેન, ત્યજેત્| પિત્તાધિક ઇત્યત્રાધિકગ્રહણેનેદં પ્રતિપાદયતિ,-સર્વો જ્વરસ્ત્રિદોષજો ભૂયસા તુ વ્યપદેશ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઊષ્મા-સન્તાપઃ| સર્વસ્મિન્ જ્વરે નિષેધઃ, પિત્તાધિકે ત્વધિકમ્| રાગપ્રાપ્તસ્યાયં નિષેધો ન વિધિપ્રાપ્તસ્યોક્તો(ષ્ણો)દકાદેઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન કેવલં જ્વરે પિત્તવિરુદ્ધાનિ ત્યજેત્| યાવત્ સ્નાનાદીંશ્ચ ત્યજેત્| સ્નાનાદીનાં પિત્તહરત્વાશઙ્કયા સેવ્યત્વે પ્રાપ્તેઽચિન્ત્યપ્રભાવત્વાત્ જ્વરે વિરુદ્ધાનીતિ તત્સેવનં નિષેધતિ| પ્રદેહઃ ચન્દનાદ્યનુલેપઃ| પરિશેષં ચ લઙ્ઘનં ત્યજેત્, યલ્લઙ્ઘનમુપયુક્તમુપવાસલક્ષણં તતો યદન્યત્તત્ પરિશેષમ્,-શુધ્દ્યાદ્યેકાદશપ્રકારં ચ, તત્ત્યજેત્| ઉપવાસલક્ષણં તુ લઙ્ઘનં નવજ્વરે કર્તવ્યમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નાનાદીનિ જ્વરે નિષેધતિ-સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદેહાં શ્ચેતિ| પ્રદેહઃ-અનુલેપનમ્| પરિશેષં લઙ્ઘનં-દીપનપાચનાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથાઽજીર્ણે સામે તીવ્રરુજ્યપિ શૂલઘ્નમૌષધં ન પિબેત્, પ્રત્યવાયભયાત્| તથૈવ સામે જ્વરે દારુણપીડાવતિ તદાનીમામપક્ત્યર્થ મુસ્તાપર્પટકાદ્યૌષધં ક્વાથાદિકલ્પનાકલ્પિતં ન પિબેત્| હિ-યસ્માત્, તત્-ઔષધં પીતં, અસ્યામવસ્થાયામામાભિભૂત કોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તં ભૂય એવામમાવહેત્| અત્ર ચ સામ ઇત્યુક્તે બહ્વામ ઇતિ ગમ્યતે| અલ્પે હ્યજીર્ણે ભેષજમનુજ્ઞાતમેવ| તથા ચોવાચ તન્ત્રકારઃ (હૃ.સૂ.અ.૮/૧૯)-"જીર્ણાશને તુ ભૈષજ્યં યુઞ્જ્યાત્સ્તબ્ધગુરુદરે| દોષશેષસ્ય પાકાર્થમગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાય ચ||" ઇતિ| તસ્માત્સામો બહ્વામ ઇતિ બોધ્યમ્| અથાત્ર દૃષ્ટાન્તમાહક્ષીરં વિષમહેરિવ| યથા ક્ષીરં વિષઘ્નમપ્યભિહિતમહીનાં તદેવ વિષં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિષેધે યુક્તિમાહ-અજીર્ણ ઇવ શૂલઘ્નમિતિ| યથા વિષઘ્નમપિ ક્ષીરં વિષાભિભૂતકોષ્ઠે વિષવર્ધનમ્, એવ મામઘ્નમપ્યૌષધં આમાભિભૂતકોષ્ઠે આમવર્ધનમ્| વઙ્ગસેને તુ(?)-"વૈયાત્યાદ્યધિકોઽપ્યત્ર ભેદઃ કર્તુમિહેચ્છતિ| કદા તેનૈવ કર્તવ્યો મેદો નૈવાન્યથા ભવેત્|| કષાયં પિપ્પલીમૂલત્રિવૃચ્ચૂર્ણાવચૂર્ણિકમ્| સામજ્વરે કફોરસ્કે એતત્સ્રંસનમુચ્યતે|| યવક્ષારાન્વિતો યદ્વા ક્વાથો ધાન્યપટોલયોઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉદર્દાદયઃ પ્રાગુક્તાઃ| ઉદર્દશ્ચ પીનસશ્ચ શ્વાસશ્ચ તૈઃ સહ વર્તતે યો જ્વરસ્તસ્મિન્| તથા, જઙ્ઘે, ચ પર્વાણિ ચાસ્થીનિ છ, તત્ર શૂલં, તદ્વિદ્યતે યસ્ય તસ્મિંશ્ચ| તથા, વાતશ્લેષ્માત્મકે વાતકફોદ્ભવે સ્વેદઃ પ્રશસ્તો-હિતઃ| સ આચરિતઃ સ્વેદાદીન્ પ્રવર્તયેત્| અગ્નેશ્ચ પાટવં-દીપ્તતરત્વં, વિદધ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરવિશેષે સ્વેદમાહ-સોદર્દપીનસશ્વાસ ઇતિ| "ઉદર્દ ઉક્તો વક્ષોભિષ્યન્દોઽન્યૈઃ શીતવેપથુઃ| શીતામ્બુસ્પર્શજઃ શોથો રાગકણ્ડૂયુતોઽપરૈઃ||" ઇત્યાયુર્વેદપ્રકાશોક્તસ્ત્રિવિધોઽપ્યુદર્દઃ| સ્વેદગુણાનાહ-સ પ્રવર્તયેત્| સ્વેદમુત્રેતિ| સ્વેદઃ સ્વેદાદીન્ પ્રવર્તયેત્| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૧૩૧)-"ખર્પરભૃષ્ટ [પટસ્થિતકાઞ્જિકસિક્તો હિ વાલુકાસ્વેદઃ| શમયતિ વાતકફામયમસ્તકશૂલાઙ્ગભઙ્ગાદીન્||"] ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, સ્નેહોક્તં-સ્નેહવિધ્યધ્યાયે કથિતં,ચાચારવિધિં ચ સર્વશોઽનુપાલયેત્, કુર્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નેહવિધ્યુક્તં નિયમમતિદિશતિ-સ્નેહોક્તમિતિ| સ્નેહોક્તમાચારવિધિમિતિ ઉષ્ણોદકોપચારીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ-મલાનાં-સામાનાં વાતાદીનાં પૃથક્સ્થિતાનાં સંસર્ગસ્થિતાનાં સન્નિપાતસ્થિતાનાં ચ, સમર્થ્યાલ્લઙ્ઘનાદયસ્તિક્તરસાવસાનાઃ પાચનાનિ સ્યુઃ| યથાવસ્થં-અવસ્થાનતિક્રમેણ| કસ્યાઞ્ચિજ્જ્વરાવસ્થાયાં લઙ્ઘનં-ઉપવાસલક્ષણં, મલાનાં પાચનં સ્યાત્| કસ્યાઞ્ચિત્ સ્વેદનં સ્યાત્| [કસ્યાઞ્ચિત્ ] કાલઃ ષડહાખ્યઃ| કસ્યાઞ્ચિદ્યવાગ્વઃ-પેયાઃ| કસ્યાઞ્ચિત્તિક્તકો રસઃ-તિક્તરસાગ્જ્રાતદ્રવ્યોપયોગઃ| એવમવસ્થાવશાત્ લઙ્ઘનાદયસ્તિક્તરસાન્તા મલાનામેકૈકશઃ પાચનાનિ સ્યુઃ| અથવા ક્રમેણૈવ પાચનાનિ સ્યુઃ, યથા-લઙ્ઘનં સ્વેદનં ચ કૃત્વા ષડહાદૂર્ધ્વં યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ પાચનાન્યવિપક્વાનાં મલાનાં તરુણે જ્વરે સ્યુઃ| તત્ર "આમાશયસ્થઃ" (શ્લો.૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન નિર્દિષ્ટા લઙ્ઘનયોગ્યાવસ્થા, "સોદર્દપીનસ" (શ્લો. ૧૯) ઇત્યાદિના ચ સ્વેદનયોગ્યાવસ્થા, "ઇત્યયં ષડહો નેયઃ" (શ્લો. ૩૮) ઇત્યાદિના ચ નિર્દિષ્ટા કાલયોગ્યાવસ્થા, "યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુતં" (શ્લો. ૨૪) ઇત્યાદિના પેયાયોગ્યાવસ્થા, "ઉદ્રિક્તપિત્તે" (શ્લો. ૧૪) ઇત્યાદિના ચ તિક્તરસોપયોગયોગ્યાવસ્થા, ઇતિ યથાવસ્થં દ્રષ્ટવ્યમ્| ક્રમસ્તુ યથા,-વાતશ્લેષ્મકે સામે જ્વરે પ્રથમં લઙ્ઘનં કુર્વન્નેવ સ્વેદનં દ્વિત્રાદિદિનલક્ષણં ચ કાલં લઙ્ઘિતલક્ષણયુક્તસ્ય યવાગ્વાદિપેયાદ્યન્નભુક્તસ્યાનન્તરં મુસ્તાપર્પટકાદિતિક્તરસોપયોગઃ, ઇતિ ક્રમાર્થઃ| અસ્યવિશિષ્ટવિષયેઽપવાદમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્હનાદીનાં પ્રયોગકાલમાહ-લઙ્ઘનં સ્વેદનમિતિ| લઙ્ઘનં-વમનમ્, ક્ષુત્તૃષો કાલશબ્દેન ગ્રહણાત્| યથાવસ્થમિતિ ઉત્કૃષ્ટદોષાદ્યવસ્થાયાં વમનમ્, સોદર્દત્વાદ્યવસ્થાયાં સ્વેદ્નમ્, સામત્વમાત્રાવસ્થાયાં કાલઃ, ક્ષુદ્બોધાવસ્થાયાં યવાગૂઃ, મૃદુજ્વરત્વાદ્યવસ્થાયાં તિક્તકો રસઃ| અનુત્પન્નૈતદવસ્થે તુ જ્વરે ક્રમેણ લઙ્ઘનાદીનિ કુર્યાત્|જ્વરે "લઙ્ઘનં કુર્વીત" ઇત્યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુદ્ધેન વાતેન-આમદોષાદ્યદુષ્ટેન, યો જ્વરઃ સ શુદ્ધવાતજ્વરઃ| ક્ષયેણ-ધાત્વપચયાદિલક્ષણેન, યો જ્વરઃ સ ક્ષયજ્વરઃ| યશ્ચ ભૂતવિષવાય્વગ્નિસમ્પ્રહારાદિસમુદ્ભવઃ સ આગન્તુજ્વરઃ| તથા, અતરુણો જ્વરઃ સ જીર્ણજ્વરઃ| તે વિદ્યન્તે યેષાં ત એવંભૂતાઃ| તેષુ લઙ્ઘનં નેષ્યતે| તેષુ તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરવિશેષે લઙ્ઘનં નિષેધતિ-શુદ્ધવાતક્ષયેતિ| શુદ્ધવાતઃ-નિરામવાયુઃ| ક્ષયો-રાજયક્ષ્મા| આગન્તુઃ-અભિઘાતાદિજઃ| જીર્ણઃ-ચિરકાલજઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, તેષુ-શુદ્ધવાતાદિજ્વરેષુ, શમનં હિતમ્| શમનસ્ય સન્તર્પણાપતર્પણરૂપેણ દ્વૈવિધ્યાત્ કિં તચ્છમનં તેભ્યો હિતમ્ ? ઇત્યાહ-યન્ન કર્શનમ્, બૃંહણમિત્યર્થઃ| યદ્યેવં તત્સ્પષ્ટમેવ બૃંહણમિત્યેતદેવ કસ્માન્ન કૃતમ્ ? કિં શમનં યન્ન કર્શનમિતિ પદદ્વયોપાદાનેન ? બ્રૂમઃ| અર્થાન્તરદ્યોતનાર્થમેતદુક્તમ્| તથા ચાયમર્થો વિશિષ્ટ ઉભયયોરુપાદાનેન પ્રકાશ્યતે| યથા-ન સર્વસર્વિકયા યદ્બૃંહણં શમનં તત્તેભ્યો હિતમ્| કિન્તર્હિ ? કિઞ્ચિદ્બૃહણં શમનં તત્તેભ્યો હિતમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હિ-યસ્માત્, તેષુ શમનં હિતમ્| કિં લઙ્ઘનભેદઃ ? નેત્યાહ-યન્ન કર્શનમ્,- બૃંહણભેદ ઇત્યર્થઃ| "બૃંહણં શમનં ત્વેવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ|" (હૃ.સૂ.અ. ૧૪૧૭) ઇતિ વચનાત્| વૈત્રાશમ્યમાત્ર(?)નિવારકબૃંહણલાભાર્થં શમનશબ્દોક્તિઃ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો.૧૬૬)-"કાર્યં ન બાલે વૃદ્ધે વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-[ તત્ર- ] તેષુ જ્વરેષુ, મધ્યે, સામજ્વરસ્યાકૃત્યા લક્ષણેન "જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં" (હૃ. નિ. અ. ૨/૫૪) ઇત્યાદિના, અવિશોષિતં-અલઙ્ઘિતં, વિદ્યાત્| લઙ્ઘને-લઙ્ઘનલક્ષણાપેક્ષયા, દ્વિવિધોપક્રમજ્ઞાનં-દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયોક્તલક્ષણં, ચવેક્ષેત| તલ્લક્ષણં-ચ-"વિમલન્દ્રિયતા સર્ગો મલાનાં" (હૃ.સૂ.અ.૧૪/૧૭) ઇત્યાદિ| "અતિકાર્શ્ય" (હૃ,સૂ.અ. ૧૪/૨૯) ઇત્યાદિભિરતિ લઙ્ઘિતં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અલઙ્ઘિતલક્ષણમાહ-તત્ર સામજ્વરાકૃત્યેતિ| "જ્વરોપદ્રવતીક્ષ્ણત્વં" ઇત્યાદિ સામજ્વરાકૃત્યા અલઙ્ઘિતલક્ષણે સિદ્ધેઽપ્યલઙ્ઘિતલક્ષણં લક્ષણસઙ્કરે લઙ્ઘિતોઽભૂદિત્યેવમર્થઃ| લઙ્ઘિતલક્ષણમાહ દ્વિવિધોપક્રમે-"વિમલેન્દ્રિયતાસર્ગઃ" ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈઃ-વિશોષિતલક્ષણૈઃ, યુક્તં જ્વરિતં નરં જ્ઞાત્વા તં પેયાભિરુપાચરેત્| કિમ્ભૂતાભિઃ ? યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિઃ| યદ્યત્સ્વં યથાસ્વમિતિ વીપ્સાયામવ્યયીભાવઃ| યથાસ્વં ચ તદૌષધં ચ યથાસ્વૌષધમ્| વાતાદેઃ પૃથગ્રૂપસ્ય સંસૃષ્ટસ્ય સન્નિપતિતસ્ય યદ્યસ્ય યોગ્યમૌષધં તેન સિદ્ધાભિઃ-વક્ષ્યમાણૈઃ પેયાદિદ્રવ્યૈર્યથાયથં યોગ્યૈઃ કૃતાભિરિત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતાભિઃ ? મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રધાનઃ, અચ્છતયા યાભ્યસ્તાભિરિતિ સમાસઃ| એવં મણ્ડાત્ કિઞ્ચિદ્ધનાઃ પેયાઃ કાર્યા ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| ન તુ મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રથમોઽભ્યવહારો, યાસાં તા મણ્ડપૂર્વા ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| એવં હિ વ્યાખ્યાયમાને સર્વાસાં પેયાનાં મણ્ડપૂર્વાણાં જ્વરેઽભ્યવહારઃ પ્રાપ્નોતિ| તતશ્ચ (શ્લો.૨૭)-"સૃષ્ટવિડ્બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમાં પેયાં પિબેત્|" તામપિ મણ્ડપૂર્વા પિબેત્, ન કેવલામિતિ| એતશ્ચ ક્રિયમાણં વિરુદ્ધં સ્યાત્| તથા ક્વથિતામલકેઽત્યર્થં પિત્તશમને ક્વ મણ્ડઃ ? તથા ક્વ બહુપિત્તો જ્વરી વા મણ્ડઃ "શૃતઃ પિપ્પલીશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્બુદાડિમૈઃ|" (ચ.સૂ.અ. ૨૭/૨૫૬) ઇત્યેવંસ્વરૂપઃ ? પેયાયાશ્ચ જ્વરઘ્નત્વમુક્તમ્| તથા ક્ષુધિતે સમ્યગ્લઙ્ઘિતં જ્ઞાત્વા મણ્ડાત્ કિઞ્ચિદ્ધનાભિઃ પેયાભિરસાવુપાચરણીયઃ| તસ્ય-જ્વરિણઃ, તાભિઃ-પેયાભિઃ, અગ્નિર્દીપ્યતે-સમિધ્યતે, સમિદ્ભિઃ-"એધૈઃ, યથા બાહ્યઃ પાવકઃ| મુનિના ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૧૪૯)-"તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૧૪૯)-"તાશ્ચ ભેષજસંયોગાલ્લઘુત્વાચ્ચાગ્નિદીપનાઃ| વાતમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં ચાનુલોમનાઃ| સ્વેદનાય દ્રવોષ્ણત્વાદ્દ્રવત્વાત્તૃટ્પ્રશાન્તયે| આહારભાવાત્ પ્રાણાય સરત્વાલ્લાઘવાય ચ|| જ્વરધ્યો જ્વરસાત્મ્યત્વાત્તસ્માત્પેયાભિરાદિતઃ| જ્વરાનુપાચરેદ્ધીમાન્" ઇતિ| ખરનાદેનાપ્યુક્તમ્-"પિબેદ્ચ્ચાં સસિક્થાં વા સ્વાં સ્વાં પેયા નવજ્વરે|" ઇતિ| કિયન્તં કાલં જ્વરિણં પેયાભિરુપરેત્ ? ઇત્યાહ-ષડહમિત્યાદિ| પેયાભિર્જ્વરિણં ષડહં યાવદુપાચરેત્| ષણ્ણામહ્નાં સમાહારઃ, "તદ્ધિતાર્થોત્તરપદ" ઇત્યાદિના સમાસઃ, "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્, ન સઙ્ખ્યાદેઃ સમાહારે" ઇત્યહ્નાદેશો યદિ શાન્તો જ્વરસ્તદા દોષદૂષ્યાદ્યપેક્ષયા ભક્તયૂષાદિભિરુપાચરેદિતિ વાશાબ્દેન ગમયતિ| મૃદુત્વં વેતિ| અથવા ષડહેઽતી તેઽપિ યાવજ્જ્વરો માર્દવં ગચ્છતિ તાવત્પેયાભિરુપાચરેત્| નનુ, તર્હિ કિં ષડહં વેત્યનેન ? અત્ર કેચિદેવમાહુઃ| ષડહાદર્વાક્પ્રાયેણ મૃદુતાયામપિ જાતાયાં ષડહં યાવત્ જ્વરિણં પેયાભિરુપાચરેદિતિ દ્યોતનાર્થં ષડહં વેતિ કૃતમ્| અપરે તુ કાલ એવ બાહુલ્યેન જ્વરમાર્દવસ્યેતિ જ્ઞાપનાર્થમિદં કૃતમિતિ મન્યન્તે| જ્વરમાર્દવે તુ જાતે પાચનાદિયોગઃ કાર્યઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૯)- "તતઃ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈઃ પ્રશસ્યતે| કષાયઃ" ઇતિ| અથ તા એવ પેયા વક્તુમુપક્રમતે

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયોપચારમાહ-યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈરિત્યાદિ| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિરિતિ| ષડહં મૃદુત્વં વા-યથાઽસ્મિન્ જ્વરે યદૌષધં પાચનં શમનં વા| મણ્ડપૂર્વાભિઃ-પ્રથમદિને મણ્ડઃ પ્રયુજ્યતે, દ્વિતીયદિનાદૌ પ્રયુક્તાભિઃ| આદિતઃ-આદૌ, અન્તે યૂષૈ રસૈશ્ચેત્યર્થઃ| એતેન પ્રથમદિને મણ્ડઃ, દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થેષુ પેયાઃ-યવાગૂવિલેપ્યઃ, "યવાગ્વાં ચ" (શ્લો.૩૭) ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્, ચકારેણ વિલેપી, પઞ્ચમે યૂષૌદનઃ, ષષ્ઠે રસૌદનઃ, ઇતિ ષડહમુપાચરેત્| યૂષૌદનરસૌદનૌ યુક્ત્યા હિ, "ઇત્યયં ષડહો નેયઃ" (શ્લો.૩૮) ઇતિ વક્ષ્યતિ| જ્વરમૃદુત્વાદ્યવેક્ષ્ય યાવધ્યન્તરે (?) પ્રકારાન્તરં સ્વયમૂહ્યમ્| ઉક્તોપચારફલમાહ-તસ્યાગ્નિરિતિ| તસ્ય-લઙ્ઘિતસ્ય| તાભિઃ-મણ્ડાદિરસયૂષરસપેયાદિભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રાક્-પૂર્વં સર્વાભ્યઃ પેયાભ્યો, લાજપેયાં પિબેત્, ન તુ યવાદિપ્રકૃતિજાં પેયામ્| કીદૃશીમ્ ? સુજરામ્, અલ્પજત્વાદ્યાચ્છીઘ્રં જરાં યાતિ તામ્| તથા, સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીંશુણ્ઠ્યાદિભિઃ શૃતામિતિ બોધ્યમ્| અત એવ સસૈન્ધવામિતિ પૃથગ્ નિર્દિષ્ટમ્| અન્યથા સશુણ્ઠીધાન્યપિપ્પલીસૈન્ધવામિતિ નિર્દેશં કુર્યાત્| મુનિરપ્યાહ (ચ. ચિ. અ. ૩/૧૭૭)- "લાજપેયાં ચ સુજરાં પિપ્પલીનાગરૈઃ શૃતામ્" ઇત્યાદિ| સસૈન્ધવામિત્યત્ર સશબ્દસ્યેષત્પર્યાયત્વાત્ અલ્પસૈન્ધવામિતિબોધ્યમ્| તથા, અમ્લાર્થી-યો જ્વર્યમ્લ પ્રાર્થયતે સઃ, તાં-પૂર્વોક્તાં પેયાં, સહદાડિમાં પિબેત્| પૂર્વસ્યાઃ પેયાયાઃ સદાડિમત્વમેવાસ્યા વિશેષઃ| "વોપસર્જનસ્ય" ઇતિ સહશબ્દસ્ય સભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાસુ પ્રથમં લાજપેયા યોજેત્યાહ-પ્રાગ્લાજપેયામિતિ| સુજરાં-સુક્વથિતામ્| ક્વથનં ચ શુણ્ઠ્યાદિક્વાથેન| ક્વાથશ્ચ ષડઙ્ગવત્સાધ્યઃ| સલવણત્વં તુ પશ્ચાત્, "કષાયયોનયઃ પઞ્ચ રસા લવણવર્જિતાઃ|" (હૃ. ક. અ. ૬/૮) ઇતિ વચનાત્| "ચતુર્દશગુણે પેયા" ઇતિ વચનાત્ લાજાશ્ચતુર્દશગુણે ક્વાથે ક્વથનીયાઃ| અસ્યા એવ પેયાયાઃ મણ્ડઃ પ્રથમદિને પેયઃ| ઉક્તં હિ સિદ્ધયોગે (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૧૫૯) "શસ્તં સુલઙ્ઘિતસ્યાદૌ વિધાય કવલગ્રહમ્| લાજસક્તુકપથ્યં સ્યાત્સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્|| રક્તપિત્તહિતત્વેન દાહજ્વરહૃતેસ્તથા| સક્તવઃ શીતવીર્યાઃ સ્યુર્લાજપૂર્વા હિતા ન તે|| પાચનો દીપનો લાજમણ્ડસ્તેનોષ્ણ ઇષ્યતે| અતોઽયં દશમૂલાદિસાધિતો ભિષજાં મતઃ|| તચ્ચેજ્જીર્યત્યવિઘ્નેન જ્વરી જીવેત્તદાધ્રુવમ્|" ઇતિ| યત્ "વાતે વાતકફે પિત્તે સામવાતરુજાજ્વરે| વાઠ્યમણ્ડં પ્રશંસન્તિ પટોલમગધાન્વિતમ્||" ઇતિ| તદ્બદ્ધમલવિષયમ્| ભૃષ્ટઃ શકલીકૃતો યવો-વાઠ્યઃ| અમ્લાર્થિનઃ પેયામાહ-તથાઽમ્લાર્થીતિ| તાં-લાજપેયામ્| તથા-તદ્વત્સાધિતામ્| સહદાડિમાં-શુણ્ઠ્યાદિષુ દાડિમં પ્રદેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિબેદિત્યનુવર્તતે| સૃષ્ટવિટ્-ભિન્નવર્ચા જ્વરી, બહુપિત્તો વા સશુણ્ઠીમાક્ષિકાં હિમાં પેયાં પિબેત્, નોષ્ણાં નાન્યથા યો જ્વરી| ધાન્યપિપ્પલ્યાવત્રાપાસ્યે, શુણ્ઠીગ્રહણાત્| અત્ર ચ શુણ્ઠ્યા દ્રવ્યેભ્યોઽસંયોગાન્મધુરપાકત્વાદગ્નિમાન્દ્યોત્સારણોપક્ષીણશક્તિત્વાદ્ યુક્તઃ પિત્તે પ્રયોગઃ| એવમન્યત્રાપિ શુણ્ઠ્યાઃ પ્રયોગે ચિન્ત્યમ્| સૈન્ધવં તુ તાવન્માત્રં સર્વત્રાવિરુદ્ધમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિથિલમલપિત્તોત્તરયોઃ પેયામાહ-સૃષ્ટવિડિતિ| હિમાયાં માક્ષિકપ્રક્ષેપઃ, કિઞ્ચિન્માધુર્યં યથા સ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બસ્ત્યાદિશૂલી વ્યાઘ્રીગોક્ષુરસાધિતાં પેયાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બસ્ત્યાદિશૂલિનઃ પેયામાહ-બસ્તિપાર્શ્વશિરઃ-શૂલીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પૃશ્નિપર્ણ્યાદિસાધિતાં પેયાં દીપનપાચનીં જ્વરાતિ સારવાન્ અમ્લાં પિબેત્| દીપની ચાસૌ પાચની ચેતિ પુંવત્કર્મધારયેતિ પુંવદ્ભાવઃ| અત્રામ્લગ્રહણં ન કર્તવ્યમ્| યતઃ સર્વત્રપેયાપ્રસઙ્ગેઽમ્લાર્થી યો જ્વરી સ સદાડિમાં પેયાં પિબેદિત્યુક્તમ્| તસ્માત્કિમનેન ? બ્રૂમઃ| અમ્લાભિલાષી ભવતુ વા મા ભવતુ| તથાઽપ્યમ્લામેવ જ્વરાતિસારી પિબેદિત્યસ્યાર્થસ્ય દ્યોતનાર્થમમ્લામિત્યુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરાતિસારિણઃ પેયામાહ-પૃશ્નિપર્ણીતિ| અમ્લાં-દાડિમોપેતામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિબેત્સિદ્ધામિત્યત્રાનુવર્તતે| હ્રસ્વેન-બૃહત્યાદિના, પઞ્ચમૂલેન સિદ્ધાં પેયાં હિધ્માદિવાન્ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હિધ્માદિયુક્તસ્ય પેયામાહ હૃસ્વેન પઞ્ચમૂલેનેતિ| હૃસ્વેન-બૃહત્યાદિના| રુક્-શૂલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ-કફાર્તો નરો બિલ્વાદિના-મહતા, પઞ્ચમૂલેન સહ યવસાધિતાં પિબેત્| તણ્ડુલા એવાત્ર પ્રકૃતિત્વેન યોજ્યાઃ| યવાસ્તુક્વાથ એવ| વિબદ્ધં-વિષ્ટબ્ધં, વર્ચઃ-પુરીષં, યસ્ય-નરસ્ય, સ નરઃ સયવાં-યવપ્રધાનાં પિબેત્| કિમ્ભૂતામ્ ? પિપ્પલ્યામલકૈઃ કૃતામ્| તથા, સર્પિષા ભૃષ્ટાં-સમ્યગાજ્યેન સંસ્કૃતામ્| તથા, મલઃ-પુરીષાદિઃ, દોષો-વાતાદિઃ, તેષામનુલોમનીં-સ્વમાર્ગપ્રવર્તિનીમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફાર્તસ્ય પેયામાહ-પઞ્ચમૂલેન મહતેતિ| યવરૂપેયં સર્પિષા ભૃષ્ટા યાવન્નિરધ(ન્નિર્ધૂમ)ત્વં તાવત્સર્પિઃ સન્તાપ્ય તન્મધ્યે પ્રક્ષિપ્તામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કોષ્ઠે વિબદ્ધે-વિબદ્ધદોષાધિષ્ઠાને, તથા સરુજિ ચવિકાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ વિબાદ્ધશૂલયુક્તસ્ય પેયામાહ-ચવિકાપિપ્પલીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુઃ પુનરર્થે| પરિકર્તનં-પરિકર્તિકા છેદનમિવાનુભવઃ, સ યસ્યાસ્તિ સ પરિકર્તી કોષ્ઠઃ, તસ્મિન્પરિકર્તિનિ તુ કોષ્ઠે, કોલાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્| શ્રીફલં-બિલ્વફલમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પરિકર્તિનઃ પેયામાહ-પિબેત્ત્વિતિ| કોલં બદરમ્| કલશી-પૃષ્ણિપર્ણી| શ્રીઃ-બિલ્વઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્વેદનિદ્રો નરસ્તૃષ્ણાર્તશ્ચ સિતાદિભિઃ સાધિતાં પેયાં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્વેદનિદ્રાતૃષ્ણાર્તસ્ય પેયામાહ-અસ્વેદનિદ્રાતૃષ્ણાર્ત ઇતિ| સિતા-શર્કરા, સા ચ મધુવદ્યોજ્યા| સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૧)-"સિતાધાત્ર્યાજ્યનાગરૈઃ" ઇતિ પાઠઃ| તેન સર્પૈર્ભૃષ્ટાઃ કાર્યાઃ| પરીવારઃ-ઉપદ્રવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પેયોદ્દિષ્ટૈરેવૌષધૈર્માંસરસાદયોઽપિ યથોપયોગં કર્તવ્યાઃ| [ તથા ચ સઙ્ગ્રહેઽધ્યગીષ્ટ-(ચિ. અ. ૧)-"કુર્યાત્ પેયૌષધરેવ રસયૂષાદિકાનપિ|" ] રસોઽત્ર માંસરસઃ| યૂષાઃ-મુદ્ગાદિસમ્બન્ધિનઃ ક્વાથાઃ| આદિગ્રહણાત્ પાનિયમસ્તુતક્રવ્યઞ્જનાદયો ગૃહ્યન્તે| પેયાદિષુ ચ દ્રવ્યપરિમાણાદિકં પૂર્વોક્તં સૂપશાસ્ત્રાદિભ્યો વાઽવગન્તવ્યમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે-"પેયાયૂષરસાદ્યેષુ રસાલાપાનકાદિષુ| દ્રવ્યમાત્રાં પ્રયુઞ્જીત લોકસિદ્ધાં યથાર્હતઃ||" ઇતિ|| યસ્ય પુંસો યત્પરિમાણૈર્દ્રવ્યૈર્માત્રા યોગ્યા તસ્ય તત્પરિમાણૈર્દ્રવ્યૈરેવ પેયાદયઃ કાર્યા ઇત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં મન્યન્તે,-પેયાયૂષરસાદ્યેષુ દ્રવ્યપરિમાણમલ્પમેવ કલ્પયિતવ્યમ્| પાનાર્થે ચ યદ્દ્રવ્યૈઃ સધિતં તોયમુક્તં તદલ્પપરિમાણદ્રવ્યૈરેવ સધનીયમ્| અલ્પપરિમાણેનૈવ દ્રવ્યેણ તત્તોયં સમ્યક્ પાચ્યતે| તથા ચ ખારણાદિરપાઠીત્-"બહુદ્રવ્યો ઘનઃ ક્વાથઃ સ્વચ્છમલ્પૌષધં જલમ્|" ઇતિ| શ્રપણક્રિયાસામાન્યેઽપ્યસ્યોભયસ્ય પૃથક્સંજ્ઞાવિનિર્દેશો દ્રવ્યપરિમાણભેદાદયં ક્વાથ ઇદં જલમિતિ| જ્વરિણાં ચ પ્રથમં યથાઽચ પેયા દેયાસ્તથા યૂષરસા અપ્યચ્છા એવ દેયાઃ, અગ્નિમાન્દ્યભયાત્| ક્વાથોઽપ્યત એવ બહુપરિમાણદ્રવ્યસાધ્યત્વાદ્ધનતયા તિક્તરસદ્રવ્યકૃતોઽપિ પ્રથમં જ્વરે નિષિદ્ધઃ| કિં સર્વત્ર જ્વરે સર્વાઃ સર્વદા સર્વસ્મિન્દેશે પેયા દેયા ન ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયૌષધૈરેવ રસયૂષાદિકાનપિ કુર્યાદિત્વાહ-કુર્યાદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદ્યોદ્ભવ ઇત્યાદિષ્વર્થેષુ પેયાં નેચ્છન્તિ, મુનય ઇતિ શેષઃ| મદ્યેનોદ્ભવો યસ્ય તસ્મિન્ મદ્યોદ્ભવે જ્વરે, તથા મદ્યનિત્યે પુરુષે, તથા કફે પિત્તસ્થાનગતે સતિ, તથા ગ્રીષ્મકાલે, તથા તયોર્વાઽધિકયોઃ, તયોરિતિ પિત્તકફૌ પરામૃશ્યેતે, પિત્તકફયોશ્ચાધિકયોઃ, પિત્તસ્થાનગતે કફ ઇત્યસ્તયોરેવ પ્રકૃતત્વાત્, તથા તૃટ્છર્દિર્દાહૈઃ સમુદિતૈઃ પીડિતે પુરુષે યો જ્વરસ્તસ્મિંશ્ચ, પ્રત્યેકં તુ તૃડાર્તેઽનુજ્ઞાતૈવ, આસ્વેદનિદ્રસ્તૃષ્ણાત્ર્ત ઇત્યુક્તેઃ, દાહાર્તેઽપિ સૃષ્ટવિડ્બહુપિત્તો વેત્યાહ, તથા યસ્યોર્ધ્વં પ્રવૃત્તે રક્તે જ્વરસ્તસ્મિંશ્ચ પેયાં નેચ્છન્તિ| તેષુ તર્હિ કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરવિશેષે પેયાં નિષેધતિ-મદ્યોદ્ભવ ઇતિ| મદ્યનિત્યે પુરુષે| તયોઃ-પિત્તકફયોરધિકયોર્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષુ પુનર્વિષયભૂતેષુ લાજતર્પણાન્-લાજસક્તૂન્, પિબેત્,-પેયાવસરે ન તુ યવસક્તૂન્ પિબેત્| જ્વરાપહૈઃ ફલરસૈઃદ્રાક્ષાદીનાં જ્વરઘ્નાનાં ફલાનાં રસૈઃ-સ્વરસૈઃ, અથવા તદ્રસૈઃક્વાથૈઃ| અથવા, અદ્ભિઃ-જલૈઃ, ક્વથિતશીતલૈરિત્યર્થાદ્ગમ્યતે| કિમ્ભૂતાન્ લાજતર્પણાન્ ? સશર્કરાક્ષૌદ્રાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિષિદ્ધપેયસ્ય તર્પણમાહ-તેષુ ત્વિતિ| લાજતર્પણં-લાજચૂર્ણકૃતમર્થમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૧)-"દ્રાક્ષાદાડિમકાશ્મર્યપથ્યાપીલુપરુષકૈઃ| જ્વરઘ્નૈસ્તોયમૃદિતૈરદ્ભિર્વા લાજતર્પણાન્| પિબેત્સુસૂક્ષ્મરજસઃ" ઇતિ| તત્ર તર્પણશબ્દેન સક્ત્વઃ| તે ચ લાજાનામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-તર્પણપાનાદનન્તરં, જીર્ણે તર્પણે, યવાગ્વાં વેતિ યવાગૂપાનાર્હે નરે યવાગ્વાં જીર્ણાયાં, ક્ષુદ્વાન્ પુરુષો-જાતબુભુક્ષઃ સન્, દ્વિતીયેઽન્નકાલ ઓદનમશ્નીયાત્-ભુઞ્જીત| કિમ્ભૂતમ્ ? ભૃષ્ટાસ્તણ્ડુલા યસ્મિન્| કિં કેવલમોદનં ભુઞ્જીત ? નેત્યાહ-દકેત્યાદિ| દકલાવણિકૈઃ-કુલત્થાદીનાં સમ્બન્ધિભિર્યૂષઃ-ક્વાથૈઃ, ઓદનમદ્યાત્| અથવા, અવસ્થાવશાત્ મુદ્ગલાવજૈરોદનમદ્યાત્| મુદ્ગલાવજરસૈરિતિ વક્તવ્યે રસૈરિતિ પૃથઙ્નિર્દેશો લાવજરસાનાં પ્રાધાન્યજ્ઞાપનાર્થમ્| તથા લાવજરસાઃ સંસ્કાર્યાઃ સંસ્કારકાશ્ચ મુદ્ગાઃ, અત એવ બહુમાત્રાણાં લાવાનામલ્પાનાં ચ મુદ્ગાનામત્રોપયોગઃ કાર્ય ઇત્યવતિષ્ઠતે| "નાતિમાં સાસ્તનુરસા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ કેચિદાહુઃ| અન્યેત્વાચક્ષતે,-"અલ્પમાંસપટુસ્નેહા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યૂષોદનરસૌદનાવાહ-તતો જીર્ણે ત્વિતિ| યસ્ય તર્પણમુક્તં તસ્ય તર્પણે જીર્ણે, યસ્ય યવાગૂરુક્તા તસ્ય યવાગ્વાં જીર્ણાયાં, ઓદનમશ્નીયાત્| જીર્ણત્વમપિ વિકારઃ પાકઃ| સ ચ દિનત્રયેણ જાયતે| ત્રિદિનં તર્પણં યવાગૂં વા ભુક્ત્વા તતો યૂષૌદનં તતો રસૌદનં ભુઞ્જીતેત્યર્થઃ| મુદ્ગજૈર્યૂષૈ રસૈઃ| લાવજૈર્દકલાવણિકૈઃ| દકં-ઉદકમ્, તેન લવણેન ચ સંસ્કૃતૈઃ, અકૃતૈરિત્યર્થઃ| વાશબ્દાદમુદ્ગલાવજૈરપિ યથા સાત્મ્યં ધાન્યાન્તરમાંસાન્તરજૈઃ| યૂષૈર્વા રસૈર્વેતિ વ્યાખ્યાને મુદ્ગલાવજૈરિતિ વિશેષણં ન ઘટતે, ક્રમાભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પ્રથમો જ્વરસ્ય ષડહો નેયઃ અતિવાહ્યઃ, નાન્યો જ્વરસ્ય સમ્બન્ધી, ઇત્યયમિતિ નિર્દેશાલ્લભ્યતે- કિં કુર્વતા ભિષજા ષડહો નેયઃ ? બલં રક્ષતા, તથા દોષં તત્કાલે સામં વાતાદ્યન્યતમં પૃથક્ સંસૃષ્ટં સન્નિપતિતં વા તજ્જ્વરકારણં રક્ષતા,-તત્ર તદ્રક્ષાં કુર્વતા, યથાઽસૌ દોષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતામસાધ્યતાં વા ન યાતિ| અત્ર ચ યદિ કિલ બલરક્ષાર્થં સન્તર્પણં ક્રિયતે તદા સન્તર્પણસ્યામવૃદ્ધિહેતુત્વાત્ સામો દોષો વર્ધેત, અથામદોષક્ષપણાર્થમપતર્પણં કુર્વીત તદા બલહાનિઃ સ્યાત્, તસ્માન્મધ્યમયા વૃત્ત્યાઽવહિતેન વૈદ્યેનોભયં રક્ષતોપક્રમઃ કાર્યઃ, નાત્રાવહેલા કાર્યેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મણ્ડાદ્યુપચારમુપસંહરતિ-ઇત્યયં ષડહો નેય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઙ્ઘનાદ્યૈઃ-તિક્તસાવસાનૈસ્તત્કાલોચિતૈર્જ્વરકારિસામમલપક્તૄહેતુભિઃ, પક્વેષુ દોષેષુ તતઃ-ષડહાદૂર્ધ્વં, કષાયઃ પ્રશસ્યતે| મુસ્તાપર્પટકાદિઃ પાચનઃ, પ્રાધાન્યેન પાચનસંજ્ઞયા વિહિતત્વાત્| તથા વક્ષ્યમાણઃ કલિઙ્ગકાદિરર્ઘશ્લોકસમાપનઃ (શ્લો. ૪૮) પઞ્ચપ્રકારઃ શમનઃ પ્રશસ્યતે, પ્રાધાન્યેન શમનસંજ્ઞયા વિહિતત્વાત્| તથા છાધ્યેષ્યતે તન્ત્રકૃત્ (શ્લો. ૫૧) "પઞ્ચૈતે સન્તતાદીનાં પઞ્ચાનાં શમના મતાઃ|" ઇતિ| તદેતદુભયં-પાચનશબ્દશ્રુત્યાક્ષિપ્તો મુસ્તાપપર્ટકાદિઃ શમનશ્રુત્યાક્ષિપ્તઃ કલિઙ્ગકાદિઃ, કષાયઃ-ક્વાથઃ, પ્રશસ્યતે| કસ્ય પાચનઃ ? ઇત્યાહ-દોષશેષસ્ય| અત એવ પક્વેષુ દોષેષુ લઙ્ઘનાદ્યૈરિત્યલ્પપક્વેષુ પક્વપ્રાયેષ્વીષદામેષુ દોષેષ્વિતિ બોધ્યમ્| અન્યથા પક્વસ્ય પાચનમયુક્તમિવ સ્યાત્, પિષ્ટપેષણન્યાયેનાનર્થકત્વાત્| તથા ચાપક્વં યદ્વસ્તુજાતં તદગ્નિઃ પછતિ, પહન્તમગ્નિઃ પાચનઃ પાચયાત| એવં ચ પાક્યાભાવાત્ કિમગ્નિઃ પચતુ ? કિં વા કષાયઃ પાચયતુ ? ઇત્યનુપપન્નમિવૈતત્સ્યાત્| યદા પુનર્મુસ્તાપર્પટકાદિઃ કલિઙ્ગાદિરન્યો વા કશ્ચિત્ કષાયસ્તિક્તાદ્યન્યતમો વાતાદિદોષજ્વરશાન્ત્યર્થં પ્રયુજ્યતે તદા પાચનો ભવન્નપિ શમનસંજ્ઞઃ, ન પાચનસંજ્ઞઃ| નનુ, પ્રથમ એવ દિને તિક્તરસકષાયમનુજજ્ઞે તન્ત્રકૃત્| તથા ચોવાછ (શ્લો. ૧૫)- "ઘનચન્દનશુણ્ઠ્યમ્બુપર્પટોશીરસાધિતમ્| શીતં તેભ્યો હિતં તોયં પાચનં તૃડ્જ્વરાપહમ્||" ઇતિ| તત્કથમેતત્ ? અત્રોચ્યતે| જ્વરિણઃ પ્રસક્તતૃષોઽવશ્યં પાનં કિઞ્ચિદ્વિતરણીયમ્| ન ચ (પાને) મદ્યેક્ષુરસદધિમસ્ત્વારનાલક્ષીરાદીનામત્ર યોગ્યત્વેઽપિ જ્વરસ્યૈવં વિધાનિ નિષદ્ધાનિ તન્ત્રકૃદ્ભિઃ, શિશિરજલમપ્યામદોષસ્રોતઃસંરોધાગ્નિસાદાદીનાવહેત્ જ્વરં ગાઢતરં કુર્યાત્| તસ્માત્ પાનાર્થે તિક્તસાધિતમુક્તમમ્બ્વનુમેને| દ્રવ્યાણિ ચાત્ર સ્વલ્પમાત્રયૈવ યોજ્યા નીત્યનન્તરમેવ પ્રત્યપાદિ| કિઞ્ચ જ્વરિતસ્તૃષતો જલં બહૌષધં પાતુમપિ ન ક્ષમેત| કિઞ્ચ કતિપયાન્યેવ ઘનાદીનિ જલસંસ્કારેણ પાતુમનુમતાનિ, ન સકલાન્યપિ તિક્તાન્યનુમતાનિ| કિંતર્હિ ? વિશિષ્ટપ્રભાવં દર્શયન્તિ ઘનાદીન્યેવ| વિશિષ્ટપ્રભાવત્વં ચાન્યત્રાપિ દ્રવ્યાણાં દૃષ્ટમ્| યથા-શમીફલં મધુરમપિ કેશઘ્નમ્, તથાઽમ્લમપ્યામલકં પિત્તકફઘ્નમ્, સૈન્ધવં લવણમપિ ચક્ષુષ્યમ્, ઇત્યાદ્યન્યદપ્યૂહ્યમ્| તસ્માત્ ઘનાદીનાં પાનીયસંસ્કારોપયોગો નવજ્વરેઽપિ હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઔષધમાહ-તતઃ પક્વેષ્વિતિ| તતઃ-ષડહાત્પરમ્| કષાયઃ-સ્વરસાદિઃ અપક્વદોષશઙ્કાયાં પાચનઃ, તદભાવે શમનઃ| વૃદ્ધિજશનમ્(?)| પક્વેષુ દોષેષ્વિતિ દિનસઙ્ખ્યાનાદરાર્થમ્| તદુક્તિસ્તુ ક્રમકથનાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાય ઇતિ વર્તતે| જ્વરસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ પિત્તે-પિત્તજ્વરે, તિક્તકષાયકલ્પનાપ્રકારઃ પ્રયોજ્યઃ| તિક્તઃ પિત્તે વિશેષેણેત્યતો વિશેષનિર્દેશાદન્યદોષોત્થેઽપિ જ્વરે તિક્તરસાધિષ્ઠિતો દ્રવ્યકષાયો યથાવસ્થં પ્રયોજ્યઃ, ન કેવલં પિત્તજ્વરાખ્યે, વ્યાધિદોષઘ્નત્વાત્| તથા તિક્તો રસો નિસર્ગત એવ જ્વરઘ્નઃ શાસ્ત્રેઽસ્મિન્પઠિતઃ| યથા (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૧૪)- "તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિં કૃમિતૃડ્વિષમ્| કૂષ્ઠમૂર્ચ્છાજ્વરોત્ક્લેદદાહપિત્તકફાન્ જયેત્||" ઇતિ| મુનિરપ્યવોચત્ (છ. સૂ. અ. ૨૬૪૩)- "તિક્તો રસઃ સ્વયમરોછિષ્ણુરરોછકઘ્નો વિષઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહપ્રશમનસ્તૃષ્ણાપ્રશમનસ્ત્વઙ્માંસયોઃ સ્થિરીકરણો જ્વરઘ્નઃ" ઇત્યાદિ| તસ્માદ્રસેષુ યથા તિક્તરસસ્ય જ્વરઘ્નત્વં તથા નાન્યેષાં રસાનામિત્યવેહિ| ગુડૂછ્યાદેશ્ચ દ્રવ્યસ્ય તિક્તરસત્વાદેવ જ્વરઘ્નત્વસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્ પુનર્યજ્જ્વરઘ્નત્વમુક્તં તછ્છક્ત્યુત્કર્ષાયેતિ બોધ્યમ્| ગુડૂછ્યાશ્ચ મુનિ(?)ગુણાનાહ| યથા (સઙ્ગ્રહે અ. ૧૨)- "તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વર તૃડ્દાહકામલાવાતરગ્ક્તનુત્||" ઇતિ| એવમન્યેષામપિ દ્રવ્યાણામાધેયસામર્થ્યાદ્યુત્કર્ષસિદ્ધમપિ યત્ પુનરુછ્યતે, તત્તેષાં તસ્ય કર્મણઃ શક્ત્યુત્કર્ષાર્થં બોધ્યમ્| કટુક ઇત્યાદિ| કટુકરસાધિષ્ઠિતો જ્વરઘ્નદ્રવ્યવિશેષજઃ ક્વાથઃ કફે-કફજ્વરે પ્રયોજ્યઃ, ન તુ યઃ કશ્છિત્કટુકદ્રવ્યકષાયઃ, સર્વસ્ય જ્વરઘ્નત્વાનુપપત્તેઃ| યસ્માદ્દ્રવ્યપ્રભાવાદ્વિશિષ્ટમેવ કટુરસાધિષ્ઠિતં કિમપિ યદ્ દ્રવ્યં તજ્જવરઘ્નમિતિ મન્તવ્યમ્| એતદેવ તસ્માછ્છાયં ગ્રન્થકૃત્ "કફે કટુકો યોજ્યઃ" ઇતિ જગાદ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યસ્મિન્ દોષે યઃ કષાયસ્તમાહ-તિક્તઃ પિત્ત ઇતિ| વિશેષેણેતિ વચનાત્ કફેઽપિ, ન તુ વાતે, વિરુદ્ધત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયઃ-કષાયરસાધિષ્ઠિતદ્રવ્યજઃ કષાયઃ, સ પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપિ નવજ્વરે,-તરુણજ્વરે, ન શસ્યતે| કુતઃ ? ઇત્યાહ-મલેત્યાદિ| કષાયો હ્યત્ર યોજિતો મલસ્તમ્ભાત્કારણાત્ વિષમજ્વરં-સતતાદિકં, કુરુતે| કષાયસ્તમ્ભિતા હિ મલાઃ કોષ્ઠમપ્રતિપન્નત્વાત્ સમ્યક્પાકમયાન્તઃ સન્ધિસ્તોતોલીનાઃ કષાયપાનવિહિતવેગા અશક્તત્વાદ્વિષમમેવ જ્વરં કુર્વન્તિ| યદિ હિ તેષાં કષાયદાનેન શક્તિહાનિર્ન કૃતા સ્યાત્ તદા સન્તતમેવ જ્વરં કુર્યુઃ| તસ્માત્ સ્વલ્પત્વાત્ સતતાદિકં વિષમજ્વરં કર્તુમેષાં યુક્તમ્| નનુ, પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેપીત્યનર્થમ્| યતઃ "કષાયઃ પિત્તકફહા" (હૃ.સૂ.અ.૧૦૧૨૦) ઇતિ પૂર્વમુક્તમ્| અસ્ત્યેવૈતત્| અર્થવિશેષજ્ઞાપનાર્થં તુ પુનરુક્તમ્| નવજ્વરે-એકદોષજે સન્નિપાતજે વાતકફજે વાતપિત્તજે, કેવલં કષાયો ન શસ્તોઽપિ તુ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરેઽપિ ન શસ્તઃ, તસ્માત્ પિત્તકફજેઽપિ જ્વરે નાયં યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| તથા, કષાયોઽયં યોજિતો ન કેવલં વિષમજ્વરં કરોતિ, યાવદરુચ્યાદીશ્ચ કરોતિ| અત્રાપિ મલસ્તમ્ભાદિતિ સમ્બધ્યતે| તેન યદ્યપ્યાદિશબ્દેનાનિયતરુપાણામનેકાનાવ્યાધીનાં ગ્રહણં પ્રાપ્તમ્, તથાઽપિ મલસ્તમ્ભાદ્યે વ્યાધય ઉત્પદ્યન્તેઽરુચ્યાદિરૂપાસ્તેષામેવેહ ગ્રહણાર્થમેવં સમ્બન્ધઃ કૃતઃ| તથા, વિષમજ્વરારુચિહૃલ્લાસહિધ્માધ્માનાદિકાનપીત્યેકવિભક્ત્યૈવ નિર્દેશઃ કર્તું વ્યવચ્છદ્ય પૃથઙ્ક્નિર્દેશો યઃ કૃતસ્તેનેદં દ્યોત્યતે,-કષાયઃ પ્રયોજિતોઽવશ્યમેવ વિષમજ્વરં કુરુતે, અરુચ્યાદીન્ પુનર્નાવશ્યં કુરુતે, ઇતિ| તદેવં કષાયો રસવિશેષો મલસ્તમ્ભાદેવ નવજ્વરે નિષિધ્યતે, ન તુ કલ્પનાવશાત્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૩૧૧૬૦)- "યઃ કષાયઃ કષાયસ્તુ સ વર્જ્યસ્તરુણે જ્વરે| ન તુ કલ્પનમુદ્દિશ્ય કષાયઃ પ્રતિષિધ્યતે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કષાયં જ્વરે નિષેધતિ-પિત્તશ્લેષ્મહરત્વેઽપીતિ| કષાયઃ-કષાયરસસ્ય કષાયઃ| નિષેધાતિક્રમે દોષમાહ-મલસ્તમ્ભાદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૧)-"ન ચ્યવન્તે ન પચ્યન્તે કષાયસ્તમ્ભિતા મલાઃ| તિર્યગ્ગતા વિમાર્ગા વા વર્દ્ધયન્ત્યપિ ચ જ્વરમ્|| વહ્વામકફવાતત્વાચ્છૂલાનાહાદિકાનપિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સપ્તાહાદનન્તરમષ્ટમેઽહ્નયૌષધં-જ્વરઘ્નં યથાયોગ્યં શૃતાદિકલ્પનયા કલ્પિતં, યોજ્યમિતિ કિચિદેવાચાર્યા આહુઃ| અન્યે તુ દશાહાદૂર્ધ્વમૌષધં-મુસ્તાપર્પટકાદિકં, યોજ્યમાહુઃ| કેચિદાચાર્યા લઘ્વન્નભુક્તસ્ય નરસ્યૌષધં યોજ્યમિત્યાહુઃ| લઘ્વન્નશબ્દેન પેયાદિકં ભણ્યતે, ઓદનતસ્તસ્ય લઘુત્વોક્તેઃ| લઘ્વન્નં ભુક્તં યેનાસૌ લઘ્વન્નભુક્તઃ| આહિતાગ્ન્યાદિત્વાન્નિષ્ઠાન્તસ્ય પરનિપાતઃ| "પરમતમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવ" ઇતિ સર્વમેતત્ પ્રમાણમ્, અવસ્થાવશેન પ્રયોગાર્હત્વાત્| આમોલ્બણે તુ ન-આમાધિકજ્વરિણિ પુરુષે પુનરૌષધં જ્વરઘ્નં મુસ્તાપર્પટકાદિકં ષડહાદૂર્ધ્વં સપ્તાહાત્ દશાહાદ્વા ન યોજ્યમ્| કિમિતિ ચેત્ ? આહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તમૌષધકાલં મતાન્તરેણ નિરાકુરુતે-સપ્તાહાદૌષધમિતિ| લઘ્વન્ન-મણ્ડાદિ, ષડહાદનન્તરં અવધિત્રયમપ્યપ્રયોજકમ્| યાવદામોલ્બણસ્તાવદૌષધં ન યોજ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તીવ્રજ્વરેણ પરીતસ્ય જ્વરિણઃ પુંસો દોષવેગોદયે દોષસ્ય-આમાદ્યાખ્યસ્યોલ્બણસ્ય, વેગો-મુસ્તાપર્પટકાદિનોત્ક્લેશાત્, દોષવેગઃ, તસ્યોદયઃ-પ્રાદુર્ભાવો, દોષવેગોદયઃ| અથવા, ઉલ્બણામસ્ય વાતાદેર્દોષસ્ય વેગોદયઃ, તસ્મિન્ દોષવેગોદયે સતિ| અથવા તથૈવ દોષે-આમાખ્યે, અતિનિચિતે-અતિશયેન સઞ્ચયં પ્રાપ્તે, વાતાદૌ વ દોષ ઉલ્બણે| અત એવ તન્દ્રાસ્તૈમિત્યેઽવશ્યં કરોતિ તસ્મિન્ તન્દ્રાસ્તૈમિત્યકારિણિ| યતો-યસ્માત્, તદાનીમામચ્છન્નપાવકેનાપછ્યમાનં ભૈષજ્યં-ઔષધં મુસ્તાપર્પટકાદિશૃતાદિકલ્પનાકલ્પિતં, તદૌષધં પ્રયુક્તં ભૂયઃ-પુનરપિ, જ્વરં જ્વલયતિ-ઉત્તેજયતિ ન શમયતિ| તસ્માદામોલ્બણે જ્વરે ન ષડહાદૂર્ધ્વં નાપિ સપ્તાહાન્ન ચ દશાહાદૂર્ધ્વં ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| કદા તર્હિ યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વસિદ્ધાન્તે યુક્તિમાહ-તીવ્રજ્વરપરીતસ્યેતિ| દ્વિવિધો હ્યામોલ્બણો જ્વરઃ-અપક્વઃ પચ્યમાનશ્ચ| તત્ર પ્રથમેઽર્થે પચ્યમાનસ્યોક્તિઃ, અપક્વસ્ય દ્વિતીયે| ઉભયોરપિ પ્રયુક્તમૌષધમપચ્યમાનં પુનર્જ્વરં જ્વલયતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃદુર્જ્વરઃ-ઉપદ્રવમૃદુતયા| લઘુઃ-પટુઃ દેહઃ| ચલિતા મલાઃ-મૂત્રપુરીષાદયઃ| મૃદુર્જ્વર ઇત્યાદિલક્ષણાવસ્થા યદા ભવતિ તદાઽસ્યામવસ્થાયામચિરજ્વરિતસ્યાપિ-અનિતિક્રાન્તષડહસ્યાપિ, ભૈષજ્યં યોજ્યમ્| અપિશબ્દાત્ કિં પુનઃ ષડહેઽપ્યતીતે જ્વરિતસ્યૈવંલક્ષણાયામવસ્થાયમુત્પન્નાયાં તદૌષધં ચ ન યોજ્યમ્ ? ઇત્યેવં વ્યાધ્યવસ્થા કાલતો ગરીયસીત્યુક્તં ભવતિ| અથ તદૌષધમાહ-ઘ્

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઔષધયોગ્યાં જ્વરાવસ્થામાહ-મૃદુજ્વર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-મુસ્તયા સહ પર્પટં યુક્તમથવા શુણ્ઠ્યા ધન્વયાસેન યુક્તં પાક્યં-શૃતં, શીતકષાયં-શીતકલ્પનાકલ્પિતં, વા કૃત્વા પિબેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| પાઠા ચોશીરં ચ પાઠોશીરં વાલકેન સહ શૃતં શીતં વા પિબેત્| સ્વરસકલ્કફાણ્ટાખ્યકલ્પનાભ્યઃ શૃતશીતાખ્યકલ્પનાદ્વયકલ્પિતસ્યાસ્ય તથા સામર્થ્યસ્ય દૃષ્ટત્વાદેતત્કલ્પનાયુગલમુપન્યસ્તવાન્| વા સમુચ્છયે ભિન્નક્રમે| તદ્વદિત્યાદિ| ન કેવલં મુસ્તાપર્પટકં પિબેત્, તથા પાઠોશીરં સવાલકં પિબેત્, યાવદ્ભૂનિમ્બગુડૂચીમુસ્તનાગરમપિ પિબેદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ઔષધમાહ-મુસ્તયા પર્પટં યુક્તિમિતિ| તચ્ચ પઞ્ચધા,- મુસ્તાપર્પટમ્, શુણ્ઠીપર્પટમ્, દુરાલભાપર્પટમ્, પાઠાદિત્રયમ્ ભૂનિમ્બાદિચતુષ્ટયં ચ| તચ્ચ પાક્યં શીતકષાયં વા કૃત્વા પિબેત્| પાક્યઃ-ક્વાથઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ઇમે-પૂર્વોક્તા મુસ્તાપર્પટકાદયઃ કષાયાઃ, યથાયોગંયોગાનતિક્રમેણ, યો યઃ કષાયો યસ્મિન્ જ્વરે દાતું યુક્તઃ સ તત્ર યોજ્ય ઇતિ યથાયોગં યોજ્યાઃ| કિંક્રિયા એતે સ્યુઃ ? ઇત્યાહ-દોષપાચનાઃ, દોષસ્ય-આમાખ્યસ્ય પક્વપ્રાયસ્ય, પાચનાઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"પ્રયુક્તં પાચયેદામં યતત્પાચન મુચ્યતે| પિત્તાદિજિન્નિરામસ્ય યત્સ્યાત્તચમનં મતમ્||" ઇતિ| અત્ર મુસ્તાપર્પટસ્ય પૂર્વમુપન્યાસો જ્વરનાશનેભ્યોઽન્યેભ્યોઽસ્ય મુસ્તાપર્પટસ્ય પ્રાધાન્યપ્રદર્શનાર્થઃ| તથા ચાચાર્યોઽગ્ન્યાણાં મધ્યે "મુસ્તાપર્પટક જ્વરે" (હૃ. ઉ. અ. ૪૦/૪૮) ઇતિ નિર્દેક્ષ્યતે| તસ્માન્મુસ્તાપર્પટસ્યૈવ જ્વરનાશને જ્યાયસ્ત્વમિત્યવેહિ, વ્યાધિપ્રતિપક્ષત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તાનામૌષધાનાં વિષયં વિભાગં ફલં ચાહ-યથાયોગમિતિ| યથાયોગં-યો યત્ર દેશે કાલે વા લભ્યઃ, યત્ર જ્વરે વા દ્રવ્યશક્તિપર્યાલોચનયા યોગ્યઃ, સ તત્ર યોજ્યઃ, સ તત્ર યોજ્યઃ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૮૨)- "નાગરં દેવકાષ્ઠં ચ ધાન્યકં બૃઅહ્તીદ્વયમ્| દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાય જ્વરાપહમ્||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૧)-"પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકામૃતાઃ| જયન્ત્યામમતીસારં જ્વરં ચ સમહૌષધાઃ|| ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલિઙ્ગકાદયોઽર્ધશોકૈઃ સમાપનં યેષાં તેઽર્ધશ્લોકસમાપનાઃ પઞ્ચૈતે પઞ્ચાનાં સન્તતાદીનાં યથાસઙ્ખ્યં શમના મતાઃ મુનીનામિતિ શેષઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુરાલભાદિ પાચનં વાતજે જ્વરે, અથવા પિપ્પલ્યાદિકં વાતજે જ્વરે, કનીયો-બૃહત્યાદિકં, પઞ્ચમૂલં ચ વાતજે જ્વરે, ઇતિ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામાન્યપાચનાન્યુક્ત્વા વિશેષપાચનાનિ કથયતિ| તત્ર વાતજ્વરસ્યાહ-દુરાલભામૃતામુસ્તાનાગરમિતિ| દુરાલભાદિચતુષ્કઃ પિપ્પલીમૂલાદ્યષ્ટકો વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તે-પિત્તજેજ્વરે, શક્રયવાદયઃ સમાક્ષિકા મતાઃ| પિત્તજેઽપિ મુસ્તાપર્પટકં ધન્વયાસકિરાતતિક્તાભ્યાં સહિત હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તજ્વરસ્યાહ-પિત્તે શક્રયવાઘનમિતિ| ઇન્દ્રયવાદિત્રિકો મુસ્તાદિચતુષ્કો વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-"વત્સકમૂર્વીભાર્ઙ્ગી" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૩૩) ઇત્યાદિઃ કફે મતઃ| અથવા વૃષાદિઃ| ગાઙ્ગેયી-મુસ્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફજ્વરસ્યાહ-વત્સકાદ્યો ગણ ઇતિ| "વત્સકમૂર્વાભાર્ઙ્ગી" ઇત્યાદિગણઃ, વૃષાદિચતુષ્કો વા| ગાઙ્ગેયીમુસ્તા| શૃઙ્ગબેરં-શુણ્ઠી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રુગ્વિબન્ધાદિયુક્તે જ્વરેઽભયાદિઘનાવસાનં દીપનપાચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સશૂલવિબન્ધસ્ય કફવાતજ્વરસ્યાહ-રુગ્વિબન્ધાનિલશ્લેષ્મયુક્ત ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૮૮)- "બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલામ્બુ પાચનં વાતજે જ્વરે|| કલિઙ્ગં કટ્ફલં મુસ્તં પાઠા તિક્તકરોહિણી| પક્વં સશર્કરં પીતં પાચનં પૈત્તિકે જ્વરે|| માતુલિઙ્ગશિફાવિશ્વકાયસ્થાગ્રન્થિકોદ્ભવમ્| કફજ્વરેશુ સક્ષારં પાચનં વા કણાદિકમ્|| સમ્સૃષ્ટદોષેષુ હિતં સંસૃષ્ટમથ સંસૃષ્ટમથ પાચનમ્|" ઇતિ| અથ શમનાનિ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૧)-"સગુડાઃ સારિવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાકણરેણુકાઃ| કાશ્મર્યસારિવાદ્રાક્ષાત્રાયમાણામૃતાગુડાઃ|| શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાઃ| શર્કરામધુસંયુક્તાઃ સમાંસીમુસ્તધાન્યકાઃ|| કૃષ્ણાપુનર્નવાદ્રાક્ષાશતાહ્વાગુડસારિવાઃ| શાલિપર્ણીબલાદ્રાક્ષાસારિવાચ્છિન્નસમ્ભવાઃ|| આરગ્વધો બલા રાસ્ના કાશ્મર્યં મધુકં ગુડઃ| શતાવરીછિન્નરુહાસ્વરસો વા ગુડાન્વિતઃ|| સકૃષ્ણજીરકસિતાનાગરશ્ચામૃતારસઃ| વાતજ્વરં જયત્યાશુ કેવલો વાઽમૃતારસઃ|| ભાર્ગીસરલગાઙ્ગેયીદારુકુષ્ઠૈલવાલુકમ્| કોષ્ણં ગુડઘૃતોપેતં પિબેદ્વા વાતજેજ્વરે||' ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો.૮૯)- "કિરાતાબ્દામૃતોદીચ્યબૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ| સસ્થિરાકલશીવિશ્વૈઃ ક્વાથો વાતજ્વરાપહઃ||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૨૭)-"પઞ્ચમૂલીબલારાસ્નાકુલત્થૈઃ સહ પૌષ્કરૈઃ| પર્વભેદં શિરઃકમ્પં નિહન્તિ પવનજ્વરમ્|| દર્ભં બલાં ગોક્ષુરકં પાચયેત્પાદશેષિતમ્| શર્કરાઘૃતસંયુક્તં પિબેદ્વાતજ્વરાપહમ્||" ઇતિ| ઇતિ વાતજ્વરઃ| અથ પિત્તજ્વરઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૧)-"પટોલાદિગુડૂચ્યાદી સૂત્રોક્તૌ પિત્તજે જ્વરે| અઞ્જનાદિઃ સકાશ્મર્યઃ સારિવાદિઃ સશકરઃ|| સિતામધુકકાશ્મર્યશીતોશીરપરૂષકમ્| ગુડૂચીસારિત્રઃરોધ્રકમલોત્પલશકરાઃ| દ્રાક્ષાભયાતિક્તઘનશમ્યાકફલપપટમ્| શ્યામાપર્પટદુઃસ્પર્શાતિક્તાતિક્ત બૃષાસિતાઃ|| શ્યામા-પ્રિયઙ્ગુઃ| શર્કરાતિક્તકટુકાત્રાયમાણાબિભીરકમ્| ગુડૂચ્યામલકૈર્યુક્તઃ કેવલો વાઽપિ પર્પટઃ|| કષાયો વા હિમસ્તિક્તદ્રાક્ષામધુકનિમ્બજઃ| પિત્તજ્વરઘ્નીતિક્તા વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટા સશર્કરા||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૪૧)-"પટોલયવધાન્યાકમધુકં મધુસંયુતમ્| હન્તિ પિત્તજ્વર દાહં તૃષ્ણાં ચાતિપ્રમાથિનીમ્|| દ્રાક્ષારગ્વધયોશ્ચાપિ કાશ્મર્યસ્યાથવા જલમ્| પટોલાભયનિષ્ક્વાથો મધુના મધુરીકૃતઃ| તીવ્રપિત્તજ્વરામર્દી પાનાત્તૃટ્દાહનાશનઃ|| એકઃ પર્પટકઃ શ્રેષ્ઠઃ પિત્તજ્વરધિનાશનઃ કિં પુનર્યદિ યુજ્યેત ચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ|| ગુડૂચીમુસ્તધાન્યાકમધુક કટુરોહિણી| તૃષ્ણાશૂલારુચિચ્છર્દિપિત્તજ્વરહરો ગણઃ| કિરાતામૃતધાન્યાબ્દચન્દનોશીરપર્પટૈઃ| સપદ્મકૈઃ કૃતઃ ક્વાથો હન્તિ પિત્તભવં જ્વરમ્| દાહહૃલ્લાસમરુચિમુત્ક્લેશવમથુક્લમાન્|| સસિતો નિશિ પર્યુષિતઃ પ્રાતર્ધાન્યાકતણ્ડુલક્વાથઃ| પીતઃ શમયત્યચિરાદન્તર્દાહં જ્વરં ઘોરમ્|| ચન્દનં મધુકં દ્રાક્ષા કટુકા સદુરાલભા| ચન્દનાદિગણઃ પ્રોક્તો હન્યાદ્દાહજ્વરારુચીઃ|| મુદ્ગાનામઞ્જલીચૂર્ણં યષ્ટીમધુકમાધિતમ્| પાક્યં શીતકષાયં વા પિબેત્પિત્તજ્વરાપહમ્|| હ્નીબેરં મુસ્તકં ધાન્યં ચન્દનં યષ્ટિકાઽમૃતા| વૃષોશીરયુતઃ ક્વાથઃ શર્કરામધુસંયુતઃ| રક્તપિત્ત જયત્યુગ્રં તૃષ્ણાદાહજ્વરાપહઃ|| ભૂનિમ્બાતિવિષારોધ્રં મુસ્તકેન્દ્રયવામૃતમ્| વાસક નાગરં બિલ્વં કષાયો માક્ષિકાન્વિતઃ| સશ્વાસકાસવિડ્ભેદરક્તપિત્તજ્વરાપહઃ|| પથ્યાતૈલઘ્રુતક્ષૌદ્રૈલેહો દાહજ્વરાપહઃ| કાસાસૃક્પિત્તવીસર્પશ્વાસાન્ હન્તિ વમીરપિ||" ઇતિ| ઇતિ પિત્તજ્વરઃ| અથ કફજ્વરઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૧)-"કફજેઽતિવિષોશીરપટોલમરિચક્ષપાઃ| સમૂર્વેન્દ્રયવદ્વીપિકુષ્ઠનિમ્બવચાગુડાઃ|| ક્ષપા-હરિદ્રા| સપ્તચ્છદામૃતાનિમ્બસ્ફૂર્જાતં માક્ષિકાન્વિતમ્| સ્પૂર્જાતઃ-તિન્દુકઃ| નિશા ત્રિકટુકં તિક્તા નાગપુષ્પં કલિઙ્ગકાઃ|| સારિવાતિવિષાકુષ્ઠદુઃસ્પર્શામુસ્તગુગ્ગુલુ| પરૂષ ત્રિફલા તિક્તા બીજં વૃક્ષકજં ઘનઃ|| નાગરત્રિફલામુસ્તામૂર્વાપાઠાઃ સમાક્ષિકાઃ|" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૬૪)- "ત્રિફલાત્રિવૃતામુસ્તં કટુકં સકલિઙ્ગકમ્| પટોલારગ્વધ ચૈવ રોહિણી ચિત્રકં સમમ્| ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ શ્લેષ્મજ્વરકાસગલામયે|| નિમ્બવિશ્વામૃતાભીરુશઠીભૂનિમ્બપૌષ્કરમ્| પિપ્પલી બૃહતી ચેતિ ક્વાથો હન્તિ કફજ્વરમ્|| ત્રિફલાપટોલવાસાછિન્નરુહાતિક્તરોહિણીષડ્ગ્રન્થા| મધુના શ્લેષ્મસમુત્થે દશમૂલીવાસક્રસ્ય વા ક્વાથઃ|| આમલક્યભયા કૃષ્ણા ચિત્રકશ્ચેત્યયં ગણઃ| સર્વજ્વરકફાતઙ્કે ભેદી દીપનપાચનઃ|| સિન્ધુવારદલક્વાથં કણાઢ્યં કફજે જ્વરે| જઙ્ઘયોશ્ચ બલે ક્ષીણે કર્ણે ચ પિહિતે પિબેત્|| કટ્ફલં પુષ્કરં કૃષ્ણા શૃઙ્ગી ચ મધુના સહ| કાસશ્વાસજ્વરહરઃ શ્રેષ્ઠો લેહઃ કફાન્તકૃત્|| કફજ્વરાર્તસ્ત્રિફલાં પિપ્પલીં ચ સમાક્ષિકામ્| કાસે શ્વાસે ચ મધુના સર્પિષા ચ સુખી ભવેત્|| કટ્ફલં પુષ્કરં શૃઙ્ગી મુસ્તકં કટુકં શઠી| સમસ્તાન્યેકશો વાઽપિ શ્લક્ષ્ણચુર્ણાનિ કારયેત્|| સાર્દ્રકસ્વરસક્ષાદ્રં લિહ્યાત્કફવિનાશનમ્| શૂલાનિલારુચિચ્છર્દિકાસશ્વાસક્ષયાપહમ્|| ક્ષૌદ્રોપકુલ્યાસંયોગઃ કાસશ્વાસજ્વરાપહઃ| પ્લીહાનં હન્તિ હિક્કાં ચ બાલાનાં ચ પ્રશસ્યતે|" ઇતિ| ઇતિ કફજ્વરઃ| અથ સંસર્ગજાઃ| તત્ર સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૧)- સંસર્ગસન્નિપાતેષુ મિશ્રાનેતાન્વિકલ્પયેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્રાક્ષાદિરયં ગણઃ ફાણ્ટઃ-"સદ્યોઽભિષુતપૂતઃ" (હૃ. ક. અ. ૬/૧૧) ઇત્યેવંલક્ષણઃ, તથા હિમઃ-શીતો વા, "રાત્રિંદ્રવે સ્થિતઃ" (હૃ. ક. અ. ૬/૧૦) ઇત્યેવંલક્ષણઃ| તથા જાતીકુસુમૈઃ સુગન્ધીકૃતો મધુસિતાલાજૈર્યુક્તો વાતપિત્તજં જ્વરં જયતિ, મદાત્યયાદિંશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાતપિત્તજ્વરે શમનમાહ-દ્રાક્ષામધૂકેતિ| મૃણાલં-બિસમ્| ચૂર્ણપલોપેતમુષ્ણોદકચતુષ્પલં શીતં વસ્ત્રપૂતં-ફાણ્ટઃ| હિમઃ-શીતકષાયઃ| મધુસિતાલાજાનાં મિથઃ સમાનાં પેયત્વાનુપઘાતેન પ્રક્ષેપઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કટુકાં પાનીયેન પિષ્ટ્વા કર્પરે-મૃદ્ભૃષ્ટખણ્ડે, અભિનવે તથા શુચૌ પાચયેત્| તસ્યા રસો નિષ્પીડિતઃ સર્પિર્યુક્તો જ્વરદાહૌ જયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનાન્તરમાહ-પાચયેત્કટુકામિતિ| પાકોઽત્ર પુટકાવિધિના| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૧)-"ગોકણ્ટકબલાદર્ભાઃ સસિતા વાતપિત્તજે| દ્રાક્ષામલકભૂનિમ્બાઃ સગુડૂચીશઠીગુડાઃ|| ત્રાયાન્તીસારિવાદ્રાક્ષાકાશ્મર્યચ્છિન્નજાગુડાઃ| દ્રાક્ષામસૂરત્રાયન્તીગુડૂચીસારિવાબલાઃ||" ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો.૧૧૬)-"ત્રિફલાશાલ્મલીરાસ્નારાજવૃક્ષાટારૂષકૈઃ| શૃતમમ્બુ હરેત્તૂર્ણં વાતપિત્તોદ્ભવં જ્વરમ્|| [વિશ્વામૃતાબ્દભૂનિમ્બૈઃ પઞ્ચમૂલીસમન્વિતૈઃ| કૃતઃ કષાયો હન્ત્યાશુ વાતપિત્તોદ્ભવં જ્વરમ્||] પઞ્ચમૂલીહૃસ્વા| નિદિગ્ધિકામૃતારાસ્નાત્રાયમાણાબલાન્વિતૈઃ| મસૂરવિદલૈઃ ક્વાથો વાતપિત્તજ્વરં જયેત્|| વિદલાઃ-યન્ત્રદલનજા અવયવાઃ| ગુડૂચી પર્પટં મુસ્તં કિરાતં વિશ્વભેષજમ્| વાતપિત્તજ્વરે દેયં પઞ્ચભદ્રમિદં શુભમ્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૯૨)- "બલાભાર્ગ્યમૃતૈરણ્ડચન્દનોશીરપર્પટૈઃ| ઉપકુલ્યાબ્દહ્રીબેરૈઃ કષાયં ચ પિબેત્તતઃ| પર્વભેદં શિરઃકમ્પં વાતપિત્તજ્વરં જયેત્|| નીલોત્પલમુશીરં ચ બલા પદ્મકમેવ ચ| કાશ્મરી મધુકં દ્રાક્ષા મધૂકાનિ પરૂષકમ્| પેયઃ શીતકષાયોઽયં વાતપિત્તજ્વરાપહઃ|| આરગ્વધફલં મુસ્તં યષ્ટીમધુકમેવ ચ| ઉશીરમભયા ચૈવ હરિદ્રાદારુસાહ્વયા|| પટોલં પિચુમન્દશ્ચ તથા કટુકરોહિણી|એષ સિદ્ધઃ કષાયઃ સ્યાદ્વાતપિત્તભવે જ્વરે ઇતિ| ઇતિ વાતપિત્તજ્વરઃ |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-વાતશ્લેષ્મણિ કષાયકલ્પનયા કલ્પિતા વચાદયો મતાઃ| અથવા, ગુડૂચીસમ્ભવઃ ક્વાથઃ પિપ્પલીચૂર્ણયુતો મતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ વાતકફજ્વરઃ| તત્ર શમનમાહ-કફવાત ઇતિ| શમનાન્તરમાહ-પિપ્પલીચૂર્ણયુક્તો વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યાઘ્ર્યાદિક્વાથઃ કણાચૂર્ણસંયુક્તો વાતશ્લેષ્મજ્વરાદિજિત્| સ૦-પથ્યાદિ પાચનં સિદ્ધચૂર્ણં મધુહિઙ્ગુભ્યાં સંયુતં કફવાતજ્વરાદીન્ પરાકરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનાન્તરમાહ-વ્યાઘ્રીશુણ્ઠ્યમૃતાક્વાથ ઇતિ| આ૦ ર૦-શમનાન્તરમાહ-પથ્યાકુસ્તુમ્બરીતિ| સિદ્ધયોગે (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૧૩૪)- "પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| દીપનીયઃ સ્મૃતો વર્ગઃ કફાનિલગદાપહઃ|| પિપ્પલીભિઃ શૃતં તોયમનભિષ્યન્દિ દીપનમ્| વાતશ્લેષ્મવિકારઘ્નં પ્લીહઘ્નં જ્વરનાશનમ્|| મુસ્તપર્પટદુઃસ્પર્શાગુડૂચીવિશ્વજં જલમ્| કફવાતારુચિચ્છર્દિદાહશોફજ્વરાપહમ્|| દશમૂલીરસઃ પેયઃ કણાયુક્તઃ કફાનિલે| અવિપાકેઽતિનિદ્રાયાં પાર્શ્વરુક્શ્વાસકાસકે||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૩૩૫)-"સભૂનિમ્બામૃતાદારુ કટ્ફલં કટુકા વચા| કષાયં પાયયેદાશુ વાતશ્લેષ્મજ્વરાપહમ્| પર્વભેદશિર શૂલકાસારોચકપીડિતમ્|| તૃષ્ણાન્વિતે વાતકફજ્વરાર્તે સશ્વાસકાસારુચિવિડ્વિબન્ધે| હિતં જલં પાચનદીપનં ચ પટોલશુણ્ઠીયવપિપ્પલીનામ્||" ઇતિ| ઇતિ વાતકાફજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-"આરગ્વધેન્દ્રયવાદિભિઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૭) માક્ષિકસહિતઃ કફપિત્તજ્વરં જયતિ| તથા તિક્તાદયઃ કફપિત્તજ્વરં ઘ્નન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ પિત્તકફજ્વરઃ| તત્ર શમનમાહ-આરગ્વધાદિરિતિ| શમનાન્તરમાહ-તથેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૧)- "વૃષપુષ્પચ્છદરસઃ શર્કરામાક્ષિકાન્વિતઃ| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરં હન્તિ સાસૃક્ પિત્તં સકામલમ્|| અનન્તાવિશ્વભૈષજ્યકટુકાતોયતોયદાઃ| જ્વરતૃટ્ભ્રમસમ્મોહધૂમકામ્લકનાશનાઃ||" ઇતિ| અનન્તા-દુરાલભા| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૧૨૨)-"કણ્ટકાર્યમૃતાભાર્ગીનાગરેન્દ્રયવાસકમ્| ભૂનિમ્બં ચન્દનં મુસ્તં પટોલં કટુરોહિણી|| કષાયં પાયયેદેનં પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાપહમ્| દાહતૃષ્ણારુચિચ્છર્દિકાસહૃત્પાર્શ્વશૂલનુત્|| [ગુડૂચીનિમ્બધાન્યાકં પદ્મકં ચન્દનાન્વિતમ્|] એષ સર્વજ્વરાન્ હન્તિ ગુડૂચ્યાદિસ્તુ દીપનઃ| હૃલ્લાસારોચકચ્છર્દિપિપાસાદાહનાશનઃ|| સશર્કરામક્ષમાત્રાં કટુકામુષ્ણવારિણા| પીત્વા જ્વરં જયેજ્જન્તુઃ કફપિત્તસમુદ્ભવમ્|| પટોલં પિચુમન્દં ચ ત્રિફલા મધુકં વલા| સાધિતોઽયં કષાયઃ સ્યાત્પિત્તશ્લેષ્મભવે જ્વરે|| દીપનં કફવિચ્છેદિ પિત્તવાતાનુલોમનમ્| જ્વરઘ્નં પાચનં ભેદિ શૃતં ધાન્યપટોલયોઃ||" ઇતિ| ઇતિ પિત્તકફજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્નિપાતજ્વરે વ્યાઘ્ર્યાદિકટુકાન્તં પાચનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ સન્નિપાતજ્વરઃ| તત્ર શમનમાહ-સન્નિપાતજ્વર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાગરાદિપાચનં વાતશ્લેષ્માધિકે જ્વરે કાસાદીન્નિહન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમનાન્તરમાહ-નાગરમિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ.૧)-"મુસ્તા પર્પટકં પથ્યા મૃદ્વીકા કટુરોહિણી| ત્રાયન્તીકણતન્મૂલદ્રાક્ષાપથ્યામધૂલિકાઃ|| મધૂલિકા-જલજયષ્ટીમધુઃ| ત્રિફલોશીરષડ્ગ્રન્થાયષ્ટીમધુગનાબલાઃ||" ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરા. શ્લો. ૧૬૬)-"પઞ્ચમૂલી કિરાતાદિર્ગણો યોજ્યસ્ત્રિદોષજે| પિત્તોત્કટે ચ મધુના કણયા વા કફોત્કટે|| વાતપિત્તજ્વરોક્તોઽયં નવાઙ્ગઃ| ઉભયં દશમૂલં તુ સન્નિપાતજ્વરાપહમ્| કાસે શ્વાસે ચ તન્દ્રાયાં પાર્શ્વશૂલે ચ શસ્યતે| પિપ્પલીચૂર્ણસંયુક્તં કણ્ઠહૃદ્ગ્રહનાશનમ્|| ઉભયં-દ્વિપઞ્ચમૂલાત્મકમ્| ચિરજ્વરે વાતકફોલ્બણે વા ત્રિદોષજે વા દશમૂલમિશ્રઃ| કિરારતિક્તાદિગણઃ પ્રયોજ્યઃ શુદ્ધાર્થિને વા ત્રિવૃતાવિમિશ્રઃ|| આદિશબ્દાત્ ગુડૂચીમુસ્તાશુણ્ઠ્યઃ| દશમૂલમિશ્રસ્યૈવ ત્રિવૃતામિશ્રવમ્| દશમૂલી શઠી શૃઙ્ગી પૌષ્કરં સદુરાલભમ્| ભાર્ગી કુટજબીજં ચ પટોલં કટુરોહિણી|| અષ્ટાદશાઙ્ગ ઇત્યેષ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિશ્વાસહિક્કાવમીહરઃ|| ભૂનિમ્બદારુદશમૂલમહૌષધાબ્દતિક્તેન્દ્રબીજધનિકેભકણાકષાયઃ| તન્દ્રાપ્રલાપકસનારુચિદાહમોહશ્વાસાદિયુક્તમખિલં જ્વરમાશુ હન્તિ|| મુક્તાપર્પટકોશીરદેવદારુમહૌષધમ્| ત્રિફલા ધન્વયાસશ્ચ નીલી કમ્પિલ્લકં ત્રિવૃત્|| કિરાતતિક્તકં પાઠા બલા કટુકરોહિણી| મધુકં પિપ્પલીમૂલં મુસ્તાદ્યો ગણ ઉચ્યતે|| અષ્ટાદશાઙ્ગમુદિતમેતદ્વા સન્નિપાતનુત્| પિત્તોત્તરે સન્નિપાતે હિતં ચોક્તં મનીષિભિઃ| મન્યાસ્તમ્ભ ઉરોઘાત ઉરઃપાર્શ્વશિરોગ્રહે|| બૃહત્ત્યૌ પૌષ્કરં ભાર્ગી શઠી શૃઙ્ગી દુરાલભા| વત્સકસ્ય ચ બીજાનિ પટોલં કટુરોહિણી| બૃહત્યાદિર્ગણઃ પ્રોક્તઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ| કાસાદિષુ ચ સર્વેષુ હિતઃ સોપદ્રવેષુ ચ|| શઠી પુષ્કરમૂલં ચ વ્યાઘ્રી શૃઙ્ગી દુરાલભા| ગુડૂચી નાગરં પાઠા કિરાતં કટુરોહિણી|| એષ શઠ્યાદિકો વર્ગઃ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિશ્વાસે તન્દ્ર્યાં ચ શસ્યતે||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરા. શ્લો. ૪૪૩)- "દશમૂલસ્ય નિક્વાથઃ કટ્ફલાદિરજોયુતઃ| તુલ્યાર્દ્રકરસઃ પીતો મૃત્યુકલ્પં જ્વરં જયેત્|| દશમૂલીકષાયં તુ સપૌષ્કરકણાન્વિતમ્| સન્નિપાતજ્વરે દેયં શ્વાસકાસતૃષાન્વિતે|| અમૃતાદશમૂલાભ્યાં સાધિતં વિધિવજ્જલમ્| સન્નિપાતજ્વરં હન્યાન્ત્રયોદશવિધં નૃણામ્|| વિશ્વશઠીદશમૂલીછિન્નાપાઠેભપિપ્પલીન્દ્રયવાઃ| સકિરાતતિક્તવાસાઃ શમયન્તિ હૃતૌજસં સદ્યઃ|| ત્ર્યૂષણદશમૂલશઠીભાર્ગીછિન્નોદ્ભવાક્વાથઃ| પીતઃ શમયતિ સહસા જ્વરમુગ્રં સન્નિપાતાખ્યમ્|| દ્વિપઞ્ચમૂલીષડ્ગ્રન્થાવિશ્વગૃધ્રનખીદ્વયાત્| ગૃધ્રનખીદ્વયં-કન્થારિકાદ્વયમ્| કફવાતહરઃ ક્વાથઃ સન્નિપાતહરઃ પરઃ|| સિંહાસ્યપર્પટારિષ્ટં યષ્ટીધાન્યાકનાગરમ્| દારુગ્રગન્ધેન્દ્રયવાઃ શ્વદંષ્ટ્રા ગ્રન્થિકં તથા|| એષાં કષાયમાહૃત્ય સન્નિપાતજ્વરી પિબેત્| શ્વાસાતિસારકાસઘ્નં શૂલારુચિહરં પરમ્|| કટ્ફલં ત્રિફલા દારુ ચન્દનં સપરૂષકમ્| કટુકાપદ્મકોશીરં વિપચેત્કાર્ષિકં જલમ્|| તત્સન્નિપાતદાહઘ્નં પીતમાત્રેયપૂજિતમ્| દીર્ઘાકાલપ્રયુક્તાનાં જ્વરિણામમૃતોપમમ્|| વ્યોષાબ્દત્રિફલારિષ્ટપટોલીતિક્તવત્સકૈઃ| સભૂનિમ્બામૃતાપાઠૈસ્ત્રિદોષજ્વરજિજ્જલમ્|| તિલ્વકં ત્રિવૃતા દન્તી સમુલં ચતુરઙ્ગુલમ્| પક્વં કષાયં વિસ્રાવ્ય નીલિનીચૂર્ણમિશ્રિતમ્| સસર્પિષ્કં પિબેત્તૂર્ણમ્ સન્નિપાતે વિરેચનમ્|| (શ્લો. ૩૯૨)-વર્ધનૈર્વાઽપિ હીનસ્ય હાપનૈરુચ્છ્રિતસ્ય વા| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા સન્નિપાતજ્વરે ક્રિયા|| હીનસ્ય વર્ધનાદ્ધાનિર્વૃદ્ધયોરિતિ નિશ્ચયઃ| હાપનાદતિવ્રુદ્ધસ્ય હીનયોર્વૃદ્ધિસમ્ભવઃ|| તતઃ સમત્વં દોષાણામુરઃ સ્થાનં કફસ્ય તુ| તત્રસ્થાનાં ક્રિયા તદ્વદિતિ જ્વરવિનિર્જયઃ|| યથાદોષોચ્છ્રયં ચૈવ જ્વરાન્ શેષાનુપક્રમેત્| નિર્હરેત્પિત્તમેવાદૌ જ્વરેષુ સમવાયિષુ| દુર્નિવારતરં તદ્ધિ જ્વરાર્તેષુ વિશેષતઃ|| સન્નિપાતે ક્ષુધાર્તં યો ભોજયેત્પિશિતૌદનમ્| સ કથં ભિષગાખ્યાતિં લભેન્મૂઢો નરાધમઃ|| સન્નિપાતે તુ દાહાર્તં યઃ સિઞ્ચિચ્છીતવારિણા| આતુરઃ સ કથં જીવેદ્ભિષગ્વા સ કથં ભવેત્|| સન્નિપાતે ચ કમ્પન્તં વિલપન્તં ચ યો ઘૃતમ્| પાયયેદ્ભોજયેદ્વાઽપિ તૌ ચ સ્યાતામુ(તાં શુ)ભૌ કથમ્|| સન્નિપાતેન તૃષ્યન્તં પાર્શ્વરુક્તાલુશોષિણમ્| યઃ પાયયેજ્જલં શીતં સ મૃત્યુર્નરવિગ્રહઃ|| સમુદ્રતરણં હ્યેતદ્વદન્તિ ભિષગીશ્વરાઃ| મૃત્યુના સહ યોદ્ધવ્યં સન્નિપાતં ચિકિત્સિતા|| સન્નિપાતાર્ણવે મગ્નં યોઽભ્યુદ્ધરતિ માનવમ્|| કસ્તેન ન કૃતો ધર્મઃ કાં ચ પૂજાં ન સોઽર્હતિ|| શ્લેષ્મનિગ્રહમેવાદૌ કુર્યાવ્દ્યાધૌ ત્રિદોષજે| નિરસ્તે શ્લેષ્મણિ હ્યસ્ય સ્રોતઃસૂદ્ધાટિતેષુ ચ| લાઘવં જાયતે સદ્યસ્તૃષ્ણા ચૈવોપશામ્યતિ|| લઙ્ગનં વાલુકાસ્વેદો નસ્યં નિષ્ઠીવનં તથા| અવલેહોઽઞ્જનં ચૈવ પ્રાક્ પ્રયોજ્યં ત્રિદોષજે|| સુરસાર્જકનિર્યાસઃ સમધુવ્યોષસૈન્ધવઃ| મહાશ્લેષ્માનિલોદ્રેકસંજ્ઞાનાશવિમોક્ષણઃ||" [ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વ. શ્લો. ૧૫૩) ]-"મધૂકસારસિન્ધૂત્થવચોષણકણાઃ સમાઃ| શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વાઽમ્ભસા નસ્યં કુર્યાત્સંજ્ઞાપ્રબોધનમ્|| (શ્લો. ૧૫૧)-માતુલિઙ્ગાર્દ્રકરસં કોષ્ણં ત્રિલ્વણાન્વિતમ્| અન્યદ્વા સિદ્ધિવિહિતં નસ્યં તીક્ષ્ણં પ્રયોજયેત્|| તેન પ્રભિદ્યતે શ્લેષ્મા પ્રભિન્નશ્ચ પ્રસિચ્યતે| શિરોહૃદયકણ્ઠાસ્યપાર્શ્વરુક્ ચોપશામ્યતિ|| (શ્લો. ૧૪૭)-આર્દ્રકસ્વરસોપેતં સૈન્ધવં કટુકત્રયમ્| આકણ્ઠં ધારયેદાસ્યે નિષ્ઠીવેચ્ચ પુનઃપુનઃ|| તેનાસ્ય હૃદયે શ્લેષ્મા મન્યાપાર્શ્વશિરોગલાત્| લીનોઽપ્યાકૃષ્યતે શુષ્કો લાઘવં ચાસ્ય જાયતે|| પર્વભેદો જ્વરો મૂર્ચ્છા નિદ્રાકાસગલામયાઃ| મૂખાક્ષિગૌરવં જાડ્યમુત્ક્લેશશ્ચોપશામ્યતિ|| સકૃદ્દ્વિત્રિચતુઃ કુર્યાદ્દૃષ્ટ્વા દોષબલાબલમ્| એતદ્ધિ પરમં પ્રાહુર્ભેષજં સન્નિપાતિનામ્|| સ્વિન્નમામલકં પિષ્ટ્વા દ્રાક્ષાભિઃ સહ સંસૃજેત્| વિશ્વભેષજસંયુક્તં મધુના સહ લેહયેત્|| તેનાસ્ય શામ્યતે મૂર્ચ્છા કાસઃ શ્વાસસ્તથૈવ ચ|| કટ્ફલં પૌષ્કરં શૃઙ્ગી વ્યોષં યાસશ્ચ કારવી| શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં ચૈતન્મધુના સહ લેહયેત્|| એષાઽવલેહિકા હન્તિ સન્નિપાતં સુદારુણમ્| હિક્કાં શ્વાસં ચ કાસં ચ કણ્ઠરોધં નિયચ્છતિ| એતદ્યોજ્યં કફોદ્રેકે ચૂર્ણમાર્દ્રકજૈ રસૈઃ|| સર્વેષુ સન્નિપાતેષુ ન ક્ષૌદ્રમવચારયેત્| શીતોપચારિ ક્ષૌદ્રં સ્યાર્ચ્છિતં ચાત્ર વિરુધ્યતે|| ક્રિયાભિસ્તુલ્યરૂપાભિઃ ક્રિયાસઙ્કર્યમિષ્યતે| ભિન્નરૂપતયા તાસ્તુ ન તુ કુર્વન્તિ દૂષણમ્|| (શ્લો. ૧૫૪)-શિરીષબીજગોમૂત્રકૃષ્ણામરિચસૈન્ધવૈઃ| અઞ્જનં સ્યાત્પ્રબોધાય સરસોનશિલાવચૈઃ|| યદા તુલ્યાનિલકફૌ તાલુક્લોમગલાશ્રિતૌ| કુર્યાત્તાવધિકં શોષં જિહ્વાયાઃ ખરતાં તથા|| તથા તાં સ્ફુટિતાં જિહ્વાં સંશુષ્કાં મધુપિષ્ટયા| દ્રાક્ષયા સઘૃતં ચાસ્ય લેપયેત્સન્નિપાતિનઃ|| સ્વેદોદ્ગમે ભૃષ્ટકુલિત્થ ચૂર્ણનિપાતનં શસ્તમિતિ બ્રુવન્તિ|" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વ.શ્લો. ૫૦૩)-"દુર્ગેઽમ્ભસિ યથા મજ્જદ્ભાજનં ત્વરયા બુધઃ| ગૃહ્ણીયાત્તલમપ્રાપ્તં તથાઽભિન્યાસપીડિતમ્|| કારવીપુષ્કરૈરણ્ડત્રાયન્તીનાગરામૃતાઃ| દશમૂલીશઠીશૃઙ્ગીવાસાભાર્ગીપુનર્નવાઃ|| તુલ્યા મૂત્રેણ નિષ્ક્વાથ્ય પીતાઃ સ્રોતોવિશોધનાઃ| અભિન્યાસજ્વરાયાસમાશુ ઘ્નન્તિ સમુદ્ધતમ્|| માતુલુઙ્ગાશ્મભિદ્બિલ્વવ્યાઘ્રીપાઠોરુબૂકજઃ| ક્વાથો લવણમૂત્રાદ્યોઽભિન્યાસાનાહશૂલનુત્|| વ્યાઘ્રીદુરાલભાભાર્ગીશઠીશૃઙ્ગિ સપૌષ્કરમ્| પક્વામ્બુ શ્લેષ્મહૃત્પેયમભિન્યાસપ્રશાન્તયે|| ભાર્ગી પુષ્કરમૂલં ચ રાસ્ના બિલ્વં સમુસ્તકમ્| નાગરં દશમૂલં ચ પિપ્પલ્યાસુ ચ સાધિતમ્| હિઙ્ગ્વાર્દ્રકરસોપેતં પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતમ્|| સન્નિપાતજ્વરં ઘોરમભિન્યાસં ચ દારુણમ્| હૃત્પાર્શ્વશૂલમાનાહં સદ્યઃપીતં નિયચ્છતિ|| બીજપૂરકબિલ્બાશ્મભેદકં બૃહતીદ્વયમ્| સકેશીકં તથૈરણ્ડં જલે ચાષ્ટગુણે શૃતમ્|| પક્વગોમૂત્રસંયુક્તં બિડસૌવર્ચલાન્વિતમ્| હૃદ્બસ્તિશૂલે સાનાહેઽપ્યભિન્યાસજ્વરે હિતમ્|| દન્તીં દ્રવન્તીં બૃહતીં સૈરણ્ડં [ બીજપૂરકમ્| શ્યામાં વ્યાઘ્રીં ચ નિષ્ક્વાથ્યાભિન્યાસે બહુવર્ચસિ|| સિંહી વ્યાઘ્ર્યમૃતા દ્રાક્ષા અજાજી સકટુત્રિકમ્| શૃઙ્ગીવિડઙ્ગ ચ સમં પક્ત્વા વિસ્રાવ્ય સાધયેત્|| ઘૃતાક્તૈસ્તણ્ડુલૈર્ભૃષ્ટૈઃ પેયામુષ્ણાં જ્વરી પિબેત્| હિક્કી શ્વાસી ચ કાસી ચ તથાઽભિન્યાસપીડિતઃ| વિબદ્ધવાતવિણ્મૂત્રે પાનમસ્ય પ્રયોજયેત્|| બૃહતી પૌષ્કરં ભાર્ગી શઠી શૃઙ્ગી દુરાલભા| પક્ત્વા પાનં પ્રશંસન્તિ શ્લેષ્મા તેનાસ્ય શામ્યતિ|| ત્રિવૃદ્ધિશાલાત્રિફલાકટુકારગ્વધૈઃ કૃતઃ| સક્ષારો ભેદનઃ ક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ|| તિક્તાઽભયા ત્રિવૃત્તીર્ણા ત્રાયન્તી રાજવૃક્ષકઃ| ક્ષારાઢ્યઃ સૈન્ધવોપેતઃ ક્વાથો ભેદી જ્વરાપહઃ|| શિરીષબીજં મરિચં બસ્તમૂત્રેણ તત્સમમ્| અઞ્જનં તદભિન્યાસે સંજ્ઞાબોધનમિષ્યતે|| માતુલુઙ્ગરસં તસ્ય હિઙ્ગુશુણ્ઠીયુતં મુખે| દદ્યાત્પ્રબોધનં તીક્ષ્ણં કટુતિક્તોપસંહિતમ્|| ત્વગેલાપત્રસુષવીબૃહતીકણ્ટકારિકાઃ| મરીચં પિપ્પલી બિલ્વં ચિરિબિલ્વં સચિત્રકમ્|| કરઞ્જબીજં મઞ્જિષ્ઠા ત્રાયન્તી વિશ્વભેષજમ્| ગલપ્રબોધનં શ્રેષ્ઠમભિન્યાસજ્વરાપહમ્|| કરઞ્જવહ્નિમઞ્જિષ્ઠાત્રાયન્તીવિશ્વકૂલકમ્| કૂલકં-પટોલમ્| બૃહત્યૌ સુષવી વ્યોષં ક્વાથઃ સ્યાદ્ગલશોધનઃ|| ઇત્યભિન્યસ ઉદ્દિષ્ટઃ સરૂપઃ સચિકિત્સિતઃ| ચિકિત્સિતે કૃતેઽપ્યેવં [યસ્ય સંજ્ઞા ન જાયતે| લલાટે પાદયોર્વાઽપિ ] તસ્ય દાહઃ પ્રશસ્યતે|| (શ્લો. ૪૯૦)-જ્યોતિષ્મત્યાસ્તથા તૈલં મૂલં પિણ્ડાલુકસ્ય ચ| તન્દ્રીવિનાશનં શ્રેષ્ઠં નસ્ય કર્મણિ યોજિતમ્|| સૈન્ધવં શ્વેતમરિચં સર્ષપં કુષ્ઠમેવ ચ| બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટાનિ નસ્યં તન્દ્રીનિવારણમ્|| અસુરાહ્નપતઙ્ગસ્ય વિટ્ ચૂર્ણં મધુસંયુતમ્| અઞ્જનાદ્બોધયેન્મુગ્ધં તન્દ્રિતં સન્નિપાતિનમ્|| જાતીપુષ્પં પ્રવાલં ચ રોહિણી મરિચં વચા| સૈન્ધવં બસ્તમૂત્રેણ તન્દ્રીનાશનમુત્તમમ્|| અયોરજઃ શ્વેતરોધ્રમઞ્જનં મરિચં તથા| ગોપિત્તેન સમાયુક્તં તન્દ્રીનાશનમુત્તમમ્||" ઇતિ| ઇતિ સન્નિપાતજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધૂકપુષ્પાદિકં કાલે-શાસ્ત્રોક્તે, શીતકષાયં પિબન્ જ્વરાન્ સર્વાન્-એકદોષદ્વિદોષજાન્, અપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વેતિ વાચ્યમ્" ઇતિ પરસ્મૈપદમ્| જાતિપલ્લવા આમલકાનિ મુસ્તં ધન્વયાસકં તદ્વત્-પૂર્વવચ્છિતકષાયં કલ્પયિત્વા પિબન્ સર્વાન્ જ્વરાન્ હન્તિ| ધન્વયવાસકં ચેતિ ચશબ્દોઽત્ર લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| તદેતૈશ્ચતુર્ભિર્દ્રવ્યૈરેતત્ પાચનમ્| કેચિત્તુ ધન્વયવાસકં પૃથગેવેચ્છન્તિ| તસ્માદેતત્કૃતોઽપિ કષાયઃ પૂર્વવદ્વોધ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ જ્વરસામાન્યમ્| તત્ર શમનમાહ-મધૂકપુષ્પેતિ| તચ્ચ ત્રિધા-મધુકપુષ્પાદિદશકં જાત્યાદિત્રિકં ધન્વયાસકં ચેતિ| ત્રયોઽપિ શીતકષાયાઃ |

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા ચ બદ્ધવિટ્ પુરુષઃ કટુકાદિકં કષાયં પિબેદિતિ વર્તતે, ન તુ હિમમિતિ| શીતસ્ય મલસ્તમ્ભહેતુત્વાદસ્ય ચૌષધસ્ય શોધનરૂપત્વાત્| ગુડા-સુધા, ગુડ ઇત્યન્યે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બદ્ધવિટ્કસ્ય શોધનમાહ-બદ્ધવિડિતિ| શીતકષાયે ગુડપ્રક્ષેપઃ| ઇતિ જ્વરૌષધાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણં-પરિણતં, ઔષધં યસ્ય સ જીર્ણૌષધઃ સન્, પેયાદ્યમેવ પૂર્વોક્તમન્નં ભુઞ્જીત| અદ્યત ઇત્યન્નમ્, ઇતિ કૃત્વા પેયાદેરપ્યન્નત્વમ્| આદિશબ્દેન યૂષાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ જ્વરૌષધાનન્તરં પથ્યાનિ| તત્ર પેયાદ્યં પથ્યમાહ-જીર્ણૌષધોઽન્નમિતિ| તચ્ચ લઙ્ઘનાનન્તરૌષધદાનવિષયમ્| પેયાદ્યનન્તરૌષધદાને રસૌદનપર્યન્તપથ્યસેવાનિષ્પત્તેઃ પુનઃ પેયાદિક્રમસ્યાનુચિતત્વાત્| આદ્યશબ્દાદ્યૂષૌદનાદયઃ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વ.શ્લો. ૮૪)-"અનુલોમોઽનિલઃ સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા સુમનસ્કતા| લઘુત્વમિન્દ્રિયોદ્ગારશુદ્ધિર્જીર્ણૌષધાકૃતિઃ| ક્લમો દાહોઽઙ્ગસદનં ભ્રમો મૂર્ચ્છા શિરોરુજા| અરતિર્બલહાનિશ્ચ સાવશેષૌષધાકૃતિઃ|| ઔષધશેષે ભુક્તં પીતં ચ તથૌષધં ચ શેષેઽન્ને| ન કરોતિ ગદોપશમં પ્રકોપયત્યન્યરોગાંશ્ચ||" ઇતિ|ન ચ સર્વઃ કશ્ચિત્પેયાદિક્રમાચરેદિત્યાહ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લેષ્મવાન્ન તુ-જીર્ણૌષધોઽપિ શ્લેષ્મવાન્નરઃ પેયાદિકં ના શ્નીયાત્| કિમ્ ? ઇત્યાહ-પેયેત્યાદિ| યતઃ પેયા કફં વર્ધયતિ--વિલીનરુપસ્ય કફસ્ય સ્ત્યાનભાવતામુત્પાદયન્તી સંસ્થાનવિશેષમુપર્યુપરિભાવતયોપચયમુત્પાદયતિ, ન તુ સા કફં સાક્ષાદ્વર્ધયતિ, ઇતિ વર્ધયતેરર્થઃ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામિતિ, એષચાર્થોઽનુરૂપતન્ત્રકારદૃષ્ટાન્તદર્શનાદવગમ્યતે| તથા ચાહપઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવદિતિ| યથા,-પાંસુષુ વૃષ્ટિઃ પતિતા ન તુ પઙ્કં વર્ધયતિ-શિથિલરૂપતાં પાંસૂનામપાસ્ય નિબિડરૂપતામિવ તેષામુત્પાદયતિ| ન પાંસૂન્ વૃષ્ટિર્વર્ધયતિ-આધિક્યં નયતિ, ન વર્ધયતેઽત્રા(ત્યેત્ય)ર્થઃ| તન્ત્રકારસ્યાર્થ એવં વિવક્ષિતો ભવિષ્યત્ તદાનીમત્રૈવં સ્પષ્ટમેવ દૃષ્ટન્તમદર્શયિષ્યત્| યથા-"પેયા કફં વર્ધયતિ યથા વૃષ્ટિર્નદીજલમ્|" ઇતિ| તચ્ચ તન્ત્રકારોઽમુનૈવાનુસારેણાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શ્લેષ્મજ્વરે પેયાં નિષેધયતિ-શ્લેષ્મવાન્ન ત્વિતિ| પેયાનિષેધે યુક્તિમાહ-પેયા કફં વર્ધયતિ પઙ્કં પાંસુષુ વૃષ્ટિવત્| શ્લેષ્માભિષવદેહાનામિતિ| યથા પાંસુષુ પતિતા વૃષ્ટિઃ પઙ્કં વર્દ્ધાયતિ તથા શ્લેષ્માભિષવે-કફક્લિન્ને દેહે, પતિતા પેયા કફં વર્દ્ધયતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આભિષ્યણ્ણ ઇતિ, અભિપૂર્વાત્સ્યન્દેઃ સ્રવણાર્થો વ્યુત્પાદિતઃ| શ્લેષ્મણા-સ્રુતિરૂપેણૈવ, અભિષ્યણ્ણઃ-ક્લિન્ન ઇવ, દેહો યેષાં તે શ્લેષ્માભિષ્યણ્ણદેહાઃ, તેષામ્, અતો જ્વરિણાં પ્રાગપિ પ્રથમપથ્યાવસરેઽપિ, યૂષાન્ યોજયેત્| કિમુત શ્લેષ્મવતઃ પુંસો જીર્ણૌષધસ્ય યૂષાન્ન યોજયેત્ ? ઇત્યપિશબ્દસ્યર્થઃ| કિમ્ભૂતાન્ ? કુલત્થાદિકૃતાન્| તથા, લઘૂન્| નનુ, કુલત્થાદીનાં લઘુત્વાત્તત્કૃતા યૂષા લઘવ એવ ભવિષ્યન્તિ| તત્કિં લઘૂનિત્યનેન ? અત્રોચ્યતે| શમ્બીધાન્યાનાં મધ્યે ગુરવોઽપિ રાજમાષમાષાદયઃ સન્તિ, તન્નિવૃત્ત્યર્થમેતત્| અપિ ચ, લઘૂનિત્યનેન યૂષપ્રકૃતિદ્રવ્યૈરલ્પપરિમાણૈઃ કૃતાનિતિ દ્યોતયતિ| યતોઽલ્પપરિમાણૈઃ કુલત્થાદિભિઃ કૃતા લઘુતરાઃ સ્યુઃ, તસ્માલ્લઘૂનિતિ યુક્તમ્| તથા, રૂક્ષાન્-ઘૃતભર્જનકાદિરહિતાન્| તથા, તિક્તરસયુક્તાન્| તથા, હૃદ્યાન્-ઇષ્ટરસગન્ધવર્ણસ્પર્શયુક્તત્વાચ્ચેતસ આહ્લાદકરાન્| તથા, રુચિકરાન્-જ્વરિણોઽન્યસ્ય વા રોચિષ્ણૂન્| તથા, પટૂન્-સલવણાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાસ્થાને યૂષમાહ-અતઃ પ્રાગપીતિ| પ્રાગપિ-"યુક્તં લઙ્ઘિતલિઙ્ગૈસ્તુ તં પેયાભિરુપાચરેત્|" (શ્લો. ૨૪) ઇત્યત્રાપિ| લઘૂન્-સમ્યક્પાકેન| રૂક્ષાન્-અકૃતત્વેન ધાન્યસ્યાનવત્વેન [ ચ ]| પટૂન્-સૈન્ધવયોગેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તાદ્યાઃ-"રક્તો મહાન્ સકલમઃ" (હૃ.સૂ.અ.૬/૯) ઇત્યાદયઃ| તથા, ષષ્ટિકા વ્રીહ્યાદયોઽપિ, જીર્ણાઃ-પુરાણાઃ, હિતાઃ-પથ્યાઃ| શ્લેષ્મોત્તરે-પ્રભૂતશ્લેષમણિ જ્વરે, વીતતુષાઃ-અપનીતત્વચો, યવાશ્ચ પથ્યાઃ| કીદૃશાઃ ? વાટીકૃતાઃ-ભૃષ્ટવિદલીકૃતા ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પથ્યયોગ્યં ધાન્યમાહ-રક્તાદ્યા ઇતિ| વાટીકૃતાઃ-બાધત્વં નીતાઃ| બાધત્વં-ભૃષ્ટસ્ય શકલીકરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઓદનસ્તૈઃ-રક્તાશાલ્યાદિભિઃ પૂર્વોક્તૈશ્ચ, કૃતો જ્વરિણો યથાયથં યો યસ્ય દાને યોગ્યઃ સ તસ્ય પ્રયોક્તવ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? દ્વિસ્ત્રિઃ સ્રુતો-દ્વૌ વારૌ ત્રીન્ વારાન્ વા જલં દત્ત્વા ધાતઃ| કથં પ્રયોજ્યઃ ? દોષદૂષ્યાદિબલેન| જ્વરઘ્નૈઃ-જ્વરાપહૈર્દ્રવ્યૈઃ, ક્વાથં કૃત્વા, તેન ક્વાથેન સાધિતઃ| દોષસ્ય-વાતાદેર્બલં તથા દૂષ્યસ્ય રસાદેર્બલમપેક્ષ્ય, આદિગ્રહણાદ્દેશકાલવયઃ સત્ત્વસાત્મ્યશરીરાહારબલં ગૃહ્યતે| એકાહાદિકાનાં જ્વરિણામકૃતપેયાનામેવ કુલત્થમુદ્ગચણકાદિયૂષા ઉક્તાઃ| સમ્પ્રતિ સામાન્યેન જ્વરિણાં કૃતપેયાનાં યૂષાદીનાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઓદનવિધિમાહ-ઓદનસ્તૈરિતિ| તૈઃ-રક્તશાલ્યાદિભિઃ, દ્વિસ્ત્રિર્વા સ્રુતો-યૂળિતઃ(?), ઉદકાન્તરપ્રક્ષેપેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુદ્ગાદ્યૈઃ-શિમ્બીધાન્યૈઃ, લઘુભિઃ કૃતા યૂષાસ્તથા કુલત્થૈઃ કૃતા યૂષા જ્વરઘ્નાઃ| મુદ્ગાદ્યૈરિત્યાદિઃ પ્રકારે| તેન સુજરા મુદ્ગચણકકુલત્થમકુષ્ટમસૂરાદયો ગૃહ્યન્તે| મુદ્ગશબ્દસ્યાદૌ નિર્દેશ ઇદં બોધયતિ,-યૂષસાધ્યે વ્યાધૌ બાહુલ્યેન મુદ્ગયૂષઃ કાર્યઃ, મુદ્ગાનાં પથ્યતમત્વાત્| તથા ચોવાચ મુનિઃ (છ.સૂ.અ.૨૫/૩૮)- "મુદ્ગઃ શિમ્બીધાન્યાનાં પથ્યત્વે શ્રેષ્ઠતમઃ|" ઇતિ| નનુ, મુદ્ગાદ્યૈરિત્યાદિશબ્દેનૈવ કુલત્થા ગૃહિતા એવ, કિં પૃથઙ્નિર્દેશેન ? બ્રૂમહે| કુલત્થયૂષસ્ય જ્વરવિષયે વિરલઃ પ્રયોગઃ કાર્ય ઇતિ સૂછયિતું પૃથક્કૃતો નિર્દેશ ઇતિ| તથા છ કુલત્થા એવંગુણાઃ (હૃ.સૂ.અ.૬/૧૯)- "ઉષ્ણાઃ કુલત્થાઃ પાકેઽમ્લાઃ શુક્રાશ્મશ્વાસપીનસાન્| કાસાર્શઃ કફવાતાંશ્ચ ઘ્નાન્તિ પિત્તાસ્રદાઃ પરમ્|| ઇતિ| એવમુષ્ણત્વાદમ્લવિપાકિત્વાદતિપિત્તાસ્રકારિત્વાત્ કુલત્થાનાં યૂષો બહુદ્રવ્યપરિમાણો બહુમાત્રોપયુક્તો જ્વરસ્ય ન શાન્તયે સમ્પદ્યતે, પ્રત્યુત વૃદ્ધયે સ્યાદિતિ સમ્ભાવ્યતે, પિત્તવિરુદ્ધત્વાત્| તસ્માદલ્પપરિમાણદ્રવ્યસાધિતોઽલ્પમાત્રયા કુલત્થયૂષઃ શ્લેષ્માદ્યુપશમકૃદ્યાવન્માત્રઃ સ્યાત્તાવાનેવ પ્રયોજ્યત ઇતિ સ્થિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યૂષદ્રવ્યાણ્યાહ-મુદ્ગાદ્યૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કારવેલ્લકાદિભી રસા જ્વરે હિતાઃ| મુનિસ્તુ કારવેલ્લકાદીનાં શાકત્વમેવેચ્છતિ (ચ.ચિ.અ.૩૧૧૮૭)| ખરણાદેઽપ્યુક્તમ્-"પટોલં સફલં નિમ્બં કર્કોટકકઠિલ્લકમ્| શાકં પર્પટકં ચ સ્યાત્" ઇતિ| તથા જાઙ્ગલૈઃ-જાઙ્ગલદેશપ્રાણિજૈસ્તદભાવાત્તત્તુલ્યૈરન્યદેશપ્રાણિજૈરપિ, મંસૈર્હિતા રસા વ્યાઘ્ર્યાદિભિઃ સંસ્કૃતાસ્તથા પિપ્પલ્યાદિભિઃ સંયુતા ઇતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| સંસ્કારમાત્રયોગભાજઃ પિપ્પલ્યાદયોઽત્ર યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| પ્રાયેણ કેચિદેવ સિતામધુભ્યાં યુક્તા અવસ્થાવશાત્, ન તુ સર્વ એવ| કિમ્ભૂતા રસા યૂષાશ્ચૈવંવિધાઃ કાર્યાઃ ? કૃતાકૃતાઃ| પાનકદાડિમાજાજીશુણ્ઠ્યાદ્યૈરપિ સંસ્કૃતા યૂષા રસાશ્ચ-કૃતાઃ| વિપરીતાસ્ત્વતઃ-અકૃતાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ખલદ્રવ્યાણ્યાહ-કારવેલ્લકેતિ| નિમ્બસ્ય કુસુમમ્| પટોલસ્ય ફલં પલ્લવશ્ચ| રસા ઇતિ વક્ષ્યમાણમત્રયોજ્યમ્| ખલત્વં તુ ધાન્યમાંસેતરકૃતત્વાત્|| રસદ્રવ્યાણ્યાહ-અત્યન્તલઘુભિરિતિ| યૂષાદીનામુપકરણદ્રવ્યાણ્યાહ-વ્યાઘ્રીપરૂષેતિ| તાનિ ચ વ્યાઘ્ર્યાદીનિ ત્રયોદશ| પ્રયેણૈતાન્યન્યાન્યપ્યવસ્થાવશાત્ પ્રયોજ્યાનિ| તે તુ યૂષાદયઃ સંસ્કૃતાઃ સંયુતા વા કાર્યાઃ| પ્રક્ષેપ્યાપનયનેન સંસ્કૃતત્વમ્, અનપનયનેન સંયુતત્વમ્| પ્રક્ષેપશ્ચ યથાયોગં ક્વથનકાલે ક્વથનાનન્તરં વા| સ્નેહેન વિશિષ્ટાઃ-કૃતાઃ, અવિશિષ્ટાઃ-અકૃતાઃ, કટુપટ્વમ્લાનામુક્તત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનમ્લેન તક્રેણ સિદ્ધાનિ| તથા, રુચ્યાનિ-અભ્યવહર્તુમભિલષિતાનિ| તથા, અચ્છાનિ-તનૂનિ ન ઘનાનિ| તથા, અનલસમ્પન્નાનિ-વહ્નિપક્વાનિ| કેચિદ્ધિ તક્રમપક્વમેવાચ્છીકૃત્ય સંસ્કૃત્ય ચ શુણ્ઠીજીરકાદિનાઽભ્યવહરન્તિ તન્નિષેધાયૈતદુક્તમ્| એવંવિધાનિ વ્યઞ્જનાનિ-તેમનાનિ રસકષાયાણી, ઓદનેન સહાભ્યવહર્તવ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યઞ્જનવિધિમાહ-અનમ્લતક્રસિદ્ધાનીતિ| વ્યઞ્જનાનિ-શાકાનિ| અચ્છાનિ-ઘનાનિ| અનલસમ્પન્નાનિ-સુપક્વાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુપાનેઽપિ-આતુરસ્ય પશ્ચાત્પાનેઽપિ, તાનિ યોજયેત્| તથા ક્વથિતશીતં ચ વારિ મદ્યં ચ, સાત્મ્યતઃ-સાત્મ્યવશાત્, અનુપાનેઽપિ યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુપાનાન્યાહ-અનુપાનેઽપીતિ| તાનિ-વ્યઞ્જનાનિ પાનયોગ્યાનિ કૃતાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સજ્વરં નરં દિનાન્તે ભોજયેત્,-અથવા જ્વરમુક્તં-અચિરકાલજ્વરત્યક્તમ્| કિમ્ભુતં ભોજનં ભોજયેત્ ? લઘુ,-માત્રયા સ્વભાવાત્ (ચ) ઉભયથા યલ્લઘુ| કિમિત્યેતસ્મિન્ કાલે લઘુ ભોજયેત્ ? ઇત્યાહ-શ્લેષ્મેત્યાદિ| તદા-તસ્મિન્દિનાન્તાખ્યે કાલે, શ્લેષ્મક્ષયો યસ્તેન વિવૃદ્ધ ઊષ્મા-સ્વસ્વભવો, યસ્યાનલસ્ય જાઠરાગ્રેરસૌ શ્લેષ્મક્ષયવિવૃદ્ધોષ્માઽનલઃ| અત એવ બલવાન્ તદા પક્તું શક્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પથ્યગ્રહણકાલમાહ-સજ્વરં જ્વરમુક્તં વેતિ| જ્વરમુક્તં તુ-આબલલાભાત્| દિનાન્તે-પઞ્ચદશે મુહૂર્તે| લઘુ-અલ્પમાત્રમ્| તદા-દિનાન્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા યથોચિતે કાલે સજ્વરં જ્વરમુક્તં વાઽઽતુરં ભોજયેત્| યસ્ય યસ્ય ય ઉચિતઃ-સાત્મ્યઃ, આહારકાલસ્તસ્મિન્ ભોજયેત્| યથોચિતે હિ કાલે પ્રાયઃ ક્ષુદુપગમો જાયતે| કથં ભોજયેત્ ? ઇત્યાહ-દેશેત્યાદિ| દેશસાત્મ્યવશાત્ તં ભોજયેત્, નૈવમેવ| નનુ, એવં યસ્ય પૂર્વાહ્ણે કાલે ભોજનમુચિતં તદા તસ્ય ભોજને દીયમાને કો ગુણઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દિનાન્તસ્યાપવાદમાહ-યથોચિતેઽથવેતિ| દેશો-ભૂમિર્દેહશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માદલ્પવહ્નિઃ-મન્દાગ્નિઃ, પૂર્વાહ્ણે ભુઞ્જાનોઽજીર્ણેન ન પિડ્યતે-ન બાધ્યતે| અધુના સર્પિઃપાનકાલં નિરૂપયતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અપવાદાપવાદમાહ-પ્રાગલ્પવહ્નિરિતિ| યોઽલ્પવહ્નિઃ પ્રાક્-દિનાન્તે, ભુઞ્જાનો હિ-સ્ફુટં, અજીર્ણેન ન બાધ્યતે, અન્યથા બાધ્યતે, તસ્માદ્દિનાન્ત એવ ભુઞ્જીત| અમન્દવહ્નિં પ્રતિ પૂર્વોઽપવાદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયસ્ય-મુસ્તાપર્પટકાદેઃ, પાનં કષાયપાનમ્, તેન| તથા, પથ્યાન્નૈઃ-પેયાયૂષાદિભિઃ, દશાહ ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, લઙ્ઘિતે-અતિક્રાન્તે| તથેતિ પ્રાયેણ ક્ષીણઃ કફઃ સમ્ભાવ્યતેઽતો દશાહે લઙ્ઘિત ઇત્યુક્તમ્| આમજ્વરસંજ્ઞાનિવૃત્તિસ્તુ ષડહાદૂર્ધ્વં સપ્તમેઽહ્ન્યષ્ટમે વાઽહનિ જ્વરસ્ય જાયતે| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૩/૨૭૨)- "સપ્તાહેન હિ પછ્\યન્તે સપ્તધાતુગતા મલાઃ| નિરામશ્ચાપ્યતઃ પ્રોક્તો જ્વરઃ પ્રાયોઽષ્ટમેઽહનિ||" ઇતિ| તસ્માત્ કષાયપાનપથ્યાન્નૈરિત્યાદિતો દશાહે લઙ્ઘિતે કફે મન્દે-ક્ષીણપ્રાયે, સર્પિદદ્યાત્| કિમ્ભૂતે જ્વરે ? વાતપિત્તોત્તરે,- વાતપિત્તાધિકે| અસ્યામવસ્થાયાં પક્વેષુ-નિરામેષુ વાતાદિદોષેષુ, સર્પિર્દદ્યાત્| પક્વેષુ સર્પિર્દત્તમમૃતં-મહાગુણમિત્યર્થઃ| અન્યથા પુનઃ અપક્વેષુ દોષેષુ કફોત્તરે, તત્સર્પિર્દત્તં વિષોપમં-વિષતુલ્યં, દશાહેઽતિક્રાન્તેઽપિ સ્યાત્| અતોઽસ્યામવસ્થાયાં સર્પિર્દત્તં જ્વરસ્ય તદુપદ્રવાણાં ચ વૃદ્ધિં કરોતિ, તસ્માદસ્યામવસ્થાયાં સર્પિઃપાનમયુક્તમ્| તત્ર-કફોત્તરે જ્વરે સતિ, લઙ્ઘનાદિક્રમં કુર્યાત્| કિયન્તં કાલમ્ ? આકફસઙ્ક્ષ્યાત્,- યાવત્કફસ્ય-જ્વરકારિણોઽધિકસ્ય, સઙ્ક્ષ્યઃ-સમ્યક્ ક્ષયઃ, ન ધાતુક્ષયોઽપિ યાવત્| યતઃ કફજ્વરેઽપિ વિડઙ્ગાદિસર્પિર્વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૯૩)| અથ જીર્ણજ્વરચિકિત્સામાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસર્પિષ્કસ્ય ભોજનસ્યાવધિમાહ-કષાયપાનપથ્યાન્નૈરિતિ| પક્વેષુ દોષેષુ દશાહેઽનતીતેઽપ્યમૃતોપમં સર્પિઃ| અપક્વેષ્વતીતેઽપિ વિષોપમમ્, જ્વરોપદ્રવવર્ધનાત્| તત્ર-તથાવિધે ચિરપાકજ્વરે, લઙ્ઘનાદિક્રમમેવ કુર્યાત્, ન સસર્પિષ્કભોજનાદિષ્ટં [બૃં]હણક્રમમ્| સિદ્ધયોગે તુ પથ્યે વિશેષ ઉક્તઃ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૪૨)- "શ્રમોપવાસાનિલજે હિતો નિત્યં રસૌદનઃ|| મુદ્ગયૂષૌદનશ્ચાપિ દેયઃ કફસમુત્થિતે| સ એવ સિતયા યુક્તઃ શીતઃ પિત્તજ્વરે હિતઃ|| મુદ્ગામલકયૂષસ્તુ વાતપિત્તાત્મકે હિતઃ| મુદ્ગામલકયૂષસ્તુ ગાઢવિટ્કે વિધીયતે|| શુષ્કમૂલકયૂષસ્તુ કફવાતાત્મકે હિતઃ| નિમ્બકૂલકયૂષસ્તુ હિતઃ પિત્તકફાત્મકે|| કૂલકઃ-પટોલમ્| લઘુના પઞ્ચમૂલેન પિપ્પલ્યા સહ ધાન્યયા| મહત્યા પઞ્ચમૂલ્યા તુ વ્યાઘ્રીદુઃસ્પર્શગોક્ષુરૈઃ|| સિદ્ધાનિ ભિષગન્નાનિ પ્રયુઞ્જીત યથાક્રમમ્| વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે કફવાતે ત્રિદોષજે|| (શ્લો. ૧૬૪)-યવકોલકુલત્થાનાં મુદ્ગમૂલકશુણ્ઠયોઃ| એકૈકં મુષ્ટિમાહૃત્ય પચેદષ્ટગુણે જલે|| પઞ્ચમુષ્ટિક ઇત્યેષ વાતપિત્તકફાપહઃ| શસ્યતે ગુલ્મશૂલે ચ શ્વાસે કાસે ક્ષયે જ્વરે|| મૂલકશુણ્ઠઃ-શુષ્કમૂલકમ્| પઞ્ચમુષ્ટિકયૂષેણ ત્રિકણ્ટકકૃતેન વા| આદોષશમનાત્પથ્યં ત્રિકણ્ટેનૈવ સાધયેત્|| મહાદાહો વિધાતવ્યો યૂષશ્ચણકસમ્ભવઃ| મુસ્તાપર્પટકૈરાતો નિર્યૂહેન પ્રસાધિતઃ|| કફપિત્તજ્વરહરો યૂષો ધાન્યપટોલયોઃ| (વઙ્ગસેને જ્વરા. શ્લો. ૪૧૬)-યવકોળકુલત્થૈસ્તુ મુદ્ગમૂલકશુણ્ઠકૈઃ|| ધાન્યાકવિશ્વૈઃ સંયુક્તૈર્યૂષો વાતકફાપહઃ| સપ્તમુષ્ટિક ઇત્યેષ સન્નિપાતજ્વરાપહઃ|| કફવાતામદોષઘ્નઃ કણ્ઠહૃદ્વક્ત્રોશોધનઃ||" ઇતિ| ઇતિ નવજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણઃ-પુરાણો જ્વરઃ, અનુવર્તતે-અનુબધ્નાતિ| કુતઃ ? દેહધાત્વબલત્વાત્| દેહધાતવઃ-તદારમ્ભકા રસરુધિરાદયઃ, દેહગ્રહણાદ્વાતપિત્તશ્લેષ્માણોઽપિ ધારણાદ્ધાતવ ઉચ્યન્તે| દેહધાતૂનામબલત્વં-સ્વલ્પત્વમ્| તસ્માચ્ચ જીર્ણો જ્વરોઽનુબધ્નાતિ, ન સ્વભાવમાત્રાદેવ, ઇતિ ચશબ્દસ્યાર્થઃ| જીર્ણજ્વરસ્ય શાન્ત્યર્થં દેહબલાધાનાર્થં ચ સર્પિઃપાનં હિતમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ જીર્નજ્વરઃ| તત્ર જીર્ણજ્વરાનુવૃત્તૌ હેતુમાહ-દેહધાત્વબલત્વાચ્ચેતિ| દેહસ્યાબલવત્ત્વં-સ્રોતસામદૃઢત્વમ્| ધાતૂનામબલત્વં-સ્વસ્રોતોભિસઞ્ચરણાશક્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રૂક્ષં યત્તેજસ્તજ્જ્વરકૃત્| રૂક્ષમિતિ વચનાદ્દેહોષ્મા જાઠરોઽનલો ગૃહ્યતે, તસ્યૈવ જ્વરકૃત્ત્વાત્| તથોક્તમ્ (હૃંઇ.અ.૨/૩)- "મલાસ્તત્ર સ્વૈઃસ્વૈર્દુષ્ટાઃ" ઇત્યાદિ યાવત્| "જ્વરં નિર્વર્તયન્તિ તે|" ઇત્યાદિ જાઠરાનલસ્યૈવ જ્વરકૃતત્વમ્| તેન જ્વરકૃતા રૂક્ષેણ તેજસા રૂક્ષિતસ્ય ચ પુંસઃ સર્પિઃ સંશમનમ્| ચશબ્દાચ્ચાન્યસ્યાપિ| અત એવાહ-વમનેત્યાદિ| વમનાદિભી રૌક્ષ્યકૃદ્ભિઃ કૃતૈસ્તદાનીં યઃ સ્યાત્-ભવેત્, અતિબલઃ-પ્રવૃદ્ધત્વાદતિસમર્થો ધાતુઃ| કો ધાતુઃ ? સહચારી,-યઃ સહ ચરતિ તચ્છીલો વાતાખ્યો ધાતુરગ્નિના સહ ચરતિ| નનુ, એવં પરસ્પરસહચરભાવત્વેઽગ્નિરપિ વાયુના સહ ચરતિ, તતોઽગ્નિસ્વભાવત્વાત્ પિત્તાખ્યોઽપિ ધાતુરિહ સહચારી પ્રાપ્તઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થં સદાગતિરિત્યાહ| સદાગતિત્વં વાયોરેવાન્વર્થત્વેનોપપદ્યત ઇતિ પિત્તસ્યાગ્રહણમ્| કિં કસ્ય યથા સંશમનમ્ ? અમ્બુ વેશ્મનો-ગૃહસ્ય, દીપ્તસ્ય-જ્વલિતસ્ય, જલં યથા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્પિઃપ્રયોગે યુક્તિમાહ-રૂક્ષમિત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, જીર્ણાવસ્થાયાં નિરામં તેજો જ્વરં કરોતિ| તેન ચ તેજસા રૂક્ષિતસ્ય જ્વરિણઃ, તથા વમનાદિભિર્નવજ્વરોપક્રમૈ રૂક્ષિતસ્ય, સહચારી-સખા, પુનસ્તદેવ વર્ધયતિ| તતો ધાતૂન્ નયતિ| તસ્ય-તથાનુવૃત્તસ્ય જીર્ણજ્વરસ્યાનુવૃત્તૌ પ્રધાનભૂતસ્ય વાયોઃ, સર્પિઃ સંશમનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માદ્ધૃતં સર્વેષાં વાતપિત્તજિતામગ્ર્યં યથા ન તથાઽન્યાન્યૌષધાનિ વાતપિત્તજિન્તીતિ| અત એવ પ્રાગભ્યધાત્ (શ્લો. ૮૨)- "સર્પિર્દદ્યાત્કફે મન્દે વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે|" ઇત્યાદિ| યસ્માચ્છ ઘૃતં સંસ્કારમનુરુધ્યતે-અનુવર્તતે| ગુણાન્તરાધાનં-સંસ્કારઃ| તં ચ યસ્માદ્ધૃતં સુષ્ટ્વતિશયવૈલક્ષણ્યાદનુરુધ્યતે-આત્મસાત્કરોતિ| તૈલાદિરપિ સ્નેહઃ સંસ્કારમનુવર્તતે| ન તુ યથા ઘૃતં સ્વશૈત્યમજહદેવ સંસ્કારમનુવર્તત ઇતિ| એતચ્છ સ્નેહવિધૌ પ્રતિપાદિતમેવ| અમુમેવ છ ન્યાયમઙ્ગીકૃત્ય મુનિરપ્યવોચત્ (ચંઇ.અ.૧/૪૦)-"નાન્યઃ સ્નેહસ્તથા કશ્ચિત્ સંસ્કારમનુવર્તતે| યથા સર્પિરતઃ સર્પિઃ સર્વસ્નેહોત્તમં મતમ્||" ઇતિ| હિ-યસ્માત્, સુતરાં સંસ્કારમનુરુધ્યતે ઘૃતમ્, તસ્માદ્ધૃતં જીર્ણે વાતપિત્તોત્તરે નિર્વિકલ્પં દદ્યાત્| કીદૃશમ્ ? યથાસ્વૌષધસાધિતમ્,-યથાયથં વ્યાધિપ્રતિપક્ષૈરૌષધૈઃ પક્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્પિર્દાનં વિધત્તે-વાતપિત્તજિતામગ્ન્યમિતિ| યત એવં અતસ્તત્સર્પિર્દદ્યાત્| સર્પિર્પોઽપિ તૈલં વાતહરમિતિ ચેત્તત્રાહ-વાતપિત્તજિતામગ્ન્યં પિત્તસંસૃષ્ટશ્શ(વા)તાયુ(?)| જીર્ણજ્વરે તૈલમપ્યૌષધસાધિતં તથેતિ ચેત્તત્રાહ-સંસ્કારં ચાનુરુધ્યતે સુતરામ્| અત એવ યથાસ્વૌષધસાધિતમિત્યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘૃતં વિપરીતં જ્વરોષ્માણં જયેત્| જ્વરનિર્વર્તક ઊષ્માજાઠરોઽનલો, રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિગુણઃ સ પક્તિસ્થાનાન્નિરસ્તો જ્વરનિર્વર્તકો ઘૃતસ્ય સ્નિગ્ધશીતત્વાદિગુણયોગાદ્વિપરીતઃ, એવં વિપરીતં જ્વરોષ્માણં ઘૃતં જયેત્| પિત્તં ચ શૈત્યતઃ-શૈત્યાદ્ધૃતં જયેત્, ન સ્નેહાત્, "પિત્તં સસ્નેહ" (હૃ.સૂ.અ.૧/૧૧) ઇતિ વચનાત્| સ્નેહાત્-સ્નિગ્ધત્વાત્, ઋતં વાતં જયેત્ ન તુ શૈત્યાત્, "શીતોઽનિલઃ" (હૃ.સૂ.અ.૧/૧૧) ઇતિ વછનાત્| કફં સ્નિગ્ધશીતત્વાદિના તુલ્યં યોગસંસ્કારાભ્યાં જયેત્| યોગો-યુક્તિઃ કફજ્વરહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સહ યોજના, સંસ્કારો-ગુણાધાનમ્, યોગશ્ચ સંસ્કારશ્છ યોગસંસ્કારૌ, તાભ્યાં ઘૃતં કફં જયેત્| નનુ, વિપરીતં જ્વરોષ્માણં ઘૃતં જયેદિતિ ન ઘટતે, ઘૃતસ્યાગ્નિવૃદ્ધિહેતુત્વાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.છિ.અ.૧૦/૬૮)-"સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્| નાલં સ્નેહસમિદ્ધિસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ||" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે| ઘૃતં સ્નેહનત્વદીપનત્વાભ્યાં વાતશમનં કુર્વઞ્જ્વરોષ્માક્ષેપત્વં વાતસ્ય વિનિર્વાય જ્વરોષ્મણોઽપિ રૌક્ષ્યતૈક્ષ્ણ્યાદિયુતસ્ય ઘૃતં વિપરીતગુણત્વાચ્છમં કરોતિ, ન વૃદ્ધિમ્| નનુ, યથા સ્નેહાદ્વાતં શમયતિ તથા તત એવ સ્નેહાત્કિમિતિ ઘૃતં સમાનગુણત્વાત્ પિત્તં શમયતિ ? બૄમઃ| જીર્ણજ્વરે લઙ્ઘનાદિભિરતિરૂક્ષેણ જ્વરોષ્મણા પિત્તં રૂક્ષ્મેવ સમ્પન્નં સ્નેહભાગપરિક્ષયાન્ન સસ્નેહમ્, અતઃ કથં કૃત્વા જ્વરયતુ ?| તચ્ચ ઘૃતં પિત્તમેવ શમયતિ, ન વાતં કોપયતિ, દ્રવ્યપ્રભાવત્વાત્સસ્નેહનત્વાચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્પિષો વ્યાધિવિપરીતત્વં હેતુવિપરીતત્વં ચાહ-વિપરીતં જ્વરોષ્માણમિતિ| વિપરીતં-ઉષ્ણમ્| જ્વરં વાતમપિ વિપરીતમ્| કફસ્તુ શીતત્વાત્ સ્નિગ્ધત્વાચ્ચ તુલ્યઃ, તમપ્યુષ્ણરૂક્ષયોગસંસ્કારાજ્જયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પૂર્વે કષાયાઃ-પ્રાગુક્તાનિ પાચનાનિ, સહ ઘૃતેન પ્રયુઞ્જ્યાત્| કથમ્ ? યથામલં-દોષાનતિક્રમેણ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તૈઃ ક્વાથૈઃ સર્પિઃપાનમાહ-પૂર્વે કષાયા ઇતિ| યથામલં-યથાદોષમ્, વાતજ્વરે વાતજ્વરઘ્ના ઇત્યાદિ| યે તુ પ્રાગેવ સસર્પિષ્કા ઉક્તાઃ, તે ન જ્વરે દાનાર્થમ્, તત્ર ચ ન સર્પિઃ પ્રધાનં ચૂર્ણાદ્યા વા, એતત્પ્રયોગાત્| ઇહ તુ પ્રધાનમ્, અત એવ સમેન ક્વાથેન પેયમ્, ભાગાનુક્તૌ સમત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિપલાદીનિ મસૂરદલાનિ ચૈષ ક્વાથો ઘૃતેન સહોપયોજિતો જ્વરકાસહા સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાસોપદ્રવકે જ્વરે સર્પિઃપ્રયોગમાહ-ત્રિફલેતિ| મસૂરદલાન્તાનિ ક્વાથ્યાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલીત્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતચતુર્થાંશૈસ્તોયેન ચતુર્ગુણેન ઘૃતાપેક્ષયા સાધિતં ઘૃતમાશુ જ્વરં હન્તિ, વિષમા ગ્ન્યાદીંશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિપ્પલ્યાદિસિદ્ધંઘૃતમાહ-પિપ્પલીતિ| ધાવની-કણ્ટકારી| તામલકી-ભૂમ્યામલકી| હિમં-ચન્દનમ્| પાલની-ત્રાયમાણા| સેવ્યં-ઉશીરં| અત્ર ઘૃતે દ્રવમુદકમ્, પિપ્પલ્યાદીનાં કલ્કઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૈલ્વકં ઘૃતં-વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તં (અ.૨૧/૩૨), ત્રિવૃતયા રહિત [ વાતિકે જ્વરે ] પિબેત્| પૈત્તિકે જ્વરે તિક્તકં કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં (અ.૧૯/૨), તથા વૃષઘૃતં-રક્તપિત્તચિકિત્સિતોક્તં (અ.૨/૪૦), અત્રૈવ વા વક્ષ્યમાણં (શ્લો.૯૪), યોજયેત્| પાલનિકયા-ત્રાયન્ત્યા, યદ્ધૃતં પક્વં તચ્ચ પિત્તજ્વરે યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તૈલવકાદિઘૃતાન્યતિદિશતિ-તૈલ્વકમિતિ| તૈલ્વકં-વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તં "પલાષ્ટકં તિલ્વકતો વરાયાઃ" (અ. ૨૧/૩૨) ઇત્યાદિ| તત્ર ચ ત્રિવૃદુક્તા, સા પ્રત્યાખ્યાતા| તિક્તકાદીનિ ત્રીણિ પિત્તજ્વરે| તચ્ચ તિક્તકં-કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં "પટોલનિમ્બકટુકા" (અ. ૧૯/૨) ઇત્યાદિ| વૃષઘૃતં-રક્તપિત્તચિકિત્સિતોક્તં "સમૂલમુસ્તકં ક્ષુણ્ણં" (અ. ૨/૪૦) ઇત્યાદિ| પાલનિકાઘૃતં-વિદ્રધિચિકિત્સિતોક્તં "કુડવં ત્રાયમાણાયાઃ" (અ. ૧૩/૧૩) ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિડઙ્ગાદિભિઃ પલપ્રમાણૌર્ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરતુલ્યં ચતુર્ગુણજલં પચેત્| તચ્ચોપયુક્તં જીર્ણો યઃ કફજ્વરસ્તં હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફજ્વરઘ્નં ઘૃતમાહ-વિડઙ્ગસૌવર્ચલેતિ| વિડઙ્ગાદીનાં દશાનાં કલ્કીકૃતાનાં પ્રત્યેકં પલમ્| ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં-દ્વાત્રિંશત્પલાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડૂચ્યાદીનાં પઞ્ચાનાં પૃથ્ક્પૃથગ્રસકલ્કાભ્યાં સિદ્ધાઃ પઞ્ચ સ્નેહાઃ જ્વરચ્છિદો-જીર્ણજ્વરઘ્નાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગુડૂચીઘૃતાદિપઞ્ચકમાહ-ગુડૂચ્યા રસકલ્કાભ્યામિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"વાસાગુડૂચીત્રિફલાત્રાયમાણાયવાસકાત્| ક્વાથે ક્ષીરે ચ વિપચેજ્જ્વરઘ્નં કલ્કિતૈર્ઘૃતમ્|| પિપ્પલીમુસ્તમૃદ્વીકાચન્દનોત્પલનાગરૈઃ| બલાદુરાલભામુસ્તાત્રાયન્તીનિમ્બપર્પટમ્|| પઞ્ચમૂલં કનીયશ્ચ ક્વાથયિત્વા ઘ્રુતં પચેત્| સક્ષીરં કલ્કિતૈર્દ્રાક્ષામેદામલકષૌષ્કરૈઃ|| શઠીતામલકીયુક્તૈસ્તચ્ચ જ્વરહરં પરમ્| ક્ષયકાસશિરઃપાર્શ્વહૃચ્છૂલાંસાભિતાપનુત્|| કુલત્થકોલત્રિફલાદશમૂલયવાન્ પચેત્| દ્વિપલાન્ સલિલદ્રોણે પૂતે પિષ્ટ્વાઽક્ષિકાન્ ક્ષિપેત્|| પઞ્ચકોલકસપ્તાહ્વવયસ્થાનિમ્બતુમ્બરૂન્| શઠીપુષ્કરમૂલાર્કમૂલપ્રતિવિષાવચાઃ|| કિરાતતિક્તકં મુસ્તં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્| નક્તમાલમુભે પાઠે કટુકાશિગ્રુતેજિનીઃ|| સોમવલ્કદ્વિરજનીકણ્ટકીકણ્ટકારિકાઃ| પટોલીહિઙ્ગુગોજિહ્વાકેમ્બુકં મદનાજ્જટામ્|| લવણાનિ પલાંશાનિ ક્ષારાનર્દ્ધપલોન્મિતાન્| પ્રસ્થં ચાજ્યસ્ય તત્સિદ્ધં દીપનં કફવાતજિત્|| હૃત્પ્લીહગ્રહણીગુલ્મશ્વાસકાસાર્શસં હિતમ્| દીર્ઘજ્વરાભિભૂતાનાં જ્વરિણામમૃતોપમમ્|| વયસ્થા-ગુડૂચી| તેજિની-મૂર્વા| સોમવલ્કઃ-કટ્ફલઃ| કણ્ટકીવિકઙ્કતઃ| મદનો-રાઠઃ| ક્ષારાન્-યવક્ષારસ્વર્જિકાક્ષારટઙ્કણક્ષારાન્| મઞ્જિષ્ઠાતિવિષાપથ્યાવચાનાગરરોહિણીઃ| દેવદારુ હરિદ્રાં ચ દ્રોણેઽપાં પાલિકાન્ પચેત્|| ક્વાથેઽસ્મિન્ સાધયેત્પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ| શૃઙ્ગવેરકણાહિઙ્ગુદ્વિક્ષારપટુપઞ્ચકૈઃ|| તત્કફાવૃતસર્વોત્થજ્વરિણામમૃતોપમમ્| વર્ધ્મહિધ્મારુચિશ્વાસકાસપાણ્ડુવિકારિણામ્|| ગલગ્રહપ્રમેહાર્શઃપ્લીહાપસ્મારશોષિણામ્| ઉદાવર્તપરીતાનાં મન્દાગ્નિક્રિમિકોષ્ઠિનામ્||" ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૫૩)- "દશમૂલીરસે સર્પિઃ સક્ષીરે પઞ્ચકોલકૈઃ| સક્ષારૈર્હન્તિ તત્સિદ્ધં જ્વરકાસાગ્નિમન્દતામ્| વાતપિત્તકફવ્યાધીન્ પ્લીહાનં ચપિ પાણ્ડુતામ્|| અસ્ય ષટ્પલેન દત્વા(?)સર્પિઃ પ્રસ્થમ્, ષટ્પલઃ કલ્કઃ, ક્ષીરં સમમ્, અર્થાદ્દશમૂલીરસસ્ત્રિગુણઃ| પઞ્ચકોલૈઃ સસિન્ધૂત્થૈઃ પાલિકૈઃ પયસા સમમ્| સર્પિઃપ્રસ્થં શૃતં પ્લીહવિષમજ્વરગુલ્મનુત્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો.૭૩૧)- "કલ્યાણકં ષટ્પલં વા ઘૃતં જીર્ણજ્વરે પિબેત્|| કુક્કુટં તરુણં સદ્યઃ શકૃત્પાદાસ્યવર્જિતમ્| તસ્ય માંસસ્ય કુર્વીત શૃતં પલશતં ભિષક્|| બૃહતી કણ્ટકારી ચ શૃઙ્ગી કર્કટકસ્ય ચ| બદરાણિ કુલિત્થાશ્ચ ભાર્ગી હ્યામલકં તથા|| શકટી પુષ્કરં મૂલં પઞ્ચમૂલં મહત્તથા| એતત્તુલાં ચ સઙ્ગૃહ્ય તદ્દ્વિદ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્|| પાદશેષં પરિસ્રાવ્ય કષાયં ગ્રાહયેદ્ભિષક્| ષડ્ગુણં ક્ષીરમાહૃત્ય વિપચેત્તુ ઘૃતાઢકમ્|| તત્ર કલ્કીકૃતં દદ્યાદાશ્વત્થં પઞ્ચમૂલકમ્| તત્સાધુસિદ્ધં વિજ્ઞાય શુભે ભાણ્ડે નિધાપયેત્|| તસ્ય કાલે પિબેન્માત્રાં બલં દોષમવેક્ષ્ય ચ| જીર્ણે તસ્મિંસ્તુ ભુઞ્જીત રક્તશાલ્યોદનં મૃદુ|| જીર્ણજ્વરોપસૃષ્ટાનાં શુષ્યતાં શ્વાસકાસિનામ્| પ્રયોજ્યં કૌક્કુટં સર્પૈર્યક્ષ્મિણાં વિષમજ્વરે| લેખનં બૃંહણીયં ચ બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્|| પઞ્ચમૂલકં-પઞ્ચાઙ્ગમ્| વાસારિષ્ટામૃતાભાર્ગીપઞ્ચમૂલફલત્રિકૈઃ| સયાસમધુકદ્રાક્ષાકાશ્મર્યૈરક્ષસમ્મિતૈઃ|| ઘૃતપ્રસ્થં વિપક્તવ્યમેભિર્માત્રામતઃ પિબેત્| વૃદ્ધવાસાઘૃતં પ્રોક્તમેતત્સર્વજ્વરાપહમ્|| માગધીચૂર્ણકુડવં તસ્માદષ્ટગુણં હવિઃ| જલે ચતુર્ગુણે સિદ્ધં જ્વરઘ્નં પ્લીહનાશનમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘૃતે ચ પરિણતે સતિ મૃદુ-અતીક્ષ્ણં માંસરસાશનં ભુઞ્જીત| હિ-યસ્માત્, અલં બલં જાતં દોષહરં ભવતિ| તચ્ચરસાશનં અતિશયેન બલકરં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતાનન્તરં પથ્યમાહ-જીર્ણે ઘૃતે ચેતિ| હિયસ્માત્, બલમત્યર્થં દોષહરમ્| તચ્ચ-માંસં, અત્યર્થં બલપ્રદમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત એવ તસ્માત્કારણાત્ મુદ્ગકારવેલ્લાદિજા રસાઃ કફપિત્તહરા જીર્ણજ્વરે વાતોત્તરે પ્રાયેણ ન હિતાઃ| તે હ્યુપયુક્તાઃ શૂલાદિકૃતો જ્વરવર્ધનાશ્ચ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યૂષખલયોર્નિષેધમાહ-કફપિત્તહરા ઇતિ| મુદ્ગાદિરસાઃ-યૂષઃ| કારવેલ્લાદિરસાશ્ચ-ખલઃ| ઇતિ જીર્ણજ્વરઘૃતાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવમપિ કૃતે સતિ યદિ જ્વરો ન શામ્યતિ તદા શોધનાર્હસ્ય નરસ્ય પ્રાગુક્તં-"પિપ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાન્" (શ્લો.૬) ઇત્યાદિકં, વમનં યોજયેત્| કદા ? દોષે આમાશયગતે સતિ, બલવતઃ પુંસો વમનં યોજયેત્, બલં પાલયન્-રક્ષયન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ જીર્ણજ્વરશોધનાનિ| તત્ર શોધનકાલમાહ-ન શામ્યતીતિ| વમનમાહ-વમનં પ્રાગુક્તમિતિ| પ્રાગુક્તં-"પિપ્પલીભિર્યુતાન્ ગાલાન્" ઇત્યાદિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨) "સન્તર્પણોત્થે વમનં પિપ્પલીલવણામ્બુના| શર્કરામાક્ષિકામ્ભોભિર્દાહતૃષ્ણોલ્બણે જ્વરે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પક્વે પુનર્દોષે તથા શિથિલે-અવિષ્ટબ્ધે, અથવા વિષજેમદ્યોત્થે વા જ્વરે, મોદકં ત્રિફલાદિભિર્વિરેચનં દદ્યાત્| વ્યોષાદ્યં વા-"વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્| સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ||" (હૃ.ક.અ. ૨/૨૧) ઇતિ વા, દદ્યાત્| અથવા પયસા-ક્ષીરેણ, મૃદ્વીકાનાં રસેન વા, આરગ્વધં વિરેચનં દદ્યાત્| ત્રિફલાં ત્રાયન્તી વા પયસા જ્વરી પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦_વિરેચનમાહ-પક્વે ત્વિતિ| શ્યામા-શ્યામમૂલા ત્રિવૃત્| ત્રિવૃત્-અરુણમૂલા| કેસરં-નાગકેસરમ્| સિતયા મોદકં કૃત્વા મધુના લિહ્યાત્| વ્યોષાદ્યં વિરેચનમતિદિશતિ-વ્યોષાદ્યં વેતિ| તચ્ચ વિરેચનકલ્પોક્તં "વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદ" ઇત્યાદિ| વિરેચનષટ્કમાહ-દ્રાક્ષાધાત્રીરસં તદ્વચિતિ| તત્ર ત્રીણિ ધાત્રીહરીતક્યારગ્વધૈર્દ્રાક્ષાયુક્તૈઃ| ત્રીણ્યારગ્વધત્રિફલાત્રાયમાણાભિઃ પયોયુક્તાભિઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"રસમામલકાનાં વા ઘૃતભૃષ્ટં જ્વરાપહમ્| લિહ્યાદ્વા ત્રિવૃતશ્ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રિફલયોસ્તથા|| સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલાં પિબેદ્દ્રાક્ષારસેન વા| સઘૃતં ત્રિફલાક્વાથં સર્પિષા વા વિના ઘૃતમ્|| પયોનુપાનમુષ્ણં વા મૃદ્વીકાસ્વરસં પિબેત્|" ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૭૨૭)- "મધુકારગ્વધદ્રાક્ષાતિક્તાયાસફલત્રિકૈઃ| સપટોલૈર્જલં ભેદિ જ્વરં હન્તિ ત્રિદોષજમ્|| અરોચકે ગાત્રસાદે વૈવર્ણ્યેઽઙ્ગમલાદિષુ| શાન્તજ્વરોઽપિ શોધ્યઃ સ્યાદનુબન્ધભયાન્નરઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિરિક્તાનાં જ્વરિણાં ચશબ્દાદ્વમિતાનાં ચ યથાક્રમંક્રમાનતિક્રમેણ, સંસર્ગી કર્તવ્યેત્યધ્યાહાર્યમ્| મણ્ડઃ પૂર્વઃ-પ્રથમો, યસ્યાં સૈવમ્| મણ્ડં પ્રથમં દત્ત્વાઽનન્તરં પેયાવિલેપ્યાદયો યથાક્રમં દેયાઃ| કૃતવમનવિરેચનાનન્તરં યઃ પેયાદ્યવચારણાક્રમઃ સ સંસર્ગીત્યુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનાનન્તરં પથ્યમાહ-વિરિક્તાનાં ચેતિ| સંસર્ગી-પેયાદિક્રમઃ, "પેયાં વિલેપીં (હૃ.સૂ.અ. ૧૮/૨૯) ઇત્યાદિકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જ્વરેણોત્ક્લિષ્ટં-ઉત્ક્લેશિતં જ્વરોત્ક્લિષ્ટં, મલં-પુરીષાખ્યં, ચ્યવમાનં-પતન્તં, સદા ઉપેક્ષેત-ન તદ્વિધારણે પ્રયત્નં કુર્યાત્| નનુ, ઔષધાનિ (ધેન) કિમિત્યસૌ ન વિધ્નીયતે ? ઇત્યાહ-પક્વોઽપીત્યાદિ| દોષઃ-પુરીષાખ્યો, યતઃ પક્વઃ| અપિશબ્દાત્કિમુતાપક્વઃ ? કોષ્ઠે-આમપક્વાશયાશ્રયાખ્યે, કૃતં-ગૃહીતં, આસ્પદં-અવસ્થિતિઃ, યેન સ એવંભૂતો વિકુર્વીત-વિકારં કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વયંપ્રવૃત્તેઃ સ્તમ્ભનં નિષેધયતિ-ચ્યવમાનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિપ્રવર્તમાનં વા તં મલં અપક્વં પાચયન્ સઙ્ગ્રહં નયેત્- ન ત્વામ એવ સઙ્ગૃહીતવ્ય ઇત્યાહ-આમસઙ્ગ્રહણ ઇત્યાદિ| આમશબ્દઃ પુરીષાખ્યસ્ય દોષસ્ય પચ્યમાનાવસ્થોપલક્ષણાર્થઃ| આમસ્ય-અપક્વસ્ય દોષસ્ય, સઙ્ગ્રહણમામસઙ્ગ્રહણં તસ્મિન્નામ સઙ્ગ્રહણે યે દોષા ભવન્તિ તે દોષોક્રમે-દોષોપક્રમણીયેઽધ્યાયે, ઈરિતાઃ-ઉક્તાઃ| તથા ચ તત્રોક્તમ્ (હૃ.સૂ.અ.૧૩/૩૧)- "ઉત્ક્લિષ્ટનધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્| ધારયેદૌષધૈર્દોષાન્ વિધૃતાસ્તે હિ રોગદાઃ||" ઇતિ| તસ્માદામસઙ્ગ્રહણાર્થમૌષધં ન દેયમ્| તથા, આમજ્વરેઽપ્યામનિર્હરણાર્થમૌષધં ન દેયમ્, ઇતિપ્રતિપાદયન્નાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-[ અતિ ] પ્રવૃત્તૌ પાચનપૂર્વકં સ્તમ્ભનં કાર્યમિત્યાહ-અતિપ્રવર્તમાનં વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુર્વ્યતિરેકે ભિન્નક્રમઃ| યસ્તુ મોહાત્-અજ્ઞાનાત્, ભિષક્પાપો દોષહરણમામજ્વરે પાયયેત્ સ સ્વયમનર્થકારી સુપ્તં કૃષ્ણસર્પં કરસ્યાગ્રેણ પરામૃશેત્-સ્પૃશેત્| અતિપ્રત્યવાયં પશ્યતૈવમુક્તં તન્ત્રેકૃતા| તત્ર ચ વાક્યે રૂપકાખ્યોઽલઙ્કારઃ| તસ્ય હ્યેતલ્લક્ષણમ્-"તદપરમૌપમ્યે સતિ યસ્મિન્ સ્યાદ્વાક્યયોર્યોગઃ|" અસ્યોદાહરણમ્-"યઃ સેવતે કુનૃપતિં કુરુતે બધિરસ્ય કર્ણજાપં સઃ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમજ્વરે શોધનં નિષેધયતિ-પાયયેદ્દોષહરણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જ્વરેણ ક્ષીણસ્ય પુંસો ન વમનં હિતં ન ચ વિરેચનં હિતમ્| તર્હિ કથં દોષનિર્હરણં તસ્ય ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરક્ષીણસ્ય શોધનં નિષેધયતિ-જ્વરક્ષીણસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્ય કામં-યથેષ્ટં કૃત્વા, પયસા નિરૂહૈર્વા મલાન્ હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરક્ષીણસ્ય પયઃપાનં બસ્તિકર્મ ચ શોધનાર્થં વિધત્તે-કામં ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષીરમુચિતં-સાત્મ્યં, યસ્ય તસ્ય ક્ષીરોચિતસ્ય, તથા પ્રકર્ષેણ ક્ષીણઃ શ્લેષ્મા યસ્ય તસ્ય પ્રક્ષીણશ્લેષ્મણઃ, તથા દાહશ્ચ તૃટ્ ચ તે વિદ્યેતે યસ્ય તસ્ય દાહત્undefined્ડ્વતઃ, અત એવ પિત્તાનિલાભ્યામાર્તસ્ય-પીડિતસ્ય, ક્ષીરં પથ્યમ્| અતિસારિણોઽપિપથ્યમ્, કિં પુનઃ પ્રક્ષીણઃ શ્લેષ્મા યસ્ય તસ્ય ક્ષીરોચિતસ્ય પૂર્વોક્તવિશેષણવિશિષ્ટસ્ય ક્ષીરં ન પથ્યમ્ ? ઇત્યપિ શબ્દાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પયઃપાનેઽધિકારિણમાહ-ક્ષીરોચિતસ્યેતિ| અતિસારિણોઽપિ-કિં પુનઃ શોધ્યસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તચ્ચ-ક્ષીરં, લઙ્ઘનોત્તપ્તં વપુર્જીવયેત્-કાયસ્ય સપ્રાણતામુત્પાદયેત્| કિં કિમિવ ? અગ્નિના-દાવેન, પ્લુષ્ટં વનં યથા દિવ્યામ્બુ જીવયેત્-પ્રતોહયેત્, તથા વપુઃ ક્ષીરમિતિ| લઙ્ઘનશબ્દેનાત્ર સામાન્યં લઙ્ઘનવાચ્યં વસ્તુ ભણ્યતે| "શરીરલાઘવકરં યદ્દ્રવ્યં કર્મ વા પુનઃ| તલ્લઙ્ઘનમિતિ જ્ઞેયમ્" ઇત્યેવંલક્ષણમ્, ન તુ વિશિષ્ટમુપવાસલક્ષણમ્, યોગ્યતાવશાત્| તસ્યજ્વરિણઃ પુંસઃ, તત્-ક્ષીરં, આશુ જ્વરં ચ નિયચ્છતિ| ન કેવલં વપુર્જીવયેદિતિ ચાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષીરગુણાનાહ-તદ્વપુરિતિ| દિવ્યામ્બુ-વૃષ્ટ્યમ્બુ, યથા દગ્ધં વનં જીવયેત્ તથા ક્ષીરં વપુર્જીવયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યત એવં મહાગુણં ક્ષીરં તસ્માદ્ધેતોઃ સંસ્કૃતં-દ્રવ્યાન્તરેણ, તથા શીતમુષ્ણં વેતિ કૃત્વા, અથવા ધારોષ્ણમેવ કાલે વિભજ્ય, યુઞ્જીત-યથાવિષયં કાલે પ્રયોજયેત્| અતઃ-યથાનિરૂપિતાત્ ક્ષીરોપયોગવિષયાત્, અન્યથા-અન્યેન પ્રકારેણ, પ્રયુક્તં ક્ષીરં જ્વરિણં હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરવિશેષે નિયમમાહ-સંસ્કૃતમિતિ| સંસ્કૃતં-ઔષધસિદ્ધમ્| તચ્ચ શીતમુષ્ણં વા દોષવશાત્| ધારોષ્ણં તૂષ્ણમેવ| તદ્વત્-સંસ્કૃતસમફલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષીરં શુણ્ઠ્યાદિયુતં શૃતમનન્તરં શીતં મધુયુતં તૃડ્દાહજિદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સંસ્કૃતં ક્ષીરમાહ-પય ઇતિ| તસ્ય શુણ્ઠ્યાદિભિસ્ત્રિભિઃ પાકઃ, શર્કરાઘૃતયોઃ પક્વોષ્ણે પ્રક્ષેપઃ, મધુનઃ પક્વશીતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેનૈવ પૂર્વોક્તેન પયસા તુલ્યં-તદ્વત્| યથા પૂર્વોક્તં શૃતશીતં તૃડ્દાહજ્વરહૃત્ તથા દ્રાક્ષાદિભિઃ શૃતમનન્તરં શીતં મધુયુતં તૃડાદિજિદિત્યર્થઃ| અથવા ક્ષીરં ચતુર્ગુણેન જલેન શૃતં પિબેત્| અથવા પિપ્પલ્યા શૃતં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાન્તરમાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-શર્કરાદિયુતમ્| ક્ષીરદ્વયમાહ-ચતુર્ગુણેનામ્ભસેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચમૂલેન શૃતં ક્ષીરં પીત્વા કાસાદિભ્યો મુચ્યતે| મુચ્યત ઇતિ કર્મકર્તરિ તઙ્| ચિરજ્વરો-દીર્ઘકાલાનુબન્ધી જ્વરઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાન્તરમાહ-કાસાચ્છ્વાસાદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એરણ્ડમૂલેનાથવા બાલબિલ્વેન શૃતમથવા ધારોષ્ણં ક્ષીરં પીત્વા પુરુષો જ્વરાદ્વિમુચ્યતે| કિમ્ભૂતાજ્જ્વરાત્ ? વિબદ્ધા નિલવર્ચસઃ| વિબદ્ધે-વિશેષેણ બદ્ધે, અસમ્યક્પ્રવર્તનાદનિલવર્ચસી યસ્મિન્ જ્વરે સ વિબદ્ધાનિલવર્ચાઃ, તસ્માજ્જ્વરાદ્વિમુચ્યતે| તથા, રક્તં ચ પિચ્છા ચ રક્તપિચ્છે, તાભ્યામુપલક્ષિતા અતિ સૃતિઃ-અતીસારઃ, સહ તયા વર્તતે યો જ્વરઃ, તસ્માત્તથાવિધાજ્જ્વરાત્ તથા સહ તૃષા સહ શૂલેન તથા પ્રવાહિકયા-નિસ્છારિકાપરસંજ્ઞયા, વર્તતે યસ્તમાત્ તથાવિધાજ્જવરાત્ પ્રમુચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરત્રયમાહ-શૃતમેરણ્ડમૂલેનેતિ| અતિસૃતિઃ-અતિસારઃ, સરક્તપિચ્છયોઃ પિચ્છા અતસ્તૂદકવત્(?)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ સાધિતં પયઃ શોફાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાન્તરમાહ-સિદ્ધમિતિ| ગુડેન પક્વોષ્ણપ્રક્ષિપ્તેન સિદ્ધત્વમ્

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃશ્ચીવાદિભિઃ સાધિતં પયો જ્વરશોફનુદિતિ| વૃશ્ચીવઃ-સૂક્ષ્મપુનર્નર્વઃ| સ્થૂલપુનર્નવસ્તુ-વર્ષાભૂઃ| પુનર્નવદ્વયં બિલ્વં ચાત્ર યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાન્તરમાહ-વૃશ્ચીવેતિ| વૃશ્ચીવવર્ષાભ્વૌપુનર્નવે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિંશિપાસારેણ સિદ્ધં-શૃતં ક્ષીરમુપયુક્તં, આશુ-ન તુ ચ, જ્વરહૃત્| ક્ષીરસ્ય શ્રવણે વિધિરતીસારચિકિત્સિતોક્તઃ (હૃ. છિ. અ. ૯/૩૯)-"પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિ" ઇત્યનુસારેણાનુકલ્પ્યઃ| તન્ત્રાન્તરે ત્વેવમુક્તમ્-"દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરક્વાથે ત્વયં વિધિઃ||" ઇતિ| નનુ, કિં વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે જ્વરે ઘૃતં પ્રધાનમા શ્રીયતાં પૂર્વવચનપ્રામાણ્યાત્ ? અથવા ક્ષીરં પ્રધાનમેતદ્વચનપ્રામાણ્યાત્ ? ઇત્યત્ર સંશયઃ| અત્રોચ્યતે| ઉભયમપીદં ઘૃતં ક્ષ્રીરં છ વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે પ્રધાનમ્, અવસ્થાવશાત્ સાત્મ્યવશાછ્છ ક્વચિત્કિઞ્ચિદુપયુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષીરાન્તરમાહ-શિંશપાસારસિદ્ધં ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિરૂહો યુક્તો દોષે પક્વે તથા પક્વાશયં ગતે સતિ બલાદીન્ દ્રાગેવ કરોતિ| પિત્તં કેવલં કફપિત્તં વા પક્વાશયાશ્રિતં સ્રંસનં-વિરેચનં, હરેત્| બસ્તિઃ પ્રયોજિતસ્ત્રીનપિ મલાન્વાતાદ્યાન્ હરેત્| કીદૃશાન્ ? પક્વાશયમાશ્રિતાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિરૂહગુણાનાહ-નિરૂહસ્ત્વિતિ| પક્વાશયાશ્રયાન્-પક્વાશયમાશ્રિત્ય, મલાંસ્તુ-સર્વગતાન્, હરેત્| અયં તુ પક્વાશયગતાનિત્યપકર્ષ એવ, પક્વાશયાદૂર્ધ્વં હિ પિત્તાશયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રક્ષીણે કફપિત્તે યસ્ય પુંસસ્તથા દીપ્તાગ્નેર્બદ્ધવર્ચસ્સ્ત્રિક્પૃષ્ઠકટિગ્રહે સત્યનુવાસનં પ્રયુઞ્જીત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિરૂહાઙ્ગેઽનુવાસનેઽધિકારિણમાહ-પ્રક્ષીણકફપિત્તસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પટોલાદિભિઃ ક્વાથં ક્ષીરેઽર્ધોદકે ક્ષીરશેષં તથામિશ્રિતં કલ્કીકૃતૈર્દ્રવ્યૈર્મુસ્તાદિભિર્મધુઘૃતાભ્યાં ચ યોજિતં બસ્તિં જ્વરનાશનં દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિરૂહમાહ-પટોલનિમ્બેતિ| પટોલનિમ્બયોશ્ચ્છદનં-પત્રમ્| પયસો દ્વૌ ભાગૌ પટોલાદિક્વથિતસ્યોદકસ્યૈકો ભાગ ઇત્યર્ધોદકત્વમ્| ન સ્યાપ્યુ(દુ)ક્તરસામિત્યાદિવચનાત્(?)સમત્વે પ્રાપ્તેઽર્ધત્વવિધિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી શાલિપર્ણી પૃશ્ર્નિપર્ણીત્યાદિ(ચેતિ)-ચસ્રઃ પર્ણીનીઃ યષ્ટીફલાદીંશ્ચ ક્વાથયેત્| ફલં-મદનફલમ્| તથા, યષ્ટ્યાદીન્ કલ્કયેત્, ઇત્યેષ સગુડાદિર્બસ્તિર્જ્વરહૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિરૂહાન્તરમાહ-ચતસ્રઃ પર્ણિનીરિતિ| ચતસ્રઃ પર્ણીનીઃ-મુદ્ગમાષશાલપૃશ્નિપૂર્વાઃ| ફલં-મદનફલમ્| નૃપદ્રુમઃ-આરગ્વધઃ| ફલિની-પ્રિયઙ્ગુઃ| ફલં-મદનફલમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"ત્રાયમાણામૃતાયષ્ટીમદનાંશુમતીદ્વયૈઃ| સબલાચન્દનવૃષૈર્જાઙ્ગલૈશ્ચ મૃગદ્વિજૈઃ|| ક્વાથે કૃતે ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વા ફલયષ્ટિકણાઘનમ્| સ સદ્યોજ્વરહા બસ્તિઃ સાજ્યક્ષૌદ્રોઽલ્પસૈન્ધવઃ|| આમ્રાદીનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકિત્પલમ્| સ્વર્ણગૈરિકમઞ્જિષ્ઠામૃણાલાઞ્જનપદ્મકમ્|| ક્ષીરેણ કલ્કિતં બસ્તિં શીતં સમધુશર્કરમ્| દાહજ્વરહરં દદ્યાત્ સિદ્ધં તૈશ્ચાનુવાસનમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદીનિ દ્રવ્યાણિ સ્નેહસ્ય ચતુર્ભાગમાત્રાણિ જલેન પિષ્ટ્વા ક્ષીરં સ્નેહસમં તૈલાત્સર્પિષશ્ચ ચતુર્ગુણં જલં ચ તૈલસર્પિર્દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણમિત્યેકત્ર સાધિતં પક્વમેતત્ જ્વરેઽનુવાસનં દદ્યાત્| યથાસ્નેહં યથામલં-યો યસ્મિન્ જ્વરે દોષે-વાતાદૌ, યઃ સ્નેહો યોગ્યસ્તત્ર તં, દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુવાસનમાહ-જીવન્તીમિતિ| ક્ષીરસ્ય ચત્વારો ભાગાઃજલસ્ય ચત્વારઃ, સર્પિષ એકઃ, તૈલસ્યૈકઃ, કલ્કસ્ય સાર્ધઃ, ઇત્યેકત્ર-મિલિતં, સાધયેત્| સ્નેહઃ-શરીરસ્નિગ્ધત્વમ્, તદનુસારેણ મલાનુસારેણ ચ કલ્પના| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"ચન્દનાગરુકાશ્મર્યપટોલમદનોત્પલૈઃ| પટોલારિષ્ટમદનગુડૂચીમધુકૈરપિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યે ચ બસ્તયઃ સિદ્ધિષુ-બસ્તિકલ્પાધ્યાયે, વક્ષ્યન્તે જ્વરનાશનાસ્તે ચ, 'દેયાઃ' ઇતિ શેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બસ્ત્યન્તરમતિદિશતિ-યે ચ સિદ્ધિષ્વિતિ| સિદ્ધિષુ-કલ્પસ્થાને| તે ચ યોજ્યા ઇતિ શેષઃ| ઇતિ જીર્ણજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીર્ણજ્વરે વિરેચનાખ્યં નસ્યં દદ્યાત્| કીદૃશં તન્નસ્યં સ્યાત્ ? શિરસો રુજં ગૌરવં ચ શ્લેષ્માણં ચ હરતિ તચ્છીલં તત્| તથા, ઇન્દ્રિયાણાં-વક્ષુરાદીનાં, ચ બોધનમ્| તથા, રુચિકૃત્| શૂન્યશિરસઃ પુંસઃ સ્નેહિકં-સ્નેહેન મિશ્રં સ્નિગ્ધં, નસ્યં દદ્યાત્| દાહાર્તે શિરસિ પિત્તહરં નસ્યં દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ જ્વરોપદ્ર્વાઃ| તત્ર શિરઃશૂલાદિષુ નસ્યમાહ-શિરોરુગ્ગૌરવશ્લેષ્મહરમિતિ| વિરેચનં-શોધનમ્| સ્નૈહિકં-બૃંહણમ્| પિત્તનાશનં-શમનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધૂમાદીંશ્ચ યથાદોષં કલ્પયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? પ્રતિશ્યાયાદિઘ્નાન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતિશ્યાયાદૌ ધૂમાદીનાહ-ધૂમગણ્ડૂષકવલાનિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અરુચૌ સત્યાં બીજપૂરકસ્ય કેસરં સઘૃતસૈન્ધવમાસ્યેન ધારયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અથવા ધાત્ર્યાદીનાં કલ્કં ધારયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અરુચૌ કવલ(કલ્ક)દ્વયમાહ-અરુચાવિતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૨૩૧)-"શર્કરાદાડિમાભ્યાં ચ દ્રાક્ષાદાડિમયોસ્તથા| વૈરસ્યે ધારયેત્કલ્કં ગણ્ડૂષં ચ તથા ઘૃતમ્|| (શ્લો. ૨૫૯)-હરીતકી પ્રિયઙ્ગુશ્ચ પિપ્પલી લોધ્રમેવ ચ| દાર્વી હરિદ્રા તેજોહ્વા સક્ષૌદ્રં મુખધાવનમ્|| એતેન કટુભાવશ્ચ મુખરોગશ્ચ શામ્યતિ| વક્ત્રં વિશદતામેતિ ભક્તચ્છન્દશ્ચ જાયતે|| (શ્લો. ૨૮૦)-અજાજીશર્કરાયુક્તોદાડિમસ્વરસેન તુ| રુચિષ્યો મધુના યુક્તઃ કર્તવ્યઃ કવલગ્રહઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગાશ્રિતે જીર્ણજ્વરેઽભ્યઙ્ગાદીન્ કુર્યાત્| યથોપશયં-યથાસુખાવહં, સંસ્પર્શો યેષાં, તાન્, તથા શીતવીર્યૈરુષ્ણ વીર્યૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ કલ્પિતાન્-યોજિતાન્| તથા, અઞ્જનંધૂમાંશ્ચ કુર્યાત્| અઞ્જનધૂમાનાગન્તુજેઽપિ જ્વરે તથૈવ કુર્યાત્| સદ્યોગત્વાદાગન્તુજેઽપ્યેતેઽનિષિદ્ધા એવ| તાનિતિ પુનઃ કૃતમતિશયાર્થમ્| વિશેષેણાગન્તુજેઽપિ જ્વરે-ભૂતવિષાદ્યુદ્ભવે, તાન્ કુર્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્વગ્ગતે જ્વરેઽભ્યઙ્ગાદીનાહ-યથોપશયસંસ્પર્શાનિતિ| તે ચ શીતાભિલાષિણઃ શીતૈર્દ્રવ્યૈઃ શીતસ્પર્શાઃ કલ્પ્યાઃ, ઉષ્ણાભિલાષિણ ઉષ્ણૈરુષ્ણસ્પર્શાઃ| આદિશબ્દાદવગાહાદયઃ| અઞ્જનધૂપાંશ્ચ ત્વગ્ગતે કુર્યાત્| પ્રસઙ્ગાદાગન્તુજે નસ્યાદીનાહ-તથૈવાગન્તુજેઽપીતિ| વઙ્ગસેને ત્વભ્યઙ્ગતૈલાન્યુક્તાનિ (જ્વરાધિકારે શ્લો. ૭૭૭)-"લાજામધુકમઞ્જિષ્ઠામૂર્વાચન્દનસારિવાઃ| તૈલં ષટ્ચરણં નામ હ્યભ્યઙ્ગાજ્જ્વરનાશનમ્|| લાક્ષા નિશા કુષ્ઠશુણ્ઠી મઞ્જિષ્ઠા ચ સુવર્ચિકા| મૂર્વા ચ ચન્દનં સિદ્ધં તૈલં તક્રેઽથ ષડ્ગુણે|| અભ્યઙ્ગેન પ્રશમયેદ્દાહં શીતજ્વરં નૃણામ્| (શ્લો. ૬૨૮)-દધ્નઃ સસારકસ્યાત્ર તક્રં કટ્ટરમિષ્યતે|| (શ્લો. ૭૧૯)- સ્વર્જિકાકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠા [લાક્ષામૂર્વામહૌષધૈઃ| સક્ષીરૈઃ સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદ્દાહશીતનુત્|| બલામધુકમઞ્જિષ્ઠા ] પદ્માપદ્મકચન્દનૈઃ| સમુદ્રફેનહ્નીબેરરજનીસારિવોત્પલૈઃ|| પિષ્ટૈસ્તૈલં પચેદેતૈરજાક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્| વાતપિત્તજ્વરાજ્જીર્ણાત્તેનાભ્યક્તો વિમુચ્યતે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-દાહે સતિ સર્પિષા સહસ્રધૌતેનાભ્યઙ્ગમાચરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-દાહસ્યૌષધાન્યાહ-દાહે સહસ્રધૌતેનેતિ| સહસ્રધૌતેન-સહસ્રકૃત્વો ધૌતેન| યાવતિ મજ્જતિ તાવચ્છીતોદકે ઘૃતં પ્રક્ષિપ્ય હસ્તેન મર્દયેત્, તદુદકં સ્રાવયેત્, ઇત્યેકો વારઃ, એવં સહસ્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૂત્રોક્તૈઃ-સૂત્રસ્થાનોદિતૈઃ, મધુરામ્લકષાયકૈર્ગણૈઃ| તત્ર મધુરો ગણો-"ઘૃતહેમ" (હૃ.સૂ.અ. ૧૦/૨૨) ઇત્યાદિઃ, અમ્લો ગણો-"ધાત્રીફલામ્લીકા" (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૨૫) ઇત્યાદિઃ, કષાયો ગણઃ-"પથ્યાઽક્ષં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૦/૩૧) ઇત્યાદિઃ, તત્ર ચૈતૈર્મધુરામ્લકષાયૈર્વર્ગૈઃ| તત્ર દૂર્વાદિદિભિર્ગણૈઃ- "દૂર્વાઽનન્તા" (હૃ.સૂ.અ. ૧૫/૬) ઇતિ નિર્દિષ્ટ એકઃ, "ન્યગ્રોધાદિઃ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૪૨) દ્વિતીયઃ, તૃતીયસ્તુ "પદ્મકપુણ્ડ્રૌ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૨) ઇત્યાદિઃ, ચતુર્થઃ "સારિવોશીર" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૧) ઇત્યાદિઃ, એતૈ પૂર્વોક્તૈર્ગણૈઃ પિત્તઘ્નૈઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોક્તૈઃ શીતવીર્યૈર્હિમસ્પર્શૈર્ભેષજૈસ્તથા સ્પર્શતો વીર્યતશ્ચ શીતગુણૈઃ, અક્વાથાઃ ક્વાથાઃ કૃતાઃ, અકલ્કાઃ કલ્કાઃ કૃતાઃ, તૈઃ ક્વાથકલ્કીકૃતૈરેતૈર્ગણૈસ્તૈલં ક્ષીરેણ સહ પચેત્| તચ્ચ પક્વમભ્યઙ્ગાત્-મ્રક્ષણાત્, સદ્યો-ન ચિરેણ કાલેન, દાહજ્વરં જયેત્| ન કેવલમેતૈર્ગણૈસ્તૈલં પચેદ્દાહજ્વરશાન્ત્યૈ, યાવત્તૈરેવ શિરો-મૂર્ધાનં, ગાત્રં ચ નાતિપિષ્ટૈઃ-કિઞ્ચિત્પિષ્ટૈઃ, પ્રલેપયેત્| સુપિષ્ટૈર્હ્યૈતૈઃ પ્રત્યુત દાહ ઉત્પદ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)- "શ્લક્ષ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીકૃત્ત્વન્યથાઽગુરોઃ|| ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ શીતજ્વરે વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૧૪૧)- "તૈઃ સુપિષ્ટૈશ્ચ લેપયેત્|" ઇતિ| ગાત્રગ્રહણેનૈવ શિરોગ્રહણે લબ્ધે પુનઃ શિરોગ્રહણં વિશેષાર્થમ્| વિશેષેણ શિરો લેપયેત્, તસ્ય વિશેષેણ જ્વરાશ્રયત્વાત્| તથા ચોક્તમ્-"વિમુક્તસ્યાપિ હિ શિરો જ્વરો યસ્ય ન મુઞ્ચતિ| અવિમુક્તઃ સ વિજ્ઞેયા જ્વરઃ પુનરુપૈતિ તમ્||" ઇતિ| તસ્માચ્છિરસો વિશેષેણ લેપનાર્થં પૃથગુપાદાનમ્| તેષાં ગણાનાં ક્વાથસ્તત્ક્વાથઃ, તેન પરિષેકમવગાહં ચ ક્વાથપૂર્ણાયાં દ્રોણ્યાં યોજયેત્| તથા, આરનાલાદિભિઃ પરિષેકાદિ યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભ્યઙ્ગાર્થં તૈલમાહ-સૂત્રોક્તૈશ્ચેતિ| તૈસ્તૈરિત્યગણપઠિતૈરપિ| તૈરેવ-તૈલદ્રવ્યૈઃ, તત્ક્વાથેનારનાલાદિભિર્વા પૃથક્ પરિષેકોઽવગાહશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કપિત્થાદિભિર્બદરીપલ્લવોદ્ભવેન વા ફેનેન લિપ્તેઽઙ્ગે સતિ દાહાદયઃ શામ્યન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દાહઘ્નં લેપત્રયમાહ-કપિત્થેતિ| માતુલુઙ્ગસ્યામ્લં કેસરમ્| અરિષ્ટકો-રક્ષાફલઃ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વરા. શ્લો. ૨૫૮)-"જિહ્વાતાલુગલક્લોમશોષે મૂર્ધ્નિ તુ દાપયેત્| કેસરં માતુલુઙ્ગસ્ય મધુસૈન્ધવસંયુતમ્||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યશ્ચ દોષોપક્રમણીયાધ્યાયે પિત્તહરઃ ક્રમો વર્ણિતઃ-ઉક્તઃ, તં ચ-ક્રમં, શીલયતઃ-અભ્યસતઃ, જ્વરો દાહેન સહ નશ્યતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સૂત્રોક્તં પિત્તક્રમમતિદિશતિ-યો વર્ણિત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વીર્યોષ્ણૈરુષ્ણસંસ્પર્શૈઃ-ઉભયથા વીર્યતઃ સ્પર્શતશ્ચોષ્ણૈસ્તગરાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ, [ અન્યૈશ્ચ- ] અપરૈરપિ, તદ્વિધૈઃ-ઉષ્ણવીર્યૈઃ ઉષ્ણસંસ્પર્શૈશ્ચ, ક્વાથીકૃતૈઃ કલ્કીકૃતૈશ્ચ સુરાદિભિઃ-અમ્લપાકરસૈઃ, [શીતે-] શીતજ્વરએતદ્વિષયે, તૈલં પચેત્| તેન-તૈલેન, સુખોષ્ણેનાભ્યઞ્જયાત્-મ્રક્ષયેત્| તૈશ્ચ-પૂર્વોક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ, સુપિષ્ટૈઃ-અતિશ્લક્ષ્ણૈઃ, લેપયેત્| તૈશ્ચ કિઞ્ચિદુષ્ણૈઃ પરિષેકમવગાહં ચ કલ્પયેત્-યોજયેત્| તદ્વચ્ચ-તથૈવ, સુક્તાદિભિઃ કેવલૈશ્ચ પરિષેકાદિકં કલ્પયેત્| "આરગ્વધેન્દ્ગવ" (હૃ. સૂ. અ. ૧૫/૧૭) ઇત્યાદિ ચ પાનાભ્યઞ્જનલેપને કલ્પયેત્| અગરુજામ્ ધૂપાન્ કલ્પયેત્| યાંશ્ચ ધૂપાન્ વિષમજ્વરે વક્ષ્યન્તે તાંશ્ચ કલ્પયેત્| તથા સ્વેદાન્ શીલયેત્| કિમ્ભૂતાન્ ? અગ્નિકૃતાનનગ્નિકૃતાંશ્ચસ્વેદવિદ્ધ્યુક્તાન્ | તથા-સ્વેદયતિ સાધુ સ્વેદિ યદ્ભેષજં ભોજનં ચ તચ્ચ સંશીલયેત્| તથા ગર્ભે-ગર્ભગૃહાભ્યન્તરે, યદ્ભૂવેશ્મ-ભૂમિગૃહં, તત્ર શયનં-શય્યામ્, તથા કુથાદીનાવરણવિશેષાન્, તથા હસન્તિકાઃ-વહ્નિશકટિકાઃ, શીલયેત્| કિમ્ભૂતાઃ ? નિર્ધૂમદીપ્તૈરઙ્ગારૈર્હસન્તીરિવ| તથા, મદ્યાદીંશ્ચ શીલયેત્| વેપથુમન્તમઙ્ગના આલિઙ્ગયેયુર્દયિતાદિગુણયુક્તઃ| ગતશીતં ચ વિદિત્વા તતસ્તાઃ-યોષાઃ, પુનરપનયેત્| એતચ્ચ બ્રુવંસ્તાભિઃ સમ્ભોગાભિલાષં નિવારયતિ| અધુના સન્નિપાતચિકિત્સિતં બ્રૂતે-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શીતસ્યૌષધાન્યાહ-વીર્યોશનૈરિતિ| પુરો-ગુગ્ગુલુઃ| પૃથ્વીકા-બાહ્લિકા| ધ્યામકં-કત્તૃણમ્| તમાલપત્રં-પત્રકમ્| [ ભૂતીકં-] ભૂસ્તૃણમ્| પ્રકીર્યા-કરઞ્જઃ| ક્વથિતૈઃ કલ્કિતૈશ્ચ તગરાદિભિઃ સુરાસૌવીરકાદ્યમ્લદ્રવયુક્તૈઃ| તેન-તૈલેન| તૈઃ-તૈલદ્રવ્યૈઃ| કેવલૈઃ-જલપિષ્ટૈઃ| અપિશબ્દાત્ સુરાદિપિષ્ટૈઃ શુક્તાદિભિઃ, તદ્વત્-તગરાદિયુક્તૈઃ કેવલૈરપિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"કુઙ્કુમાગરુકસ્તૂરીનખૈલાસુરદારુભિઃ| શૈલેયચણ્ડાત્વગ્વક્રરાસ્નાકપિપુરામયૈઃ|| પૃથક્પ્રદેહાઃ સર્વૈર્વા શીતઘ્ના દૃઢકલ્કિતાઃ| વક્રં-તગરમ્| કપિઃ-સિહ્લકઃ| આમયં-કુષ્ઠમ્| યવચૂર્ણં ઘૃતાભ્યક્તં પચેત્ ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| દર્વીપ્રલેપિનં લેપં તં જ્વરાર્તસ્ય યોજયેત્||" ઇતિ| વક્ષ્યતે આચાર્યઃ| હસન્તી-હાસ્યમિવ કુર્વન્તી| હસન્તિકાશકટિકા| સત્ર્યૂષણં મદ્યાદિપઞ્ચકમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૨)-"અજાજ્યાઃ સગુડં કલ્કં સગુડં વાઽમૃતારસમ્| રસં વાર્તાકફલજં પિબેદ્વા મધુસંયુતમ્|| મધુકાગુરુકૌન્તીનાં કલ્કો વ્યાઘ્રનખસ્ય ચ| મદ્યેન પીતઃ સક્ષૌદ્રસ્તીવ્રશીતજ્વરાપહઃ|| આનાહે કાલવિત્કુર્યાત્ક્રિયામલસકોદિતામ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચવ્યસાધિતામ્|| યવાગૂં પાયયેચ્ચૈનમનિલસ્યાનુલોમનીમ્| સોપદ્રવોઽપિ ચેદેવં જ્વરઃ શીતો ન શામ્યતિ|| અત્યુદીર્ણેઽનિલકફે સ્વે સ્થાને પિત્તધામ્નિ વા| તક્રાનુપાનં ત્રપુસં ભક્ષયિત્વાઽનલં ભજેત્|| આસ્વેદસમ્ભવસ્તિષ્ઠેત્પ્રાવૃતસ્તદ્વદાતપે| તતો વિમૃદિતઃ સ્નાતો યુક્તાશી સ્યાદ્ગતે જ્વરે|| શમં તૌ પિત્તવૃધ્દ્યૈવ પ્રપદ્યેતે સ્વધામ ચ| નિવર્તતે તતઃ શીઘ્રં વાતશ્લેષ્મોદ્ભવો જ્વરઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હીનાધિકભાવત્વેન વિષમદોષજે સન્નિપાતે વર્ધનેનૈકદોષસ્યાર્થાત્ ક્ષીણસ્ય ક્ષીણયોર્વા, ઉચ્છ્રિતસ્યોચ્છ્રિતયોર્વા ક્ષપણેન, દેશકાલબલાન્મલાન્ જયેત્| કથં વિષમદોષજે સન્નિપાતે વર્ધનેનૈકદોષસ્ય સન્નિપાતજ્વરસ્યોપશાન્તિ ? તસ્માદ્વર્ધનમયુક્તમ્| અત્રાચક્ષ્મહે| સન્નિપાતસ્થેન ક્ષીણેન દોષેણ સતાઽક્ષીણૌ દોષૌ જ્વરકારિણૌ| ન તૌ સુખેન જેતું શક્યેતે, વિષમાશ્રયત્વાત્| ક્ષીણસ્ય તુ દોષસ્ય વર્ધનેન દોષસામ્યમુત્પાદ્યૈકરૂપયા ક્રિયયા સન્નિપાતઃ સુખેન જેતું શક્યતે| તસ્માદ્વર્ધનેનૈકદોષસ્યેતિ વક્તું યુક્તમ્| તથા ચ,-વાતાખ્યે યતો દોષે શીતલઘુરૂક્ષાદિરુપૈર્દ્રવ્યૈર્વૃદ્ધિર્ભવતિ| વર્ધમાનેન ચ તત્રસ્થૌ પિત્તકફાવપ્યેવં પ્રાયેણ કિઞ્ચિત્ ક્ષયં યાતઃ, તત્ક્ષ્યાચ્ચાસૌ જ્વરોઽપ્ય મૃદુતાં ગતઃ સુખેન શક્યતે જેતું ઇતિ| એવં દોષત્રયસ્યાપિ જ્વરકારણે તથા યુક્ત્યા પ્રતીકારઃ કૃતો ભવતિ| એવમુચ્છ્રિતસ્યાપિ ક્ષપણૈરે(ણેનૈ)કરૂપયા ક્રિયયા સુખેન સન્નિપાતો જીયતે| તદેવં વ્દ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈર્દોષૈર્જનિતે સન્નિપાતે ચિકિત્સાક્રમ ઉક્તઃ| સમ્પ્રતિ સમદોષજે સન્નિપાતે ચિકિત્સાક્રમં દર્શયિતુમાહ-કફેત્યાદિ| સ્થિતિઃ-સ્થાનમ્, કફશ્ચ સ્થાનં ચ કફસ્થાને, તયોરાનુપૂર્વી-ક્રમઃ, તયા ચ તુલ્યકક્ષાન્-સમાન્ સન્નિપાતાન્, જ્વરે મલાન્ જયેત્| તત્ર કફઃ પ્રાગ્જેતવ્યસ્તતઃ પિત્તં તતો વાયુરિતિ કફાનુપૂર્વીત્યુચ્યતે| ઉક્તં ચ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૨૧)-"સ્થાનતઃ કેચિદિચ્છન્તિ પ્રાક્ તાવચ્છ્લેષ્મણો વધમ્| શિરસ્યુરસિ કણ્ઠે ચ પ્રલિપ્તેઽન્નરુચિઃ કુતઃ|| તદભાવે કથં ભોજ્યપાનદ્રવ્યાવચારણમ્| અસત્યભ્યવહારે ચ કુતો દોષસ્ય નિગ્રહઃ|| તસ્માદાદૌ કફો ધાત્યઃ કાયદ્વારાર્ગલો હિ સઃ| મધ્યસ્થાયિ યતઃ પિત્તમાશુકારિ ચ ચિન્ત્યતે|| અતો વાતસસ્વસ્યાસ્ય કુર્યાત્તદનુ નિગ્રહમ્| અધઃસ્થાયી ચ તદનુ નિગ્રાહ્યઃ સ્યાત્સમીરણઃ||" ઇતિ| સુશ્રુતસ્ત્વાહ(?) (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૨૧)-"[સુશ્રુતશ્ચ ન સર્વત્ર મતમેતદ્બ્રવીતિ તુ|] જયેજ્વરેઽતિસારે ચ ક્રમાત્પિત્તકફાનિલાન્|| પ્રાયેણ તાપાત્મતયા જ્વરે તેજો વિશિષ્યતે| વિશશ્ચ સરતા પિત્તાત્તથા ચ મૃદુકોષ્ઠતા|| તસ્ય ચાનુબલઃ શ્લેષ્મા ગૌરવાપક્તિજાડ્યકૃત્| વાયુશ્ચ વર્ધતેઽવશ્યં યસ્ત્વહઃસુ તયોઃ ક્ષયે|| જ્વરાતિસારયોસ્તસ્માદેષ દોષજયે ક્રમઃ| કફપિત્તાનિલાનન્યે ક્રમાદાહુસ્તયોરપિ|| યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાદ્ભૂયિષ્ઠં તત્સમુદ્ભવઃ| ક્રમેણાદ્યેન તત્રાપિ પ્રવૃદ્ધાન્ સ્વાશયે સ્થિતાન્| સ્વાશયેષુ પ્રદુષ્ટાનાંસ્થિતૈવ હ્યાશુકારિતા| વિજ્ઞાય કર્મભિઃ સ્વૈઃ સ્વેર્દોષોદ્રેકં યથામલમ્| ભેષજં યોજયેત્તત્તુ સ્વીકુર્યાન્ન ક્રમં ભિષક્|" ઇતિ| અન્યે ત્વાહુઃ (સં.સૂ.અ. ૨૧)-"ક્રમાન્મરુત્પિત્તકફાઃ સર્વત્ર સદૃશે બલે| વાતાદીનાં યથાપૂર્વં યતઃ સ્વાભાવિકં બલમ્|| ઊચે પરાશરોઽપ્યર્થમમુમેવ પ્રમાણયન્| યથોપન્યાસતઃ પ્રાપ્તમાદૌ દોષભિષગ્જિતમ્| નેત્undefinedભઙ્ગેન દૃષ્ટૌ હિ સમં સૈન્યપરાજયઃ||" ઇતિ| સ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા દોષાંસ્તુલ્યકક્ષાન્ જયેત્| સ્થાનં ચ યદ્યપ્યવિશેષેણૈવ સમ્ભવતિ તથાઽપીહ જ્વરકારિદોષપ્રસ્તાવાદામાશયો ગૃહ્યતે| તેનામાશયસ્થો દોષઃ પ્રાગ્જેતવ્યસ્તતઃ પક્વાશયસ્થઃ, ઇતિ સ્થાનાનુપૂર્વી-સ્થાનમાહાત્મ્યસ્ય ચિકિત્સાક્રમઃ, કાર્યઃ| તથા ચ પ્રાગધ્યગીષ્ટ (હૃ. સૂ. અ. ૧૭/૧૩)-"આમાશયગતેવાયૌ કફે પક્વાશયાશ્રિતે| રૂક્ષપૂર્વં તથા સ્નેહપૂર્વં સ્થાનાનુરોધતઃ||" ઇતિ| તદેવં કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યકક્ષાન્ મલાન્ જયેત્| અન્યે ત્વેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ,- કફસ્ય સ્થાનંકફસ્થાનમ્, કફસ્થાનલક્ષણા ચાસાવાનુપૂર્વી ચ, તયા કફ સ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા તુલ્યકક્ષાન્ મલાન્ જયેત્| યદ્યપિ કફસ્થાનાનિ કણ્ઠાદીન્યપિ તથાઽપીહ જ્વરકારિદોષપ્રસ્તાવાદામાશયોગૃહ્યતે| તથા ચોક્તમ્ (શ્લો.૧)-"આમશયસ્થો હત્વાઽગ્નિં સોમો માર્ગાન્ પિધાય યત્| વિદધાતિ જ્વરં દોષસ્તસ્માત્કુર્વીત લઙ્ઘનમ્||" ઇતિ| તદેવં રૂક્ષોષ્ણપાચનાદિઃ ક્રમોઽત્ર કાર્ય ઇત્યવતિષ્ઠતે| નનુ, કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વેત્યેતન્ન વાચ્યમ્, યતસ્તુલ્યકાલં ત્રિદોષહરૈર્દ્રવ્યૈઃ સન્નિપાતસ્ય ક્રિયા કાર્યા| દ્રવ્યાણિ દોષઘ્નાનિ| અત્રોચ્યતે| જ્વરનાશનાનિ દ્રવ્યાણિ ત્રિદોષઘ્નાનિ વિરલાનિ| એકદોષઘ્નાનિ પુનર્જ્વરહન્તૃણિ ત્રિદોષઘ્નેભ્યઃ સમર્થરાણિ બહુતરાણીતિ કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વેત્યુક્તમ્| અપિ ચ દોષકાલાદિવશાચ્ચિકિત્સાપ્રકારાન્તરોઽયમુપયુજ્યત ઇતિ| સન્નિપાતચિકિત્સાપ્રક્રમાદિદમપ્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દાહશીતયોરેકજ્વરોપદ્રવયોરૌષધમાહ-વર્ધનેનેતિ| યદા દાહોઽલ્પઃ શીતમધિકં તદા દાહહેતોર્વર્ધનેન શીતહેતોઃ ક્ષપણેન વા શીતજયઃ, પશ્ચાદ્દાહજયઃ| યદા શીતમલ્પં દાહોઽધિકઃ તદા શીતહેતોર્વર્ધનેન દાહહેતોઃ ક્ષપણેન વા દાહજયઃ, પશ્ચાચ્છીતજયઃ| યદા દાહશીતે તુલ્યે તદા તુલ્યકક્ષાન્ મલાન્ કફાનુપૂર્વ્યા વા સ્થાનાનુપૂર્વ્યા જયેત્| કફપિત્તવાતાનાં ક્રમાજ્જયઃ-કફાનુપૂર્વી| ઉરઃકોષ્ઠબસ્તીનાં ક્રમાજ્જયઃ-સ્થાનાનુપૂર્વી| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૨)- "વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ બસ્તિભિશ્ચ યથાક્રમમ્| જ્વરાનુપચરેદ્ધીમાન્ કફપિત્તાનિલોદ્ભવાન્|| સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈરેકનૈકોલ્બણૈઃ સમૈઃ| જ્વરાન્ દોષૈઃ ક્રમાપેક્ષી યથોક્તૈરૌષધૈર્જયેત્|| વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપ્ણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા સન્નિપાતજ્વરં જયેત્||" ઇતિ| તથા (સં.ચિ.અ. ૨)-"નિદ્રાનિવારણોપાયઃ સન્ન્યાસેઽભિહિતો હિતઃ| સન્નિપાતે વિશેષેણ દારુણોઽયમુપદ્રવઃ|| કમ્પઃ પ્રલપનં યસ્ય સંજ્ઞાનાશશ્ચ દારુણઃ| રસૈસ્તુ લાવવર્તીરકુલીરશશતૈત્તિરૈઃ|| તર્પયેત્પ્રાક્ પુરાણેન સર્પિષાઽયં જયેદપિ| બલારાસ્નાગુડૂચ્યાદ્યૈસ્તૈલૈશ્ચ પરિષેચયેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-સન્નિપાતજ્વરસ્યાવસાને કર્ણમૂલપ્રદેશે સુષ્ઠ દારુણઃ શોફઃ સઞ્જાયતે| યેન-શોફેનોત્પન્નેન, કશ્ચિદેવ વિમુચ્યતે| કશ્ચિદેવેત્યમેનાસ્ય રોગસ્ય નાવશ્યમસાધ્યતેતિ બ્રૂતે| અત એવ ચિકિત્સામત્રાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-કર્ણમૂલોપદ્રવમાહ-સન્નિપાતજ્વરસ્યાન્ત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તાવસેચનાદિભિઃ કવલગ્રહાન્તૈરાશુ તં જયેત્| પ્રદેહઃ-પ્રલેપઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણમૂલૌષધમાહ-રક્તાવસેચનૈરિતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વ. શ્લો. ૫૩૨)-"ગૈરિકં પાંસુજં શુણ્ઠી વચાકટ્ફલકાઞ્જિકમ્| કર્ણશોથહરો લેપઃ સન્નિપાતજ્વરે ભૃશમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આદિશબ્દેન સ્તમ્ભસ્વેદનાદયો ગૃહ્યન્તે| શીતોષ્ણાદિભિરુપક્રમૈર્યથાયથં પૃથગ્વાતપિત્તશ્લેષ્મસંસર્ગસન્નિપાતજ્વરપ્રશમનૈઃ સમ્યક્ પ્રયોજિતૈર્જ્વરો યસ્ય નરસ્ય શમં ન ગચ્છતિ, તસ્ય શાખાનુસારિત્વાદ્ધેતોર્બાહ્વોઃ ક્રમાત્-એકૈકસ્મિન્ ન યુગપદ્ દ્વયોર્ભુજયોઃ, શિરાં મુઞ્ચેત્| શાખાશબ્દેનાત્ર કેવલં રક્તં વિવક્ષિતમ્, ન માંસાદયઃ| અત એવ રક્તસ્યૈવ ચિકિત્સાનુવાચ મુઞ્ચેચ્છિરામિતિ| માંસજાનાં હિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્માદિચિકિત્સા| તસ્માચ્છાખાશબ્દેન રક્તસ્યૈવ ગ્રહણં યુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તસ્રાવસાધ્યં જ્વરમાહ-શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરિતિ| "શાખા-રક્તાદયસ્ત્વક્ચ બાહ્યરોગાયનં હિ સા (હૃ. સૂ. અ. ૧૨/૪૪)|" તદનુસારી-તવ્દ્યાપી| અથ વિષમજ્વરઃ| તત્ર શમનાન્યાહ-કલિઙ્ગકા ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચ.ચિ.અ ૧)-"પટોલેન્દ્રયવારિષ્ટભદ્રમુસ્તામૃતાદ્વયમ્| સારિવાદ્વિતયં પાઠા ત્રાયન્તી કટુરોહિણી|| પટોલારિષ્ટમૃદ્વીકાશમ્યાકત્રિફલાવૃષાઃ| ચન્દનોશીરધાન્યાબ્દગુડૂચીવિશ્વભેષજમ્|| દેવદારુ સ્થિરા શુણ્ઠી વાસા ધાત્રી હરીતકી| પઞ્ચ પઞ્ચ જ્વરાન્ ઘ્નન્તિ યોગા મધુસિતોત્કટાઃ||" ઇતિ| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| અમૃતાદ્વયં-ગુડૂચીહરીતક્યૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અયમેવ-પૂર્વોક્તો, વિધિર્વિષમેઽપિ-વિષમજ્વરે સતતકાદૌ, યથાસ્વં વાતાદીન્ વિભજ્ય કાર્યઃ| અનન્તરમધુનૈવ ચ યો વિધિરુચ્યતે પટોલકટુકાદિભિઃ, સોઽપિ વિષમજ્વરે કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિદેશમાહ-અયમેવેતિ| અયં-સન્તતજ્વરોક્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પટોલાદિભિસ્ત્રિભિશ્ચતુર્ભિઃ પઞ્ચભિર્વા કૃતાઃ ક્વાથા વિષમજ્વરઘ્નાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્વાથનાહ-પટોલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ત્રિફલાં વા પથ્યાં વા ગુડૂચીં પિપ્પલીં વા પૃથક્ પૃથક્ યોજયેત્ સતતકાદિકે વિષમજ્વરે| અથવા તૈસ્તૈઃ-રસાયનાદ્યુક્તૈર્વિધિભિઃ, ગુડસહિતં ભલ્લાતકં વા યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ત્રિફલાદિરસાયનાન્યાહ-યોજયેન્ત્રિફલામિતિ| તૈસ્તૈઃ-રસાયનવિધ્યુક્તૈઃ| ભલ્લાતકરસાયનં તુ સગુડમેવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદિ વા જ્વરાગમનદિવસે આદૌ-પ્રથમં, લઙ્ઘનં બૃંહણં વા યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જ્વરોત્પત્તિદેને અભોજનં ગુરુસ્નિગ્ધમધુરભોજનં વા કાર્યમિત્યાહ-લઙ્ઘનં બૃંહણં વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષમજ્વરે પ્રગે સહતૈલેન લશુનં યોજયેત્| પ્રાગ્ભક્તમિત્યાદિ| ભક્તાત્પ્રથમં પ્રાતર્વાઘૃતં ચ જીર્ણં-પુરાણં, યોજયેત્| તથૈવ દધિ, તથા પયઃ, તથા તક્રં, ષટ્પલં ચ સર્પિઃક્ષયચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૫/૨૮) , પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા યોજયેદિત્યર્થઃ| કલ્યાણકં-ઉન્માદપ્રતિષેધોક્તં (હૃ. ઉ. અ. ૬/૨૬) , પઞ્ચગવ્યં-અપસ્મારપ્રતિષેધોક્તં (હૃ. ઉ. અ. ૭/૧૯), તિક્તાખ્યં-કુષ્ટચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૧૯/૨), તથા વૃષસાધિતં-રક્તપિત્તચિકિત્સિતોક્તં (હૃ. ચિ. અ. ૨/૪૦), પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા યોજયેત્| ષટ્પલાદીન્યતિદિશતિ-સર્પિશ્ચેતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લશુનપુરાણઘૃતદધિક્ષીરતક્રાણિ પૃથક્ સતૈલાનિ પ્રાતઃકાલે ભોજનાદૌ વા પ્રયોજ્યાનીત્યાહ-પ્રાતઃ સતૈલમિતિ| ષટ્ફલાદીન્યતિદિશતિ-સર્પિશ્ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિફલાદિક્વાથે ચતુર્ગુણે સર્પિર્દધિસમં શાવરરોઘ્નત્વક્કૃતાવાપમતિશયેન વિષમજ્વરજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતાન્તરમાહ-ત્રિફલાકોલતર્કારીક્વાથ ઇતિ|૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-સુરાં ચ તીક્ષ્ણં ચ યન્મદ્યં શિખિતિરિદક્ષજં ચ માંસં મેધ્યો(દ્યો)ષ્ણવીર્યમન્નેન સહ બહુ સેવિત્વા તદહઃ સ્વપ્યાત્| યસ્મિન્ દિને તદ્ભુક્તં તં દિવસં શયીત| તદહઃ સ્વપ્યાદિતિ "કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગે" ઇતિ દ્વિતીયા| અથવા પૂર્વોક્તપીતભુક્તભક્તો નરઃ પુનરુલ્લિખેત્-ઉદ્વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-પ્રયોગાન્તરમાહ-સુરામિતિ| સુરામન્યદ્વા તીક્ષ્ણં મદ્યં, શિ(ખીતિતિરિકુક્કુટાન્માંસં,]... અન્યદ્વા મેધ્યો૯દ્યો) [ષ્ણવીર્યં-અ](ઘી)યોષ્ણમાંસં, અન્નેન સહ જ્વરોત્પત્તિદિને સેવિત્વા સ્વપ્યાત્| ન જીર્યતિ ચેદુલ્લિખેત્-વમેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-સર્પિષો વા મહતીમ્-ઉત્તમાં, માત્રાં પીત્વા પુનશ્છ્હર્દયેત્ ઉદ્વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-સર્પિર્વમનમાહ-સર્પિષ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-નીલિન્યાદીન્ પૃથગ્જ્વરાગમનવાસરે કૃતસ્નેહસ્વેદઃ પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-વિરેચનમાહ-નીલિનીમિતિ| સદ્યઃસ્નેહનં સ્વેદં ચ કૃત્વા નીલિન્યાદિચતુષ્ટયં જ્વરોત્પત્તિદિને પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-મનોહ્વાદિકં તૈલેન નયનાઞ્જનં યોજ્યમ્| અઞ્જનશબ્દો મ્રક્ષણેઽપિ દૃશ્યત ઇતિનયનશબ્દેઽત્ર પ્રયુક્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-અઞ્જનમાહ-મનોહ્વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિઙ્ગુતુલ્યા વ્યાઘ્રીવસા નસ્યં સસૈન્ધવં યોજ્યમ્| વ્યાઘ્રીતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ સ્ત્રિયા ગ્રહણાર્થોઽચિન્ત્યત્વાત્પ્રભાવસ્ય, અન્યથા પુંલિઙ્ગેનૈવ નિર્દેશં કુર્યાત્| યથા વક્તિ-"પુરાણસર્પિઃ સિંહસ્ય વસા તદ્વત્સસૈન્ધવા|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યમાહ-હિઙ્ગુસમા વ્યાઘ્રીવસા નસ્યમિતિ| વ્યાઘ્રી-વ્યાઘ્રજાતિસ્ત્રી, તસ્યાઃ વસા| નસ્યાન્તરમાહ-સસૈન્ધવમ્| પુરાણસર્પિરિતિ| નસ્યાન્તરમાહ-સિંહસ્ય વસા તદ્વત્ સસૈન્ધવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પલઙ્કષાદિધૂમઃ સર્વેષુ જ્વરેષુ કાર્યઃ| અથવા બિડાલાજ્જાતા વિડાલજા વિટ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ધૂપમાહ-પલઙ્કષેતિ| પલઙ્કષા-ગુગ્ગુલુઃ| ધૂપાન્તરમાહ-વિડ્વા બિડાલજેતિ| વિડાલજા વિટ્માર્જારવિષ્ઠા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-પુરાદિભિઃ સહાપરાજિતાખ્યોઽયં ધૂપો જ્વરેષુ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-અપરાજિતં ધૂપમાહ-પુરાધ્યામેતિ| પુરોગુગ્ગુલુઃ| ધ્યામકં-તૃણમ્| સર્જો-રાલા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-યે ચ ચિત્તવૈકૃતે-ઉન્માદાપસ્મારે, ધૂમાદય ઉક્તાસ્તે ચ વિષમજ્વરે યોજ્યાઃ| વિકૃતમેવ વૈકૃતમ્| પ્રજ્ઞાદિત્વાત્સ્વાર્થેઽણ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ઉન્માદાદિષૂક્તાન્ ધૂપાદીનતિદિશતિ-ધૂપનસ્યાઞ્જનોન્ત્રાસા ઇતિ| ઉન્ત્રાસઃ-અકસ્માદ્ભયોત્પાદનમ્| ચિત્તવૈકૃતં-ઉન્માદોઽપસ્મારશ્ચ, તત્ર યે ઉક્તાસ્તે કાર્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ન કેવલં ધૂપાદયો જ્વરં નાશ્યન્તિ| દૈવાશ્રયં ચૌષધં મણિમઙ્ગલબલ્યુપહારપ્રાયશ્ચિત્તજપદાનસ્વસ્ત્યયનહોમાદિકં સર્વાન્ જ્વરાન્-આગન્તૂન્નિજાંશ્ચ, વ્યપોહતિ| "ઉપસર્ગાદસ્યત્યૂહ્યોર્વા વચનમ્ (ર્વેતિ વાચ્યમ્)" ઇતિ તઙભાવઃ| વિશેષેણ વિષમાન્ વ્યપોહતિ| યસ્માત્તે-વિષમજ્વરાઃ, આગન્તુનાં-ભૂતાદીનાં, અનુબન્ધજ્જાતાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-દૈવવ્યપાશ્રયમૌષધમાહ-દૈવાશ્રયં ચેતિ| દૈઘાશ્રયં-જપહોમાદિ| હિ-યસ્માત્, પ્રાયો-બાહુલ્યેન, તે વિષમાઃ, આગન્ત્વનુબન્ધજાઃ-ગ્રહાવેશાદિસમ્ભવાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિષમજ્વરાશાન્તૌ સત્યાં યથાસ્વં-દોષાદ્યપેક્ષયા, સિરાં વિધ્યેત્| સઙ્ગ્રહે ચ રસાદિધાતુસ્થે જ્વરે ચિકિત્સોક્તા| યથા (ચિ.અ.૨)-"રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને| સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષમસૃકૂસ્થિતે|| તીક્ષ્ણં વિરેકં માંસાસ્થે, મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે| અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્|| જ્વરે વાતાર્તિશમનં વિશેષાદ્બૂસ્તિકર્મ ચ|" ઇતિ| મજ્જસ્થશુક્રસ્થયોર્જ્વરયોરસાધ્યત્વાત્તત્ર ચિકિત્સા નોક્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાવ્યધમાહ-યથાસ્વં ચેતિ| "તૃતીયર્કેઽસયોર્મધ્યે સ્કન્ધસ્યાધશ્ચતુર્થકે|" (હૃ. સૂ. અ. ૨૭/૧૩) ઇત્યાદિ-યથાસ્વમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"પઞ્ચગવ્યસ્ય મહતો વિધિના પઞ્ચમાહિષમ્| પઞ્ચાજં ચતુરૈષ્ટ્રં વા સિદ્ધં સિદ્ધં ઘૃતં તથા|| ચતુરૌષ્ટ્રં-પયોદધિમૂત્રઘૃતૈઃ| કટુરોહિણિમઞ્જિષ્ઠાવૃષગ્રન્થિકચિત્રકૈઃ| પાઠાસ્વગુપ્તાદ્વિનિશૈઃ પઞ્ચગવ્યસ્ય પઞ્ચસુ|| પ્રસ્થેષુ સંયુતૈઃ સેવ્યં વિષમજ્વરજિત્પરમ્| વાક્સ્વરસ્મૃતિમેધાગ્નિબલારોગ્યવૃષત્વકૃત્|| શૃતક્ષીરઘૃતક્ષૌદ્રસિતાકૃષ્ણાઃ ખજાહતાઃ| વિષમજ્વરહૃદ્રોગક્ષતકાસક્ષયાપહાઃ|| આસ્થાપનં વા તદહર્દદ્યાત્સ્વિન્નસ્ય યાપનમ્| પયસા વૃષદંશસ્ય શકૃત્દ્વા તદહઃ પિબેત્|| મસ્તુના વા વૃષશકૃત્ સુરયા વા સસૈન્ધવમ્|| સહદેવાવચાભદ્રાનાકુલીભિઃ પ્રયોજયેત્| ધૂપનોદ્વર્તનાલેપાન્ સર્વજ્વરનિબર્હણાન્||" ઇતિ| સિદ્ધયોગે તુ (જ્વ. શ્લો. ૨૩૦)- "મુસ્તામલકગુડૂચીવિશ્વૌષધકણ્ટકારિકાક્વાથઃ| પીતઃ સકણાચૂર્ણઃ સમધુર્વિષમજ્વરં હન્તિ|| અપામાર્ગજટા કટ્યાં લોહિતૈઃ સપ્તતન્તુભિઃ| બદ્ધા વારે રવેસ્તૂર્ણં જ્વરં હન્તિ તૃતીયકમ્|| ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે અપુત્રસ્તાપસો મૃતઃ| તસ્મૈ તિલોદકં દદ્યાન્મુઞ્ચત્વેકાહિકો જ્વરઃ|| અગસ્ત્યન્પત્રસ્વરસેન નસ્યં નિહન્તિ ચાતુર્થકમુગ્રવીર્યમ્|| સોમં સનુચરં દેવં સમાતૃગણમીશ્વરમ્| પૂજયન્ પ્રયતઃ શીઘ્રં મુચ્યતે વિષમજ્વરાત્|| વિષ્ણું સહસ્રમૂર્ધાનં ચરાચરપતિં વિભૂમ્| સ્તુવન્નામસહસ્રેણ જ્વરાન્સર્વાન્ વ્યપોહતિ|| મૂલં ભૂમિજયન્ત્યાશ્ચ સહદેવોદ્ભાવં તથા| તણ્ડુલીયકમૂલં વા બદ્ધં મુર્ધ્નિ જ્વરાપહમ્|| શાન્તિં નયેન્ત્રિવૃદ્વાઽપિ સક્ષૌદ્રા વિષમજ્વરમ્| મધુના ચાભયા લીઢા હન્ત્યાશુ વિષમજ્વરમ્|| (શ્લો. ૨૨૮) અજાજી ગુડસંયુક્તા વિષમજ્વર નાશિની| ગુડપ્રગાઢાં ત્રિફલાં લિહ્યાદ્વા વિષમજ્વરી||" [ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વ. શ્લો. ૫૭૩)-] "શૈલૂષમણ્ડનરજઃ પુરુષાનુરૂપં શુભ્રાઙ્ગવત્સસુરભીપયસા નિપીતમ્| આદિત્યવારભવપાલિદિને નરેણ ચાતુર્થકં સુચિરજં જયતિ ક્ષણેન|| શૈલૂષમણ્ડનં-હરીતાલમ્| પુરુષાનુરૂપં-પુરુષાકૃતિ| કલ્કઃ શિરીષપુષ્પસ્ય રજનીદ્વયસંયુતઃ| નસ્યં સર્પિઃ સમાયોગાજ્જ્વરં ચાતુર્થકં જયેત્|| સિતવર્ષાભૂમૂલં પયસ પીતં ચ પૈત્તિકં જયતિ| ચાતુર્થકં સુચિરજં તામ્બૂલેનૈવ ભક્ષણાદથવા|| કૃષ્ણામલકીરામઠદાર્વિવચારાજસર્ષપરસોનૈઃ| છાગલમૂત્રનિપિષ્ટૈર્નસ્યં ત્વેકાહિકાદિહરમ્|| ક્ષીરાવિકારજનિમર્દકસત્રપાણાંમૂલં જ્વરાપહમવશ્યમિદં શિખાયામ્| બદ્ધં દિવાકરદિને યદિ વાઽષ્ટમીષુ રાત્રિજ્વરં હરતિ રઞ્જિતસૂત્રબદ્ધમ્||" ઇતિ| ઇતિ વિષમજ્વરઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-કેવલાનિલાદિભિર્જ્વરે સર્પિઃપાનાદિકં કુર્યાત્| યચ્ચ રક્તમોક્ષાદિ સાધનં યથાસ્વમુક્તં તચ્ચ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-અથાગન્તુજ્વરઃ| તત્રાભિઘાતજન્મૌષધમાહ-કેવલાનિલેતિ| કેવલનિલજો વિસર્પજો વિસ્ફોટજશ્ચ જ્વરસ્તુલ્યૌષધત્વાદુક્તઃ| કિન્ત્વસાવાગન્તુઃ| કિન્તુ નિજભેદઃ કેવલઃ-પિત્તકફામૈરસંસ્પૃ(સૃ)ષ્ટઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ગ્રહોત્થે જ્વરે ભૂતવિદ્યોક્તં બલિમન્ત્રાદિ સાધનં ચિકિત્સિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ગ્રહાવેશજસ્યૌષધમાહ-ગ્રહોત્થ ઇતિ| ભૂતવિદ્યા-ઉત્તરસ્થાનોક્તં ગ્રહપ્રકરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ઓષધીગન્ધજે પિત્તશમનં ચિકિત્સિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ઔષધીગન્ધજસ્યૌષધમાહ-ઔષધીગન્ધજ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-વિષે-વિષજે જ્વરે, વિષજિચ્ચિકિત્સિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-વિષજસ્યૌષધમાહ-વિષજદ્વિષ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ક્રોધાદિજં જ્વરમિષ્ટૈઃ-અભિમતૈઃ, અર્થૈઃ-વિષયૈઃ, તથા મનોજ્ઞૈઃ-રમ્યૈઃ, તથા યથાદોષં યઃ શમઃ-શમનં તેન, તથા હિતાહિતવિવેકૈશ્ચ જયેત્| આદિશબ્દોઽત્ર ભીશોકાદિ પરિગ્રહાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ક્રોધાદિજસ્યૌષધમાહ-ઇષ્ટૈર્થૈરિતિ| ઇષ્ટૈઃ-ભોક્તુગુણેન મનોજ્ઞૈઃ સ્વગુણેન વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાપાદ્યુત્થે જ્વરે દૈવવ્યપાશ્રયો વિધિઃ કાર્યઃ| શાપોમુનિપિત્રાદિભિઃ સક્રોર્ધૈર્દત્તઃ| [તે-] ઓષધ્યાદ્યુત્થા જ્વરાઃ પૂર્વં કેવલા ભવન્તિ| અનન્તરં મલૈઃ-વાતાદિભિઃ, વ્યાપ્યન્તે| તસ્માદ્ધેતોસ્તેષુ-જ્વરેષુ, દોષાનુસારેણાહારાદિ કલ્પયેત્| નનુ, શાપાદ્યુત્થેષુ વાતાદિકોપો નાશઙ્ક્યત એવ| તત્કિમિતિ તેષ્વાહારાદિકં દોષાનુસારેણ કલ્પ્યતે ? ઇત્યાહ-ન હીત્યાદિ| યસ્માદ્વાતાદીનન્તરેણ વિના કૃતો જ્વરો નાનુબધ્નાતિ, તસ્માદવશ્યં તેષ્વપિ વાતાદિકોપઃ સમ્ભાવ્યતે| અત એવ ચ તદનુસારેણાહારદિકલ્પનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શાપજાભિચારજયોરૌષધમાહ-શાપાથવર્ણમન્ત્રોત્થ ઇતિ| વઙ્ગસેને તુ (જ્વર. શ્લો. ૫૪૧)-"ઔષધીગન્ધ[વિષજૌ વિષપિત્તપ્રબાધનૈઃ| જયેત્કષાયૈર્મતિમાન્ સર્વગન્ધકૃતૈર્ભિષક્|| ]" ઇતિ| ઇત્યાગન્તુજ્વરઃ| અથ ધાતુજ્વરઃ| [ સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૨)-] "રસસંસ્થે તુ સર્વસ્મિન્ કુર્યાદ્વમનલઙ્ઘને| સેકસંશમનાલેપરક્તમોક્ષાનસૃક્સ્થિતે|| તીક્ષ્ણાન્ વિરેકાન્ માંસસ્થે મેદોઘ્નં મેદસિ સ્થિતે| અસ્થિસ્થે વાતશમનમભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનમ્|| જ્વરે વાતાર્તિશમન વિશેષાદ્બસ્તિકર્મ ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-જ્વરકાલં ચ વેગં ચ યશ્ચિન્તયન્ જ્વર્યતે, અસ્ય ચજ્વરિણો, જ્વરકાલસ્મરણં હારિભિઃ-મનોહરૈઃ, વિષયૈઃ-શબ્દાદિભિઃ, હરેત્-વિસ્મારયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-અથ સર્વજ્વરસાધારણાનિ| તત્ર મનોહરસેવામાહ-જ્વરકાલસ્મૃતિમિતિ| જ્વરકાલો-જ્વરવેગકાલઃ, તસ્ય સ્મૃતિઃ-અસ્મિન્કાલ આધત્તા ઇતિ સ્મરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-શુદ્ધં-રાગદ્વેષાદ્યનુપહતં, તથા કરુણયાઽઽદ્રં-કૃપાપરં, ચેતઃ સર્વજ્વરવિનાશનં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-મનસઃ શુદ્ધત્વં કરુણાર્દ્રત્વં ચાહ-કરુણાર્દ્રમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-બલલાભાદા-બલલાભમવધીકૃત્ય, વ્યાયામાદિ ત્યજેત્-નાચરેત્| સ્નાનં ચ યદ્યપિ દીપનાદિગુણયુક્તં પ્રાગધીતં, તથાઽપિ પ્રભાવજ્જવરં કરોતીતિ તદ્વર્જનમ્| એવં વ્યાયામાદિષ્વપિચિન્ત્યમ્| [અન્યત્]-અપરમનુક્તમપીહ યજ્જ્વરકારણં, તદપિ ત્યજેત્| ખારણાદેઽપ્ય્ક્તમ્-"પિષ્ટાન્નં હરિતં શાકં માંસં શુષ્કં તિલાન્ દધિ| ગ્રામ્યાનૂપૌદકાજાવિગવ્યસૂકરભાહિષમ્|| માંસં શુષ્કાણિ શાકાનિ સર્વમેવ ત્યજેજ્જવરી|" તથોક્તમ્-"જ્વરિતૈ સ્થિત્તિરિક્રૌઞ્ચશિખિવર્તકકુક્કુટાઃ| ગુરુષ્ણત્વાદ્વિવર્જ્યાઃ સ્યુરત્ર સોપદ્રવે જ્વરે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-વ્યાયામાદિવર્જનમાહ-ત્યજેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-તથા વિજ્જ્વરોઽપિ-પૂર્વાનુભૂતજ્વરઃ, સહસા-અક્રમેણૈવ, સર્વાન્નભક્ષો ન સ્યાત્| સર્વાન્નીન ઇત્યુપપદસર્વાન્નેત્યાદિના ખઃ| યતો નિવૃત્તોઽપિ-અપગતોઽપિ, જ્વરઃ શીઘ્રમેવ દુર્બલં વ્યાપાદયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-સહસાઽઽહારવૃદ્દિં નિષેધતિ-ન વિજ્વરોઽપીતિ| સર્વાન્નમતીતિ સર્વાન્નીનઃ| નિષેધાતિક્રમે દોષમાહ-નિવૃત્તોઽપીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-યસ્માચ્ચ જ્વરઃ સદ્ય એવ પ્રાણહૃદ્ભવતિ, તસ્માત્કારણાત્તસ્ય-જ્વરિણો, વિશેષેણાન્યરોગેભ્યઃ સકાશાત્તસ્યાં તસ્યાંસામપચ્યમાનપક્વાજીર્ણવિષમચિરનિવૃત્તજ્વરાદ્યવસ્થાયાં ચ, તત્તત્-લઙ્ઘનસ્વેદનયવાગૂપાચનક્ષીરસર્પિઃપાનાદિકં, ભિષગ્જિતં-ઔષધં, કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-જ્વરચિકિત્સાયામાદરં વિધત્તે-સદ્યઃ પ્રાણહર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-ઓષધ્યાદયો વિષ્ણુકૃતમપ્યુગ્રં જ્વરં ઘ્નાન્તિ| કિં પુનરપચારાદિકૃતં જ્વરં ન ઘ્નાન્તિ ? ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ| ભૌ તુ ભાગાવિતિ દોધકમેતત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-સિદ્દૌષધાદિધારણમાહ-ઔષધય ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૨)-"કૃત્યા ત્રિવર્ગસંયુક્તા રુડ્નિદ્રાદિવિનોદિની| શાસ્ત્રં વિચિત્રં શૃણુયાન્ન પ્રેતવ્યાધિતાશ્રયમ્|| મનોભિરામવિષયં વચનં હ્લાદિ દક્ષિણમ્| માતરં પિતરં દેવાન્ વૈદ્યાન્ વિપ્રાન્ હરં હરિમ્|| પૂજયેચ્છીલયેદ્દાનદમસત્યદયાર્જવાન્| ધારયેચ્ચ શુચિર્મૂર્ધ્ના મણિરત્નમહૌષધીઃ|| આર્યાવલોકિતં પર્ણશબરીમપરાજિતામ્| પ્રણમેદાર્યતારાં ચ સર્વજ્વરનિવૃત્તયે| જપંસ્તથા ગતોષ્ણીષં સર્વવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| આગન્તુદોષસહજૈઃ સર્વરોગૈર્વિમુચ્યતે||" ઇતિ|| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| જ્વરપ્રકરણં નામ સમસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧||