Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రాజయక్ష్మచికిత్సితాదనంతరం ఛర్ద్యాదిచికిత్సితమారభ్యతే| యతో యక్ష్మణ ఏవ ప్రాయేణైత ఉపద్రవభూతా జాయంతే| అత ఏతదారంభో యుక్త ఇత్యాహ-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౬. చర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితాధ్యాయః
Adhikarana ఛర్దిహ్రద్రోగతృష్ణాచికిత్సితాధ్యాయః ఛర్దిషు ప్రాక్ లంఘనం,తతో వమనం (౨) · Śloka ౨
అథాత-ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ఇతి హ స్మాహురత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) ఆమాశయోత్క్లేశభవాః ప్రాయశ్చ్ఛర్ద్యో హితం తతః| లంఘనం ప్రాగృతే వాయోర్వమనం తత్ర యోజయేత్||1|| బలినో బహుదోషస్య వమతః ప్రతతం బహు| |2|
View original
अथात-छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं व्याख्यास्यामः इति ह स्माहुरत्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) आमाशयोत्क्लेशभवाः प्रायश्च्छर्द्यो हितं ततः| लङ्घनं प्रागृते वायोर्वमनं तत्र योजयेत्||१|| बलिनो बहुदोषस्य वमतः प्रततं बहु| |२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్క్లేశనం-ఉత్క్లేశో,-దోషాణాముచ్ఛూనావస్థైవ| ఆమాశయోత్క్లేశాత్ సంభవో-జన్మ, యాసాం తా ఆమాశయోత్క్లేశభవాః ప్రాయశ్చ్ఛర్ద్యో యతస్తస్మాత్ ప్రాక్-ప్రథమం, లంఘనం హితం| ప్రాయోగ్రహణం వాతజాయాం ఛర్ద్యామామాశయోత్క్లేశాసంభవార్థం వాయోరృతే తద్యోజయేత్| కార్యే కారణోపచారాదేవం నిర్దిష్టం| వాతజాం హి ఛర్ది ముక్త్వాఽన్యాసు ఛర్దిషు లంఘనం కార్యం| లంఘనే కృతేఽప్యను పశాంతవేగాసు తత్ర-తాసు ఛర్దిషు, వమనం కార్యం| బలినః పుంసో-న దుర్బలస్య, అథవా బహుదోషస్య, తథా ప్రతతం-అనారతం, బహు వమతో వమనం యోజయేత్|
Adhikarana తతో హృద్యం విరేచనం విరేచనఫలం తతః శమనౌషధం రూక్షదుర్బలస్య శమనమేవ (౨-౩) · Śloka ౩
| తతో విరేకం క్రమశో హృద్యం మద్యైః ఫలాంబుభిః||2|| క్షీరైర్వా సహ స హ్యూర్ధ్వం గతం దోషం నయత్యధః| శమనం చౌషధం రూక్షదుర్బలస్య తదేవ తు||3||
View original
| ततो विरेकं क्रमशो हृद्यं मद्यैः फलाम्बुभिः||२|| क्षीरैर्वा सह स ह्यूर्ध्वं गतं दोषं नयत्यधः| शमनं चौषधं रूक्षदुर्बलस्य तदेव तु||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతో-వమనాదనంతరం విరేకౌషధం క్రమశో-న సహసా, యోజయేత్| కింభూతం విరేకద్రవ్యం ? హృద్యం-హృదయాయ హితం| కైః సహ ? మద్యైః-మార్ద్వీకాదిభిః| తథా, ఫలాంబుభిః-శోభనద్రా క్షాదిఫలనిష్పాదితవారిభిః| అథవా, క్షీరైః-గోక్షీరాదిభిః సహ| కిమేవం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-స హ్యూర్ధ్వమిత్యాది| యస్మాత్సః-విరేకః, ఊర్ధ్వం గతం దోషం ఛర్ద్యనుగమధో నయతి| న కేవలం శోధనం-వమనం విరేచనం వా, తత్ర యోజయేత్| యావచ్ఛమనమపి యదౌషధం తదపి తత్ర యోజయేత్| రూక్షదుర్బలస్య పునః పుంసస్తదేవ-శమనమేవ, యోజయేత్, శోధనాసహత్వాత్|
Adhikarana ఛర్దిషు అన్నశాకఫలాదికం (౪-౬) · Śloka ౬
పరిశుష్కం ప్రియం సాత్మ్యమన్నం లఘు చ శస్యతే| ఉపవాసస్తథా యూషా రసాః కాంబలికాః ఖలాః||4|| శాకాని లేహా భోజ్యాని రాగషాడవపానకాః| భక్ష్యాః శుష్కా విచిత్రాశ్చ ఫలాని స్నానఘర్షణం||5|| గంధాః_ సుగంధయో గంధఫలపుష్పాన్నపానజాః| భుక్తమాత్రస్య సహసా ముఖే శీతాంబుసేచనం||6||
View original
परिशुष्कं प्रियं सात्म्यमन्नं लघु च शस्यते| उपवासस्तथा यूषा रसाः काम्बलिकाः खलाः||४|| शाकानि लेहा भोज्यानि रागषाडवपानकाः| भक्ष्याः शुष्का विचित्राश्च फलानि स्नानघर्षणम्||५|| गन्धाः_ सुगन्धयो गन्धफलपुष्पान्नपानजाः| भुक्तमात्रस्य सहसा मुखे शीताम्बुसेचनम्||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర సర్వాస్వపి ఛర్దిషు పరిశుష్కాదిగుణయుక్తమన్నం శస్యతే| కాంబలికాదిలక్షణం కృతాన్నవర్గే కథితం| తథా ఫలాని, స్నానముద్వర్తనాదిరూపేణ ఘర్షణం సుగంధయః-శోభనగంధాః, గంధద్రవ్యపుష్పఫలాన్నపానజాః శస్యంతే| తత్ర గంధశబ్దేన గంధద్రవ్యాణి| భుక్తమాత్రస్య సహసా-ఝటిత్యేవాజ్ఞాతసంకేతస్య, ముఖే శీతాంబుసేచనం| ఇతి సామాన్యేన ఛర్దీనాముపక్రమాః|
Adhikarana వాతజాయాం ఛర్ద్యాం ఘృతం, వాతజాయాం వ్యోషాద్యం ఘృతం, వాతజాయాం దాడిమాద్యం ఘృతం, వాతజాయాం తుల్యాంబుక్షీరం, వాతజాయాం వైష్కిరో రసః, వాతజాయాం స్నిగ్ధం భోజనం, వాతజాయాం స్నేహవిరేచనం (౭-౧౦) · Śloka ౧౦
అధునా విశేషేణాహ హంతి మారుతజాం ఛర్దిం సర్పిః పీతం ససైంధవం| కించిదుష్ణం విశేషేణ సకాసహృదయద్రవాం||7|| వ్యోషత్రిలవణాఢ్యం వా సిద్ధం వా దాడిమాంబునా| సశుంఠీదధిధాన్యేన శృతం తుల్యాంబు వా పయః||8|| వ్యక్తసైంధవసర్పిర్వా ఫలామ్లో వైష్కిరో రసః| స్నిగ్ధం చ భోజనం శుంఠీదధిదాడిమసాధితం||9|| కోష్ణం సలవణం చాత్ర హితం స్నేహవిరేచనం| |10|
View original
अधुना विशेषेणाह हन्ति मारुतजां छर्दिं सर्पिः पीतं ससैन्धवम्| किञ्चिदुष्णं विशेषेण सकासहृदयद्रवाम्||७|| व्योषत्रिलवणाढ्यं वा सिद्धं वा दाडिमाम्बुना| सशुण्ठीदधिधान्येन शृतं तुल्याम्बु वा पयः||८|| व्यक्तसैन्धवसर्पिर्वा फलाम्लो वैष्किरो रसः| स्निग्धं च भोजनं शुण्ठीदधिदाडिमसाधितम्||९|| कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతజాం ఛర్దిషం సర్పిః పీతం సైంధవాన్వితం కించిదుష్ణం విశేషేణ హంతి| పీతం-న తు లీఢం, అశక్తత్వాత్| తథా చోక్తం (హృ.చి.అ.3/111)-"ఆక్రామత్యనిలం పీతం" ఇతి| తస్మాత్ పీతం ఘృతం ఛర్దిం హంతీతి యుక్తం| అథవా త్రికటుత్రిలవణోత్కటం సర్పిః పీతం పూర్వోక్తగుణం| దాడిమాంబున వా శుంఠీ దధిధాన్యేన సహ సామాన్యకల్పనయా సిద్ధం ఘృతం పీతం పూర్వోక్తగుణం| జలతుల్యం వా పయః శృతం పూర్వవత్| అథవా, వైష్కిరః-కుక్కుటాదిజో, రసో బహుసర్పిఃసైంధవో మారుతజాం ఛర్దిం హంతి| కింభూతః ? ఫలేన-దాడిమమాతులుంగాదినా, అమ్లః-అమ్లతాం ప్రాపితః| స్నిగ్ధం చ భోజనం-అశనం, [శుంఠీ]దధిదాడిమేన సంస్కృతం తు హితం-ఛర్దిం హంతి| అత్ర చ-మారుతచ్ఛర్దిషి, స్నేహేన-ఏరండతైలాదినా, విరేచనం స్నేహవిరేచనం కోష్ణం సలవణం చ హితం|
Adhikarana పిత్తజాయాం ఛర్ద్యాం ద్రాక్షాది విరేచనం, పిత్తజాయాం తైల్వకం ధృతం, పిత్తజాయాం శ్లేష్మస్థానగతే పిత్తే వమనం, పిత్తజాయాం శుద్ధౌ అన్నపానం, పిత్తజాయాం జంబామ్రాదిక్కాథః, పిత్తజాయాం సచందనో ధాత్రీరసః, పిత్తజాయాం ముగ్దదలక్వాతః, పిత్తజాయాం కోలాదిలేహః, పిత్తజాయాంపథ్యాదిలేహత్రయం (౧౦-౧౭) · Śloka ౧౭
| పిత్తజాయాం విరేకార్థం ద్రాక్షేక్షుస్వరసైస్త్రివృత్||10|| సర్పిర్వా తైల్వకం యోజ్యం వృద్ధం చ శ్లేష్మధామగం| ఊర్ధ్వమేవ హరేత్ పిత్తం స్వాదుతిక్తైర్విశుద్ధిమాన్||11|| పిబేన్మంథం యవాగూం వా లాజైః సమధుశర్కరాం| ముద్గజాంగలజైరద్యాద్వ్యంజనైః శాలిషష్టికం||12|| మృద్భృష్టలోష్టప్రభవం సుశీతం సలిలం పిబేత్| ముద్గోశీరకణాధాన్యైః సహ వా సంస్థితం నిశాం||13|| ద్రాక్షారసం రసం వేక్షోర్గుడూచ్యంబు పయోఽపి వా| జంబ్వామ్రపల్లవోశీరవటశుంగావరోహజః||14|| క్వాథః క్షౌద్రయుతః పీతః శీతో వా వినియచ్ఛతి| ఛర్దిం జ్వరమతీసారం మూర్చ్ఛాం తృష్ణాం చ దుర్జయాం||15|| ధాత్రీరసేన వా శీతం పిబేన్ముద్గదలాంబు వా| కోలమజ్జసితాలాజామక్షికావిట్కణాంజనం||16|| లిహ్యాత్క్షౌద్రేణ పథ్యాం వా ద్రాక్షాం వా బదరాణి వా| |17|
View original
| पित्तजायां विरेकार्थं द्राक्षेक्षुस्वरसैस्त्रिवृत्||१०|| सर्पिर्वा तैल्वकं योज्यं वृद्धं च श्लेष्मधामगम्| ऊर्ध्वमेव हरेत् पित्तं स्वादुतिक्तैर्विशुद्धिमान्||११|| पिबेन्मन्थं यवागूं वा लाजैः समधुशर्कराम्| मुद्गजाङ्गलजैरद्याद्व्यञ्जनैः शालिषष्टिकम्||१२|| मृद्भृष्टलोष्टप्रभवं सुशीतं सलिलं पिबेत्| मुद्गोशीरकणाधान्यैः सह वा संस्थितं निशाम्||१३|| द्राक्षारसं रसं वेक्षोर्गुडूच्यम्बु पयोऽपि वा| जम्ब्वाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहजः||१४|| क्वाथः क्षौद्रयुतः पीतः शीतो वा विनियच्छति| छर्दिं ज्वरमतीसारं मूर्च्छां तृष्णां च दुर्जयाम्||१५|| धात्रीरसेन वा शीतं पिबेन्मुद्गदलाम्बु वा| कोलमज्जसितालाजामक्षिकाविट्कणाञ्जनम्||१६|| लिह्यात्क्षौद्रेण पथ्यां वा द्राक्षां वा बदराणि वा| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తజాయాం ఛర్ద్యాం విరేకార్థం-విరేకప్రయోజనాయ, ద్రాక్షేక్షుస్వరసైస్త్రివృద్దేయా| తైల్వకం వా సర్పిర్యోజ్యం| పిత్తజే ఛర్దిషి వృద్ధం శ్లేష్మధామగం పిత్తమూర్ధ్వమేవ హరేత్-వమనం తత్ర దేయమిత్యర్థః| కైర్ద్రవ్యైః ? స్వాదుతిక్తైః| ఆతురో విశుద్ధిమాన్-కృతవమనవిరేకో లాజైర్మంథం పిబేత్| కింభూతం ? సమధుశర్కరం, అథవా యవాగూం లాజైః సమధుశర్కరాం పిబేత్| సమధుశర్కరశ్చ సమధుశర్కరా చేతి "పుమాన్ స్త్రియా" ఇత్యేకశేషః| తథా, ముద్గజైర్వ్యంజనైర్జాంగలమాంసై (మాంసజై)శ్చ వ్యంజనైః శాలిషష్టికమద్యాత్| మృద్భృష్టలోష్టజం సుశీతలం జలం పిబేత్| ముద్గాదిభిర్వా సహ నిశాం స్థితం జలం పిబేత్| ద్రాక్షారసాదిం వా యథాయోగం పిబేత్| జంబ్వామ్రాదిజః క్వాథః క్షౌద్రాన్వితః శీతో వా-శీతకషాయః, పీతః క్షౌద్రయుతశ్ఛర్ద్యాదీన్ హంతి| ముద్గదలైః శృతమంబు ముద్గదలాంబు, తద్ధాత్రీరసేన సహ పిబేత్| అథవా ముద్గదలానామంబు ముద్గదలాంబు, శీతం-శీతకషాయం, పిబేత్| కోలాదికం క్షౌద్రేణ లిహ్యాత్| పథ్యాం వా క్షౌద్రేణ లిహ్యాత్| ద్రాక్షాం వా బదరాణి వా లిహ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- [ పిత్తచ్ఛర్ద్యౌషధమాహ-పిత్తజాయామితి|] సమధుశర్కరం లాజమంథం లాజయవాగూం వా సమధుశర్కరాం| వ్యంజనైః-యూషరసాద్యైః| శమనమాహ-మృద్భృష్టలోష్టప్రభవమితి| అన్యదాహ-ముద్గోశీరకణాధాన్యైరితి| శమనచతుష్టయమాహ-ద్రాక్షారసమితి| అన్యదాహ-జంబవామ్రేతి| శీతో వా-శీతకషాయో వా| అన్యదాహ-ధాత్రీరసేనేతి| శీతం-చందనం| అన్యదాహ-ముద్గదలాంబు వేతి| ముద్గదలాంబు-ముద్గశకలవ్కాథం| అన్యదాహ-కోలమజ్జేతి| లేహత్రయమాహ-క్షౌద్రేణేతి| సంగ్రహే (చి. అ. 8)- "కోలాస్థిమజ్జాస్త్రోతోజలాజోత్పలరజాంసి వా| పిబేచ్ఛీతాంబునాశాలిస్వర్ణగైరికజం రజః|| పిష్టం వా చందనద్రాక్షామాంసీసేవ్యాంబుగైరికం| శాలితడులతోయేన పిబేద్వా ససితామధు|| మధూకమధుకద్రాక్షాకమలామలకాంబుదం| ససారివాపరూషాఖ్యం మూర్వాం వా మాక్షికాన్వితాం|| మధుకం సాత్మగుత్పం వా శీతం ధాత్రీరసేన వా|" ఇతి|
Adhikarana కఫజాయాం ఛర్ద్యాం నింబాది వమనం, కఫజాయాం ఉపవాసః, కఫజాయాం ఆరగ్వధాదినిర్యూహః, కఫజాయాం మంథాః, అన్నం రాగాః, కఫజాయాం మనఃశిలాదిలేహః, కఫజాయాం కపిత్థయోగః, కఫజాయాం దురాలభాలేహః, కఫజాయాం మరిచాదిలేహః (౧౭-౨౧) · Śloka ౨౧
| కఫజాయాం వమేన్నింబకృష్ణాపిండీతసర్షపైః||17|| యుక్తేన కోష్ణతోయేన, దుర్బలం చోపవాసయేత్| ఆరగ్వధాదినిర్యూహం శీతం క్షౌద్రయుతం పిబేత్||18|| మంథాన్ యవైర్వా బహుశశ్చ్ఛర్దిఘ్నౌషధభావితైః| కఫఘ్నమన్నం హృద్యం చ రాగాః సార్జకభూస్తృణాః||19|| లీఢం మనఃశిలాకృష్ణామరిచం బీజపూరకాత్| స్వరసేన కపిత్థస్య సక్షౌద్రేణ వమిం జయేత్||20|| ఖాదేత్కపిత్థం సవ్యోషం, మధునా వా దురాలభాం| లిహ్యాన్మరిచచోచైలాగోశకృద్రసమాక్షికం||21||
View original
| कफजायां वमेन्निम्बकृष्णापिण्डीतसर्षपैः||१७|| युक्तेन कोष्णतोयेन, दुर्बलं चोपवासयेत्| आरग्वधादिनिर्यूहं शीतं क्षौद्रयुतं पिबेत्||१८|| मन्थान् यवैर्वा बहुशश्च्छर्दिघ्नौषधभावितैः| कफघ्नमन्नं हृद्यं च रागाः सार्जकभूस्तृणाः||१९|| लीढं मनःशिलाकृष्णामरिचं बीजपूरकात्| स्वरसेन कपित्थस्य सक्षौद्रेण वमिं जयेत्||२०|| ख़ादेत्कपित्थं सव्योषं, मधुना वा दुरालभाम्| लिह्यान्मरिचचोचैलागोशकृद्रसमाक्षिकम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫజాయాం ఛర్ద్యాం నింబాదిభిర్యుక్తేన కోష్ణజలేన వమేత్| దుర్బలం చ నరముపవాసయేత్| ఆరగ్వధాదినిర్యూహం శీతం క్షౌద్రాన్వితం పిబేత్| బహూన్ వారాన్ ఛర్దిఘ్నౌషధభావితైర్యవైర్మంథాన్ పిబేత్| కఫఘ్నమన్నం హృద్యం చ భుక్తం సద్వమిం జయేత్| రాగాః సకుఠేరకభూస్తృణా వమిం జయంతి పీతాః| మనఃశిలాదికం బీజపూరకరసేన సక్షౌద్రేణ వమిం జయేత్| కపిత్థస్య వా రసేన మాక్షికాన్వితేన మనఃశిలాదికం లీఢం వమిం జయేత్| కపిత్థం వా సత్రికటుకం మధునా ఖాదేత్| ధన్వయవాసం వా మధునా లిహ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కఫచ్ఛర్ద్యౌషధమాహ-కఫజాయామితి| పిండీతో-మదనః| ఉపవాసమాహ-దుర్బలం చోపవాసయేదితి| దుర్బలం-వమనాసమర్థం| శమనమాహ-ఆరరగ్వధాదినిర్యూహమితి| సంగ్రహే (చి. అ. 8)- " త్రిఫలాకణచవ్యాద్వా పేయాం పత్రైః కరంజజైః|" ఇతి| త్రిఫలాదిభ్యః వ్కాథం సక్షౌద్రం, కరంజపత్రపేయాం వా సక్షౌద్రాం| అన్యదాహ-మంథాన్ యవైర్వేతి| భోజనమాహ-కఫఘ్నమన్నమితి| శమనమాహ-లీఢమితి| అన్యదాహ-ఖాదేదితి| అన్యదాహ-మధునా వేతి| అన్యదాహ-లిహ్యాదితి| చోచం-లవంగత్వక్| సంగ్రహే (చి. అ. 8)- " సముస్తాం మధునా శృంగీం కోలామ్లం వా సజాంబవం| తద్వద్విడంగత్రిఫలం విడంగపరిపేలవం||" ఇతి| యోగరత్నే-"పిష్ట్వా ధాత్రీఫలం లాక్షాం శర్కరాం చ పలోన్మితాం| దత్వా మధు పలం చాత్ర కుడవం సలిలస్య చ|| వాససా గాలితం పీతం హంతి ఛర్దిం త్రిదోషజాం|| సారివోశీరమధుకకుస్తుంబరుఫలాని చ| యుక్త్యా శ్రావ్యజలం దేయం మధునా ఛర్దినాశనం|| కృతం గుడూచ్యా విధివత్కషాయం హిమసంజ్ఞితం| తిసృష్వపి భవేత్పథ్యం మాక్షికేణ సమన్వితం|| కపిత్థరససంయుక్తాం పిప్పలీం మాక్షికాన్వితాం| ముహుర్ముహుర్నరో లీఢ్వా ఛర్దిభ్యః ప్రతిముచ్యతే|| ధాత్రీముస్తకచూర్ణం తు మధునా పరిమిశ్రితం| ప్రలిహన్ ప్రాతరుత్థాయ ఛర్ద్యతే సుఖమాప్నుయాత్|| ప్రియంగుచందనోశీరశతపుష్పాయవైః సమైః| కల్కం సముస్తకం లిహ్యాచ్ఛర్దిఘ్నం మధుసంయుతం|| కుష్ఠం నాగరసమ్మిశ్రం లిహ్యాచ్చూర్ణం సమం తతః| ప్రాతరుత్థాయ తోయేన ఛర్ద్యామయహరం పరం|| యష్ట్యాహ్వం చందనోపేతం సమ్యక్క్షీరప్రపేషితం| తేనైవాలోడ్య పాతవ్యం రుధిరచ్ఛర్దినాశనం|| మాతులుంగరసో లాజాశర్కరామధుసంయుతః| పిప్పలీచూర్ణసంయుక్తః శ్రేష్ఠశ్చ్ఛర్దినివారణః|| జాత్యా రసః కపిత్థస్య పిప్పలీమరిచాన్వితః| క్షౌద్రేణ యుక్తః శమయేల్లేహోఽయం ఛద్రిముల్బణాం|| సౌవర్చలమజాజ్యశ్చ శర్కరా మరిచాని చ| క్షౌద్రేణ సంయుతం చుర్ణం శ్రేష్ఠం ఛర్దినివారణం|| విదలాని చ ముద్గానాం పిప్పల్యశ్చైవ కుట్టితాః| ప్రస్త్రుతం సలిలం పేయం ఛర్ద్యాం మధుసమన్వితం| జబ్వామ్రసారో ముస్తం చ మాచీద్రాక్షా (?) చ సాధయేత్| కషాయో మధుసంయుక్తః పేయశ్చ్ఛర్దితృషాపహః|| ఫల్గుప్రవాలం మరిచం మధుకం నీలముత్పలం| క్షుణ్ణం శీతకషాయోఽయం తృష్ణాచ్ఛర్దినివారణః|| ఏతైరేవౌషధైః సిద్ధాం లాజపేయాం పిబేన్నరః| సశర్కరాం మధుయుతాం తృష్ణాచ్ఛర్దినివారిణీం|| అర్ధోదకం నిషేవేత మాక్షికేణాథవా పయః| తుష్ణాఛర్దిప్రశమనం జాంగలం రసమేవ వా|| క్షీరిణాం చైవ వృక్షాణాం శుంగాన్ లిహ్యాత్సుకుట్టితాన్| పిప్పలీమధుసంయుక్తాన్ తృష్ణాఛర్దినివారణాన్||" ఇతి| [సిద్ధసారే (ఛర్ద్యధికారే శ్లో. 22)]-" లాజాకపిత్థమధుమాగధికోషణానాం క్షౌద్రాభయాత్రికటుధాన్యకజీరకాణాం| పథ్యామృతామరిచమాక్షికపిప్పలీనాం లేహాస్త్రయః సకలవమ్యరుచిప్రశాంత్యై|| ఏలాలవంగగజకేసరకోలమజ్జాలాజాప్రియంగుఘనచందనపిప్పలీనాం| చూర్ణాని మాక్షికసితాసహితాని లీఢ్వాఛర్దిం నిహంతి కఫమారుతపిత్తజాతాం|" "లాజసైంధవసంయుక్తమామ్రబీజం సమాలిహేత్| మధునా ఛర్దినాశాయ క్షిప్రం సుఖమవాంపుయాత్||" (వంగ. ఛర్ద్య. శ్లో. 49)- "అశ్వత్థవల్కలం శుష్కం ద్గ్ధ్వా నిర్వాపితం జలే| తజ్జలం పానమాత్రేణ ఛర్దిం జయతి దుస్తరాం||" "విజయాతివిషావ్కాథశ్ఛర్దిహృచ్ఛూలనాశనః||" (వంగ. ఛర్ద్య. శ్లో. 57)- " ఆమ్రాస్థిబిల్వనిర్యూహః పీతః సమధుశర్కరః| నిహన్యాచ్ఛర్ద్యతీసారం వైశ్వానర ఇవాహుతిం||" ఇతి|
Adhikarana ద్విష్టార్థజాయామౌషధం (౨౨) · Śloka ౨౨
అనూకూలోపచారేణ యాతి ద్విష్టార్థజా శమం| |22|
View original
अनूकूलोपचारेण याति द्विष्टार्थजा शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్విషార్థజా ఛర్దిర్మనసోఽనుకూలోపచారేణ శామ్యతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్విష్టార్థఛర్ద్యౌషధమాహఅనుకూలోపచారేణేతి|-
Adhikarana కృమిజాయామౌషధం, శేషచ్ఛర్దిరోగాణామౌషధం, ఛర్ద్యుపద్రవాణామౌషధం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
| కృమిజా కృమిహృద్రోగగదితైశ్చ భిషగ్జితైః||22|| యథాస్వం పరిశేషాశ్చ, తత్కృతాశ్చ తథాఽఽమయాః| |23|
View original
| कृमिजा कृमिहृद्रोगगदितैश्च भिषग्जितैः||२२|| यथास्वं परिशेषाश्च, तत्कृताश्च तथाऽऽमयाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృమిభ్యో జాతా ఛర్దిః కృమిహృద్రోగగదితైరౌషధైః శమం యాతి| న కేవలం కృమిజా ఛర్దిరేవ శమం యాతి| యథాస్వం పరిశేషా అప్యామయాః-కృమిహృద్రోగకృతాః, తేఽపి కృమిహృద్రోగగదితైర్భేషజైః శమం యాంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కృమిర్చ్ఛర్ద్యౌషధమాహ-క్రిమిజా ఇతి| తృష్ణా (శేష) చ్ఛర్ద్యామయాదీనామౌషధమాహ-యథాస్వం పరిశేషాశ్చేతి| యథాస్వం-కారణభూతరోగానుసారేణ అనుబంధిదోషానుసారేణ వా| పరిశేషాః-ఉక్తేభ్యోన్యాః| ఛర్ద్యుపద్రవాణామౌషధమాహ-తత్కృతాశ్చేతి| తత్కృతాః-ఛర్దికృతాః| తథా-యథాస్వం|
Adhikarana ప్రసక్తాయాం ఛర్ద్యామౌషధం (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
ఛర్దిప్రసంగేన హి మాతరిశ్వా ధాతుక్షయాత్కోపముపైత్యవశ్యం| కుర్యాదతోఽస్మిన్ వమనాతియోగ- ప్రోక్తం విధిం స్తంభనబృంహణీయం||23|| సర్పిర్గుడా మాంసరసా ఘృతాని కల్యాణకత్ర్యూషణజీవనాని| పయాంసి పథ్యోపహితాని లేహాశ్ఛర్దిం ప్రసక్తాం ప్రశమం నయంతి||24|| ఇతి ఛర్దిచికిత్సితం|25|
View original
छर्दिप्रसङ्गेन हि मातरिश्वा धातुक्षयात्कोपमुपैत्यवश्यम्| कुर्यादतोऽस्मिन् वमनातियोग- प्रोक्तं विधिं स्तम्भनबृंहणीयम्||२३|| सर्पिर्गुडा मांसरसा घृतानि कल्याणकत्र्यूषणजीवनानि| पयांसि पथ्योपहितानि लेहाश्छर्दिं प्रसक्तां प्रशमं नयन्ति||२४|| इति छर्दिचिकित्सितम्|२५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హి-యస్మాత్, ఛర్దిప్రసంగేన-అనుబంధేన, యో ధాతుక్షయః తస్మాద్ధేతోర్మాతరిశ్వా అవశ్యం కోపమాయాతి| అతో హేతోర్వమనాతియోగప్రోక్తం విధిం స్తంభనం బృంహణం చ కుర్యాత్, న పునస్తదుక్తమన్యం విధిం| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| తథా, సర్పిర్గుడాదయో దోషదూష్యానురోధతో యథాకాలముపయుక్తాశ్ఛర్దిం ప్రసక్తాం శమయంతి| ఉపజాతివృత్తం| తంత్రాంతరే(?)చోక్తం (హృ.క.అ.3/25)-"అంజనం చందనోశీరమజాసృక్శర్కరోదకం| లాజచూర్ణైః పిబేన్మంథమతియోగహరం పరం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ప్రసక్తచ్ఛర్ద్యౌషధమాహ-ఛర్దిప్రసంగేనేతి| సంగ్రహే (చి. అ. 7)- "త్వరమాణో జయేచ్ఛర్దిం ప్రసక్తామనుబంధనీం| కోష్ఠాశ్రయా మహామర్మపీడాకరతరా హి సా|| న చాన్నేన వినా కాయస్తన్మయో వర్తతేఽపి చ| ధాతుక్షయోఽతివమథౌ సమీరణసమీరణాత్|| నియతం జాయతే తస్మాద్ద్రుతమత్ర ప్రయోజయేత్ ధాన్వంతరం త్ర్యూషణం వా దోషదేహానురోధతః||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదసాయనే| ఛర్దిప్రకరణం నామ సామస్త్యేన నిరూపితం||
Adhikarana వాతజే హ్రద్రోగే మస్త్వాది తైలం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
ఛర్దిచికిత్సితాదనంతరం హృద్రోగసాధనముచ్యతే, హృద్రోగశబ్దశ్రవణసంబంధాత్| అథ హృద్రోగచికిత్సితం| | హృద్రోగే వాతజే తైలం మస్తుసౌవీరతక్రవత్||25|| పిబేత్సుఖోష్ణం సబిడం గుల్మానాహార్తిజిచ్చ తత్| |26|
View original
छर्दिचिकित्सितादनन्तरं हृद्रोगसाधनमुच्यते, हृद्रोगशब्दश्रवणसम्बन्धात्| अथ हृद्रोगचिकित्सितम्| | हृद्रोगे वातजे तैलं मस्तुसौवीरतक्रवत्||२५|| पिबेत्सुख़ोष्णं सबिडं गुल्मानाहार्तिजिच्च तत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతజే హృద్రోగే తైలం సుఖోష్ణం-కించిదుష్ణం, పిబేత్| కింభూతం ? మస్తుసౌవీరతక్రాణి విద్యంతే యస్మింస్తదేవం| తథా సహ బిడలవణేన సబిడం, గుల్మాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథహృద్రోగచికిత్సితం| తత్ర వాతజౌషధమాహ-హృద్రోగ ఇతి| సౌవీరం-కాంజికం| మస్త్వాదిత్రయం ద్రవ్యం| బిడం కల్కః|
Adhikarana వాతజే హృద్రోగే లవణతైలం (౨౬) · Śloka ౨౬
| తైలం చ లవణైః సిద్ధం సమూత్రామ్లం తథాగుణం||26||
View original
| तैलं च लवणैः सिद्धं समूत्राम्लं तथागुणम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లవణైః-పంచభిః సైంధవాదిభిః, గోమూత్రేణ కాంజికేన చ తైలం సామాన్యపరిభాషయా పక్వం తథాగుణం-గుల్మాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యదాహ-తైలమితి| అమ్లం-కాంజికం|
Adhikarana వాతజే హృద్రోగే బిల్వాదితైలం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
బిల్వం రాస్నాం యవాన్ కోలం దేవదారుం పునర్నవాం| కులత్థాన్ పంచమూలం చ పక్త్వా తస్మింపచేజ్జలే||27|| తైలం తన్నావనే పానే బస్తౌ చ వినియోజయేత్| |28|
View original
बिल्वं रास्नां यवान् कोलं देवदारुं पुनर्नवाम्| कुलत्थान् पञ्चमूलं च पक्त्वा तस्मिन्पचेज्जले||२७|| तैलं तन्नावने पाने बस्तौ च विनियोजयेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బిల్వాదీని జలే పక్త్వా తస్మిన్ జలే క్వాథీభూతే తైలం పచేత్| తత్తైలం నస్యే పానేఽనువాసనే చ వినియోజయేత్| తచ్చ పూర్వసమం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యదాహ-బిల్వమితి|
Adhikarana వాతజే హృద్రోగే శుంఠ్యాదిఘృతం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| శుంఠీవయస్థాలవణకాయస్థాహింగుపౌష్కరైః||28|| పథ్యయా చ శృతం పార్శ్వహృద్రుజాగుల్మజిద్ఘృతం| |29|
View original
| शुण्ठीवयस्थालवणकायस्थाहिङ्गुपौष्करैः||२८|| पथ्यया च शृतं पार्श्वहृद्रुजागुल्मजिद्घृतम्| |२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుంఠ్యాదిభిః పక్వం చ ఘృతం పార్శ్వహృద్రుజాదిజిత్| వయస్థా-ఆమలకీ| కాయస్థా-కాకోలీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఘృతమాహశుంఠీకయస్థాలవణవవయస్థాహింగుపౌష్కరైరితి| కయస్థా-తులసీ| వయస్థా-గుడూచీ|
Adhikarana వాతజే హృద్రోగే సౌవర్చలాదిఘృతం (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
| సౌవర్చలస్య ద్విపలే పథ్యాపంచాశదన్వితే||29|| ఘృతస్య సాధితః ప్రస్థో హృద్రోగశ్వాసగుల్మజిత్| |30|
View original
| सौवर्चलस्य द्विपले पथ्यापञ्चाशदन्विते||२९|| घृतस्य साधितः प्रस्थो हृद्रोगश्वासगुल्मजित्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సౌవర్చలస్య పలద్వయే పథ్యాపంచాశద్యుక్తే సాధితో ఘృతప్రస్థో హృద్రోగాదిజిత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యదాహ-సౌవర్చలస్యేతి|
Adhikarana వాతజే దాడిమాదిచూర్ణం (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
| దాడిమం కృష్ణలవణం శుంఠీ హింగ్వమ్లవేతసం||30|| అపతంత్రకహృద్రోగశ్వాసఘ్నం చూర్ణముత్తమం| |31|
View original
| दाडिमं कृष्णलवणं शुण्ठी हिङ्ग्वम्लवेतसम्||३०|| अपतन्त्रकहृद्रोगश्वासघ्नं चूर्णमुत्तमम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- చూర్ణమాహ-దాడీమమితి| అపతంత్రకో-వాతవ్యాధినిదానోక్తః|
Adhikarana వాతజే పుష్కరాదికల్కః (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
| పుష్కరాహ్వశఠీశుంఠీబీజపూరజటాభయాః||31|| పీతాః కల్కీకృతాః క్షారఘృతామ్లలవణైర్యుతాః| వికర్తికాశూలహరాః|32|
View original
| पुष्कराह्वशठीशुण्ठीबीजपूरजटाभयाः||३१|| पीताः कल्कीकृताः क्षारघृताम्ललवणैर्युताः| विकर्तिकाशूलहराः|३२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పుష్కరాహ్వాదయః కల్కీకృతాః-పిష్టాః, తథా ఘృతాదియుక్తాః పీతా వికర్తికాశూలహరాః| వికర్తికా-హృదయస్యావర్తచ్ఛేదనికా ఇవ రుగ్విశేషః| హృద్రోగప్రసంగాదేతచికిత్సాఽప్యుక్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అన్యదాహ పుషరాహ్వేతి| వికర్తికాశూలం-హృదయచ్ఛేదనమివ|
Adhikarana వాతజే యవాన్యాదిక్వాథః,వాతజే యవక్షారాదిపానం (౩౨-౧.౫) · Śloka ౧
క్వాథః కోష్ణశ్చ తద్గుణః||32|| యవానీలవణక్షారవచాజాజ్యౌషధైః కృతః| సపూతిదారుబీజాహ్వపలాశశఠిపౌష్కరైః||33|| (యవక్షారో యవానీ చ పిబేదుష్ణేన వారిణా| ఏతేన వాతజం శూలం గుల్మం చైవ చిరోత్థితం||1|| భిద్యతే సప్తరాత్రేణ పవనేన యథా ఘనః| )||1.5||
View original
क्वाथः कोष्णश्च तद्गुणः||३२|| यवानीलवणक्षारवचाजाज्यौषधैः कृतः| सपूतिदारुबीजाह्वपलाशशठिपौष्करैः||३३|| (यवक्षारो यवानी च पिबेदुष्णेन वारिणा| एतेन वातजं शूलं गुल्मं चैव चिरोत्थितम्||१|| भिद्यते सप्तरात्रेण पवनेन यथा घनः| )||१.५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్వాథశ్చ కోష్ణో యవాన్యాదిభిర్దేవదారుసహితైస్తద్గుణో వికర్తికాశూలహరః| ఔషధం-శుంఠీ| బీజహ్వః-బీజసారం, బీజపూరకమిత్యన్యే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్వాథమాహ-క్వాథ ఇతి| ఔషధం-శుంఠీ| పూతీకరంజః| బీజాహ్వో-బీజపూరః| యవాన్యాదిభిః సహ పేయః| సః-క్వాథః, పూత్యాదిభిః కృతః| వంగసేనే (హృదయరోగాధికారే శ్లో. 10)- "క్వాథః కృతః పౌష్కరమాతులుంగపలాశపూతీకశఠీసురాహ్వైః| స నాగరాజాజివచాయవాభిః సక్షార ఉష్ణో లవణశ్చ పేయః||" ఇతి వచనమూలేయం వ్యాఖ్యా|
Adhikarana వాతజే పంజకోలాదిచూర్ణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
పంచకోలశఠీపథ్యాగుడబీజాహ్వపౌష్కరం| వారుణీకల్కితం భృష్టం యమకే లవణాన్వితం||34|| హృత్పార్శ్వయోనిశూలేషు ఖాదేద్గుల్మోదరేషు చ| |35|
View original
पञ्चकोलशठीपथ्यागुडबीजाह्वपौष्करम्| वारुणीकल्कितं भृष्टं यमके लवणान्वितम्||३४|| हृत्पार्श्वयोनिशूलेषु ख़ादेद्गुल्मोदरेषु च| |३५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచకోలాదికం వారుణ్యా-ప్రసన్నయా సురయా, కల్కితంపిష్టం, యమకే భృష్టం సైంధవయుతం హృదాదిశూలేషు గుల్మాదిషు చ ఖాదేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- చూర్ణమాహ-పంచకోలేతి|
Adhikarana వాతజే స్నేహస్వేదౌ (౩౫) · Śloka ౩౫
| స్నిగ్ధాశ్చేహ హితాః స్వేదాః సంస్కృతాని ఘృతాని చ||35||
View original
| स्निग्धाश्चेह हिताः स्वेदाः संस्कृतानि घृतानि च||३५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇహ-వాతజే హృద్రోగే, స్వేదాశ్చ స్నిగ్ధా హితాః| ఘృతాని పక్వాని వా (చ)|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నేహస్వేదావాహ-స్నిగ్ధాశ్చేతి| ఘృతాని స్నేహనార్థం|
Adhikarana వాతజే పంచమూలాదిపానపంచకం (౩౬) · Śloka ౩౬
లఘునా పంచమూలేన శుంఠ్యా వా సాధితం జలం| వారుణీదధిమండం వా ధాన్యామ్లం వా పిబేత్తృషి||36||
View original
लघुना पञ्चमूलेन शुण्ठ्या वा साधितं जलम्| वारुणीदधिमण्डं वा धान्याम्लं वा पिबेत्तृषि||३६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృషి సత్యాం హ్రస్వేన పంచమూలేన శుంఠ్యా వా సాధితం జలం పిబేత్| వారుణీమండం వా దధిమండం వా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పానపంచకమాహ-లఘునేతి|
Adhikarana ఉక్తానామౌషధానాం విషయః (౩౭) · Śloka ౩౭
సాయామస్తంభశూలామే హృది మారుతదూషితే| క్రియైషా|37|
View original
सायामस्तम्भशूलामे हृदि मारुतदूषिते| क्रियैषा|३७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆయామః-ఆక్షేపః, సహ ఆయామాదిభిర్వర్తతే యద్ హృదయం తస్మింస్తథావిధే హృది తథా మారుతదూషితే సతి క్రియైషాచికిత్సేయం పూర్వోక్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉక్తానామౌషధానాం విషయమాహ-సాయామస్తంభశూలామ ఇతి| ఆయామః-ఆకర్షణమివ|
Adhikarana సద్రవాయామప్రమోహే వాతహృద్రోగే తిత్తిర్యాదిరసాః (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
| సద్రవాయామప్రమోహే తు హితా రసాః||37|| స్నేహాఢ్యాస్తిత్తిరిక్రౌంచశిఖివర్తకదక్షజాః| |38|
View original
| सद्रवायामप्रमोहे तु हिता रसाः||३७|| स्नेहाढ्यास्तित्तिरिक्रौञ्चशिख़िवर्तकदक्षजाः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సద్రవాయామప్రమోహే పునః హృది మారుతదూషితే రసాస్తిత్తిర్యాదిజాః| స్నేహాద్యాః-బహుస్నేహాః, హితాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విషయాంతరభేషజమాహ-సద్రవాయామప్రమోహే త్వితి|
Adhikarana సద్రవాయామప్రమోహే బలాతైలాదిస్నేహచతుష్కం (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯
| బలాతైలం సహృద్రోగః పిబేద్వా సుకుమారకం||38|| యష్ట్యాహ్వశతపాకం వా మహాస్నేహం తథోత్తమం| |39|
View original
| बलातैलं सहृद्रोगः पिबेद्वा सुकुमारकम्||३८|| यष्ट्याह्वशतपाकं वा महास्नेहं तथोत्तमम्| |३९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సహృద్రోగో నరో బలాతైలం పిబేత్| సుకుమారకం వా-ప్రమేహోక్తం ఘృతం, యష్ట్యాహ్వం చ తచ్ఛతపాకం చ యష్ట్యాహ్వశతపాకం-శతకృత్వః పక్వం తత్తైలం వాతశోణితోక్తం (హృ.చి.అ.22/41) పిబేత్| మహాసేణం తథోత్తమం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నేహచతుష్కమాహ-బలాతైలమితి| బలాతైలంశారీరకే గర్భవ్యాపద్యుక్తం (హృ. శా.అ. 2/47) , వాతరక్తోక్తం వా బలాకషాయకల్కాభ్యాం శతం సహస్రం వా వారాభ్యక్తం (హృ. చి. అ. 22/45)| సుకుమారకం-వృద్ధ్యుక్తం ఘృతైరండతైలయమకం (హృ. చి. అ. 13/41) , తైలమేవ వా తంత్రాంతరోక్తరాజయక్ష్మణి సంగృహీతం| యష్ట్యాహ్వశతపాకం-యష్టీమధుకల్కకషాయాభ్యాం శతం వారాన్ పక్వం| ఉత్తమం మహాస్నేహం-వాతవ్యాధ్యుక్తమపంత్రకే (హృ. చి. అ. 21/28)|
Adhikarana సద్రవాయామప్రమోహే రాస్నాదిమహాస్నేహః (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౧
తదేవ చాహ | రాస్నాజీవకజీవంతీబలావ్యాఘ్రీపునర్నవైః||39|| భారంగీస్థిరావచావ్యోషైర్మహాస్నేహం విపాచయేత్| దధిపాదం తథామ్లైశ్చ లాభతః స నిషేవితః||40|| తర్పణో బృంహణో బల్యో వాతహృద్రోగనాశనః| |41|
View original
तदेव चाह | रास्नाजीवकजीवन्तीबलाव्याघ्रीपुनर्नवैः||३९|| भार्ङ्गीस्थिरावचाव्योषैर्महास्नेहं विपाचयेत्| दधिपादं तथाम्लैश्च लाभतः स निषेवितः||४०|| तर्पणो बृंहणो बल्यो वातहृद्रोगनाशनः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రాస్నాదిభిః కల్కీకృతైర్మహాస్నేహం దధిపాదం విపాచయేత్| దధిపాదం చ దఘ్నః పాదః-చతుర్థభాగప్రమాణో, యస్మింస్తథాభూతం| తథా, అమ్లైః-కాంజికాదిభిః, లాభతో-యథాలాభం| అనయైవ కల్పనయా సః-మహాస్నేహో, నిషేవితస్తర్పణో బృంహణో బల్యో వాతహృద్రోగఘ్నశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మహాస్నేహాంతరమాహ-రాస్నాజీవకేతి| దధిపాదం-పాదాంశేన దధ్నా యుక్తం|
Adhikarana దీప్తేఽంగౌ క్షీరాది హితం (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
| దీప్తేఽగ్నౌ సద్రవాయామే హృద్రోగే వాతికే హితం||41|| క్షీరం దధిగుడః సర్పిరౌదకానూపమామిషం| |42|
View original
| दीप्तेऽग्नौ सद्रवायामे हृद्रोगे वातिके हितम्||४१|| क्षीरं दधिगुडः सर्पिरौदकानूपमामिषम्| |४२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దీప్తేఽగ్నౌ సతి వాతహృద్రోగే సద్రవాయామే సహ ద్రవేణ-కంపనేన, ఆయామేన చ వర్తతే యస్తస్మింస్తథాభూతే క్షీరాది హితం| ఔదకామిషం-మత్స్యాదిమాంసం, ఆనూపామిషం-గ్రామ్యవరాహాదిజం మాంసం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- విషయాంతరభేషజమాహ-దీప్తేఽగ్నావితి|
Adhikarana శేషేషు హృద్రోగేష్వేతదహితం (౪౨-౪౩) · Śloka ౪౩
| ఏతాన్యేవ చ వర్జ్యాని హృద్రోగేషు చతుర్ష్వపి||42|| శేషేషు, స్తంభజాడ్యామసంయుక్తేఽపి చ వాతికే| |43|
View original
| एतान्येव च वर्ज्यानि हृद्रोगेषु चतुर्ष्वपि||४२|| शेषेषु, स्तम्भजाड्यामसंयुक्तेऽपि च वातिके| |४३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతహృద్రోగం ముక్త్వాఽన్యేషు-శేషేషు, చతుర్షు హృద్రోగేష్వేతాని-క్షీరాదీని, వర్జ్యాని-న ప్రయోజ్యాని| న కేవలమేష్వేతాని వర్జ్యాని, యావత్స్తంభజాడ్యామసంయుక్తే వాతికేఽపి హృద్రోగ ఏతాని వర్జ్యాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- హృద్గోగాంతరే క్షీరాదీని నిషేధతి-ఏతాన్యేవేతి|
Adhikarana సకఫే హృద్రోగే విరేచనం (౪౩) · Śloka ౪౩
| కఫానుబంధే తస్మింస్తు రూక్షోష్ణామాచరేత్క్రియాం||43||
View original
| कफानुबन्धे तस्मिंस्तु रूक्षोष्णामाचरेत्क्रियाम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్మిన్-వాతికే హృద్రోగే, కఫానుబంధే తు సతి రూక్షోష్ణాం క్రియాం సేవేత|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సకఫే వాతహృద్రోగే భేషజమాహ-కఫానుబంధ ఇతి| యోగరత్నే-" నాగరం వా పిబేదుష్ణం కషాయం వహ్నివర్ధనం| కాసశ్వాసానిలహరం శూలహృద్రోగనాశనం|| పాఠాం వచాం యవక్షారమభయామమ్లవేతసం| దురాలభాం చిత్రకం చ త్ర్యూషణం లవణత్రయం|| శఠీ పుష్కరమూలం చ తిత్తిడీకం సదాడిమం| మాతులుంగ్యాశ్చ మూలాని సూక్ష్మచూర్ణాని కారయేత్|| సుఖోదకేన మద్యైర్వా చూర్ణాన్యేతాని పాచయేత్| అర్శః శూలం సహృద్రోగం గుల్మం చాపి వ్యపిహతి||" ఇతి| సంగ్రహే (చి. అ. 8.)- "త్ర్యూషణం త్రిఫలా పాఠా మధూకం మధుకం త్రుటీ| పంచమూలం లఘు బలే మేదే వృద్ధిః శతావరీ|| కండూకరీ తామలకీ జీవకశ్చాక్షసమ్మితైః| తైః పచేత్సర్పిషః ప్రస్థం దధ్నః ప్రస్థేన మాహిషాత్|| యుక్తం సిద్ధం చ మధునా తన్నిహంతి నిషేవితం| హృత్పాండుగ్రహణీపార్శ్వశ్వాసకాసహలీమకాన్||" ఇతి|
Adhikarana పిత్తజే విరేచనానంతరం పేయాదిక్రమః, పిత్తజేక్షతపిత్తజ్వరోక్తం శోధనం, పిత్తజే కట్వీమధుకకల్కః (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
పైత్తే ద్రాక్షేక్షునిర్యాససితాక్షౌద్రపరూషకైః| యుక్తో విరేకో హృద్యః స్యాత్క్రమః శుద్ధే చ పిత్తహా||44|| క్షతపిత్తజ్వరోక్తం చ బాహ్యాంతః పరిమార్జనం| కట్వీమధుకకల్కం చ పిబేత్ససితమంభసా||45||
View original
पैत्ते द्राक्षेक्षुनिर्याससिताक्षौद्रपरूषकैः| युक्तो विरेको हृद्यः स्यात्क्रमः शुद्धे च पित्तहा||४४|| क्षतपित्तज्वरोक्तं च बाह्यान्तः परिमार्जनम्| कट्वीमधुककल्कं च पिबेत्ससितमम्भसा||४५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పైత్తే హృద్రోగే ద్రాక్షేక్షునిర్యాసాదియుక్తో విరేకో హృద్యః స్యాత్| శుద్ధే సత్యనంతరం క్రమః పిత్తహా స్యాత్, స తు పేయాదికః కార్యః| క్షతే పిత్తజ్వరే చ యా బహిరంతశ్చ శుద్ధిరుక్తా సా చాత్ర కార్యా| కటుకీమధుకకల్కం శర్కరాన్వితమంభసా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తహృద్రోగస్యౌషధమాహ-పైత్తే ఇతి| విరేచఃత్రివృచ్చూర్ణః| విరేచకానంతరం పేయాదిక్రమమాహ-క్రమః శుద్ధే చ పిత్తహేతి| పిత్తహా-పిత్తఘ్నైః కృతః| అతిదేశమాహ-క్షతపిత్తజ్వరోక్తం చేతి| పరిమార్జనం-శోధనం, బాహ్యం పరిషేకేణ, అంతర్విరేకేణ| ఔషధాంతరమాహ-కట్వీమధుకకల్కమితి|
Adhikarana పిత్తజే శ్రేయస్యాదిఘృతం (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
శ్రేయసీశర్కరాద్రాక్షాజీవకర్షభకోత్పలైః| బలాఖర్జూరకాకోలీమేదాయుగ్మైశ్చ సాధితం||46|| సక్షీరం మాహిషం సర్పిః పిత్తహృద్రోగనాశనం| |47|
View original
श्रेयसीशर्कराद्राक्षाजीवकर्षभकोत्पलैः| बलाख़र्जूरकाकोलीमेदायुग्मैश्च साधितम्||४६|| सक्षीरं माहिषं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్రేయస్యాదిభిః సాధితం క్షీరాన్వితం మాహిషం సర్పిః పిత్తహృద్రోగఘ్నం| శ్రేయసీ-హస్తిపిప్పలీ| మాహిషఘృతస్యాత్ర నిర్దేశః శీతతమత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఘృతమాహ-శ్రేయసీతి| శ్రేయసీ-గజపిప్పలీ|
Adhikarana పిత్తజే ప్రపౌండరీకాది, పిత్తజే స్వాదువర్గకృతం ఘృతం, పిత్తజే అనువాసనబస్తిః (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
| ప్రపౌండరీకమధుకబిసగ్రంథికసేరుకాః||47|| సశుంఠీశైవలాస్తాభిః సక్షీరం విపచేద్ఘృతం| శీతం సమధు తచ్చేష్టం స్వాదువర్గకృతం చ యత్||48|| బస్తిం చ దద్యాత్సక్షౌద్రం తైలం మధుకసాధితం| |49|
View original
| प्रपौण्डरीकमधुकबिसग्रन्थिकसेरुकाः||४७|| सशुण्ठीशैवलास्ताभिः सक्षीरं विपचेद्घृतम्| शीतं समधु तच्चेष्टं स्वादुवर्गकृतं च यत्||४८|| बस्तिं च दद्यात्सक्षौद्रं तैलं मधुकसाधितम्| |४९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రపౌండరీకాదిభిః క్షీరయుతం పక్వం ఘృతం శీతీభుతం సన్మాక్షికోపేతం తచ్చేష్టమత్ర రోగే| స్వాదువర్గేణ-ద్రాక్షాదినా, యచ్చ కృతం తచ్చ హితం| తథా, బస్తిం మధుకసాధితం-మధుకేన పక్వం, మాక్షికాన్వితం దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఘృతాంతరమాహ-ప్రపౌండరీకేతి| శైవలః-శైవాలః| ఘృతాంతరమాహ-స్వాదువర్గకృతం చ యదితి| స్వాదువర్గోరసస్కంధేషూక్తః (హృ. సూ. అ. 10/22)| బస్తిమాహ-బస్తిం చేతి-అనువాసనం| వంగసేనే(హృదయరోగా. శ్లో. 18)- " అర్జునస్య త్వచా సిద్ధం క్షీరం యోజ్యం హృదామయే| సితయా పంచమూల్యా వా బలయా మధుకేన వా|| స్థిరాదికల్కవత్సర్పిః క్షీరేణేక్షురసేన వా| ద్రాక్షారసేన వా పక్వం పిత్తహృద్రోగనాశనం||" ఇతి|
Adhikarana పిత్తజే పిచుమందాదినా వమనం,పిత్తజే కులత్థాది అన్నపానం (౪౯-౫౦) · Śloka ౫౦
| కఫోద్భవే వమేత్స్విన్నః పిచుమందవచాంభసా||49|| కులత్థధన్వోత్థరసతీక్ష్ణమద్యయవాశనః| |50|
View original
| कफोद्भवे वमेत्स्विन्नः पिचुमन्दवचाम्भसा||४९|| कुलत्थधन्वोत्थरसतीक्ष्णमद्ययवाशनः| |५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫోద్భవే హృద్రోగే స్విన్నో నింబవచాభ్యాం క్వథితేన జలేన వమేత్ కులత్థజాంగలాదిరస(లరసాది)భుక్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కఫహృద్రోగౌషధమాహ-కఫోద్భవ ఇతి|
Adhikarana పిత్తజే వచాదిచూర్ణం, పిత్తజే పుష్కరాదిచూర్ణం, పిత్తజే అభయాదిక్వాథః (౫౦-౫౨) · Śloka ౫౨
| పిబేచ్చూర్ణం వచాహింగులవణద్వయనాగరాత్||50|| సైలాయవానకకణాయవక్షారాత్సుఖాంబునా| ఫలధాన్యామ్లకౌలత్థయూషమూత్రాసవైస్తథా||51|| పుష్కరాహ్వాభయాశుంఠీశఠీరాస్నావచాకణాత్| క్వాథం తథాఽభయాశుంఠీమాద్రీపీతద్రుకట్ఫలాత్||52||
View original
| पिबेच्चूर्णं वचाहिङ्गुलवणद्वयनागरात्||५०|| सैलायवानककणायवक्षारात्सुख़ाम्बुना| फलधान्याम्लकौलत्थयूषमूत्रासवैस्तथा||५१|| पुष्कराह्वाभयाशुण्ठीशठीरास्नावचाकणात्| क्वाथं तथाऽभयाशुण्ठीमाद्रीपीतद्रुकट्फलात्||५२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చూర్ణం వచాదిభ్య ఉష్ణోదకేన పిబేత్| యవానకో-యవానీభేదః| తథా, ఫలధాన్యామ్లదిభిర్వైకతరేణ(మేన)పిబేత్| తథా, పుష్కరాదేశ్చూర్ణం పూర్వోక్తైరుష్ణా(ంబ్వా)దిభిః పిబేత్| తథా, హరీతక్యాదేః క్వాథం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- చూర్ణమాహ-పిబేచ్చూర్ణమితి| సశబ్దః సహార్థే| యవానకః-అజమోదా| ఫలామ్లం ధాన్యామ్లం చ| షణ్ణాం ద్రవాణాం ప్రకృత్యాదివశాద్విషయ[వి]భాగః| క్వాథమాహ-పుష్కరాహ్వేతి| క్వాథాంతరమాహ-తథేతి| మాద్రీ-అతివిషా| పీరద్రుః-దార్వీ|
Adhikarana పిత్తజే రోహితకాదిలేహః (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
క్వాథే రోహితకాశ్వత్థఖదిరోదుంబరార్జునే| సపలాశవటే వ్యోషత్రివృచ్చూర్ణాన్వితే కృతః||53|| సుఖోదకానుపానశ్చ లేహః కఫవికారహా| |54|
View original
क्वाथे रोहितकाश्वत्थख़दिरोदुम्बरार्जुने| सपलाशवटे व्योषत्रिवृच्चूर्णान्विते कृतः||५३|| सुख़ोदकानुपानश्च लेहः कफविकारहा| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోహితకాదీనాం క్వాథే త్రికటుత్రివృచ్చూర్ణయుతే కృతో లేహ ఉష్ణోదకానుపానః కఫవికారహా| అర్శశ్చికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.8/104)-"తులాం దివ్యాంభసి పచేత్" ఇతి ప్రమాణానుసారేణ పరిమాణమత్ర నిరూపితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- లేహమాహ-క్వాథ ఇతి| రోహితకాదీనాం సప్తానాం క్వాథః| తస్య పునః పాకాద్ఘనీభావసమయే చూర్ణప్రక్షేపః|
Adhikarana పిత్తజే శ్లేష్మగుల్మోక్తఘృతాదీని, పిత్తజే శిలాహ్వాదిరసాయనాని (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫
| శ్లేష్మగుల్మోదితాజ్యాని క్షారాంశ్చ వివిధాన్ పిబేత్||54|| ప్రయోజయేచ్ఛిలాహ్వం వా బ్రాహ్మం వాఽత్ర రసాయనం| తథాఽఽమలకలేహం వా ప్రాశం వాఽగస్త్యనిర్మితం||55||
View original
| श्लेष्मगुल्मोदिताज्यानि क्षारांश्च विविधान् पिबेत्||५४|| प्रयोजयेच्छिलाह्वं वा ब्राह्मं वाऽत्र रसायनम्| तथाऽऽमलकलेहं वा प्राशं वाऽगस्त्यनिर्मितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫహృద్రోగే, శ్లేష్మగుల్మే యాని గదితాన్యాజ్యాని-సర్పీషి, తత్రైవోక్తాన్ క్షారాంశ్చ నానావిధాంస్తాన్ పిబేత్| శిలాజతు ప్రయోజయేత్| వా బ్రాహ్మం రసాయనం-రసాయనాధ్యాయోక్తం (హృ.ఉ.అ.39/15)| తథా, ఆమలకలేహం వా-రసాయనోక్తమేవ చ్యవనప్రాశాఖ్యం (హృ.ఉ.అ.39/33)| అథవా, ప్రాశం-లేహం, అగస్త్యనిర్మితం కాసచికిత్సితోక్తం (హృ.చి.అ.3/127), ప్రయోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అతిదిశతి-శ్లేష్మగుల్మోదితాజ్యానీతి| శిలాహ్వం-శిలాజతురసాయనం (హృ. ఉ. అ. 39/137) , బ్రాహ్యంఏకాశనం (హృ. ఉ. అ. 39|15) , ఆమలకలేహం-చ్యవనప్రాశం (హృ. ఉ. అ. 39/33) , ఏతాని రసాయనోక్తాని| అగస్త్యనిర్మితం-కాసోక్తం (హృ. చి. అ. 3|127)| వంగసేనే (హ్రుదయరోగా. శ్లో. 28)- " సూక్ష్మైలా మాగధీమూలం ప్రలీఢం హవిషా సహ| నాశయత్యాశు హృద్రోగం గుల్మానపి విశేషతః|| ఫలతైలం విదధ్యాచ్చ బస్తౌ బస్తివిశారదః| 'ఫలైరష్టగుణేఽథామ్లే సిద్ధమన్యాసనం కఫే (?)|' ఇత్యుక్తం ఫలతైలం| 'హింగూగ్రగంధాబిడవిశ్వకృష్ణాకుష్ఠాభయాచిత్రకయావశూకం| పిబేత్ససౌవర్చలపుష్కరాహ్వం యవాంభసా శూలహృదామయఘ్నం|| దశమూలకషాయం తు లవణక్షారయోజితం| కాసం శ్వాసం సహృద్రోగం గుల్మశూలం చ నాశయేత్|| ఘృతేన దుగ్ధేన గుడాంభసా వా పిబంతి చూర్ణం కకుభత్వచో యే| హృద్రోగజీర్ణజ్వరరక్తపిత్తం హత్వా భవేయుశ్చిజీవినస్తే|| పుటదగ్ధహరిణశృంగం పిష్టం గవ్యేన సర్పిషాపిబతః| హృత్పృష్ఠశూలమచిరాదుపైతి శాంతిం సుకష్టమపి|| తైలాజ్యగుడవిపక్వం చూర్ణం [ గోధూమపార్థజం వాఽపి| పిబతి పయసా స భవేజ్జితసకలహృదామయః పురుషః|| గోధూమకకుభచూర్ణం ] ఛాగపయోగవ్యసర్పిషా యుక్తం| మధుశర్కరాసమేతం శమయతి హృద్రోగముద్ధతం పుంసాం|| మూలం నాగబలాయాస్తు చూర్ణం దుగ్ధేన పాయయేత్| హృద్రోగశాసకాసఘ్నం కకుభస్య చ వల్కలం| రసాయనం పరం బల్యం వాతజిన్మాసయోజితం| సంవత్సరప్రయోగేణజీవేద్వర్షశతతత్రయం|| పార్థస్య కల్కస్వరసేన సిద్ధం శస్తం ఘృతం సర్వహృదామయేషు| ఘృతం బలానాగబలార్జునాంబుసిద్ధం సయష్టీమధుకల్కపాదం| హృద్రోగశూలక్షతరక్తపిత్తకాసానిలాసృశమయత్యుదీర్ణం||" ఇతి|
Adhikarana శూలచికిత్సా, అజీర్ణశూలస్య ఔషధం (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
స్యాచ్ఛూలం యస్య భుక్తేఽతి, జీర్యత్యల్పం, జరాం గతే| శామ్యేత్స కుష్ఠకృమిజిల్లవణద్వయతిల్వకైః||56|| సదేవదార్వతివిషైశ్చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్| |57|
View original
स्याच्छूलं यस्य भुक्तेऽति, जीर्यत्यल्पं, जरां गते| शाम्येत्स कुष्ठकृमिजिल्लवणद्वयतिल्वकैः||५६|| सदेवदार्वतिविषैश्चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्| |५७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్య-పుంసో, భుక్తే-తత్కాల ఏవ, అతి శూలం స్యాత్| జీర్యత్యన్నే-మధ్యమాయాం పాకావస్థాయాం, అల్పం శూలం స్యాత్| జరాం గతే-కిట్టసారతయా పరిణతేఽన్నే, తు శామ్యేత్| సః-నరః, కుష్ఠాదిభిశ్చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ ప్రసంగాచ్ఛూలప్రకరణం| శూలం చతుర్ధా,-అజీర్ణేఽన్నే జీర్యతి జీర్ణే సర్వదా చేతి| తత్రాజీర్ణశూలస్యౌషధమాహ-స్యాచ్ఛూలమితి| ]
Adhikarana జీర్ణశూలస్య ఔషధం, జీర్యచ్ఛూలస్య ఔషధం (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
| యస్య జీర్ణేఽధికం స్నేహైః స విరేచ్యః, ఫలైఃపునః||57|| జీర్యత్యన్నే, తథా మూలైస్తీక్ష్ణైః శూలే సదాఽధికే| |58|
View original
| यस्य जीर्णेऽधिकं स्नेहैः स विरेच्यः, फलैःपुनः||५७|| जीर्यत्यन्ने, तथा मूलैस्तीक्ष्णैः शूले सदाऽधिके| |५८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్య-పుంసో, జీర్ణే సత్యధికం శూలం భవేత్, స స్నేహైః-విరేచనద్రవ్యసిద్ధైః, విరేచనీయః| జీర్యత్యన్నే-పచ్యమానావస్థాయాం, అధికం శూలే సతి ఫలైర్విరేచ్యః| తథా చ మునిః(?)-"మృద్వీకాఽథ విడంగాని ఖర్జూరాణి పరూషకం| ఆరగ్వధోఽథామలకం హరీతక్యో బిభీతకం|| కంపిల్లకోపచిత్రే చ త్రపుసం చ ముకూలకం| నీలికా కువలం పీలు భవేత్ఫలవిరేచనం||" ఇతి| యస్య పునః సదాఽధికమేవ శూలం-కేవలం న భుక్తమాత్రే జీర్ణే జీర్యతి వా, సః-పురుషో, మూలైస్తీక్ష్ణైః-మూలవిరేచనైర్దంతీత్రివృచ్ఛ్యామాసప్తలాదిద్రవ్యైః సమన్వితైః, విరేచ్యః| తథా చోక్తం-"సప్తలాశంఖినీదంతీద్రవంతీగిరికర్ణికాః| త్రివృచ్ఛ్యామోదకీర్యా చ ప్రకీర్యా క్షీరిణీ తథా|| ఛగలాండీ గవాక్షీ చ కుచాక్షీ గిరికర్ణికా| మసూరవిదలా చైవ భవేన్మూలవిరేచనం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- జీర్ణశూలస్యౌషధమాహ-యస్యేతి| స్నేహైః-ఏరండతైలాదిభిః| జీర్యచ్ఛూలస్యౌషధమాహ-ఫలైః పునర్జీర్యత్యన్న ఇతి| ఫలైః-ఆరగ్వధాదిభిః| సర్వదా శూలస్యౌషధమాహ-తథేతి| మూలైః-శ్యామాదిభిః| తంత్రాంతరే శూలప్రకరణం చ స్మృతం| తత్ర వంగసేనే (శూలరోగాధికారే శ్లో. 1)- "దోషైః పృథక్సమస్తామద్వంద్వైః శూలోఽష్టధా భవేత్| సర్వేష్వేతేషు శూలేషు ప్రాయేణ పవనః ప్రభుః|| వ్యాయామయానాదతిమైథునాచ్చ ప్రజాగరాచ్ఛీతజలాతిపానాత్| కలాయముద్గాఢకికోరదూషాదత్యర్థరూక్షాధ్యశనాభిఘాతాత్|| కషాయతిక్తాతివిరూఢజాన్నవిరుద్ధవల్లూరకశుష్కశాకాత్| విట్శుక్రమూత్రానిలవేగరోధచ్ఛోకోపవాసాదతిభాష్యహాస్యాత్|| వాయుః ప్రవృద్ధో జనయేద్ధి శూలం హృత్పార్శ్వపృష్ఠత్రికబస్తిదేశే| జీర్ణే ప్రదోషే చ ఘనాగమే చ శీతే చ కోపం సముపైతి గాఢం|| ముహుర్ముహుశ్చోపశమప్రకోపౌ విడ్వాతసంస్తంభనతోదభేదైః| సంస్వేదనాభ్యంజనమర్దనాద్యైః స్నిగ్ధోష్ణభోజ్యైశ్చ శమం ప్రయాతి|| క్షారాతితీక్ష్ణోష్ణవిదాహితైలనిష్పావపిణ్యాకకుల్త్థయూషైః| కట్వమ్లసౌవీరసురావికారైః క్రోధానలాయాసరవిప్రతాపైః|| గ్రామ్యాతియోగాదశనైర్విదగ్ధైః పిత్తం ప్రకుప్యాశు కరోతి శూలం| తృణ్మోహదాహార్తికరం హి నాభ్యాం సంస్వేదమూర్చ్ఛాభ్రమదోషయుక్తం|| మధ్యందినే కుప్యతి చార్ధరాత్రే విదాహకాలే జలదాత్యయే చ| శీతే చ శీతైః సముపైతి శాంతిం సుస్వాదుశీతైరపి భోజనైశ్చ|| ఆనూపవారిజకిలాటపయోవికారైర్మాంసేక్షుపిష్టకృశరాతిలశష్కులీభిః| అన్యైర్బలాసజనకైరపి హేతుభిశ్చ శ్లేష్మా ప్రకోపముపగమ్య కరోతి శూలం|| హృల్లాసకాససదనారుచిసంప్రసేకైరామాశయే స్తిమితకోష్ఠశిరోగురుత్వైః| భుక్తే సదైవ రుజం కురుతేఽతిమాత్రం సూర్యోదయే చ శిశిరే కుసుమాగమే చ|| [ద్విదోషలక్షణైరేతైర్విద్యాచ్ఛూలం ద్విదోషజం|] సర్వేషు దోషేషు చ సర్వలింగం విద్యాద్భిషక్సర్వభవం హి శూలం| సుకష్టమేనం విషవజ్రకల్పం వివర్జనీయం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః|| ఆటోపహ్రుల్లాసవమీగురుత్వస్తైమిత్యకానాహకఫప్రసేకైః| కఫస్య లింగేన సమానలింగమామోద్భవం శూలముదాహరంతి|| బస్తౌ హృత్కంఠపార్శ్వేషు స శూలః కఫవాతికః| కుక్షౌ హృన్నాభిమధ్యేషు స శూలః కఫపైత్తికః| దాహజ్వరకరో ఘోరో విజ్ఞేయో వాతపైత్తికః|| ఏకదోషోత్థితః సాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యోద్విదోషజః| సర్వదోషోత్థితో ఘోరస్త్వసాధ్యో భూర్యుపద్రవః|| నిగృహ్య మారుతం శ్లేష్మా కుక్షిపార్శ్వే వ్యవస్థితః| సాధ్మాటోపామసంరుద్ధః సూచీభిరివ నిస్తుదన్|| ఉచ్ఛ్వసిత్యథ వక్త్రేణ న చాన్నమభినందతి| న చ నిద్రాముపైత్యేష పార్శ్వశూలః ప్రకీర్తితః|| ప్రకుప్యతి యదా కుక్షౌ వహ్నిమాక్రమ్య మారుతః| తదాఽస్య భోజనం భుక్తం సోపస్తంభం న పచ్యతి|| ఉచ్ఛ్వాస్యానీతశకృతా శూలేనాహన్యతే మృదుః|| నైవాసనే న శయనే తిష్ఠన్ వా లభతే సుఖం|| కుక్షిశూల ఇతి ఖ్యాతో వాతాదామసముద్భవాత్|| కఫపిత్తావరుద్ధస్తు మారుతో రసమూర్చ్ఛితః| హృదిస్థః కురుతే శూలముచ్ఛ్వాసారోధనం పరం| హృచ్ఛూల ఇతి స ఖ్యాతో రసమారుతసంభవః|| సంరోధాత్కుపితో వాయుర్బస్తిం సంశ్రిత్య తిష్ఠతి| బస్తివంక్షణనాడీషు తతః శూలోఽస్య జాయతే| విణ్మూత్రవాతసంరోధీ బస్తిశూలః స సంజ్ఞితః|| నాభ్యాం వంక్షణయోశ్చైవ కుక్షౌ మేఢ్రేఽనువర్తకః| మూత్రమావృత్య గృహ్ణాతి మూత్రశూలః స మారుతాత్|| వాయుః ప్రకుపితోయస్య రూక్షాహారస్య దేహినః| వాతం రుణద్ధి కోష్ఠస్థం మందీకృత్య తు పావకం|| శూలం సంజనయేచ్ఛీఘ్రం స్త్రోత ఆవృత్య మారుతః| దక్షిణం యది వా వామం కుక్షిమాదాయ జాయతే|| సర్వత్ర వర్ధతే క్షిప్రం [భ్రమనిఃశ్వాసఘోషవత్| పిపాసా వర్ధతేఽతీవ భ్రమో మూర్చ్ఛా చ జాయతే|| ఉచ్చారితో మూత్రితశ్చ న శాంతిమధిగచ్ఛతి| విట్శూలమేతం జానీయాద్భిషక్ పరమదారుణం|| వేదనా చ తృషా మూర్చ్ఛా ఆనాహో గౌరవారుచీ| కాసశ్వాసౌ చ హిక్కా చ శూలస్యోపద్రవాః స్మృతాః|| స్వైర్నిదానైః ప్రకుపితో వాయుః సన్నిహితస్తదా| కఫపిత్తే సమావృత్య శూలకారీ భవేద్బలీ|| భుక్తే జీర్యతి యచ్ఛూలం తదేవ పరిణామజం| తస్య లక్షణమప్యేతత్ సమాసేన విధీయతే|| ఆధ్మానాటోపవిణ్మూత్రవిబంధారతివేపనైః| సిగ్ధోష్ణైః ప్రశమం యాతి వాతికం తద్వదేద్భిషక్|| తృష్ణాదాహారతిస్వేదం కట్వమ్లలవణోత్తరం| శూలం శీతశమప్రాయం పైత్తికం తద్వదేద్భిషక్|| ఛర్దిహృల్లాససమ్మోహస్వల్పరుగ్దీర్ఘసంతతి| కటుతిక్తోపశాంతౌ చ తద్విజ్ఞేయం కఫాత్మకం|| సంసృష్టలక్షణం బుద్ధ్వా పరికల్పయేత్| త్రిదోషజమసాధ్యం స్యాత్ క్షీణమాంసబలానలం|| జీర్ణే జీర్యత్యజిర్ణే వా యచ్ఛూలముపజాయతే| పథ్యాపథ్యప్రయోగేణ భోజనాభోజనేన వా| న శమం యాతి నియమాత్సోఽన్నద్రవ ఉదాహృతః||"] (?)-" శృంగీ ద్వీజీరకం ధాన్యం వృద్ధదారుకపత్రకైః| తుంబురూణి భద్రదారు క్షారాశ్చ లవణాని చ|| అజమోదా తాలములీ విశాలా భూతికం వచా కోశాతకీ పటోలం చ బృహత్పత్రకగంధకైః|| యావంత్యేతాని చూర్ణాని మండూరం ద్విగుణం తతః| గోమూత్రత్రిఫలాక్వాథే నిషిక్తం లోహచూర్ణితం|| కందాత్కటాశృంగబేరశ్రావణీకేశరాంగజైః| రసైః సవజ్రవల్లీజైస్తస్య తాలసమస్య చ|| భావయిత్వైకతశ్చూర్ణం గోమూత్రేఽష్టగుణే పచేత్| చతుర్గుణే త్రిఫలజే క్వాథే వా దర్విలేపనాత్|| ఉపయుంజీత మతిమాన్ యథాదోషం యథాబలం| యే చ కుక్షిగతా రోగా గ్రహణీమార్దవాదయః|| అర్శాంసి చ ప్రవృద్ధాని శూలాని జఠరాణి చ| మదోదోషామవాతాశ్చ కఫానిలభవాశ్చ యే|| వ్యాధయస్తాన్నిహంత్యేతద్భాస్కరస్తిమిరం యథా| విద్యావిద్యాగతం మండూరం సర్వరోగనుత|| యది సకలరుజో యన్నైవ యోగో నిహన్యాత్ కథమితి నియతేర్వా యాదదోషం వినా వా| తదఖిలమునివాక్యప్రాత్పతత్వార్థరత్నో నియతమమృతవాక్యో వల్లభః స్యాద్గురూణాం|| ఆశుభుక్తో యవైః పిష్టమభ్రకం తత్ర సంస్థితం| కందమాణాస్థిసంహారఖండకర్ణరసైరధః| తండులీయకశోణోమాత్రికమేవ చ|| వృశ్చీవం బృహతీభంగం తత్క్షణాత్కేసరాంజనైః| పేషణం భావనం కుర్యాత్ పుటం వాఽనేకశో భిషక్|| యావద్రకం తత్స్యాచ్ఛుద్ధిరేవం విహాయసం| స్వర్ణమాక్షికశాణం చ ధ్మాతనిర్వాపితం జలే|| త్రైఫలేష్వవచూర్ణ్యం వా లోహం పిత్తాదికం పునః| బృహత్పత్రక[|]రికర్ణత్రిఫలావృద్ధదారకైః|| మాణకందాస్థిసంహారశృంగబేరభవై రసైః| దశమూలీముండితికాతాలమూలీసముద్భవైః| పుటితం సాధు యత్నేన శుద్ధిమేవమయోజయేత్| వసిరంఘాలమధుపర్ణీమయూరకం|| తండులీయం చ వర్షాభూదత్తాధశ్చోర్ధ్వమేవ చ| పాక్యం తు జీర్ణమండూరం గోమూత్రేణ దినత్రయం|| అంతర్బాష్పమదఘ్నం చ తథా స్థాప్యం దినత్రయం| విచూర్ణితం శుద్ధిరియం లోహాకరస్య దర్శితా|| జయంత్యా వర్ధమానస్య ఆర్ద్రకస్య రసేన వా| పయస్యాశ్చానుపూర్వ్యేణ మర్దనం రసశోధనం|| గంధాకం నవనీతాఖ్యం కుటితం లోహభాజనే| త్రిధా చండాతపే యుక్తం భృంగరాజరసాప్లుతం|| తతో వహ్నిద్రవీభూతం త్వరితం వస్త్రగాలితం| యత్నాద్భృంగరసే క్షిత్పం పునః శుష్కం విశుధ్యతి|| గగనాద్విపలం చూర్ణంలోహస్య పలమాత్రకం| లోహకిట్టం పలార్ధం చ సర్వమేకత్ర సంస్థితం|| మండూకపర్ణీవసినతాలమూలరసైః శుభైః| వరీభృంగకేసరాజమాణమర్ణరసైస్తథా|| త్రిఫలాభద్రముస్తాభిః స్థాలీపాకం విచూర్ణితం| రసగంధకయోః కర్షం ప్రత్యేకం గ్రాహ్యమేకతః|| తన్మనాశ్చ శిలాఖల్వే యత్నతః కజ్జలీకృతం| వచా చవ్యం యవానీ చ జీరకే శతపర్ణికా|| వ్యోషం ముస్తం విడంగం చ గ్రథితం ఖరమంజరీ| త్రివృతా చిత్రకో దంతీ సూర్యావర్తః సితస్తథా|| భృంగమాణవకందాశ్చ ఖండకర్ణక ఏవ చ| దండోత్పలం కేసరా జకాలీయకటకోఽపి వా|| ఏషామర్ధపలం గ్రాహ్యం పటఘృష్టం సుచూర్ణితం| ప్రత్యేకం త్రిఫలాయాశ్చ పలార్ధం పలమేవ చ|| ఏతత్సర్వం సమాలోడ్య లోహపాత్రేషు భావయేత్| ఆతపే చండసంఘృష్టమార్ద్రకస్య రసైస్త్రిధా|| తద్రసేన శిలాపిష్టం గుటికాం కారయేద్భిషక్| బదరాస్థిమితాః శుష్కభావయేత్|| తత్ప్రాతర్భోజనాదౌ తు సేవితం గుటికాత్రయం| అన్నోదకానుపానం చ హితం మధురసంశ్రితం|| దుగ్ధం చ నాలికేరం చ వర్జనీయం విశేషతః| భోజ్యం యథేష్టమిష్టం చ వారి భక్తామ్లకాంజికం|| హంత్యమ్లపిత్తం ప్లీహానం శూలం చ పరిణామజం| పీశోథోదరగుల్మాదామయాన్|| యక్ష్మామందాగ్నిత్వమరోచకం| ప్లీహానం శ్వాసమానాహమామవాతం స్వరామయం| గుయఖ్యాతవో నీకేసా విశ్వయుతో యూషో ధాత్రీముద్గాదిభిః కృతః| రిర్యసర్గశ్చ సంసేవ్య కులిత్థాన్ స వివర్జయేత్||" ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదసాయనే| అమ్లాపిత్తప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|
Adhikarana రూద్ధగతావనిలే అనులోమనం (౫౮-౫౯) · Śloka ౫౯
| ప్రాయోఽనిలో రుద్ధగతిః కుప్యత్యామాశయే గతః||58|| తస్యానులోమనం కార్యం శుద్ధిలంఘనపాచనైః| |59|
View original
| प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः कुप्यत्यामाशये गतः||५८|| तस्यानुलोमनं कार्यं शुद्धिलङ्घनपाचनैः| |५९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బాహుల్యేన మారుతో రుద్ధమార్గ ఆమాశయం(యే) గతః కుప్యతి| తస్య-మరుతః, శుద్ధ్యాదిభిః-అవస్థావశాద్వయస్తైః సమస్తైర్వా, అనులోమనం కార్యం|
Adhikarana కృమిజే హృద్రోగే ఔషధం (౫౯-౬౦) · Śloka ౬౦
| కృమిఘ్నమౌషధం సర్వం కృమిజే హృదయామయే||59|| ఇతి హృద్రోగచికిత్సితం|60|
View original
| कृमिघ्नमौषधं सर्वं कृमिजे हृदयामये||५९|| इति हृद्रोगचिकित्सितम्|६०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృమిజే హృద్రోగే సర్వమేవ చ కృమిఘ్నమౌషధం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- క్రిమిహృద్రోగౌషధమాహ-క్రిమింధమౌషధమితి| వంగసేనే (హృదయరో. శ్లో. 39)- " క్రిమిహృద్రోగిణం స్నిగ్ధం భోజయేత్పిశితౌదనం| దధ్నా చ పలలోపేతం త్ర్యహం, పశ్చాద్విరేచయేత్|| సుగంధిభిః సలవణైర్యోగైః సాజాజిశర్కరైః| విడంగగాఢైర్ధాన్యామ్లం పాయయేద్ధితముత్తమం|| హృది స్థితాః పతంత్యేవమధస్తాత్క్రిమయో నృణాం| యవాన్నం వితరేచ్చాస్మై సవిడంగమతః పరం|| క్రిమిజే పిబేన్మూత్రం విడంగామయసంయుతం|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| హృద్రోగస్య ప్రకరణం సాంస్త్యేన నిరూపితం||
Adhikarana తృష్ణాచికిత్సా, సర్వాసు తృష్ణాసు సామాన్యమౌషధం (౬౦-౬౭) · Śloka ౬౭
అథ తృష్ణాచికిత్సితం| తృష్ణాసు వాతపిత్తఘ్నో విధిః ప్రాయేణ శస్యతే| సర్వాసు శీతో బాహ్యాంతస్తథా శమనశోధనః||60|| దివ్యాంబు శీతం సక్షౌద్రం తద్వద్భోమం చ తద్గుణం| నిర్వాపితం తప్తలోష్టకపాలసికతాదిభిః||61|| సశర్కరం వా క్వథితం పంచమూలేన వా జలం| దర్భఫూర్వేణ మంథశ్చ ప్రశస్తో లాజసక్తుభిః||62|| వాట్యశ్చామయవైః శీతః శర్కరామాక్షికాన్వితః| యవాగూః శాలిభిస్తద్వత్కోద్రవైశ్చ చిరంతనైః||63|| శీతేన శీతవీర్యైశ్చ ద్రవ్యైః సిద్ధేన భోజనం| హిమాంబుపరిషిక్తస్య పయసా ససితామధు||64|| రసైశ్చానమ్లలవణైర్జాంగలైర్ఘృతభర్జితైః| ముద్గాదీనాం తథా యూషైర్జీవనీయరసాన్వితైః||65|| నస్యం క్షీరఘృతం సిద్ధం శీతైరిక్షోస్తథా రసః| నిర్వాపణాశ్చ గండూషాః సూత్రస్థానోదితా హితాః||66|| దాహజ్వరోక్తా లేపాద్యా నిరీహత్వం మనోరతిః| మహాసరిద్ధ్రదాదీనాం దర్శనరుమరణాని చ||67||
View original
अथ तृष्णाचिकित्सितम्| तृष्णासु वातपित्तघ्नो विधिः प्रायेण शस्यते| सर्वासु शीतो बाह्यान्तस्तथा शमनशोधनः||६०|| दिव्याम्बु शीतं सक्षौद्रं तद्वद्भोमं च तद्गुणम्| निर्वापितं तप्तलोष्टकपालसिकतादिभिः||६१|| सशर्करं वा क्वथितं पञ्चमूलेन वा जलम्| दर्भफूर्वेण मन्थश्च प्रशस्तो लाजसक्तुभिः||६२|| वाट्यश्चामयवैः शीतः शर्करामाक्षिकान्वितः| यवागूः शालिभिस्तद्वत्कोद्रवैश्च चिरन्तनैः||६३|| शीतेन शीतवीर्यैश्च द्रव्यैः सिद्धेन भोजनम्| हिमाम्बुपरिषिक्तस्य पयसा ससितामधु||६४|| रसैश्चानम्ललवणैर्जाङ्गलैर्घृतभर्जितैः| मुद्गादीनां तथा यूषैर्जीवनीयरसान्वितैः||६५|| नस्यं क्षीरघृतं सिद्धं शीतैरिक्षोस्तथा रसः| निर्वापणाश्च गण्डूषाः सूत्रस्थानोदिता हिताः||६६|| दाहज्वरोक्ता लेपाद्या निरीहत्वं मनोरतिः| महासरिद्ध्रदादीनां दर्शनरुमरणानि च||६७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృష్ణాసు సర్వాసు వాతపిత్తహరః సర్వోఽపి విధిరిష్యతే| తథా, బాహ్యతోఽభ్యంతరే చ శీతో విధిః| తథా, శమనం శోధనం చ శస్యతే| దివ్యాంబు-ఆంతరిక్షం జలం, శీతం మాక్షికేణ సహ శస్యతే| భౌమం చ జలం తద్గుణం-దివ్యాంబుసమానగుణం "శుచిపృథ్వసితశ్చేతే దేశే" (హృ.సూ.అ.5|5) ఇత్యాదిలక్షణలక్షితం, తచ్చ శస్యతే| తస్య-దివ్యజలస్యేవ గుణా యస్య తత్తద్గుణం| తప్తలోష్టకకపాలసికతాదిభిస్తప్తం తన్నిర్వాపితం-శీతీకృతం శస్యతే| అథవా, తదేవ సమశర్కరం శస్యతే| అథవా, దర్భపూర్వేణ-తృణాఖ్యేన, పంచమూలేన క్వథితం నిర్వాపితం శస్యతే| తథా, లాజసక్తుభిః కృతో మంథః ప్రశస్తః| తథా, ఆమైః-అభృష్టైః, యవైర్వాట్యః ప్రశస్తః శీతీభూతః శర్కరామాక్షికయుక్తః| యవాగూః శాలిభిస్తథైవ శర్కరామాక్షికాన్వితా శస్తా| తథా, చిరంతనైః కోద్రవైః శర్కరామధుయుక్తా యవాగూః శస్తా| తథా, శీతేన-శీతీకృతేన ద్రవ్యేణ, శీతవీర్యైశ్చ ద్రవ్యైః సిద్ధేన భోజనం హితం| అథవా, శీతజలైః పరిషిక్తస్య పుంసః పయసా సశర్కరామార్ద్వీకం భోజనం హితం| అథవా న కేవలం పయసా సాత్మ్యాదివశాన్మాంసరసైర్జాఙ్లైః కించిదమ్లలవణైరృతభర్జితైర్భోజనం హితం| తథా, ముద్గమసూరాదికానాం యూషైర్జీవనీయరసయుక్తైర్భోజనం హితం| తథా, శీతైః-శీతవీర్యైశ్చందనాదిభిః, తథేక్షురసే సిద్ధం క్షీరఘృతం నస్యం హితం| క్షీరోద్భవం ఘృతం క్షీరఘృతం| తథా, సూత్రస్థానోదితాః (అ.22) నిర్వాపణాః-రోపణాః, గండూషా హితాః| తథా, దాహజ్వరే య ఉక్తా లేపాద్యాః-"దూర్వాదిభిర్వా పిత్తఘ్నైః" (హృ.చి.అ.1/131) ఇత్యాదిగ్రంథనిర్దిష్టాః, తే చ హితాః| తథా, నిరీహత్వం-నిర్వ్యాపారత్వం హితం| తథా, మనసోరతిః-నిర్వృతత్వం| తథా, మహాసరితాం మహాహ్రదానాం-మహాతడాగానాం, చ దర్శనస్మరణాని హితాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ తృష్ణాచికిత్సితం|[తత్ర సామాన్యతృష్ణౌషధమాహ]-తృష్ణాస్వితి| తద్గుణం-దివ్యగుణం| దర్భపూర్వేణ-పంచసూక్తేన తృణాఖ్యేన| ఆమయవైః-కోమలయవైః, కృతో వాఠ్యః| శీతద్రవ్యసిద్ధేన శీతేన పయసా భోజనం, పయోరసయూషాణాం సాత్మ్యాదివశాద్వ్యవస్థా| క్షీరఘృతం-క్షీరమంథనోత్థం ఘృతం| ఇక్షురసో నస్యం| నిర్వాపణాః-మధుగండూషాదయః| నిరీహత్వంనిర్వ్యాపారత్వం| మనోరతిః-మనః సుఖం| సంగ్రహే తు (చి. అ. 8) నాత్య[వ]పీడనం(?)-"నారీక్షీరేణ వా ఘృష్టముష్ట్రాస్థి ససితం హితం|" ఇతి| వంగసేనే (తృషాధికారే శ్లో. 24)- "లాజోదకం మధుయుతం శీతం గుడవిమర్దితం| కాశ్మరీశర్కరాయుక్తం పిబేత్తృష్ణార్దితో నరః|| భు(చ)వికాపిప్పలీమూలయవానీధాన్యనాగరైః| శృతం శీతం హితం తోయం [ముర్చ్ఛాతృట్ఛర్ది] దోషజిత్|| శర్కరాకేసరక్షౌద్రకృష్ణాజీరకదాడిమైః| లేహో వా తృడ్జయీ కృష్ణాధుక్షీరిద్రుమాంకురైః|| అమ్లం దాడిమబీజం పీతం ధాత్రీఫలం చ ధాన్యామ్లైః| ఆర్ద్రపటాస్తరణకృతప్రావృ గాత్రస్తృషం హంతి|| గోస్తనీక్షురసక్షీరయష్టీమధూత్పలైః| నియతం నస్యతః పీతైస్తృష్ణా శామ్యతి దారుణా|| కర్ణశిరోముఖలేపాచ్ఛుక్తికయా వాఽమ్లదాడిమరసేన| తర్పయతి శీఘ్రమేతజ్జలౌఘవత్సైకత రాశిం|| కోలదాడీమవృక్షామ్లచుక్రీకాచుక్రికారసః| పంచామ్లకో ముఖాలేపః సద్యస్తృష్ణాం నియచ్ఛతి|| క్షీరేక్షురస మార్ద్వీకక్షౌద్రసీధుగుడోదకైః| వృక్షామ్లామ్లైశ్చ గండూషా ముఖశోషప్రణాశనాః|| దాడిమం బదరం రోధ్రం కపిత్థం బీజపురకం| పిష్ట్వా మూర్ధ్ని ప్రలేపస్తు పిపాసాదాహనాశనః|| వారి శీతం మధుయుతమాకంఠాద్వా పిపాసితం| పాయద్వామయేచ్చాపి తేన తృష్ణా ప్రశామ్యతి|| వటప్రరోహం మధుకుష్ఠముత్పలం సలాజచుర్ణం గుటికాం ప్రకల్పయేత్| సుసంహితా సా వదనే విధారితా తృష్ణాం ప్రవృద్ధామపి హంతి సత్వరం||" ఇతి| యోగరత్నే-"మధురైః సజీవనీయైః శీతైశ్చ సతిశూకైః శ్రితం క్షీరం పానాభ్యంజనసేకేష్విష్టం మధుశర్కరాయుక్తం| లోహితకశాలితండులఖర్జూరపరూషకోత్పలద్రాక్షాః మధుపక్వే లోష్ఠమేవ చ జలే స్థితం శీతలం పేయం|| జంబామ్రాతకబదరీదలవేతసపంచవల్కపంచామ్లైః| హృన్ముఖశిరఃప్రదేహాః సఘృతా మూర్చ్ఛాభ్రమాతితృష్ణాధ్నాః|| ద్రాక్షేక్షూత్పలయష్ట్యాద్యైః శర్కరామధుయోజితైః| కషాయం సంపిబేచ్ఛీతం తృష్ణానాశకరం పరం|| లోష్టప్రతత్పతోయం తు శర్కరామధుయోజితం| లాక్షాచూర్ణసమాయుక్తం పీతం తృడ్దాహనాశనం|| జంబ్వామ్రపల్లవోశీరైః సితావరుణకాజితైః| సపయస్కః కృతః క్వాథః సంపీతస్తృడ్వినాశనః|| రకవృక్షామ్లదాడిమామ్లోష్ణవేతసైః| సశర్కరైర్నిహంత్యాశు లేహస్తృష్ణాం సుదుర్జయాం|| సారివాలాజపిప్పలీమధునాగరైః| పయస్తృషాధ్నో గండూషః కాంజికైర్ముఖ|| మదనమధుకం శీతమంబు వివర్ధితం|అర్ధశర్కరాయుక్తం పిబేత్తృష్ణార్దితై|| ఇతి|
Adhikarana వాతజాయాం తృష్ణాయామౌషధం (౬౮) · Śloka ౬౮
ఇతి తృష్ణాసు సామాన్యేన చికిత్సితముక్తం| విశేషేణాహ తృష్ణాయాం పవనోత్థాయాం సగుడం దధి శస్యతే| రసాశ్చ బృంహణాః శీతా విదార్యాదిగణాంబు చ||68||
View original
इति तृष्णासु सामान्येन चिकित्सितमुक्तम्| विशेषेणाह तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते| रसाश्च बृंहणाः शीता विदार्यादिगणाम्बु च||६८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పవనోత్థాయాం తృష్ణాయాం దధి గుడేన సహ శస్యతే| మాంసరసాశ్చ బృంహణాః శస్తాః| తథా విదార్యాదిగణాంబు "విదారిపంచాంగుల" (హృ.సూ.అ.15/9)ఇత్యాదిభిః శృతం తోయం-పానీయం, శస్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- వాతతృష్ణౌషధమాహ-తృష్ణాయామితి| యోగరత్నే-"పంచాంగికాః పంచ గణా య ఉక్తాస్తేష్వంబు[సిద్ధం ప్రథమే గ] ణే వా| పిబేత్సుఖోష్ణం మనుజోఽచిరేణ తృషో విముచ్యేత హి వాతజాయాః|| [తృష్ణాతివృద్ధౌ] ఉదరే చ పూర్ణే సంచ్ఛర్దయేన్మాగధికోదకేన| విలేఖనం చాత్ర హితం విధేయం స్యాద్దా[డిమామ్రా] తకబీజపూరైః||" [ఇతి|] వంగసేనే (తృషా. శ్లో. 22)-" వాతఘ్నమన్నపానం మృదు లఘు శీతం రసో గుడూచ్యాశ్చ|" [ఇతి|]
Adhikarana పిత్తజాయాం ఔషధం (౬౯-౭౨) · Śloka ౭౨
పిత్తాజాయాం సితాయుక్తః పక్వోదుంబరజో రసః| తత్క్వాథో వా హిమస్తద్వత్సారివాదిగణాంబు వా||69|| తద్విధైశ్చ గణైః శీతకషాయాన్ ససితామధూన్| మధురైరౌషధైస్తద్వత్ క్షీరివృక్షైశ్చ కల్పితాన్||70|| బీజపూరకమృద్వీకావటవేతసపల్లవాన్| మూలాని కుశకాశానాం యష్ట్యాహ్వం చ జలే శృతం||71|| జ్వరోదితం వా ద్రాక్షాది పంచసారాంబు వా పిబేత్| |72|
View original
पित्ताजायां सितायुक्तः पक्वोदुम्बरजो रसः| तत्क्वाथो वा हिमस्तद्वत्सारिवादिगणाम्बु वा||६९|| तद्विधैश्च गणैः शीतकषायान् ससितामधून्| मधुरैरौषधैस्तद्वत् क्षीरिवृक्षैश्च कल्पितान्||७०|| बीजपूरकमृद्वीकावटवेतसपल्लवान्| मूलानि कुशकाशानां यष्ट्याह्वं च जले शृतम्||७१|| ज्वरोदितं वा द्राक्षादि पञ्चसाराम्बु वा पिबेत्| |७२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తోత్థాయాం శర్కరాన్వితః పక్వోదుంబరఫలజో రసః, తేషాం-ఉదుంబరాణాం వా క్వాథో హిమః, తద్వత్-సితాయుక్తః, శస్యతే| తథైవ సారివాదిగణాంబు-"సారివోశీర" (హృ.సూ.అ.15|11) ఇత్యాది ప్రశస్యతే| తద్విధైః-శీతవీర్యైశ్చ, గణైః కృతాన్ శీతకషాయాన్ ససితామాక్షికాన్ పిబేత్| తథైవ మధురైః-ద్రాక్షాదిభిర్ద్రవ్యైః, కల్పితాన్| క్షీరివృక్షైశ్చ-అశ్వత్థన్యగ్రోధాదిభిః, కల్పితాన్ శీతకషాయాన్ సశర్కరామధూన్ పిబేత్| బీజపూరకాదిపల్లవాన్ కుశకాశానాం మూలాని మధుకం చైతజ్జలే శృతం పిబేత్| శీతమితి ప్రకృతత్వాద్యోగ్యత్వాచ్చాత్ర యోజ్యం| అథవా, జ్వరచికిత్సితోక్తం [ద్రాక్షాది-] "ద్రాక్షామధూక" (హృ.చి.అ.1|55) ఇత్యాదికం ఫాంటం శీతకషాయం [వా] పిబేత్| పంచసారాంబు వా-"మధుఖర్జూరమృద్వీకా" (హృ.చి.అ.2/14) ఇత్యాది రక్తపిత్తచికిత్సితే పఠితం, పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- పిత్తతృష్ణౌషధమాహ-పిత్తజాయామితి| తద్విధైః-పిత్తఘ్నైః| తద్వత్-ససితామధూన్| క్షీరివృక్షైశ్చ తద్వత్| బీజపూరపల్లవాదిసప్తకం జలే శృతం| వంగసేనే (తృషా. శ్లో. 18)- "కాశ్మర్యం శర్కరాయుక్తం చందనోశీరధాన్యకం| ద్రాక్షామధూకసంయుక్తం పిత్తతర్షే జలం పిబేత్|| స్యాజ్జీవనీయసిద్ధక్షీరఘృతం వాతపిత్తజే తర్షే| తద్వద్ద్రాక్షాచందనఖర్జూరోశీరమధుయుతం తోయం|| జీర్ణభుక్తః పిబేద్వాఽపి మధునా తండులోదకం|" [ఇతి|]
Adhikarana కఫజాయాం ఔషధం (౭౨-౭౪) · Śloka ౭౪
| కఫోద్భవాయాం వమనం నింబప్రసవవారిణా||72|| బిల్వాఢకీపంచకోలదర్భపంచకసాధితం| జలం పిబేద్రజన్యా వా సిద్ధం సక్షౌద్రశర్కరం||73|| ముద్గయూషం చ సవ్యోషపటోలీనింబపల్లవం| యవాన్నం తీక్ష్ణకవలనస్యలేహాంశ్చ శీలయేత్||74||
View original
| कफोद्भवायां वमनं निम्बप्रसववारिणा||७२|| बिल्वाढकीपञ्चकोलदर्भपञ्चकसाधितम्| जलं पिबेद्रजन्या वा सिद्धं सक्षौद्रशर्करम्||७३|| मुद्गयूषं च सव्योषपटोलीनिम्बपल्लवम्| यवान्नं तीक्ष्णकवलनस्यलेहांश्च शीलयेत्||७४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మజాయాం తృష్ణాయాం నింబపత్రపానీయేన వమనం శస్తం| బిల్వాదిభిర్జలం సాధితం కఫతృష్ణాయాం పిబేత్| రజన్యా-హరిద్రయా, జలం సిద్ధం పిబేత్| సక్షౌద్రశర్కరం కఫతృష్ణాయాం ముద్గయూషం చ త్రికటుపటోలనింబపల్లవాన్వితం పిబేత్| యవాన్నం తీక్ష్ణకవలం తీక్ష్ణనస్యం తీక్ష్ణలేహం చ శీలయేత్| శింబీధాన్యం| కచ్ఛకః-తుము(తూణీ)కః| వంగసేనే (తృషా-శ్లో.22)-"బిల్వాఢకీధాతకీపంచకోలదర్భేషు సిద్ధం కఫజాం నిహంతి| "ఇతి| యోగరత్నే-"బిల్వాఢకీ[కన్యక] పంచమూలదర్భేషు సిద్ధం కఫజాం నిహంతి|" ఇతి| కచ్ఛక(ధాతకి)-పంచకోలయోః స్థానే లఘు [పంచమూలం]| వంగసేనే(తృషా. శ్లో.23)-"సజీరకాణ్యార్ద్రకశృంగబేరసౌవర్చలాన్యర్ధజలప్లుతాని| మద్యాని హృద్యాని చ గంధవంతి పీతాని సద్యః శమయంతి తృష్ణాం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కఫతృష్ణౌషధమాహ-కఫోద్భవాయామితి| ఆఢకీ|
Adhikarana సన్నిపాతజాయాం ఔషధం,ఆమ్రజాయాం ఔషధం (౭౫) · Śloka ౭౫
సర్వైరామాచ్చ తద్ధంత్రీ క్రియేష్టా వమనం తథా| త్ర్యూషణారుష్కరవచాఫలామ్లోష్ణాంబుమస్తుభిః||75||
View original
सर्वैरामाच्च तद्धन्त्री क्रियेष्टा वमनं तथा| त्र्यूषणारुष्करवचाफलाम्लोष्णाम्बुमस्तुभिः||७५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వైరామాచ్చ తృష్ణాయాం సత్యాం తద్ధంత్రీ సన్నిపాతఘ్న్యామఘ్నీ చ క్రియేష్టా| తథా చ వమనమిష్టం| త్ర్యూషణారుష్కరవచాదియుక్తేన ఫలామ్లేనోష్ణజలేన వా మస్తునా వా ఇష్టం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సన్నిపాతజౌషధమాహ-సర్వైరితి| తద్ధంత్రీ-సర్వదోషహంత్రీ ఆమహంత్రీ చ| త్ర్యూషణాదిభిర్వమనం| ఫలామ్లంమాతులుంగాద్యమ్లం| మదనఫలం వమనత్వాలుబ్జం (?)|
Adhikarana ఉపవాసజాయాం ఔషధం (౭౬) · Śloka ౭౬
అన్నాత్యయాన్మండముష్ణం హిమం మంథం చ కాలవిత్| |76|
View original
अन्नात्ययान्मण्डमुष्णं हिमं मन्थं च कालवित्| |७६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నాత్యయాత్-అన్నవిరహాత్, తృష్ణాయాం సత్యాం మండముష్ణం శీతం మంథం చ కాలప్రకృతిసాత్మ్యాదివిత్ పిబేత్| వాతకఫప్రకృతినా ఉష్ణో మండః పేయః| పిత్తశ్లేష్మప్రకృతినా వాతపిత్తప్రకృతినా చ హిమో మంథః పేయః| ఏవం కాలసాత్మ్యాదిషు నిరుప్యం| "సక్తవః సర్పిషాఽభ్యక్తాః శీతోదకపరిప్లుతాః| నాతిద్రవా నాతి సాంద్రా మంథ ఇత్యభిధీయతే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉపవాసజౌషధమాహ-అన్నాత్యయాదితి| ఉష్ణం మండం శీతకాలే| శీతం మంథముష్ణకాలే| అత ఏవ కాలవిదిత్యుక్తం|
Adhikarana శ్రమజాయాం ఔషధం (౭౬) · Śloka ౭౬
| తృషి శ్రమాన్మాంసరసం మంథం వా ససితం పిబేత్||76||
View original
| तृषि श्रमान्मांसरसं मन्थं वा ससितं पिबेत्||७६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్రమాత్తృషి జాతాయాం మాంసరసం మద్యం వా సశర్కరం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శ్రమజౌషధమాహ-తృషి శ్రమాదితి|
Adhikarana ఆతపజాయాం తృష్ణాయామౌ (౭౭) · Śloka ౭౭
ఆతపాత్ససితం మంథం యవకోలజసక్తుభిః| సర్వాణ్యంగాని లింపేచ్చ తిలపిణ్యాకకాంజికైః||77||
View original
आतपात्ससितं मन्थं यवकोलजसक्तुभिः| सर्वाण्यङ्गानि लिम्पेच्च तिलपिण्याककाञ्जिकैः||७७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆతపాత్తృషి యవకోలోద్భవైః సక్తుభిః సశర్కరం మంథం పిబేత్| సర్వాణి చాంగాని తిలపిణ్యాకకాంజికైర్లింపేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఆతపజౌషధమాహ=ఆతపాదితి| కోలజాః-శుష్కబదరత్వగుద్భవాః| తిలగ్రహణం పిణ్యాకేన వికల్పార్థం|
Adhikarana శీతస్నానజాయాం తృష్ణాయామౌ (౭౮) · Śloka ౭౮
శీతస్నానాచ్చ మద్యాంబు పిబేత్తృణ్మాన్ గుడాంబు వా| |78|
View original
शीतस्नानाच्च मद्याम्बु पिबेत्तृण्मान् गुडाम्बु वा| |७८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీతస్నానాచ్చ తృణ్మాన్ మద్యాంబు పిబేత్| తృణ్మానితి మతుపి మయ ఇతి ణత్వే రూపం| గుడజలం వా పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- ఉష్ణాక్లాంతస్యే (ని. అ. 5/55)త్యుక్తతృష్ణౌషధమాహ-శీతస్నానాత్త్వితి|
Adhikarana మద్యజాయాం తృష్ణాయామౌ (౭౮) · Śloka ౭౮
| మద్యాదర్ధజలం మద్యం స్నాతోఽమ్లలవణైర్యుతం||78||
View original
| मद्यादर्धजलं मद्यं स्नातोऽम्ललवणैर्युतम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మద్యాత్తృణ్మానర్ధజలం మద్యం స్నాతశ్చామ్లలవణాభ్యాం యుతం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- మద్యజౌషధమాహ-మద్యాదితి| ఆయుతం-యుక్తం|
Adhikarana స్నేహతీక్ష్ణాగ్నిజాయాం తృష్ణాయామౌ (౭౯) · Śloka ౭౯
స్నేహతీక్ష్ణతరాగ్నిస్తు స్వభావశిశిరం జలం| |79|
View original
स्नेहतीक्ष्णतराग्निस्तु स्वभावशिशिरं जलम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహేన తీక్ష్ణతరోఽగ్నిర్యస్య స నరస్తృణ్మాన్నిసర్గశీతలం జలం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తీక్ష్ణాగ్నేః స్నేహజే (ని. అ. 5/56) త్యుక్తతృష్ణౌషధమాహ-స్నేహతీక్ష్ణతరాగ్నిస్త్వితి|
Adhikarana అజీర్ణస్నేహజాయాం తృష్ణాయామౌ (౭౯) · Śloka ౭౯
| స్నేహాదుష్ణాంబ్వజీర్ణాత్తు జీర్ణాన్మండం పిపాసితః||79||
View original
| स्नेहादुष्णाम्ब्वजीर्णात्तु जीर्णान्मण्डं पिपासितः||७९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహాత్ పునరజీర్ణాత్ పిపాసిత ఉష్ణాంబు వా పిబేత్| జీర్ణాత్తు స్నేహత్తృషి మండం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అజీర్ణస్నేహజౌషధమాహ-స్నేహాదితి| జీర్ణస్నేహజౌషధమాహ-జీర్ణాదితి| అతీక్ష్ణగ్నివిషయమిదం భేదద్వయం|
Adhikarana స్నిగ్ధాన్నజాయాం తృష్ణాయామౌ (౮౦) · Śloka ౮౦
పిబేత్స్నిగ్ధాన్నతృషితో హిమస్పర్ధి గుడోదకం| |80|
View original
पिबेत्स्निग्धान्नतृषितो हिमस्पर्धि गुडोदकम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నిగ్ధాన్నేన భుక్తేన తృషితో హిమస్పర్ధి-తుహినశీతలం, గుడోదకం పిబేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- స్నిగ్ధాన్నజౌషధమాహ-పిబేదితి| హిమస్పర్ధి-_|
Adhikarana గుర్వాద్యన్నజాయాం తృష్ణాయామౌ (౮౦) · Śloka ౮౦
| గుర్వాద్యన్నేన తృషితః పీత్వోష్ణాంబు తదుల్లిఖేత్||80||
View original
| गुर्वाद्यन्नेन तृषितः पीत्वोष्णाम्बु तदुल्लिख़ेत्||८०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గుర్వాద్యన్నేన భుక్తేన తృషితః పీత్వోష్ణాంబు తత్-గుర్వాద్యన్నం, ఉద్వమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- గుర్వాదిభోజనజౌషధమాహ-గుర్వాద్యన్నేనేతి|
Adhikarana రసక్షయజాయాం తృష్ణాయామౌ (౮౧) · Śloka ౮౧
క్షయజాయాం క్షయహితం సర్వం బృంహణమౌషధం| |81|
View original
क्षयजायां क्षयहितं सर्वं बृंहणमौषधम्| |८१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షయజాయాం తృషి క్షయే హితం యద్ బృంహణమౌషధం తత్సర్వం హితం-శస్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రసక్షయజౌషధమాహ-క్షయజాయామితి| క్షయహితం-రాజయక్ష్మహితం|
Adhikarana కృశాదిజాయాం తృష్ణాయామౌషధం (౮౧) · Śloka ౮౧
| కృశదుర్బలరూక్షాణాం క్షీరం ఛాగో రసోఽథవా||81||
View original
| कृशदुर्बलरूक्षाणां क्षीरं छागो रसोऽथवा||८१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృశాదీనాం తృషి జాతాయం క్షీరం హితం| అథవా ఛాగో రసో హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కృశాదీనాం విశేషమాహ-కృశదుర్బలరూక్షాణామితి|
Adhikarana సోర్ధ్వవాతాయాం తృష్ణాయామౌషధం (౮౨) · Śloka ౮౨
క్షీరం చ సోర్ధ్వవాతాయాం క్షయకాసహరైః శృతం| |82|
View original
क्षीरं च सोर्ध्ववातायां क्षयकासहरैः शृतम्| |८२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సోర్ధ్వవాతాయాం తృషి క్షయకాసహరైః శృతం క్షీరం హితం| చశబ్దాన్మాంసరసశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సోర్ధ్వవాతాయాం విశేషమాహ-క్షీరం చేతి|
Adhikarana రోగోపసర్గజాయాం తృష్ణాయామౌషధం (౮౨-౮౩) · Śloka ౮౩
| రోగోపసర్గాజ్జాతాయాం ధాన్యాంబు ససితామధు||82|| పానే ప్రశస్తం సర్వా చ క్రియా రోగాద్యపేక్షయా| |83|
View original
| रोगोपसर्गाज्जातायां धान्याम्बु ससितामधु||८२|| पाने प्रशस्तं सर्वा च क्रिया रोगाद्यपेक्षया| |८३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోగోపసర్గాజ్జాతాయాం తృషి ధాన్యాంబు ససితామాక్షికం పానే ప్రశస్తం| సర్వా చ క్రియా రోగాద్యపేక్షయా శస్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రోగాపసర్గజౌషధమాహ-రోగోపసర్గజాతాయామితి| ధాన్యం-కుస్తుంబరీ| వంగసేనే (తృషా. శ్లో. 37)- " క్షతోద్భవాం రూగ్వినివారణేన జయేద్రసానామసృజశ్చ పానైః| క్షయోత్థితాం క్షీరజలం నిహన్యాన్మాంసోదకం వా మధుకోదకం వా||" ఇతి|
Adhikarana పూర్వామయక్షీణజాయాం త్వరితం ఔషధం (౬) · Śloka ౬
| తృష్యన్ పూర్వామయక్షీణో న లభేత జలం యది||83|| మరణం దీర్ఘరోగం వా ప్రాప్నుయాత్త్వరితం తతః| సాత్మ్యాన్నపానభైషజ్యైస్తృష్ణాం తస్య జయేత్పురా||84|| తస్యాం జితాయామన్యోఽపి వ్యాధిః శక్యశ్చికిత్సితుం| 84 1/2| ఇతి తృష్ణారోగచికిత్సితం| ఇతి శ్రివైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
View original
| तृष्यन् पूर्वामयक्षीणो न लभेत जलं यदि||८३|| मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात्त्वरितं ततः| सात्म्यान्नपानभैषज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत्पुरा||८४|| तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्सितुम्| ८४ १/२| इति तृष्णारोगचिकित्सितम्| इति श्रिवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने छर्दिहृद्रोगतृष्णाचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వామయేన క్షీణః సన్ తృష్ణక్-పిపాసితో, యది జలం న లభేత తదా మరణం దీర్ఘరోగం వా ప్రాప్నుయాత్| తతశ్చ హేతోస్త్వరితం-శీఘ్రతరం, తస్య-నరస్య, పూర్వమన్యేభ్యో రోగేభ్యః సాత్మ్యాన్న పానభేషజైస్తృషం జయేత్, తతోఽపరం రోగం| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-తస్యాం తృషి జితాయాం సత్యామన్యోఽపి రోగ ఉపక్రమితుం శక్యః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- రోగాద్యాపేక్షయేత్యస్యామాహ-తృష్యన్నితి| రోగవిరోధేఽపి జలం దేయమిత్యర్థః| ఉపద్రవరూపాయా అప్యుపసర్గజాయాః (?) ప్రాధాన్యమాహత్వరితమితి| సాత్మ్యగ్రహణం యద్యుపశేతే తత్తద్యుక్తినిరపేక్షమపి దేయమిత్యేవమర్థః| వంగసేనే (తృషా. శ్లో. 41)- "మూర్చ్ఛాచ్ఛర్దితృషాదాహస్త్రీమద్యభృశకర్శితాః| పిబేయుః శీతలం తోయం రక్తపిత్తే మదాత్యయే|| తృషితో మోహమాయాతి మోహాత్ప్రాణాన్ విముంజతి| తస్మాత్సర్వాస్వవస్థాసు న క్వచిద్వారి వార్యతే|| అన్నేనాపి వినా జంతుః ప్రాణాన్ ధారయతే చిరం| తోయాభావాత్పిపాసార్తః క్షణాత్ప్రాణైర్విముచ్యతే||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| తృష్ణారోగప్రశమనం సామస్త్యేన నిరూపితం||