൬. ചര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതാദനന്തരം ഛര്ദ്യാദിചികിത്സിതമാരഭ്യതേ| യതോ യക്ഷ്മണ ഏവ പ്രായേണൈത ഉപദ്രവഭൂതാ ജായന്തേ| അത ഏതദാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യാഹ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉത്ക്ലേശനം-ഉത്ക്ലേശോ,-ദോഷാണാമുച്ഛൂനാവസ്ഥൈവ| ആമാശയോത്ക്ലേശാത് സമ്ഭവോ-ജന്മ, യാസാം താ ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാഃ പ്രായശ്ച്ഛര്ദ്യോ യതസ്തസ്മാത് പ്രാക്-പ്രഥമം, ലങ്ഘനം ഹിതമ്| പ്രായോഗ്രഹണം വാതജായാം ഛര്ദ്യാമാമാശയോത്ക്ലേശാസമ്ഭവാര്ഥം വായോരൃതേ തദ്യോജയേത്| കാര്യേ കാരണോപചാരാദേവം നിര്ദിഷ്ടമ്| വാതജാം ഹി ഛര്ദി മുക്ത്വാऽന്യാസു ഛര്ദിഷു ലങ്ഘനം കാര്യമ്| ലങ്ഘനേ കൃതേऽപ്യനു പശാന്തവേഗാസു തത്ര-താസു ഛര്ദിഷു, വമനം കാര്യമ്| ബലിനഃ പുംസോ-ന ദുര്ബലസ്യ, അഥവാ ബഹുദോഷസ്യ, തഥാ പ്രതതം-അനാരതം, ബഹു വമതോ വമനം യോജയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതോ-വമനാദനന്തരം വിരേകൌഷധം ക്രമശോ-ന സഹസാ, യോജയേത്| കിമ്ഭൂതം വിരേകദ്രവ്യമ് ? ഹൃദ്യം-ഹൃദയായ ഹിതമ്| കൈഃ സഹ ? മദ്യൈഃ-മാര്ദ്വീകാദിഭിഃ| തഥാ, ഫലാമ്ബുഭിഃ-ശോഭനദ്രാ ക്ഷാദിഫലനിഷ്പാദിതവാരിഭിഃ| അഥവാ, ക്ഷീരൈഃ-ഗോക്ഷീരാദിഭിഃ സഹ| കിമേവം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-സ ഹ്യൂര്ധ്വമിത്യാദി| യസ്മാത്സഃ-വിരേകഃ, ഊര്ധ്വം ഗതം ദോഷം ഛര്ദ്യനുഗമധോ നയതി| ന കേവലം ശോധനം-വമനം വിരേചനം വാ, തത്ര യോജയേത്| യാവച്ഛമനമപി യദൌഷധം തദപി തത്ര യോജയേത്| രൂക്ഷദുര്ബലസ്യ പുനഃ പുംസസ്തദേവ-ശമനമേവ, യോജയേത്, ശോധനാസഹത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര സര്വാസ്വപി ഛര്ദിഷു പരിശുഷ്കാദിഗുണയുക്തമന്നം ശസ്യതേ| കാമ്ബലികാദിലക്ഷണം കൃതാന്നവര്ഗേ കഥിതമ്| തഥാ ഫലാനി, സ്നാനമുദ്വര്തനാദിരൂപേണ ഘര്ഷണം സുഗന്ധയഃ-ശോഭനഗന്ധാഃ, ഗന്ധദ്രവ്യപുഷ്പഫലാന്നപാനജാഃ ശസ്യന്തേ| തത്ര ഗന്ധശബ്ദേന ഗന്ധദ്രവ്യാണി| ഭുക്തമാത്രസ്യ സഹസാ-ഝടിത്യേവാജ്ഞാതസങ്കേതസ്യ, മുഖേ ശീതാമ്ബുസേചനമ്| ഇതി സാമാന്യേന ഛര്ദീനാമുപക്രമാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതജാം ഛര്ദിഷം സര്പിഃ പീതം സൈന്ധവാന്വിതം കിഞ്ചിദുഷ്ണം വിശേഷേണ ഹന്തി| പീതം-ന തു ലീഢമ്, അശക്തത്വാത്| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ.ചി.അ.൩/൧൧൧)-"ആക്രാമത്യനിലം പീതം" ഇതി| തസ്മാത് പീതം ഘൃതം ഛര്ദിം ഹന്തീതി യുക്തമ്| അഥവാ ത്രികടുത്രിലവണോത്കടം സര്പിഃ പീതം പൂര്വോക്തഗുണമ്| ദാഡിമാമ്ബുന വാ ശുണ്ഠീ ദധിധാന്യേന സഹ സാമാന്യകല്പനയാ സിദ്ധം ഘൃതം പീതം പൂര്വോക്തഗുണമ്| ജലതുല്യം വാ പയഃ ശൃതം പൂര്വവത്| അഥവാ, വൈഷ്കിരഃ-കുക്കുടാദിജോ, രസോ ബഹുസര്പിഃസൈന്ധവോ മാരുതജാം ഛര്ദിം ഹന്തി| കിമ്ഭൂതഃ ? ഫലേന-ദാഡിമമാതുലുങ്ഗാദിനാ, അമ്ലഃ-അമ്ലതാം പ്രാപിതഃ| സ്നിഗ്ധം ച ഭോജനം-അശനം, [ശുണ്ഠീ]ദധിദാഡിമേന സംസ്കൃതം തു ഹിതം-ഛര്ദിം ഹന്തി| അത്ര ച-മാരുതച്ഛര്ദിഷി, സ്നേഹേന-ഏരണ്ഡതൈലാദിനാ, വിരേചനം സ്നേഹവിരേചനം കോഷ്ണം സലവണം ച ഹിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തജായാം ഛര്ദ്യാം വിരേകാര്ഥം-വിരേകപ്രയോജനായ, ദ്രാക്ഷേക്ഷുസ്വരസൈസ്ത്രിവൃദ്ദേയാ| തൈല്വകം വാ സര്പിര്യോജ്യമ്| പിത്തജേ ഛര്ദിഷി വൃദ്ധം ശ്ലേഷ്മധാമഗം പിത്തമൂര്ധ്വമേവ ഹരേത്-വമനം തത്ര ദേയമിത്യര്ഥഃ| കൈര്ദ്രവ്യൈഃ ? സ്വാദുതിക്തൈഃ| ആതുരോ വിശുദ്ധിമാന്-കൃതവമനവിരേകോ ലാജൈര്മന്ഥം പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? സമധുശര്കരമ്, അഥവാ യവാഗൂം ലാജൈഃ സമധുശര്കരാം പിബേത്| സമധുശര്കരശ്ച സമധുശര്കരാ ചേതി "പുമാന് സ്ത്രിയാ" ഇത്യേകശേഷഃ| തഥാ, മുദ്ഗജൈര്വ്യഞ്ജനൈര്ജാങ്ഗലമാംസൈ (മാംസജൈ)ശ്ച വ്യഞ്ജനൈഃ ശാലിഷഷ്ടികമദ്യാത്| മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടജം സുശീതലം ജലം പിബേത്| മുദ്ഗാദിഭിര്വാ സഹ നിശാം സ്ഥിതം ജലം പിബേത്| ദ്രാക്ഷാരസാദിം വാ യഥായോഗം പിബേത്| ജമ്ബ്വാമ്രാദിജഃ ക്വാഥഃ ക്ഷൌദ്രാന്വിതഃ ശീതോ വാ-ശീതകഷായഃ, പീതഃ ക്ഷൌദ്രയുതശ്ഛര്ദ്യാദീന് ഹന്തി| മുദ്ഗദലൈഃ ശൃതമമ്ബു മുദ്ഗദലാമ്ബു, തദ്ധാത്രീരസേന സഹ പിബേത്| അഥവാ മുദ്ഗദലാനാമമ്ബു മുദ്ഗദലാമ്ബു, ശീതം-ശീതകഷായം, പിബേത്| കോലാദികം ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാത്| പഥ്യാം വാ ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാത്| ദ്രാക്ഷാം വാ ബദരാണി വാ ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- [ പിത്തച്ഛര്ദ്യൌഷധമാഹ-പിത്തജായാമിതി|] സമധുശര്കരം ലാജമന്ഥം ലാജയവാഗൂം വാ സമധുശര്കരാമ്| വ്യഞ്ജനൈഃ-യൂഷരസാദ്യൈഃ| ശമനമാഹ-മൃദ്ഭൃഷ്ടലോഷ്ടപ്രഭവമിതി| അന്യദാഹ-മുദ്ഗോശീരകണാധാന്യൈരിതി| ശമനചതുഷ്ടയമാഹ-ദ്രാക്ഷാരസമിതി| അന്യദാഹ-ജമ്ബവാമ്രേതി| ശീതോ വാ-ശീതകഷായോ വാ| അന്യദാഹ-ധാത്രീരസേനേതി| ശീതം-ചന്ദനമ്| അന്യദാഹ-മുദ്ഗദലാമ്ബു വേതി| മുദ്ഗദലാമ്ബു-മുദ്ഗശകലവ്കാഥമ്| അന്യദാഹ-കോലമജ്ജേതി| ലേഹത്രയമാഹ-ക്ഷൌദ്രേണേതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൮)- "കോലാസ്ഥിമജ്ജാസ്ത്രോതോജലാജോത്പലരജാംസി വാ| പിബേച്ഛീതാമ്ബുനാശാലിസ്വര്ണഗൈരികജം രജഃ|| പിഷ്ടം വാ ചന്ദനദ്രാക്ഷാമാംസീസേവ്യാമ്ബുഗൈരികമ്| ശാലിതഡുലതോയേന പിബേദ്വാ സസിതാമധു|| മധൂകമധുകദ്രാക്ഷാകമലാമലകാമ്ബുദമ്| സസാരിവാപരൂഷാഖ്യം മൂര്വാം വാ മാക്ഷികാന്വിതാമ്|| മധുകം സാത്മഗുത്പം വാ ശീതം ധാത്രീരസേന വാ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫജായാം ഛര്ദ്യാം നിമ്ബാദിഭിര്യുക്തേന കോഷ്ണജലേന വമേത്| ദുര്ബലം ച നരമുപവാസയേത്| ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹം ശീതം ക്ഷൌദ്രാന്വിതം പിബേത്| ബഹൂന് വാരാന് ഛര്ദിഘ്നൌഷധഭാവിതൈര്യവൈര്മന്ഥാന് പിബേത്| കഫഘ്നമന്നം ഹൃദ്യം ച ഭുക്തം സദ്വമിം ജയേത്| രാഗാഃ സകുഠേരകഭൂസ്തൃണാ വമിം ജയന്തി പീതാഃ| മനഃശിലാദികം ബീജപൂരകരസേന സക്ഷൌദ്രേണ വമിം ജയേത്| കപിത്ഥസ്യ വാ രസേന മാക്ഷികാന്വിതേന മനഃശിലാദികം ലീഢം വമിം ജയേത്| കപിത്ഥം വാ സത്രികടുകം മധുനാ ഖാദേത്| ധന്വയവാസം വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫച്ഛര്ദ്യൌഷധമാഹ-കഫജായാമിതി| പിണ്ഡീതോ-മദനഃ| ഉപവാസമാഹ-ദുര്ബലം ചോപവാസയേദിതി| ദുര്ബലം-വമനാസമര്ഥമ്| ശമനമാഹ-ആരരഗ്വധാദിനിര്യൂഹമിതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൮)- " ത്രിഫലാകണചവ്യാദ്വാ പേയാം പത്രൈഃ കരഞ്ജജൈഃ|" ഇതി| ത്രിഫലാദിഭ്യഃ വ്കാഥം സക്ഷൌദ്രമ്, കരഞ്ജപത്രപേയാം വാ സക്ഷൌദ്രാമ്| അന്യദാഹ-മന്ഥാന് യവൈര്വേതി| ഭോജനമാഹ-കഫഘ്നമന്നമിതി| ശമനമാഹ-ലീഢമിതി| അന്യദാഹ-ഖാദേദിതി| അന്യദാഹ-മധുനാ വേതി| അന്യദാഹ-ലിഹ്യാദിതി| ചോചം-ലവങ്ഗത്വക്| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൮)- " സമുസ്താം മധുനാ ശൃങ്ഗീം കോലാമ്ലം വാ സജാമ്ബവമ്| തദ്വദ്വിഡങ്ഗത്രിഫലം വിഡങ്ഗപരിപേലവമ്||" ഇതി| യോഗരത്നേ-"പിഷ്ട്വാ ധാത്രീഫലം ലാക്ഷാം ശര്കരാം ച പലോന്മിതാമ്| ദത്വാ മധു പലം ചാത്ര കുഡവം സലിലസ്യ ച|| വാസസാ ഗാലിതം പീതം ഹന്തി ഛര്ദിം ത്രിദോഷജാമ്|| സാരിവോശീരമധുകകുസ്തുമ്ബരുഫലാനി ച| യുക്ത്യാ ശ്രാവ്യജലം ദേയം മധുനാ ഛര്ദിനാശനമ്|| കൃതം ഗുഡൂച്യാ വിധിവത്കഷായം ഹിമസംജ്ഞിതമ്| തിസൃഷ്വപി ഭവേത്പഥ്യം മാക്ഷികേണ സമന്വിതമ്|| കപിത്ഥരസസംയുക്താം പിപ്പലീം മാക്ഷികാന്വിതാമ്| മുഹുര്മുഹുര്നരോ ലീഢ്വാ ഛര്ദിഭ്യഃ പ്രതിമുച്യതേ|| ധാത്രീമുസ്തകചൂര്ണം തു മധുനാ പരിമിശ്രിതമ്| പ്രലിഹന് പ്രാതരുത്ഥായ ഛര്ദ്യതേ സുഖമാപ്നുയാത്|| പ്രിയങ്ഗുചന്ദനോശീരശതപുഷ്പായവൈഃ സമൈഃ| കല്കം സമുസ്തകം ലിഹ്യാച്ഛര്ദിഘ്നം മധുസംയുതമ്|| കുഷ്ഠം നാഗരസമ്മിശ്രം ലിഹ്യാച്ചൂര്ണം സമം തതഃ| പ്രാതരുത്ഥായ തോയേന ഛര്ദ്യാമയഹരം പരമ്|| യഷ്ട്യാഹ്വം ചന്ദനോപേതം സമ്യക്ക്ഷീരപ്രപേഷിതമ്| തേനൈവാലോഡ്യ പാതവ്യം രുധിരച്ഛര്ദിനാശനമ്|| മാതുലുങ്ഗരസോ ലാജാശര്കരാമധുസംയുതഃ| പിപ്പലീചൂര്ണസംയുക്തഃ ശ്രേഷ്ഠശ്ച്ഛര്ദിനിവാരണഃ|| ജാത്യാ രസഃ കപിത്ഥസ്യ പിപ്പലീമരിചാന്വിതഃ| ക്ഷൌദ്രേണ യുക്തഃ ശമയേല്ലേഹോऽയം ഛദ്രിമുല്ബണാമ്|| സൌവര്ചലമജാജ്യശ്ച ശര്കരാ മരിചാനി ച| ക്ഷൌദ്രേണ സംയുതം ചുര്ണം ശ്രേഷ്ഠം ഛര്ദിനിവാരണമ്|| വിദലാനി ച മുദ്ഗാനാം പിപ്പല്യശ്ചൈവ കുട്ടിതാഃ| പ്രസ്ത്രുതം സലിലം പേയം ഛര്ദ്യാം മധുസമന്വിതമ്| ജബ്വാമ്രസാരോ മുസ്തം ച മാചീദ്രാക്ഷാ (?) ച സാധയേത്| കഷായോ മധുസംയുക്തഃ പേയശ്ച്ഛര്ദിതൃഷാപഹഃ|| ഫല്ഗുപ്രവാലം മരിചം മധുകം നീലമുത്പലമ്| ക്ഷുണ്ണം ശീതകഷായോऽയം തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിനിവാരണഃ|| ഏതൈരേവൌഷധൈഃ സിദ്ധാം ലാജപേയാം പിബേന്നരഃ| സശര്കരാം മധുയുതാമ് തൃഷ്ണാച്ഛര്ദിനിവാരിണീമ്|| അര്ധോദകം നിഷേവേത മാക്ഷികേണാഥവാ പയഃ| തുഷ്ണാഛര്ദിപ്രശമനം ജാങ്ഗലം രസമേവ വാ|| ക്ഷീരിണാം ചൈവ വൃക്ഷാണാം ശുങ്ഗാന് ലിഹ്യാത്സുകുട്ടിതാന്| പിപ്പലീമധുസംയുക്താന് തൃഷ്ണാഛര്ദിനിവാരണാന്||" ഇതി| [സിദ്ധസാരേ (ഛര്ദ്യധികാരേ ശ്ലോ. ൨൨)]-" ലാജാകപിത്ഥമധുമാഗധികോഷണാനാം ക്ഷൌദ്രാഭയാത്രികടുധാന്യകജീരകാണാമ്| പഥ്യാമൃതാമരിചമാക്ഷികപിപ്പലീനാം ലേഹാസ്ത്രയഃ സകലവമ്യരുചിപ്രശാന്ത്യൈ|| ഏലാലവങ്ഗഗജകേസരകോലമജ്ജാലാജാപ്രിയങ്ഗുഘനചന്ദനപിപ്പലീനാമ്| ചൂര്ണാനി മാക്ഷികസിതാസഹിതാനി ലീഢ്വാഛര്ദിം നിഹന്തി കഫമാരുതപിത്തജാതാമ്|" "ലാജസൈന്ധവസംയുക്തമാമ്രബീജം സമാലിഹേത്| മധുനാ ഛര്ദിനാശായ ക്ഷിപ്രം സുഖമവാന്പുയാത്||" (വങ്ഗ. ഛര്ദ്യ. ശ്ലോ. ൪൯)- "അശ്വത്ഥവല്കലം ശുഷ്കം ദ്ഗ്ധ്വാ നിര്വാപിതം ജലേ| തജ്ജലം പാനമാത്രേണ ഛര്ദിം ജയതി ദുസ്തരാമ്||" "വിജയാതിവിഷാവ്കാഥശ്ഛര്ദിഹൃച്ഛൂലനാശനഃ||" (വങ്ഗ. ഛര്ദ്യ. ശ്ലോ. ൫൭)- " ആമ്രാസ്ഥിബില്വനിര്യൂഹഃ പീതഃ സമധുശര്കരഃ| നിഹന്യാച്ഛര്ദ്യതീസാരം വൈശ്വാനര ഇവാഹുതിമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വിഷാര്ഥജാ ഛര്ദിര്മനസോऽനുകൂലോപചാരേണ ശാമ്യതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്വിഷ്ടാര്ഥഛര്ദ്യൌഷധമാഹഅനുകൂലോപചാരേണേതി|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൃമിഭ്യോ ജാതാ ഛര്ദിഃ കൃമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈരൌഷധൈഃ ശമം യാതി| ന കേവലം കൃമിജാ ഛര്ദിരേവ ശമം യാതി| യഥാസ്വം പരിശേഷാ അപ്യാമയാഃ-കൃമിഹൃദ്രോഗകൃതാഃ, തേऽപി കൃമിഹൃദ്രോഗഗദിതൈര്ഭേഷജൈഃ ശമം യാന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കൃമിര്ച്ഛര്ദ്യൌഷധമാഹ-ക്രിമിജാ ഇതി| തൃഷ്ണാ (ശേഷ) ച്ഛര്ദ്യാമയാദീനാമൌഷധമാഹ-യഥാസ്വം പരിശേഷാശ്ചേതി| യഥാസ്വം-കാരണഭൂതരോഗാനുസാരേണ അനുബന്ധിദോഷാനുസാരേണ വാ| പരിശേഷാഃ-ഉക്തേഭ്യോന്യാഃ| ഛര്ദ്യുപദ്രവാണാമൌഷധമാഹ-തത്കൃതാശ്ചേതി| തത്കൃതാഃ-ഛര്ദികൃതാഃ| തഥാ-യഥാസ്വമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ഛര്ദിപ്രസങ്ഗേന-അനുബന്ധേന, യോ ധാതുക്ഷയഃ തസ്മാദ്ധേതോര്മാതരിശ്വാ അവശ്യം കോപമായാതി| അതോ ഹേതോര്വമനാതിയോഗപ്രോക്തം വിധിം സ്തമ്ഭനം ബൃംഹണം ച കുര്യാത്, ന പുനസ്തദുക്തമന്യം വിധിമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്| തഥാ, സര്പിര്ഗുഡാദയോ ദോഷദൂഷ്യാനുരോധതോ യഥാകാലമുപയുക്താശ്ഛര്ദിം പ്രസക്താം ശമയന്തി| ഉപജാതിവൃത്തമ്| തന്ത്രാന്തരേ(?)ചോക്തമ് (ഹൃ.ക.അ.൩/൨൫)-"അഞ്ജനം ചന്ദനോശീരമജാസൃക്ശര്കരോദകമ്| ലാജചൂര്ണൈഃ പിബേന്മന്ഥമതിയോഗഹരം പരമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പ്രസക്തച്ഛര്ദ്യൌഷധമാഹ-ഛര്ദിപ്രസങ്ഗേനേതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൭)- "ത്വരമാണോ ജയേച്ഛര്ദിം പ്രസക്താമനുബന്ധനീമ്| കോഷ്ഠാശ്രയാ മഹാമര്മപീഡാകരതരാ ഹി സാ|| ന ചാന്നേന വിനാ കായസ്തന്മയോ വര്തതേऽപി ച| ധാതുക്ഷയോऽതിവമഥൌ സമീരണസമീരണാത്|| നിയതം ജായതേ തസ്മാദ്ദ്രുതമത്ര പ്രയോജയേത് ധാന്വന്തരം ത്ര്യൂഷണം വാ ദോഷദേഹാനുരോധതഃ||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദസായനേ| ഛര്ദിപ്രകരണം നാമ സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ തൈലം സുഖോഷ്ണം-കിഞ്ചിദുഷ്ണം, പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? മസ്തുസൌവീരതക്രാണി വിദ്യന്തേ യസ്മിംസ്തദേവമ്| തഥാ സഹ ബിഡലവണേന സബിഡം, ഗുല്മാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥഹൃദ്രോഗചികിത്സിതമ്| തത്ര വാതജൌഷധമാഹ-ഹൃദ്രോഗ ഇതി| സൌവീരം-കാഞ്ജികമ്| മസ്ത്വാദിത്രയം ദ്രവ്യമ്| ബിഡം കല്കഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ലവണൈഃ-പഞ്ചഭിഃ സൈന്ധവാദിഭിഃ, ഗോമൂത്രേണ കാഞ്ജികേന ച തൈലം സാമാന്യപരിഭാഷയാ പക്വം തഥാഗുണം-ഗുല്മാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അന്യദാഹ-തൈലമിതി| അമ്ലം-കാഞ്ജികമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബില്വാദീനി ജലേ പക്ത്വാ തസ്മിന് ജലേ ക്വാഥീഭൂതേ തൈലം പചേത്| തത്തൈലം നസ്യേ പാനേऽനുവാസനേ ച വിനിയോജയേത്| തച്ച പൂര്വസമമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അന്യദാഹ-ബില്വമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ പക്വം ച ഘൃതം പാര്ശ്വഹൃദ്രുജാദിജിത്| വയസ്ഥാ-ആമലകീ| കായസ്ഥാ-കാകോലീ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതമാഹശുണ്ഠീകയസ്ഥാലവണവവയസ്ഥാഹിങ്ഗുപൌഷ്കരൈരിതി| കയസ്ഥാ-തുലസീ| വയസ്ഥാ-ഗുഡൂചീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സൌവര്ചലസ്യ പലദ്വയേ പഥ്യാപഞ്ചാശദ്യുക്തേ സാധിതോ ഘൃതപ്രസ്ഥോ ഹൃദ്രോഗാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അന്യദാഹ-സൌവര്ചലസ്യേതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ചൂര്ണമാഹ-ദാഡീമമിതി| അപതന്ത്രകോ-വാതവ്യാധിനിദാനോക്തഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പുഷ്കരാഹ്വാദയഃ കല്കീകൃതാഃ-പിഷ്ടാഃ, തഥാ ഘൃതാദിയുക്താഃ പീതാ വികര്തികാശൂലഹരാഃ| വികര്തികാ-ഹൃദയസ്യാവര്തച്ഛേദനികാ ഇവ രുഗ്വിശേഷഃ| ഹൃദ്രോഗപ്രസങ്ഗാദേതചികിത്സാऽപ്യുക്താ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അന്യദാഹ പുഷരാഹ്വേതി| വികര്തികാശൂലം-ഹൃദയച്ഛേദനമിവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്വാഥശ്ച കോഷ്ണോ യവാന്യാദിഭിര്ദേവദാരുസഹിതൈസ്തദ്ഗുണോ വികര്തികാശൂലഹരഃ| ഔഷധം-ശുണ്ഠീ| ബീജഹ്വഃ-ബീജസാരമ്, ബീജപൂരകമിത്യന്യേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്വാഥമാഹ-ക്വാഥ ഇതി| ഔഷധം-ശുണ്ഠീ| പൂതീകരഞ്ജഃ| ബീജാഹ്വോ-ബീജപൂരഃ| യവാന്യാദിഭിഃ സഹ പേയഃ| സഃ-ക്വാഥഃ, പൂത്യാദിഭിഃ കൃതഃ| വങ്ഗസേനേ (ഹൃദയരോഗാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൦)- "ക്വാഥഃ കൃതഃ പൌഷ്കരമാതുലുങ്ഗപലാശപൂതീകശഠീസുരാഹ്വൈഃ| സ നാഗരാജാജിവചായവാഭിഃ സക്ഷാര ഉഷ്ണോ ലവണശ്ച പേയഃ||" ഇതി വചനമൂലേയം വ്യാഖ്യാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പഞ്ചകോലാദികം വാരുണ്യാ-പ്രസന്നയാ സുരയാ, കല്കിതംപിഷ്ടം, യമകേ ഭൃഷ്ടം സൈന്ധവയുതം ഹൃദാദിശൂലേഷു ഗുല്മാദിഷു ച ഖാദേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ചൂര്ണമാഹ-പഞ്ചകോലേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇഹ-വാതജേ ഹൃദ്രോഗേ, സ്വേദാശ്ച സ്നിഗ്ധാ ഹിതാഃ| ഘൃതാനി പക്വാനി വാ (ച)|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ്നേഹസ്വേദാവാഹ-സ്നിഗ്ധാശ്ചേതി| ഘൃതാനി സ്നേഹനാര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൃഷി സത്യാം ഹ്രസ്വേന പഞ്ചമൂലേന ശുണ്ഠ്യാ വാ സാധിതം ജലം പിബേത്| വാരുണീമണ്ഡം വാ ദധിമണ്ഡം വാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പാനപഞ്ചകമാഹ-ലഘുനേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആയാമഃ-ആക്ഷേപഃ, സഹ ആയാമാദിഭിര്വര്തതേ യദ് ഹൃദയം തസ്മിംസ്തഥാവിധേ ഹൃദി തഥാ മാരുതദൂഷിതേ സതി ക്രിയൈഷാചികിത്സേയം പൂര്വോക്താ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉക്താനാമൌഷധാനാം വിഷയമാഹ-സായാമസ്തമ്ഭശൂലാമ ഇതി| ആയാമഃ-ആകര്ഷണമിവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സദ്രവായാമപ്രമോഹേ പുനഃ ഹൃദി മാരുതദൂഷിതേ രസാസ്തിത്തിര്യാദിജാഃ| സ്നേഹാദ്യാഃ-ബഹുസ്നേഹാഃ, ഹിതാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിഷയാന്തരഭേഷജമാഹ-സദ്രവായാമപ്രമോഹേ ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സഹൃദ്രോഗോ നരോ ബലാതൈലം പിബേത്| സുകുമാരകം വാ-പ്രമേഹോക്തം ഘൃതം, യഷ്ട്യാഹ്വം ച തച്ഛതപാകം ച യഷ്ട്യാഹ്വശതപാകം-ശതകൃത്വഃ പക്വം തത്തൈലം വാതശോണിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൨൨/൪൧) പിബേത്| മഹാസേന്ഹം തഥോത്തമം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ്നേഹചതുഷ്കമാഹ-ബലാതൈലമിതി| ബലാതൈലംശാരീരകേ ഗര്ഭവ്യാപദ്യുക്തമ് (ഹൃ. ശാ.അ. ൨/൪൭) , വാതരക്തോക്തം വാ ബലാകഷായകല്കാഭ്യാം ശതം സഹസ്രം വാ വാരാഭ്യക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൨൨/൪൫)| സുകുമാരകം-വൃദ്ധ്യുക്തം ഘൃതൈരണ്ഡതൈലയമകമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൧൩/൪൧) , തൈലമേവ വാ തന്ത്രാന്തരോക്തരാജയക്ഷ്മണി സങ്ഗൃഹീതമ്| യഷ്ട്യാഹ്വശതപാകം-യഷ്ടീമധുകല്കകഷായാഭ്യാം ശതം വാരാന് പക്വമ്| ഉത്തമം മഹാസ്നേഹം-വാതവ്യാധ്യുക്തമപന്ത്രകേ (ഹൃ. ചി. അ. ൨൧/൨൮)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാസ്നാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈര്മഹാസ്നേഹം ദധിപാദം വിപാചയേത്| ദധിപാദം ച ദഘ്നഃ പാദഃ-ചതുര്ഥഭാഗപ്രമാണോ, യസ്മിംസ്തഥാഭൂതമ്| തഥാ, അമ്ലൈഃ-കാഞ്ജികാദിഭിഃ, ലാഭതോ-യഥാലാഭമ്| അനയൈവ കല്പനയാ സഃ-മഹാസ്നേഹോ, നിഷേവിതസ്തര്പണോ ബൃംഹണോ ബല്യോ വാതഹൃദ്രോഗഘ്നശ്ച സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മഹാസ്നേഹാന്തരമാഹ-രാസ്നാജീവകേതി| ദധിപാദം-പാദാംശേന ദധ്നാ യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദീപ്തേऽഗ്നൌ സതി വാതഹൃദ്രോഗേ സദ്രവായാമേ സഹ ദ്രവേണ-കമ്പനേന, ആയാമേന ച വര്തതേ യസ്തസ്മിംസ്തഥാഭൂതേ ക്ഷീരാദി ഹിതമ്| ഔദകാമിഷം-മത്സ്യാദിമാംസമ്, ആനൂപാമിഷം-ഗ്രാമ്യവരാഹാദിജം മാംസമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വിഷയാന്തരഭേഷജമാഹ-ദീപ്തേऽഗ്നാവിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതഹൃദ്രോഗം മുക്ത്വാऽന്യേഷു-ശേഷേഷു, ചതുര്ഷു ഹൃദ്രോഗേഷ്വേതാനി-ക്ഷീരാദീനി, വര്ജ്യാനി-ന പ്രയോജ്യാനി| ന കേവലമേഷ്വേതാനി വര്ജ്യാനി, യാവത്സ്തമ്ഭജാഡ്യാമസംയുക്തേ വാതികേऽപി ഹൃദ്രോഗ ഏതാനി വര്ജ്യാനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഹൃദ്ഗോഗാന്തരേ ക്ഷീരാദീനി നിഷേധതി-ഏതാന്യേവേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്മിന്-വാതികേ ഹൃദ്രോഗേ, കഫാനുബന്ധേ തു സതി രൂക്ഷോഷ്ണാം ക്രിയാം സേവേത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സകഫേ വാതഹൃദ്രോഗേ ഭേഷജമാഹ-കഫാനുബന്ധ ഇതി| യോഗരത്നേ-" നാഗരം വാ പിബേദുഷ്ണം കഷായം വഹ്നിവര്ധനമ്| കാസശ്വാസാനിലഹരം ശൂലഹൃദ്രോഗനാശനമ്|| പാഠാം വചാം യവക്ഷാരമഭയാമമ്ലവേതസമ്| ദുരാലഭാം ചിത്രകം ച ത്ര്യൂഷണം ലവണത്രയമ്|| ശഠീ പുഷ്കരമൂലം ച തിത്തിഡീകം സദാഡിമമ്| മാതുലുങ്ഗ്യാശ്ച മൂലാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി കാരയേത്|| സുഖോദകേന മദ്യൈര്വാ ചൂര്ണാന്യേതാനി പാചയേത്| അര്ശഃ ശൂലം സഹൃദ്രോഗം ഗുല്മം ചാപി വ്യപിഹതി||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി. അ. ൮.)- "ത്ര്യൂഷണം ത്രിഫലാ പാഠാ മധൂകം മധുകം ത്രുടീ| പഞ്ചമൂലം ലഘു ബലേ മേദേ വൃദ്ധിഃ ശതാവരീ|| കണ്ഡൂകരീ താമലകീ ജീവകശ്ചാക്ഷസമ്മിതൈഃ| തൈഃ പചേത്സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം ദധ്നഃ പ്രസ്ഥേന മാഹിഷാത്|| യുക്തം സിദ്ധം ച മധുനാ തന്നിഹന്തി നിഷേവിതമ്| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീപാര്ശ്വശ്വാസകാസഹലീമകാന്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൈത്തേ ഹൃദ്രോഗേ ദ്രാക്ഷേക്ഷുനിര്യാസാദിയുക്തോ വിരേകോ ഹൃദ്യഃ സ്യാത്| ശുദ്ധേ സത്യനന്തരം ക്രമഃ പിത്തഹാ സ്യാത്, സ തു പേയാദികഃ കാര്യഃ| ക്ഷതേ പിത്തജ്വരേ ച യാ ബഹിരന്തശ്ച ശുദ്ധിരുക്താ സാ ചാത്ര കാര്യാ| കടുകീമധുകകല്കം ശര്കരാന്വിതമമ്ഭസാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തഹൃദ്രോഗസ്യൌഷധമാഹ-പൈത്തേ ഇതി| വിരേചഃത്രിവൃച്ചൂര്ണഃ| വിരേചകാനന്തരം പേയാദിക്രമമാഹ-ക്രമഃ ശുദ്ധേ ച പിത്തഹേതി| പിത്തഹാ-പിത്തഘ്നൈഃ കൃതഃ| അതിദേശമാഹ-ക്ഷതപിത്തജ്വരോക്തം ചേതി| പരിമാര്ജനം-ശോധനമ്, ബാഹ്യം പരിഷേകേണ, അന്തര്വിരേകേണ| ഔഷധാന്തരമാഹ-കട്വീമധുകകല്കമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്രേയസ്യാദിഭിഃ സാധിതം ക്ഷീരാന്വിതം മാഹിഷം സര്പിഃ പിത്തഹൃദ്രോഗഘ്നമ്| ശ്രേയസീ-ഹസ്തിപിപ്പലീ| മാഹിഷഘൃതസ്യാത്ര നിര്ദേശഃ ശീതതമത്വാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതമാഹ-ശ്രേയസീതി| ശ്രേയസീ-ഗജപിപ്പലീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രപൌണ്ഡരീകാദിഭിഃ ക്ഷീരയുതം പക്വം ഘൃതം ശീതീഭുതം സന്മാക്ഷികോപേതം തച്ചേഷ്ടമത്ര രോഗേ| സ്വാദുവര്ഗേണ-ദ്രാക്ഷാദിനാ, യച്ച കൃതം തച്ച ഹിതമ്| തഥാ, ബസ്തിം മധുകസാധിതം-മധുകേന പക്വം, മാക്ഷികാന്വിതം ദദ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഘൃതാന്തരമാഹ-പ്രപൌണ്ഡരീകേതി| ശൈവലഃ-ശൈവാലഃ| ഘൃതാന്തരമാഹ-സ്വാദുവര്ഗകൃതം ച യദിതി| സ്വാദുവര്ഗോരസസ്കന്ധേഷൂക്തഃ (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൦/൨൨)| ബസ്തിമാഹ-ബസ്തിം ചേതി-അനുവാസനമ്| വങ്ഗസേനേ(ഹൃദയരോഗാ. ശ്ലോ. ൧൮)- " അര്ജുനസ്യ ത്വചാ സിദ്ധം ക്ഷീരം യോജ്യം ഹൃദാമയേ| സിതയാ പഞ്ചമൂല്യാ വാ ബലയാ മധുകേന വാ|| സ്ഥിരാദികല്കവത്സര്പിഃ ക്ഷീരേണേക്ഷുരസേന വാ| ദ്രാക്ഷാരസേന വാ പക്വം പിത്തഹൃദ്രോഗനാശനമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫോദ്ഭവേ ഹൃദ്രോഗേ സ്വിന്നോ നിമ്ബവചാഭ്യാം ക്വഥിതേന ജലേന വമേത് കുലത്ഥജാങ്ഗലാദിരസ(ലരസാദി)ഭുക്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫഹൃദ്രോഗൌഷധമാഹ-കഫോദ്ഭവ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചൂര്ണം വചാദിഭ്യ ഉഷ്ണോദകേന പിബേത്| യവാനകോ-യവാനീഭേദഃ| തഥാ, ഫലധാന്യാമ്ലദിഭിര്വൈകതരേണ(മേന)പിബേത്| തഥാ, പുഷ്കരാദേശ്ചൂര്ണം പൂര്വോക്തൈരുഷ്ണാ(മ്ബ്വാ)ദിഭിഃ പിബേത്| തഥാ, ഹരീതക്യാദേഃ ക്വാഥം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ചൂര്ണമാഹ-പിബേച്ചൂര്ണമിതി| സശബ്ദഃ സഹാര്ഥേ| യവാനകഃ-അജമോദാ| ഫലാമ്ലം ധാന്യാമ്ലം ച| ഷണ്ണാം ദ്രവാണാം പ്രകൃത്യാദിവശാദ്വിഷയ[വി]ഭാഗഃ| ക്വാഥമാഹ-പുഷ്കരാഹ്വേതി| ക്വാഥാന്തരമാഹ-തഥേതി| മാദ്രീ-അതിവിഷാ| പീരദ്രുഃ-ദാര്വീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോഹിതകാദീനാം ക്വാഥേ ത്രികടുത്രിവൃച്ചൂര്ണയുതേ കൃതോ ലേഹ ഉഷ്ണോദകാനുപാനഃ കഫവികാരഹാ| അര്ശശ്ചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൮/൧൦൪)-"തുലാം ദിവ്യാമ്ഭസി പചേത്" ഇതി പ്രമാണാനുസാരേണ പരിമാണമത്ര നിരൂപിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ലേഹമാഹ-ക്വാഥ ഇതി| രോഹിതകാദീനാം സപ്താനാം ക്വാഥഃ| തസ്യ പുനഃ പാകാദ്ഘനീഭാവസമയേ ചൂര്ണപ്രക്ഷേപഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫഹൃദ്രോഗേ, ശ്ലേഷ്മഗുല്മേ യാനി ഗദിതാന്യാജ്യാനി-സര്പീഷി, തത്രൈവോക്താന് ക്ഷാരാംശ്ച നാനാവിധാംസ്താന് പിബേത്| ശിലാജതു പ്രയോജയേത്| വാ ബ്രാഹ്മം രസായനം-രസായനാധ്യായോക്തമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൩൯/൧൫)| തഥാ, ആമലകലേഹം വാ-രസായനോക്തമേവ ച്യവനപ്രാശാഖ്യമ് (ഹൃ.ഉ.അ.൩൯/൩൩)| അഥവാ, പ്രാശം-ലേഹം, അഗസ്ത്യനിര്മിതം കാസചികിത്സിതോക്തം (ഹൃ.ചി.അ.൩/൧൨൭), പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അതിദിശതി-ശ്ലേഷ്മഗുല്മോദിതാജ്യാനീതി| ശിലാഹ്വം-ശിലാജതുരസായനമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯/൧൩൭) , ബ്രാഹ്യംഏകാശനമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯|൧൫) , ആമലകലേഹം-ച്യവനപ്രാശമ് (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯/൩൩) , ഏതാനി രസായനോക്താനി| അഗസ്ത്യനിര്മിതം-കാസോക്തമ് (ഹൃ. ചി. അ. ൩|൧൨൭)| വങ്ഗസേനേ (ഹ്രുദയരോഗാ. ശ്ലോ. ൨൮)- " സൂക്ഷ്മൈലാ മാഗധീമൂലം പ്രലീഢം ഹവിഷാ സഹ| നാശയത്യാശു ഹൃദ്രോഗം ഗുല്മാനപി വിശേഷതഃ|| ഫലതൈലം വിദധ്യാച്ച ബസ്തൌ ബസ്തിവിശാരദഃ| 'ഫലൈരഷ്ടഗുണേऽഥാമ്ലേ സിദ്ധമന്യാസനം കഫേ (?)|' ഇത്യുക്തം ഫലതൈലമ്| 'ഹിങ്ഗൂഗ്രഗന്ധാബിഡവിശ്വകൃഷ്ണാകുഷ്ഠാഭയാചിത്രകയാവശൂകമ്| പിബേത്സസൌവര്ചലപുഷ്കരാഹ്വം യവാമ്ഭസാ ശൂലഹൃദാമയഘ്നമ്|| ദശമൂലകഷായം തു ലവണക്ഷാരയോജിതമ്| കാസം ശ്വാസം സഹൃദ്രോഗം ഗുല്മശൂലം ച നാശയേത്|| ഘൃതേന ദുഗ്ധേന ഗുഡാമ്ഭസാ വാ പിബന്തി ചൂര്ണം കകുഭത്വചോ യേ| ഹൃദ്രോഗജീര്ണജ്വരരക്തപിത്തം ഹത്വാ ഭവേയുശ്ചിജീവിനസ്തേ|| പുടദഗ്ധഹരിണശൃങ്ഗം പിഷ്ടം ഗവ്യേന സര്പിഷാപിബതഃ| ഹൃത്പൃഷ്ഠശൂലമചിരാദുപൈതി ശാന്തിം സുകഷ്ടമപി|| തൈലാജ്യഗുഡവിപക്വം ചൂര്ണം [ ഗോധൂമപാര്ഥജം വാऽപി| പിബതി പയസാ സ ഭവേജ്ജിതസകലഹൃദാമയഃ പുരുഷഃ|| ഗോധൂമകകുഭചൂര്ണം ] ഛാഗപയോഗവ്യസര്പിഷാ യുക്തമ്| മധുശര്കരാസമേതം ശമയതി ഹൃദ്രോഗമുദ്ധതം പുംസാമ്|| മൂലം നാഗബലായാസ്തു ചൂര്ണം ദുഗ്ധേന പായയേത്| ഹൃദ്രോഗശാസകാസഘ്നം കകുഭസ്യ ച വല്കലമ്| രസായനം പരം ബല്യം വാതജിന്മാസയോജിതമ്| സംവത്സരപ്രയോഗേണജീവേദ്വര്ഷശതതത്രയമ്|| പാര്ഥസ്യ കല്കസ്വരസേന സിദ്ധം ശസ്തം ഘൃതം സര്വഹൃദാമയേഷു| ഘൃതം ബലാനാഗബലാര്ജുനാമ്ബുസിദ്ധം സയഷ്ടീമധുകല്കപാദമ്| ഹൃദ്രോഗശൂലക്ഷതരക്തപിത്തകാസാനിലാസൃശമയത്യുദീര്ണമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്യ-പുംസോ, ഭുക്തേ-തത്കാല ഏവ, അതി ശൂലം സ്യാത്| ജീര്യത്യന്നേ-മധ്യമായാം പാകാവസ്ഥായാം, അല്പം ശൂലം സ്യാത്| ജരാം ഗതേ-കിട്ടസാരതയാ പരിണതേऽന്നേ, തു ശാമ്യേത്| സഃ-നരഃ, കുഷ്ഠാദിഭിശ്ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ പ്രസങ്ഗാച്ഛൂലപ്രകരണമ്| ശൂലം ചതുര്ധാ,-അജീര്ണേऽന്നേ ജീര്യതി ജീര്ണേ സര്വദാ ചേതി| തത്രാജീര്ണശൂലസ്യൌഷധമാഹ-സ്യാച്ഛൂലമിതി| ]

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്യ-പുംസോ, ജീര്ണേ സത്യധികം ശൂലം ഭവേത്, സ സ്നേഹൈഃ-വിരേചനദ്രവ്യസിദ്ധൈഃ, വിരേചനീയഃ| ജീര്യത്യന്നേ-പച്യമാനാവസ്ഥായാം, അധികം ശൂലേ സതി ഫലൈര്വിരേച്യഃ| തഥാ ച മുനിഃ(?)-"മൃദ്വീകാऽഥ വിഡങ്ഗാനി ഖര്ജൂരാണി പരൂഷകമ്| ആരഗ്വധോऽഥാമലകം ഹരീതക്യോ ബിഭീതകമ്|| കമ്പില്ലകോപചിത്രേ ച ത്രപുസം ച മുകൂലകമ്| നീലികാ കുവലം പീലു ഭവേത്ഫലവിരേചനമ്||" ഇതി| യസ്യ പുനഃ സദാऽധികമേവ ശൂലം-കേവലം ന ഭുക്തമാത്രേ ജീര്ണേ ജീര്യതി വാ, സഃ-പുരുഷോ, മൂലൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ-മൂലവിരേചനൈര്ദന്തീത്രിവൃച്ഛ്യാമാസപ്തലാദിദ്രവ്യൈഃ സമന്വിതൈഃ, വിരേച്യഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"സപ്തലാശങ്ഖിനീദന്തീദ്രവന്തീഗിരികര്ണികാഃ| ത്രിവൃച്ഛ്യാമോദകീര്യാ ച പ്രകീര്യാ ക്ഷീരിണീ തഥാ|| ഛഗലാണ്ഡീ ഗവാക്ഷീ ച കുചാക്ഷീ ഗിരികര്ണികാ| മസൂരവിദലാ ചൈവ ഭവേന്മൂലവിരേചനമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ജീര്ണശൂലസ്യൌഷധമാഹ-യസ്യേതി| സ്നേഹൈഃ-ഏരണ്ഡതൈലാദിഭിഃ| ജീര്യച്ഛൂലസ്യൌഷധമാഹ-ഫലൈഃ പുനര്ജീര്യത്യന്ന ഇതി| ഫലൈഃ-ആരഗ്വധാദിഭിഃ| സര്വദാ ശൂലസ്യൌഷധമാഹ-തഥേതി| മൂലൈഃ-ശ്യാമാദിഭിഃ| തന്ത്രാന്തരേ ശൂലപ്രകരണം ച സ്മൃതമ്| തത്ര വങ്ഗസേനേ (ശൂലരോഗാധികാരേ ശ്ലോ. ൧)- "ദോഷൈഃ പൃഥക്സമസ്താമദ്വന്ദ്വൈഃ ശൂലോऽഷ്ടധാ ഭവേത്| സര്വേഷ്വേതേഷു ശൂലേഷു പ്രായേണ പവനഃ പ്രഭുഃ|| വ്യായാമയാനാദതിമൈഥുനാച്ച പ്രജാഗരാച്ഛീതജലാതിപാനാത്| കലായമുദ്ഗാഢകികോരദൂഷാദത്യര്ഥരൂക്ഷാധ്യശനാഭിഘാതാത്|| കഷായതിക്താതിവിരൂഢജാന്നവിരുദ്ധവല്ലൂരകശുഷ്കശാകാത്| വിട്ശുക്രമൂത്രാനിലവേഗരോധച്ഛോകോപവാസാദതിഭാഷ്യഹാസ്യാത്|| വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ ജനയേദ്ധി ശൂലം ഹൃത്പാര്ശ്വപൃഷ്ഠത്രികബസ്തിദേശേ| ജീര്ണേ പ്രദോഷേ ച ഘനാഗമേ ച ശീതേ ച കോപം സമുപൈതി ഗാഢമ്|| മുഹുര്മുഹുശ്ചോപശമപ്രകോപൌ വിഡ്വാതസംസ്തമ്ഭനതോദഭേദൈഃ| സംസ്വേദനാഭ്യഞ്ജനമര്ദനാദ്യൈഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഭോജ്യൈശ്ച ശമം പ്രയാതി|| ക്ഷാരാതിതീക്ഷ്ണോഷ്ണവിദാഹിതൈലനിഷ്പാവപിണ്യാകകുല്ത്ഥയൂഷൈഃ| കട്വമ്ലസൌവീരസുരാവികാരൈഃ ക്രോധാനലായാസരവിപ്രതാപൈഃ|| ഗ്രാമ്യാതിയോഗാദശനൈര്വിദഗ്ധൈഃ പിത്തം പ്രകുപ്യാശു കരോതി ശൂലമ്| തൃണ്മോഹദാഹാര്തികരം ഹി നാഭ്യാം സംസ്വേദമൂര്ച്ഛാഭ്രമദോഷയുക്തമ്|| മധ്യംദിനേ കുപ്യതി ചാര്ധരാത്രേ വിദാഹകാലേ ജലദാത്യയേ ച| ശീതേ ച ശീതൈഃ സമുപൈതി ശാന്തിം സുസ്വാദുശീതൈരപി ഭോജനൈശ്ച|| ആനൂപവാരിജകിലാടപയോവികാരൈര്മാംസേക്ഷുപിഷ്ടകൃശരാതിലശഷ്കുലീഭിഃ| അന്യൈര്ബലാസജനകൈരപി ഹേതുഭിശ്ച ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമുപഗമ്യ കരോതി ശൂലമ്|| ഹൃല്ലാസകാസസദനാരുചിസമ്പ്രസേകൈരാമാശയേ സ്തിമിതകോഷ്ഠശിരോഗുരുത്വൈഃ| ഭുക്തേ സദൈവ രുജം കുരുതേऽതിമാത്രം സൂര്യോദയേ ച ശിശിരേ കുസുമാഗമേ ച|| [ദ്വിദോഷലക്ഷണൈരേതൈര്വിദ്യാച്ഛൂലം ദ്വിദോഷജമ്|] സര്വേഷു ദോഷേഷു ച സര്വലിങ്ഗം വിദ്യാദ്ഭിഷക്സര്വഭവം ഹി ശൂലമ്| സുകഷ്ടമേനം വിഷവജ്രകല്പം വിവര്ജനീയം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ|| ആടോപഹ്രുല്ലാസവമീഗുരുത്വസ്തൈമിത്യകാനാഹകഫപ്രസേകൈഃ| കഫസ്യ ലിങ്ഗേന സമാനലിങ്ഗമാമോദ്ഭവം ശൂലമുദാഹരന്തി|| ബസ്തൌ ഹൃത്കണ്ഠപാര്ശ്വേഷു സ ശൂലഃ കഫവാതികഃ| കുക്ഷൌ ഹൃന്നാഭിമധ്യേഷു സ ശൂലഃ കഫപൈത്തികഃ| ദാഹജ്വരകരോ ഘോരോ വിജ്ഞേയോ വാതപൈത്തികഃ|| ഏകദോഷോത്ഥിതഃ സാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോദ്വിദോഷജഃ| സര്വദോഷോത്ഥിതോ ഘോരസ്ത്വസാധ്യോ ഭൂര്യുപദ്രവഃ|| നിഗൃഹ്യ മാരുതം ശ്ലേഷ്മാ കുക്ഷിപാര്ശ്വേ വ്യവസ്ഥിതഃ| സാധ്മാടോപാമസംരുദ്ധഃ സൂചീഭിരിവ നിസ്തുദന്|| ഉച്ഛ്വസിത്യഥ വക്ത്രേണ ന ചാന്നമഭിനന്ദതി| ന ച നിദ്രാമുപൈത്യേഷ പാര്ശ്വശൂലഃ പ്രകീര്തിതഃ|| പ്രകുപ്യതി യദാ കുക്ഷൌ വഹ്നിമാക്രമ്യ മാരുതഃ| തദാऽസ്യ ഭോജനം ഭുക്തം സോപസ്തമ്ഭം ന പച്യതി|| ഉച്ഛ്വാസ്യാനീതശകൃതാ ശൂലേനാഹന്യതേ മൃദുഃ|| നൈവാസനേ ന ശയനേ തിഷ്ഠന് വാ ലഭതേ സുഖമ്|| കുക്ഷിശൂല ഇതി ഖ്യാതോ വാതാദാമസമുദ്ഭവാത്|| കഫപിത്താവരുദ്ധസ്തു മാരുതോ രസമൂര്ച്ഛിതഃ| ഹൃദിസ്ഥഃ കുരുതേ ശൂലമുച്ഛ്വാസാരോധനം പരമ്| ഹൃച്ഛൂല ഇതി സ ഖ്യാതോ രസമാരുതസമ്ഭവഃ|| സംരോധാത്കുപിതോ വായുര്ബസ്തിം സംശ്രിത്യ തിഷ്ഠതി| ബസ്തിവങ്ക്ഷണനാഡീഷു തതഃ ശൂലോऽസ്യ ജായതേ| വിണ്മൂത്രവാതസംരോധീ ബസ്തിശൂലഃ സ സംജ്ഞിതഃ|| നാഭ്യാം വങ്ക്ഷണയോശ്ചൈവ കുക്ഷൌ മേഢ്രേऽനുവര്തകഃ| മൂത്രമാവൃത്യ ഗൃഹ്ണാതി മൂത്രശൂലഃ സ മാരുതാത്|| വായുഃ പ്രകുപിതോയസ്യ രൂക്ഷാഹാരസ്യ ദേഹിനഃ| വാതം രുണദ്ധി കോഷ്ഠസ്ഥം മന്ദീകൃത്യ തു പാവകമ്|| ശൂലം സഞ്ജനയേച്ഛീഘ്രം സ്ത്രോത ആവൃത്യ മാരുതഃ| ദക്ഷിണം യദി വാ വാമം കുക്ഷിമാദായ ജായതേ|| സര്വത്ര വര്ധതേ ക്ഷിപ്രം [ഭ്രമനിഃശ്വാസഘോഷവത്| പിപാസാ വര്ധതേऽതീവ ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ച ജായതേ|| ഉച്ചാരിതോ മൂത്രിതശ്ച ന ശാന്തിമധിഗച്ഛതി| വിട്ശൂലമേതം ജാനീയാദ്ഭിഷക് പരമദാരുണമ്|| വേദനാ ച തൃഷാ മൂര്ച്ഛാ ആനാഹോ ഗൌരവാരുചീ| കാസശ്വാസൌ ച ഹിക്കാ ച ശൂലസ്യോപദ്രവാഃ സ്മൃതാഃ|| സ്വൈര്നിദാനൈഃ പ്രകുപിതോ വായുഃ സന്നിഹിതസ്തദാ| കഫപിത്തേ സമാവൃത്യ ശൂലകാരീ ഭവേദ്ബലീ|| ഭുക്തേ ജീര്യതി യച്ഛൂലം തദേവ പരിണാമജമ്| തസ്യ ലക്ഷണമപ്യേതത് സമാസേന വിധീയതേ|| ആധ്മാനാടോപവിണ്മൂത്രവിബന്ധാരതിവേപനൈഃ| സിഗ്ധോഷ്ണൈഃ പ്രശമം യാതി വാതികം തദ്വദേദ്ഭിഷക്|| തൃഷ്ണാദാഹാരതിസ്വേദം കട്വമ്ലലവണോത്തരമ്| ശൂലം ശീതശമപ്രായം പൈത്തികം തദ്വദേദ്ഭിഷക്|| ഛര്ദിഹൃല്ലാസസമ്മോഹസ്വല്പരുഗ്ദീര്ഘസന്തതി| കടുതിക്തോപശാന്തൌ ച തദ്വിജ്ഞേയം കഫാത്മകമ്|| സംസൃഷ്ടലക്ഷണം ബുദ്ധ്വാ പരികല്പയേത്| ത്രിദോഷജമസാധ്യം സ്യാത് ക്ഷീണമാംസബലാനലമ്|| ജീര്ണേ ജീര്യത്യജിര്ണേ വാ യച്ഛൂലമുപജായതേ| പഥ്യാപഥ്യപ്രയോഗേണ ഭോജനാഭോജനേന വാ| ന ശമം യാതി നിയമാത്സോऽന്നദ്രവ ഉദാഹൃതഃ||"] (?)-" ശൃങ്ഗീ ദ്വീജീരകം ധാന്യം വൃദ്ധദാരുകപത്രകൈഃ| തുമ്ബുരൂണി ഭദ്രദാരു ക്ഷാരാശ്ച ലവണാനി ച|| അജമോദാ താലമുലീ വിശാലാ ഭൂതികം വചാ കോശാതകീ പടോലം ച ബൃഹത്പത്രകഗന്ധകൈഃ|| യാവന്ത്യേതാനി ചൂര്ണാനി മണ്ഡൂരം ദ്വിഗുണം തതഃ| ഗോമൂത്രത്രിഫലാക്വാഥേ നിഷിക്തം ലോഹചൂര്ണിതമ്|| കന്ദാത്കടാശൃങ്ഗബേരശ്രാവണീകേശരാങ്ഗജൈഃ| രസൈഃ സവജ്രവല്ലീജൈസ്തസ്യ താലസമസ്യ ച|| ഭാവയിത്വൈകതശ്ചൂര്ണം ഗോമൂത്രേऽഷ്ടഗുണേ പചേത്| ചതുര്ഗുണേ ത്രിഫലജേ ക്വാഥേ വാ ദര്വിലേപനാത്|| ഉപയുഞ്ജീത മതിമാന് യഥാദോഷം യഥാബലമ്| യേ ച കുക്ഷിഗതാ രോഗാ ഗ്രഹണീമാര്ദവാദയഃ|| അര്ശാംസി ച പ്രവൃദ്ധാനി ശൂലാനി ജഠരാണി ച| മദോദോഷാമവാതാശ്ച കഫാനിലഭവാശ്ച യേ|| വ്യാധയസ്താന്നിഹന്ത്യേതദ്ഭാസ്കരസ്തിമിരം യഥാ| വിദ്യാവിദ്യാഗതം മണ്ഡൂരം സര്വരോഗനുത|| യദി സകലരുജോ യന്നൈവ യോഗോ നിഹന്യാത് കഥമിതി നിയതേര്വാ യാദദോഷം വിനാ വാ| തദഖിലമുനിവാക്യപ്രാത്പതത്വാര്ഥരത്നോ നിയതമമൃതവാക്യോ വല്ലഭഃ സ്യാദ്ഗുരൂണാമ്|| ആശുഭുക്തോ യവൈഃ പിഷ്ടമഭ്രകം തത്ര സംസ്ഥിതമ്| കന്ദമാണാസ്ഥിസംഹാരഖണ്ഡകര്ണരസൈരധഃ| തണ്ഡുലീയകശോണോമാത്രികമേവ ച|| വൃശ്ചീവം ബൃഹതീഭങ്ഗം തത്ക്ഷണാത്കേസരാഞ്ജനൈഃ| പേഷണം ഭാവനം കുര്യാത് പുടം വാऽനേകശോ ഭിഷക്|| യാവദ്രകം തത്സ്യാച്ഛുദ്ധിരേവം വിഹായസമ്| സ്വര്ണമാക്ഷികശാണം ച ധ്മാതനിര്വാപിതം ജലേ|| ത്രൈഫലേഷ്വവചൂര്ണ്യം വാ ലോഹം പിത്താദികം പുനഃ| ബൃഹത്പത്രക[|]രികര്ണത്രിഫലാവൃദ്ധദാരകൈഃ|| മാണകന്ദാസ്ഥിസംഹാരശൃങ്ഗബേരഭവൈ രസൈഃ| ദശമൂലീമുണ്ഡിതികാതാലമൂലീസമുദ്ഭവൈഃ| പുടിതം സാധു യത്നേന ശുദ്ധിമേവമയോജയേത്| വസിരംഘാലമധുപര്ണീമയൂരകമ്|| തണ്ഡുലീയം ച വര്ഷാഭൂദത്താധശ്ചോര്ധ്വമേവ ച| പാക്യം തു ജീര്ണമണ്ഡൂരം ഗോമൂത്രേണ ദിനത്രയമ്|| അന്തര്ബാഷ്പമദഘ്നം ച തഥാ സ്ഥാപ്യം ദിനത്രയമ്| വിചൂര്ണിതം ശുദ്ധിരിയം ലോഹാകരസ്യ ദര്ശിതാ|| ജയന്ത്യാ വര്ധമാനസ്യ ആര്ദ്രകസ്യ രസേന വാ| പയസ്യാശ്ചാനുപൂര്വ്യേണ മര്ദനം രസശോധനമ്|| ഗന്ധാകം നവനീതാഖ്യം കുടിതം ലോഹഭാജനേ| ത്രിധാ ചണ്ഡാതപേ യുക്തം ഭൃങ്ഗരാജരസാപ്ലുതമ്|| തതോ വഹ്നിദ്രവീഭൂതം ത്വരിതം വസ്ത്രഗാലിതമ്| യത്നാദ്ഭൃങ്ഗരസേ ക്ഷിത്പം പുനഃ ശുഷ്കം വിശുധ്യതി|| ഗഗനാദ്വിപലം ചൂര്ണംലോഹസ്യ പലമാത്രകമ്| ലോഹകിട്ടം പലാര്ധം ച സര്വമേകത്ര സംസ്ഥിതമ്|| മണ്ഡൂകപര്ണീവസിനതാലമൂലരസൈഃ ശുഭൈഃ| വരീഭൃങ്ഗകേസരാജമാണമര്ണരസൈസ്തഥാ|| ത്രിഫലാഭദ്രമുസ്താഭിഃ സ്ഥാലീപാകം വിചൂര്ണിതമ്| രസഗന്ധകയോഃ കര്ഷം പ്രത്യേകം ഗ്രാഹ്യമേകതഃ|| തന്മനാശ്ച ശിലാഖല്വേ യത്നതഃ കജ്ജലീകൃതമ്| വചാ ചവ്യം യവാനീ ച ജീരകേ ശതപര്ണികാ|| വ്യോഷം മുസ്തം വിഡങ്ഗം ച ഗ്രഥിതം ഖരമഞ്ജരീ| ത്രിവൃതാ ചിത്രകോ ദന്തീ സൂര്യാവര്തഃ സിതസ്തഥാ|| ഭൃങ്ഗമാണവകന്ദാശ്ച ഖണ്ഡകര്ണക ഏവ ച| ദണ്ഡോത്പലം കേസരാ ജകാലീയകടകോऽപി വാ|| ഏഷാമര്ധപലം ഗ്രാഹ്യം പടഘൃഷ്ടം സുചൂര്ണിതമ്| പ്രത്യേകം ത്രിഫലായാശ്ച പലാര്ധം പലമേവ ച|| ഏതത്സര്വം സമാലോഡ്യ ലോഹപാത്രേഷു ഭാവയേത്| ആതപേ ചണ്ഡസംഘൃഷ്ടമാര്ദ്രകസ്യ രസൈസ്ത്രിധാ|| തദ്രസേന ശിലാപിഷ്ടം ഗുടികാം കാരയേദ്ഭിഷക്| ബദരാസ്ഥിമിതാഃ ശുഷ്കഭാവയേത്|| തത്പ്രാതര്ഭോജനാദൌ തു സേവിതം ഗുടികാത്രയമ്| അന്നോദകാനുപാനം ച ഹിതം മധുരസംശ്രിതമ്|| ദുഗ്ധം ച നാലികേരം ച വര്ജനീയം വിശേഷതഃ| ഭോജ്യം യഥേഷ്ടമിഷ്ടം ച വാരി ഭക്താമ്ലകാഞ്ജികമ്|| ഹന്ത്യമ്ലപിത്തം പ്ലീഹാനം ശൂലം ച പരിണാമജമ്| പീശോഥോദരഗുല്മാദാമയാന്|| യക്ഷ്മാംഅന്ദാഗ്നിത്വമരോചകമ്| പ്ലീഹാനം ശ്വാസമാനാഹമാമവാതം സ്വരാമയമ്| ഗുയഖ്യാതവോ ...ംഈകേസാ വിശ്വയുതോ യൂഷോ ധാത്രീമുദ്ഗാദിഭിഃ കൃതഃ| രിര്യസര്ഗശ്ച സംസേവ്യ കുലിത്ഥാന് സ വിവര്ജയേത്||" ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദസായനേ| അമ്ലാപിത്തപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബാഹുല്യേന മാരുതോ രുദ്ധമാര്ഗ ആമാശയം(യേ) ഗതഃ കുപ്യതി| തസ്യ-മരുതഃ, ശുദ്ധ്യാദിഭിഃ-അവസ്ഥാവശാദ്വയസ്തൈഃ സമസ്തൈര്വാ, അനുലോമനം കാര്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൃമിജേ ഹൃദ്രോഗേ സര്വമേവ ച കൃമിഘ്നമൌഷധമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ക്രിമിഹൃദ്രോഗൌഷധമാഹ-ക്രിമിന്ധമൌഷധമിതി| വങ്ഗസേനേ (ഹൃദയരോ. ശ്ലോ. ൩൯)- " ക്രിമിഹൃദ്രോഗിണം സ്നിഗ്ധം ഭോജയേത്പിശിതൌദനമ്| ദധ്നാ ച പലലോപേതം ത്ര്യഹം, പശ്ചാദ്വിരേചയേത്|| സുഗന്ധിഭിഃ സലവണൈര്യോഗൈഃ സാജാജിശര്കരൈഃ| വിഡങ്ഗഗാഢൈര്ധാന്യാമ്ലം പായയേദ്ധിതമുത്തമമ്|| ഹൃദി സ്ഥിതാഃ പതന്ത്യേവമധസ്താത്ക്രിമയോ നൃണാമ്| യവാന്നം വിതരേച്ചാസ്മൈ സവിഡങ്ഗമതഃ പരമ്|| ക്രിമിജേ പിബേന്മൂത്രം വിഡങ്ഗാമയസംയുതമ്|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ഹൃദ്രോഗസ്യ പ്രകരണം സാമ്സ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തൃഷ്ണാസു സര്വാസു വാതപിത്തഹരഃ സര്വോऽപി വിധിരിഷ്യതേ| തഥാ, ബാഹ്യതോऽഭ്യന്തരേ ച ശീതോ വിധിഃ| തഥാ, ശമനം ശോധനം ച ശസ്യതേ| ദിവ്യാമ്ബു-ആന്തരിക്ഷം ജലം, ശീതം മാക്ഷികേണ സഹ ശസ്യതേ| ഭൌമം ച ജലം തദ്ഗുണം-ദിവ്യാമ്ബുസമാനഗുണം "ശുചിപൃഥ്വസിതശ്ചേതേ ദേശേ" (ഹൃ.സൂ.അ.൫|൫) ഇത്യാദിലക്ഷണലക്ഷിതമ്, തച്ച ശസ്യതേ| തസ്യ-ദിവ്യജലസ്യേവ ഗുണാ യസ്യ തത്തദ്ഗുണമ്| തപ്തലോഷ്ടകകപാലസികതാദിഭിസ്തപ്തം തന്നിര്വാപിതം-ശീതീകൃതം ശസ്യതേ| അഥവാ, തദേവ സമശര്കരം ശസ്യതേ| അഥവാ, ദര്ഭപൂര്വേണ-തൃണാഖ്യേന, പഞ്ചമൂലേന ക്വഥിതം നിര്വാപിതം ശസ്യതേ| തഥാ, ലാജസക്തുഭിഃ കൃതോ മന്ഥഃ പ്രശസ്തഃ| തഥാ, ആമൈഃ-അഭൃഷ്ടൈഃ, യവൈര്വാട്യഃ പ്രശസ്തഃ ശീതീഭൂതഃ ശര്കരാമാക്ഷികയുക്തഃ| യവാഗൂഃ ശാലിഭിസ്തഥൈവ ശര്കരാമാക്ഷികാന്വിതാ ശസ്താ| തഥാ, ചിരന്തനൈഃ കോദ്രവൈഃ ശര്കരാമധുയുക്താ യവാഗൂഃ ശസ്താ| തഥാ, ശീതേന-ശീതീകൃതേന ദ്രവ്യേണ, ശീതവീര്യൈശ്ച ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധേന ഭോജനം ഹിതമ്| അഥവാ, ശീതജലൈഃ പരിഷിക്തസ്യ പുംസഃ പയസാ സശര്കരാമാര്ദ്വീകം ഭോജനം ഹിതമ്| അഥവാ ന കേവലം പയസാ സാത്മ്യാദിവശാന്മാംസരസൈര്ജാങ്ലൈഃ കിഞ്ചിദമ്ലലവണൈരൃതഭര്ജിതൈര്ഭോജനം ഹിതമ്| തഥാ, മുദ്ഗമസൂരാദികാനാം യൂഷൈര്ജീവനീയരസയുക്തൈര്ഭോജനം ഹിതമ്| തഥാ, ശീതൈഃ-ശീതവീര്യൈശ്ചന്ദനാദിഭിഃ, തഥേക്ഷുരസേ സിദ്ധം ക്ഷീരഘൃതം നസ്യം ഹിതമ്| ക്ഷീരോദ്ഭവം ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതമ്| തഥാ, സൂത്രസ്ഥാനോദിതാഃ (അ.൨൨) നിര്വാപണാഃ-രോപണാഃ, ഗണ്ഡൂഷാ ഹിതാഃ| തഥാ, ദാഹജ്വരേ യ ഉക്താ ലേപാദ്യാഃ-"ദൂര്വാദിഭിര്വാ പിത്തഘ്നൈഃ" (ഹൃ.ചി.അ.൧/൧൩൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടാഃ, തേ ച ഹിതാഃ| തഥാ, നിരീഹത്വം-നിര്വ്യാപാരത്വം ഹിതമ്| തഥാ, മനസോരതിഃ-നിര്വൃതത്വമ്| തഥാ, മഹാസരിതാം മഹാഹ്രദാനാം-മഹാതഡാഗാനാം, ച ദര്ശനസ്മരണാനി ഹിതാനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അഥ തൃഷ്ണാചികിത്സിതമ്|[തത്ര സാമാന്യതൃഷ്ണൌഷധമാഹ]-തൃഷ്ണാസ്വിതി| തദ്ഗുണം-ദിവ്യഗുണമ്| ദര്ഭപൂര്വേണ-പഞ്ചസൂക്തേന തൃണാഖ്യേന| ആമയവൈഃ-കോമലയവൈഃ, കൃതോ വാഠ്യഃ| ശീതദ്രവ്യസിദ്ധേന ശീതേന പയസാ ഭോജനമ്, പയോരസയൂഷാണാം സാത്മ്യാദിവശാദ്വ്യവസ്ഥാ| ക്ഷീരഘൃതം-ക്ഷീരമന്ഥനോത്ഥം ഘൃതമ്| ഇക്ഷുരസോ നസ്യമ്| നിര്വാപണാഃ-മധുഗണ്ഡൂഷാദയഃ| നിരീഹത്വംനിര്വ്യാപാരത്വമ്| മനോരതിഃ-മനഃ സുഖമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൮) നാത്യ[വ]പീഡനം(?)-"നാരീക്ഷീരേണ വാ ഘൃഷ്ടമുഷ്ട്രാസ്ഥി സസിതം ഹിതമ്|" ഇതി| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാധികാരേ ശ്ലോ. ൨൪)- "ലാജോദകം മധുയുതം ശീതം ഗുഡവിമര്ദിതമ്| കാശ്മരീശര്കരായുക്തം പിബേത്തൃഷ്ണാര്ദിതോ നരഃ|| ഭു(ച)വികാപിപ്പലീമൂലയവാനീധാന്യനാഗരൈഃ| ശൃതം ശീതം ഹിതം തോയം [മുര്ച്ഛാതൃട്ഛര്ദി] ദോഷജിത്|| ശര്കരാകേസരക്ഷൌദ്രകൃഷ്ണാജീരകദാഡിമൈഃ| ലേഹോ വാ തൃഡ്ജയീ കൃഷ്ണാധുക്ഷീരിദ്രുമാങ്കുരൈഃ|| അമ്ലം ദാഡിമബീജം പീതം ധാത്രീഫലം ച ധാന്യാമ്ലൈഃ| ആര്ദ്രപടാസ്തരണകൃതപ്രാവൃ ഗാത്രസ്തൃഷം ഹന്തി|| ഗോസ്തനീക്ഷുരസക്ഷീരയഷ്ടീമധൂത്പലൈഃ| നിയതം നസ്യതഃ പീതൈസ്തൃഷ്ണാ ശാമ്യതി ദാരുണാ|| കര്ണശിരോമുഖലേപാച്ഛുക്തികയാ വാऽമ്ലദാഡിമരസേന| തര്പയതി ശീഘ്രമേതജ്ജലൌഘവത്സൈകത രാശിമ്|| കോലദാഡീമവൃക്ഷാമ്ലചുക്രീകാചുക്രികാരസഃ| പഞ്ചാമ്ലകോ മുഖാലേപഃ സദ്യസ്തൃഷ്ണാം നിയച്ഛതി|| ക്ഷീരേക്ഷുരസ മാര്ദ്വീകക്ഷൌദ്രസീധുഗുഡോദകൈഃ| വൃക്ഷാമ്ലാമ്ലൈശ്ച ഗണ്ഡൂഷാ മുഖശോഷപ്രണാശനാഃ|| ദാഡിമം ബദരം രോധ്രം കപിത്ഥം ബീജപുരകമ്| പിഷ്ട്വാ മൂര്ധ്നി പ്രലേപസ്തു പിപാസാദാഹനാശനഃ|| വാരി ശീതം മധുയുതമാകണ്ഠാദ്വാ പിപാസിതമ്| പായദ്വാമയേച്ചാപി തേന തൃഷ്ണാ പ്രശാമ്യതി|| വടപ്രരോഹം മധുകുഷ്ഠമുത്പലം സലാജചുര്ണം ഗുടികാം പ്രകല്പയേത്| സുസംഹിതാ സാ വദനേ വിധാരിതാ തൃഷ്ണാം പ്രവൃദ്ധാമപി ഹന്തി സത്വരമ്||" ഇതി| യോഗരത്നേ-"മധുരൈഃ സജീവനീയൈഃ ശീതൈശ്ച സതിശൂകൈഃ ശ്രിതം ക്ഷീരം പാനാഭ്യഞ്ജനസേകേഷ്വിഷ്ടം മധുശര്കരായുക്തമ്| ലോഹിതകശാലിതണ്ഡുലഖര്ജൂരപരൂഷകോത്പലദ്രാക്ഷാഃ മധുപക്വേ ലോഷ്ഠമേവ ച ജലേ സ്ഥിതം ശീതലം പേയമ്|| ജമ്ബാമ്രാതകബദരീദലവേതസപഞ്ചവല്കപഞ്ചാമ്ലൈഃ| ഹൃന്മുഖശിരഃപ്രദേഹാഃ സഘൃതാ മൂര്ച്ഛാഭ്രമാതിതൃഷ്ണാധ്നാഃ|| ദ്രാക്ഷേക്ഷൂത്പലയഷ്ട്യാദ്യൈഃ ശര്കരാമധുയോജിതൈഃ| കഷായം സംപിബേച്ഛീതം തൃഷ്ണാനാശകരം പരമ്|| ലോഷ്ടപ്രതത്പതോയം തു ശര്കരാമധുയോജിതമ്| ലാക്ഷാചൂര്ണസമായുക്തം പീതം തൃഡ്ദാഹനാശനമ്|| ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവോശീരൈഃ സിതാവരുണകാജിതൈഃ| സപയസ്കഃ കൃതഃ ക്വാഥഃ സമ്പീതസ്തൃഡ്വിനാശനഃ|| രകവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമാമ്ലോഷ്ണവേതസൈഃ| സശര്കരൈര്നിഹന്ത്യാശു ലേഹസ്തൃഷ്ണാം സുദുര്ജയാമ്|| സാരിവാലാജപിപ്പലീമധുനാഗരൈഃ| പയസ്തൃഷാധ്നോ ഗണ്ഡൂഷഃ കാഞ്ജികൈര്മുഖ|| ...ംഅദനമധുകം ശീതമമ്ബു വിവര്ധിതമ്|അര്ധശര്കരായുക്തം പിബേത്തൃഷ്ണാര്ദിതൈ|| ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പവനോത്ഥായാം തൃഷ്ണായാം ദധി ഗുഡേന സഹ ശസ്യതേ| മാംസരസാശ്ച ബൃംഹണാഃ ശസ്താഃ| തഥാ വിദാര്യാദിഗണാമ്ബു "വിദാരിപഞ്ചാങ്ഗുല" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫/൯)ഇത്യാദിഭിഃ ശൃതം തോയം-പാനീയം, ശസ്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- വാതതൃഷ്ണൌഷധമാഹ-തൃഷ്ണായാമിതി| യോഗരത്നേ-"പഞ്ചാങ്ഗികാഃ പഞ്ച ഗണാ യ ഉക്താസ്തേഷ്വമ്ബു[സിദ്ധം പ്രഥമേ ഗ] ണേ വാ| പിബേത്സുഖോഷ്ണം മനുജോऽചിരേണ തൃഷോ വിമുച്യേത ഹി വാതജായാഃ|| [തൃഷ്ണാതിവൃദ്ധൌ] ഉദരേ ച പൂര്ണേ സംച്ഛര്ദയേന്മാഗധികോദകേന| വിലേഖനം ചാത്ര ഹിതം വിധേയം സ്യാദ്ദാ[ഡിമാമ്രാ] തകബീജപൂരൈഃ||" [ഇതി|] വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ. ശ്ലോ. ൨൨)-" വാതഘ്നമന്നപാനം മൃദു ലഘു ശീതം രസോ ഗുഡൂച്യാശ്ച|" [ഇതി|]

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തോത്ഥായാം ശര്കരാന്വിതഃ പക്വോദുമ്ബരഫലജോ രസഃ, തേഷാം-ഉദുമ്ബരാണാം വാ ക്വാഥോ ഹിമഃ, തദ്വത്-സിതായുക്തഃ, ശസ്യതേ| തഥൈവ സാരിവാദിഗണാമ്ബു-"സാരിവോശീര" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫|൧൧) ഇത്യാദി പ്രശസ്യതേ| തദ്വിധൈഃ-ശീതവീര്യൈശ്ച, ഗണൈഃ കൃതാന് ശീതകഷായാന് സസിതാമാക്ഷികാന് പിബേത്| തഥൈവ മധുരൈഃ-ദ്രാക്ഷാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ, കല്പിതാന്| ക്ഷീരിവൃക്ഷൈശ്ച-അശ്വത്ഥന്യഗ്രോധാദിഭിഃ, കല്പിതാന് ശീതകഷായാന് സശര്കരാമധൂന് പിബേത്| ബീജപൂരകാദിപല്ലവാന് കുശകാശാനാം മൂലാനി മധുകം ചൈതജ്ജലേ ശൃതം പിബേത്| ശീതമിതി പ്രകൃതത്വാദ്യോഗ്യത്വാച്ചാത്ര യോജ്യമ്| അഥവാ, ജ്വരചികിത്സിതോക്തം [ദ്രാക്ഷാദി-] "ദ്രാക്ഷാമധൂക" (ഹൃ.ചി.അ.൧|൫൫) ഇത്യാദികം ഫാണ്ടം ശീതകഷായം [വാ] പിബേത്| പഞ്ചസാരാമ്ബു വാ-"മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാ" (ഹൃ.ചി.അ.൨/൧൪) ഇത്യാദി രക്തപിത്തചികിത്സിതേ പഠിതം, പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- പിത്തതൃഷ്ണൌഷധമാഹ-പിത്തജായാമിതി| തദ്വിധൈഃ-പിത്തഘ്നൈഃ| തദ്വത്-സസിതാമധൂന്| ക്ഷീരിവൃക്ഷൈശ്ച തദ്വത്| ബീജപൂരപല്ലവാദിസപ്തകം ജലേ ശൃതമ്| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ. ശ്ലോ. ൧൮)- "കാശ്മര്യം ശര്കരായുക്തം ചന്ദനോശീരധാന്യകമ്| ദ്രാക്ഷാമധൂകസംയുക്തം പിത്തതര്ഷേ ജലം പിബേത്|| സ്യാജ്ജീവനീയസിദ്ധക്ഷീരഘൃതം വാതപിത്തജേ തര്ഷേ| തദ്വദ്ദ്രാക്ഷാചന്ദനഖര്ജൂരോശീരമധുയുതം തോയമ്|| ജീര്ണഭുക്തഃ പിബേദ്വാऽപി മധുനാ തണ്ഡുലോദകമ്|" [ഇതി|]

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്ലേഷ്മജായാം തൃഷ്ണായാം നിമ്ബപത്രപാനീയേന വമനം ശസ്തമ്| ബില്വാദിഭിര്ജലം സാധിതം കഫതൃഷ്ണായാം പിബേത്| രജന്യാ-ഹരിദ്രയാ, ജലം സിദ്ധം പിബേത്| സക്ഷൌദ്രശര്കരം കഫതൃഷ്ണായാം മുദ്ഗയൂഷം ച ത്രികടുപടോലനിമ്ബപല്ലവാന്വിതം പിബേത്| യവാന്നം തീക്ഷ്ണകവലം തീക്ഷ്ണനസ്യം തീക്ഷ്ണലേഹം ച ശീലയേത്| ശിമ്ബീധാന്യമ്| കച്ഛകഃ-തുമു(തൂണീ)കഃ| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ-ശ്ലോ.൨൨)-"ബില്വാഢകീധാതകീപഞ്ചകോലദര്ഭേഷു സിദ്ധം കഫജാം നിഹന്തി| "ഇതി| യോഗരത്നേ-"ബില്വാഢകീ[കന്യക] പഞ്ചമൂലദര്ഭേഷു സിദ്ധം കഫജാം നിഹന്തി|" ഇതി| കച്ഛക(ധാതകി)-പഞ്ചകോലയോഃ സ്ഥാനേ ലഘു [പഞ്ചമൂലമ്]| വങ്ഗസേനേ(തൃഷാ. ശ്ലോ.൨൩)-"സജീരകാണ്യാര്ദ്രകശൃങ്ഗബേരസൌവര്ചലാന്യര്ധജലപ്ലുതാനി| മദ്യാനി ഹൃദ്യാനി ച ഗന്ധവന്തി പീതാനി സദ്യഃ ശമയന്തി തൃഷ്ണാമ്||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കഫതൃഷ്ണൌഷധമാഹ-കഫോദ്ഭവായാമിതി| ആഢകീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വൈരാമാച്ച തൃഷ്ണായാം സത്യാം തദ്ധന്ത്രീ സന്നിപാതഘ്ന്യാമഘ്നീ ച ക്രിയേഷ്ടാ| തഥാ ച വമനമിഷ്ടമ്| ത്ര്യൂഷണാരുഷ്കരവചാദിയുക്തേന ഫലാമ്ലേനോഷ്ണജലേന വാ മസ്തുനാ വാ ഇഷ്ടമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സന്നിപാതജൌഷധമാഹ-സര്വൈരിതി| തദ്ധന്ത്രീ-സര്വദോഷഹന്ത്രീ ആമഹന്ത്രീ ച| ത്ര്യൂഷണാദിഭിര്വമനമ്| ഫലാമ്ലംമാതുലുങ്ഗാദ്യമ്ലമ്| മദനഫലം വമനത്വാലുബ്ജമ് (?)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അന്നാത്യയാത്-അന്നവിരഹാത്, തൃഷ്ണായാം സത്യാം മണ്ഡമുഷ്ണം ശീതം മന്ഥം ച കാലപ്രകൃതിസാത്മ്യാദിവിത് പിബേത്| വാതകഫപ്രകൃതിനാ ഉഷ്ണോ മണ്ഡഃ പേയഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ വാതപിത്തപ്രകൃതിനാ ച ഹിമോ മന്ഥഃ പേയഃ| ഏവം കാലസാത്മ്യാദിഷു നിരുപ്യമ്| "സക്തവഃ സര്പിഷാऽഭ്യക്താഃ ശീതോദകപരിപ്ലുതാഃ| നാതിദ്രവാ നാതി സാന്ദ്രാ മന്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉപവാസജൌഷധമാഹ-അന്നാത്യയാദിതി| ഉഷ്ണം മണ്ഡം ശീതകാലേ| ശീതം മന്ഥമുഷ്ണകാലേ| അത ഏവ കാലവിദിത്യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്രമാത്തൃഷി ജാതായാം മാംസരസം മദ്യം വാ സശര്കരം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ശ്രമജൌഷധമാഹ-തൃഷി ശ്രമാദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആതപാത്തൃഷി യവകോലോദ്ഭവൈഃ സക്തുഭിഃ സശര്കരം മന്ഥം പിബേത്| സര്വാണി ചാങ്ഗാനി തിലപിണ്യാകകാഞ്ജികൈര്ലിമ്പേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ആതപജൌഷധമാഹ=ആതപാദിതി| കോലജാഃ-ശുഷ്കബദരത്വഗുദ്ഭവാഃ| തിലഗ്രഹണം പിണ്യാകേന വികല്പാര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതസ്നാനാച്ച തൃണ്മാന് മദ്യാമ്ബു പിബേത്| തൃണ്മാനിതി മതുപി മയ ഇതി ണത്വേ രൂപമ്| ഗുഡജലം വാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഉഷ്ണാക്ലാന്തസ്യേ (നി. അ. ൫/൫൫)ത്യുക്തതൃഷ്ണൌഷധമാഹ-ശീതസ്നാനാത്ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മദ്യാത്തൃണ്മാനര്ധജലം മദ്യം സ്നാതശ്ചാമ്ലലവണാഭ്യാം യുതം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മദ്യജൌഷധമാഹ-മദ്യാദിതി| ആയുതം-യുക്തമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നേഹേന തീക്ഷ്ണതരോऽഗ്നിര്യസ്യ സ നരസ്തൃണ്മാന്നിസര്ഗശീതലം ജലം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- തീക്ഷ്ണാഗ്നേഃ സ്നേഹജേ (നി. അ. ൫/൫൬) ത്യുക്തതൃഷ്ണൌഷധമാഹ-സ്നേഹതീക്ഷ്ണതരാഗ്നിസ്ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നേഹാത് പുനരജീര്ണാത് പിപാസിത ഉഷ്ണാമ്ബു വാ പിബേത്| ജീര്ണാത്തു സ്നേഹത്തൃഷി മണ്ഡം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- അജീര്ണസ്നേഹജൌഷധമാഹ-സ്നേഹാദിതി| ജീര്ണസ്നേഹജൌഷധമാഹ-ജീര്ണാദിതി| അതീക്ഷ്ണഗ്നിവിഷയമിദം ഭേദദ്വയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നിഗ്ധാന്നേന ഭുക്തേന തൃഷിതോ ഹിമസ്പര്ധി-തുഹിനശീതലം, ഗുഡോദകം പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സ്നിഗ്ധാന്നജൌഷധമാഹ-പിബേദിതി| ഹിമസ്പര്ധി-_|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗുര്വാദ്യന്നേന ഭുക്തേന തൃഷിതഃ പീത്വോഷ്ണാമ്ബു തത്-ഗുര്വാദ്യന്നം, ഉദ്വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- ഗുര്വാദിഭോജനജൌഷധമാഹ-ഗുര്വാദ്യന്നേനേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷയജായാം തൃഷി ക്ഷയേ ഹിതം യദ് ബൃംഹണമൌഷധം തത്സര്വം ഹിതം-ശസ്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രസക്ഷയജൌഷധമാഹ-ക്ഷയജായാമിതി| ക്ഷയഹിതം-രാജയക്ഷ്മഹിതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കൃശാദീനാം തൃഷി ജാതായം ക്ഷീരം ഹിതമ്| അഥവാ ഛാഗോ രസോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- കൃശാദീനാം വിശേഷമാഹ-കൃശദുര്ബലരൂക്ഷാണാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സോര്ധ്വവാതായാം തൃഷി ക്ഷയകാസഹരൈഃ ശൃതം ക്ഷീരം ഹിതമ്| ചശബ്ദാന്മാംസരസശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- സോര്ധ്വവാതായാം വിശേഷമാഹ-ക്ഷീരം ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോഗോപസര്ഗാജ്ജാതായാം തൃഷി ധാന്യാമ്ബു സസിതാമാക്ഷികം പാനേ പ്രശസ്തമ്| സര്വാ ച ക്രിയാ രോഗാദ്യപേക്ഷയാ ശസ്താ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗാപസര്ഗജൌഷധമാഹ-രോഗോപസര്ഗജാതായാമിതി| ധാന്യം-കുസ്തുമ്ബരീ| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ. ശ്ലോ. ൩൭)- " ക്ഷതോദ്ഭവാം രൂഗ്വിനിവാരണേന ജയേദ്രസാനാമസൃജശ്ച പാനൈഃ| ക്ഷയോത്ഥിതാം ക്ഷീരജലം നിഹന്യാന്മാംസോദകം വാ മധുകോദകം വാ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പൂര്വാമയേന ക്ഷീണഃ സന് തൃഷ്ണക്-പിപാസിതോ, യദി ജലം ന ലഭേത തദാ മരണം ദീര്ഘരോഗം വാ പ്രാപ്നുയാത്| തതശ്ച ഹേതോസ്ത്വരിതം-ശീഘ്രതരം, തസ്യ-നരസ്യ, പൂര്വമന്യേഭ്യോ രോഗേഭ്യഃ സാത്മ്യാന്ന പാനഭേഷജൈസ്തൃഷം ജയേത്, തതോऽപരം രോഗമ്| കിമേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-തസ്യാം തൃഷി ജിതായാം സത്യാമന്യോऽപി രോഗ ഉപക്രമിതും ശക്യഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- രോഗാദ്യാപേക്ഷയേത്യസ്യാമാഹ-തൃഷ്യന്നിതി| രോഗവിരോധേऽപി ജലം ദേയമിത്യര്ഥഃ| ഉപദ്രവരൂപായാ അപ്യുപസര്ഗജായാഃ (?) പ്രാധാന്യമാഹത്വരിതമിതി| സാത്മ്യഗ്രഹണം യദ്യുപശേതേ തത്തദ്യുക്തിനിരപേക്ഷമപി ദേയമിത്യേവമര്ഥഃ| വങ്ഗസേനേ (തൃഷാ. ശ്ലോ. ൪൧)- "മൂര്ച്ഛാച്ഛര്ദിതൃഷാദാഹസ്ത്രീമദ്യഭൃശകര്ശിതാഃ| പിബേയുഃ ശീതലം തോയം രക്തപിത്തേ മദാത്യയേ|| തൃഷിതോ മോഹമായാതി മോഹാത്പ്രാണാന് വിമുഞ്ജതി| തസ്മാത്സര്വാസ്വവസ്ഥാസു ന ക്വചിദ്വാരി വാര്യതേ|| അന്നേനാപി വിനാ ജന്തുഃ പ്രാണാന് ധാരയതേ ചിരമ്| തോയാഭാവാത്പിപാസാര്തഃ ക്ഷണാത്പ്രാണൈര്വിമുച്യതേ||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| തൃഷ്ണാരോഗപ്രശമനം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||